Trong dịp đến khảo sát về Đào Cam Mộc và dòng họ Đào ở xóm Chợ thuộc Cổ Loa, huyện Đông Anh, Tp. Hà Nội phát hiện và tiến hành nghiên cứu những tấm bia gia phả ở di tích nhà thờ họ Đào nhằm góp phần tìm hiểu lược sử dòng học Đào, lưu giữ và tri ân những người có công với nước, các truyền thống quý báu của dòng họ Đào.
Trang 1TU LIEU - OlNH CHTNH SU UEU
t ' • INHUNC TAM BIA CIA PHA Cl Di TICH NHA THCl
HO DAO, XOM CHd, XA CO LOA
Vtj DUY M £ N '
I NHU^G TAM BIA GIA PHA
Trong dip de'n khao s i t ve Dio Cam Mgc
va ddng hg Dio d xdm Chd (Ngo Thi thon)
thugc xa Co Loa, huyen D6ng Anh, Tp Ha
Ngi Chung toi t h i m den thd quan Ngi h i u
(tfldng truyen quan Ngi h i u hg Dio, lam
quan thdi Au Lac?) (1) Den mdi dfldc xay
dflng lai nhflng n i m gin diy Ding chu y
la ban nggc pha ve quan Ngi h i u mdi dfldc
viet v i xui't ban n i m 2005 Doin de'n t h i m
tfl dfldng chi 5; ndi hien dfldng thd cung
Thii sfl A vfldng Dio Cam Mgc Tren ban
thd cdn bii vi ciia Ngii
N h i thd hg Did nay kh6ng con Nhflng di
v i t cua n h i thd cdn 5 ti'm bia d i v i 1 chiec
Ifl hfldng di, dang dfldc bao quan tai n h i
dng Dao Duy Binh, v6'n thugc khuon vien
cua nha thd dong hg Dio trfldc day (2)
Vdi y thflc gifl gin di vat ouy gii cua ddng
hg chu n h i n da dem gin 5 tam bia d i len
tfldng d gian gifla n h i Trong s6' 5 ti'm bia do
cd 3 ti'm bia ghi gia pha hg Dio v i 2 bia hiu,
deu dfldc khic hay l i p vid ddi vua Bao Dai
nim T i n Mfli (1931) Nhin vio trong nha tfl
phai sang trii vi tri cic ti'm bia nhfl sau:
Bia s6' 1 - Pd S^ /§ S W 13 - Dio tgc h i u
ky bi ky
Bia sd 2 - ? 1$ ^ a If 13 - Giip chi gia
pha bi ky
Bia s6' 3 • pha bi ky
Bia s6' 4 pha bi ky
Bia s6' 5 •
PS ^ g? IS 51 13 - Dio tgc gia
Zi e ^ 19 S? IB - At chi gia
PS :^ ^ -^ if 13 - Dao toe hau
ky bi ky
Tren chiec tu thd d i t d gian gifla trfldc
h i n g bia cdn co mgt chiec Ifl hfldng b i n g
da C i n cfl vio chi't lieu da (di m i u di't bac) va hea v i n cuo'n thfl khic tren t h i n Ifl hfldng d i hi mdn nhieu; die biet la 3 hoa van hinh hoa chanh k h i c d p h i n de, cic
n h i nghien cflu tam cho r i n g - nien dai ciia chiec Ifl hfldng dfldc lam vio khoang thdi gian cich nay tren dfldi 200 n i m Diy la leai Ifl hfldng d i dfldc dflng k h i phd bien trong d i n gian dfldng thdi Tuy gii tri kinh
te khdng cao, song l i di vat cdn lai ciia n h i thd hg Did nen cung c i n dfldc bao quan can t h i n
Ca 5 ti'm bia tren deu da dfldc Cii n h i n Sii hgc Pham Dflc Han phien am, dich
nghia (3)
Chung toi da tien h i n h in d i p l i m t h i c ban ti't ca 5 ti'm bia Sau dd dem ddi chie'u vdi ban cua Pham Dflc H i n Tuy con thie'u sdt vai chfl Han, nhflng ban dich k h i s i t vdi ban bia (bia gd'c) Ban dgc cd the tin tfldng khi sfl dung ban dich cua Pham Dflc Hin
• PGS.TS Vi$n Sfl hoc
Trang 2Q4 Rghien curu Lich 5i2r sfl" 10.2010
Trfldc het chung toi t i p trung khai t h i c
3 ti'm bia gia pha, cu the nhfl sau:
Bia so 3 - Dao toe gia pha b i k y (Bia
ghi gia pha hg Dao)
Bia cao 0,93m Rong 0,55m Trin bia hi
quet vdi nen khong ro hoa vin Chin bia
khic hinh cu6'n thfl Diem bia trang tri hoa
v i n khic vach phong phu Bia khic chfl
H i n Nom chin phfldng, nhieu chfl bi nhde
khd dgc, do trfldc day hi ngim nfldc l i u
ngiy Toan bg bia k h i c 19 ddng Ddng
nhieu nhi't 36 chfl, Ddng it nha't 5 chfl
Tdng cong khoang 508 chfl
Bia ghi lac khoan: "Thdi Ddng K h i n h
M i u Ty ddng
Thi't dai tdn my tfl Dao Duy Thin kinh
soan"
Dich nghla: Mua dong n i m Ddng K h i n h
M i u Ty (1888)
Chiu ddi thfl 7 my tfl l i Dao Duy Than
kfnh soan (van bia),
"Hoing trieu Bao Dai luc nien tue thfl
Tan Mfli nhi nguyet thip nhi n h i t lie bi ky"
r;_,': nghla: Ngay 12 t h i n g 2 n i m Tan
Mfli, nien hieu vua Bao Dai thfl 6 (1931)
l i p bia ky
Tom t i t ngi dung bia: Neu ly do ciia viec
l i p bia gia pha hg Dao " Van vat sinh ra
ngudn gd'c tfl trdi, cdn ngfldi sinh ra tfl to
tong xet vay I t phai cd chuyen chep lai
gia pha, ghi lai ngudn coi de l i m can cfl cho
con chiu ddi sau" (4),
Bia Ifldc ghi lich sii hg Dao d Co Loa tfl
xfla cho de^n nay (1888),
"Nay con chau hg Dao tu t i p nhau lai,
dfla vio nhflng gi minh biet, lai tham khao
cic bic tien n h i n kinh cin bien chep lai
gia pha ddng hg, nhflng cho chfla tfldng,
kinh dd khuyet bflt ching d i m ghi bfla,
Nhd cd viec n i y m i con chiu nay v i ngan
van ddi sau se dfldc thong td nhflng ch6
chfla th6ng va d i bd sung dfldc nhflng gi khuyet thieu, " (5)
Gia pha chd bie^t mg cu thuy to dng v i
b i ; cu td khai sang dd Sinh dd thdi Chfnh Hda (ddi vua Le Hy T6ng, 1680-1705) va chinh thi't ciia cu
Tfl dfldng ciia ddng hg Did dfldc khdi dflng tfl n i m Dinh Diu, nien hieu Thinh
T h i i thfl 9 (1897) (6)
Bia so' 2 - Giap chi gia pha bi ky (Bia
ghi gia pha chi Trfldng hg Did)
Bia cad 0,92m Rong 0,55m T r i n bia tram Ifldng long c h i u nguyet Chin bia tram hinh sdng nfldc Diem bia v5i phii md, kh6ng ro, Bia k h i c chfl H i n N6m chin phfldng, Toin bg bia khic 18 ddng, Ddng nhieu nhi't 50 chfl Ddng ft nhi't 15 chfl Tdng cong khoang 582 chfl
Bia ghi lac khoan: "Bao Dai luc nien Tan Mfli trgng xuan"
Dich nghla: T h i n g 2 mfla xuin n i m
Tin Mfli men hieu Bao Dai thfl 6 (1931) Tdm t i t ngi dung bia nhfl sau:
Neu ly do cua viec lip bia gia pha chi phii ".,, Trdi la cai gd'c sinh ra mu6n vat, con ngfldi thi ai (mi) ching cd td tong nhflng bdi thdi gian gd'c gic dan xa, sau lai cd chuyen phan chi chia phii, Neu ching ghi chep lai I t la ve sau ngudn cgi mi't di, viy phai cd viec bien ch6p ro ring the thfl cgi ngudn de tien cho viec truy an thd tfl Nay chi trfldng ddng hg Dio kfnh soan van bia niy de lflu truyen van dai cho con chiu mai sau Vin bia nay ghi chep tfldng tan ve the' thfl, my tfl, ten hieu, ngay gid, mg p h i n tfl bic thie'u td (Dio Duy Trflc, con trfldng cu Dio Viet Ton tflng dd Sinh dd ddi Le) trd xu6'ng den cao td Dio Duy Nghi con trfldng
cu Dio Duy Trflc,
T i n g td Dio Duy Chfldng con trfldng v i cic con thfl ciia cu Dio Duy Nghi,
Trang 3Rhimg tdm bia gia phi 65
T6 Dio Duy Hien con trfldng va cic con
thfl cua cu Dio Duy Chfldng Dio Duy
T h i n con trfldng va cic con thfl cua td Dio
Duy Hien Dio Duy Quy con trfldng v i cic
con thfl cua cu Dao Duy Dfldng cflng chinh
thi't, i thi't cua cic b i c tien td thugc chi
trfldng dong hg Dio; de tien ldi cho viec tra
khao, truy tfldng, thd td tien cho con c h i u
ngin van ddi sau (7)
Bia so 4 - At chi gia pha b i ky (Bia
ghi gia pha chi thfl hg Dio)
Bia cao 0,87m Rong 0,54m Tran bia
tram Ifldng long c h i u nguyet C h i n bia
tram hinh hoa cue Diem bia hi voi phu,
kh6ng ro hoa vin Bia k h i c chfl H i n Nom
chan phfldng Toan bg bia khic 23 ddng
Dong nhieu nhi't 38 chfl Ddng ft nhi't 6
chfl Tdng cong khoang 622 chfl
Bia ghi lac khoan: "Bao Dai Tan Mfli
trgng xuan Luc dai Dio Duy Cfl cung
soan"
Dich nghla: T h i n g 2 mua x u i n n i m
T i n Mui nien hieu Bao Dai (1931)
Chiu ddi thfl 6 la Dio Duy Cfl kfnh soan
(vin bia)
Tdm t i t ngi dung bia:
Neu ly do cua vigc l i p bia gia pha chi
phii " Cay cd cgi, nfldc co ngudn, con
ngfldi ta ai chang cd td, cd tong Ne'u ching
c6 sfl ghi ch6p lai thi go'c gic ngiy cang xa
rdi mi't d i n di'u tich Viy I t phai sinh ra
chuyen ghi ch6p lai gia pha, con chiu ddi
sau se dfla vio di'y m i biet ro ngon ngudn,
truy tfl td tong
Nay chi thfl ddng hg Dio Co Loa, huyen
Ddng Anh, tinh Phuc Yen kinh soan v i n
bia niy Bia chip d i y du ve the thfl, my tfl,
tgn hieu, ngiy gio, mg p h i n tfl thie'u td
cung chfnh thi't, i thi't trd xuo'ng de tien ldi
cho vi?c truy khao, tfldng niem, thd tfl
trong ddng hg ngan van ddi sau" (8)
Gia pha ghi tfl cu thie'u td dd Sinh dd ddi
Le la Dao Duy Thuan, con thfl cua cu Dio Viet Ton
Cao td my tfl l i Dao Duy Kinh, con thfl cua cu Dio Duy Thuan T i n g td my tfl la Dio Duy Vinh, Dao Duy Dflc con thfl cua
cu Dio Duy Kfnh
To my tfl la Dao Duy Kien con trfldng v i cic con thfl Dao Duy Cin, Dio Duy S i u cua cu Dio Duy Vinh
T6 my tfl la Dao Duy Trinh con trfldng v i Dio Viet Cin con thfl cua cu Dao Duy Dflc
IL MAY NHAN XET
1 Ve gia tri cua nhufng tam bia
Tfl viec nghien cflu, khai t h i c 3 ti'm bia gia pha, di tfch cdn lai ciia dong hg Dio xdm Chd, Co Loa cho thi'y gii tri dieu khic
d i khong cao, do bia dfldc lam vao thdi ky cuo'i Nguyen Hoa v i n trang trf tren bia ddn gian, it chau chu6't Viec k h i c chfl H i n N6m tren bia cung kh6ng deu, dep nhfl nhflng bia thdi Le trung hflng the ky XVI-XVII v i h i u Le the ky XVI-XVIII Song cung l i di'u i'n cua mgt thdi v i n hoa Nho giio dang
d giai doan t i n mat dfldi che do thdng tri cua thflc dan Phap Ve m i t quan phfldng, bi'y gid chfl H i n N5m kh6ng cdn dfldc bao trd lflu hanh Tuy nhien, chfl H i n N6m v i n
dfldc tiep tuc sii dung trong cic l i n g x i
Trong 3 ti'm bia tren ngoii viec khic chfl
H i n l i chu yeu, cdn dfldc k h i c 67 chfl N6m
de ghi cic dia danh thugc dia p h i n th6n (ling) nhfl Lgc H i , Mach Tring, Tien Hgi; cic xfl ddng nhfl Ba Ciu, Dam Ca, Ddng Bi, Ddng Ling Cic con dfldng nhfl Dfldng Ci'm, Dfldng Con Ci, Dfldng Ngoi Cic do'ng bii nhfl Do'ng Chu6ng, Dau Voi Bii Cit, Bai Mieu, Bai Thfl Cflu Nhiing dia danh dd d i lflu lai di'u tich ciia vflng di't xdm Chd, Co Loa liu ddi Chfnh tfl nhiing ghi ch6p chfl Nom dd da bd sung them vio viec tim hieu
Trang 466 Rghifen cajru Lieh sit, stf 10.2010
dia danh cd ling xa v i kho ting chii Nom 6
Viet Nam thdi ky lich sii cin dai
2 Ve lich sii dong ho Dao 6 x o m
Chd, xa Co Loa
- Vi khdi thuy cua ddng hg Ddo
Theo bia ghi gia pha ho Dao cho biet: "Mo
p h i n ciia cu thiiy td phat tich an tang tai xfl
Ciu Tfldng, Loc Ha, tren gd di't cao giap vdi
con dfldng thuoc dia p h i n thon Phi
Mo p h i n ciia cu thuy td b i an tang tren
gd di't xfl C i u Mao, thugc dia p h i n thon
Mach Trang, tuc goi gd n i y l i gd D i u Voi
Cu to' khai sang do Sinh do nien hifu
vua Le Chinh Hda (Le Hy Tong -
1680-1705), l i m Lfldng y trong y vien Sau l i m
Tri huyfn huyen Vfin Giap, Tri huyfn
huyfn Yen T h i n h My tfl l i Dio Viet
Thuit, hfldng hieu l i Dflc Kiem, gio ngiy
mdng 3 t h i n g 8, p h i n mo an tang tai dia
p h i n thon Phi
Tien td hg D i e tfl lau dflng nghiep 6
xa Co' Loa, huyen Dong Ngin, tinh Bic
Ninh, nay thugc huy$n Dong Anh, tinh
Phuc Yen Tfl ri't xa xfla dong ho nha ta da
c6 tryfo thd'ng khoa cii, ddi ddi nSi truyen y
nghiep " (9)
Nhfl viy, tien to' ho Dio tfl lau da dflng
nghiep tren manh di't Co' Loa Cu thiiy td
den l i p cfl d Co' Loa trfldc thdi Chinh Hda
(1680-1705) Song gia pha lai khong cho
biet cu thiiy td den Co Loa vio khoang thdi
gian cu the nio? Neu xac dinh dfldc thdi
gian m i cu thuy td ho Dio den Co Loa thi
c6 the coi dd l i dtfu moic lich sii b i t d i u cua
qua trinh lich sii hinh t h i n h v i phat trien
ciia ddng ho Dio Hy vong vifc tigp tuc thu
t h i p , nghien ciiu cac tfl lifu se giup l i m
sang to d i n lich s i khdi d i u cua ddng ho
Dio d Co' Loa
Ti't nhien tfl cu to' khai s i n g Dio Vid't
T h u i t - ngfldi khai khoa, md d i u y t h u i t ciia ddng ho vio thdi Chfnh Hda cudi the ky
XVII cho den sau n i y lich sii ciia ddng ho
Dio da tfldng ddi ro r i n g
- Ve gia phd ddng hg Bdo
"Bia ghi gia pha ho Dio" cho biet: " Trfldc day nhieu ddi ddng ho da c6 tfl dfldng thd Cling to' tien , lai co gia pha ghi ch6p ro
r i n g Den cuoi thdi Le, chie'n tranh loan lac, ti't ca moi thfl binh hda thieu thanh tro bui, den the he n i y (Dio Duy T h i n chiu ddi thfl 7 ) c h i n g giQ dfldc gi v i tfl dd (thdi Le) den nay (nim M i u Ty, Ddng Khanh-1888) chfla tttag c6 viec bien ch6p lai nay (nfim 1888) con chau ho Dio tu hop nhau
lai, dfla vio nhiJng gi minh biet, lai tham
khao them cac b i c tien nhan kinh cin bien ch#p lai gia pha ddng ho
Sau do vao n g i y 12 t h i n g 2 nfim Tan Mui, nien hieu Bao Dai thfl 6 (1931) khfic bia (gia pha)
Vio cung thdi gian tren (Bao Dai nfim thfl 6 (1931)) chi trfldng ddng ho Dio cung
cho khfic bia gia pha di lflu truyen trong
chi ho, ghi ro; "Vfin bia n i y ghi ch6p tfldng
t i n vi the thfl, my tfl, ten hifu, ngiy gio, mo
p h i n tfl bic thieu td (Dao Duy Trflc con
trfldng cu Dio Viet Ton ) trd xuong di tifn
ldi cho viec tra khao, truy tfldng, thd tfl td tien cho con chau n g i n van ddi sau " (10) Cung vio thdi gian tren (thing 2 nfim 1931) chau ddi thfl 6 l i Dio Duy Cfl thufc chi thfl ho D i o Cd Loa cung kinh soan vfin bia ghi gia pha ciia chi Trong "Bia ch6p
d i y dii ve the thfl, my tfl, ten hifu, ngiy gio, mo p h i n tfl ddi thi^u td (Dio Duy
T h u i n l i con thfl cua cu Dio Vig't Ton do Sinh do nien hifu Vinh Thinh (1705-1719) trd xudng d l tifn l 0 cho vifc truy khao,
Trang 5Rhumg tam bia gia ph& 67
tfldng niem, thd tfl trong ddng hg ngin van
ddi sau " (11)
Nhfl viy qua 3 v i n bia ghi gia pha cho
biet: Tnidc thdi ky h i u Le the ky XVIII hg
Dio d Co Loa tflng cd gia pha ghi chep the
thfl ro ring Nhflng do chie'n tranh loan lac
(cd the do khdi nghia nong dan d cic tri'n
Sdn Tay, Hai Dfldng vio nhflng nfim 30
-40 ciia the ky XVIII, gay ra) n h i thd, gia
pha cua hg Dio da hi thieu chay M i i cho
den n i m Ddng K h i n h thfl 3 (1888) v i sau
d6 con chiu hg Dio mdi tu t i p l i p lai gia
pha ciia ddng hg cflng gia pha cua chi
trfldng, chi thfl De'n t h i n g 2 mfla x u i n
n i m 1931 cic ban gia pha dd deu dem k h i c
vio bia d i (nhfl d i thi'y) de lflu gifl l i u dii,
mai mai ve sau
Gia pha cho biet hg Dio da cfl tru tfl ri't
xa xfla d Cd Loa Mg p h i n cu ong v i cu b i
thuy td v i n cdn dd; song chfla ro tfl the ky
XVII ve trfldc hai cu de'n Co Loa vio thdi
gian nio? D6'i vdi lich s i dong hg Dio Co
Loa thi dd con l i cau hdi chfla tim thi'y ldi
giai?
Tfl cudi the ky XVII (thdi Chfnh Hda)
de'n n i m 1931 gia pha hg Dio v i gia pha
cua hai chi trfldng, thfl da dfldc khfic tren
bia d i The thfl cic ddi d i k h i ro ring Tfl
n i m 1931 de'n nay cac chi, nganh hg Dio
deu tiep tuc chip no'i tgc pha, chi pha v i
ghi t h i n h pha dd ri't de n h i n biet hg hing
- Nhd thd hg Bdo dxdm Cha, xd Co Loa
Theo "Bia ghi gia pha hg Dio" - "
Trfldc diy nhieu ddi ddng hg da co tfl dfldng
thd cung td tien, trong b i y linh vi Vio cuoi
thdi Le chien tranh loan lac huy hoai ti't ca
(nhfl da neu); de'n the he n i y (Dio Duy
Thin chau ddi thfl 7) ching gifl dfldc gi!
Tfl dfldng dong hg khdi dflng tfl n i m
Dinh Diu, nien hieu Thanh T h i i thfl 9
(1897), b i n g ngudn kinh phi ciia ban tgc
Theo "Gia pha hg Dio xom Chd Co Loa" (1985-2009): ngoi tfl dfldng (nhi thd) m i hg Dio dflng n i m 1897 gdm 3 gian h i u cung cot gd, 5 gian tien te cot gach vuong, 6 gian
n h i trg v i bep ngoi, mgt ao trfldc ciia tha
sen, toin bg khuon vien nha thd dfldc bao quanh bfing tfldng di't, cdng xay bang gach, cinh lim Trong n h i thd cd nhieu doi cau ddi Nay cu Dao Duy Tue con nhd mgt so^ ciu do'i nhfl sau:
Phien dm
De do t h i n h quich thanh danh cflu, Dio tgc cung dinh canh sic t i n
PS JK 3i: t H s a
Phiin dm
Ly trieu dinh do vfldng tfl phuc, Dio trang v i n quan quo'c an than
Phien dm
Ding tfl dfldng do hfldng tien trieu cflu luc Hfldng ky cit duy nhien tfch Thue kim hoa Tfl dfldng hg Dio Co Loa trfldc day ciing chfnh l i ndi thd b i c thfldng dang t h i n -Thii sfl A viidng hg Dao trieu Ly (Dio Cam
Mgc) Theo ghi ch6p cua chinh sii thi Dio
Cam Mgc l i ngfldi co cong ldn trong vifc dfla
Ly Cong Uan len ngoi, l i p ra trieu Ly; vdi viec thien do ra Thing Long, dinh d i t de do muon ddi cho con chiu nfldc Viet xiy dflng
v i p h i t trien di't nfldc giiu thinh Theo cac
cu trong dong hg truyen lai sau khi Ly Thii
To thien do ra T h i n g Long, Dio Cam Mgc
d i ve l i p tfl dinh d Co Loa Tfl dd ong gin
bo vdi manh di't Co Loa Sau khi Dio Cam
Trang 668 Rghi&i curu Lich sit s610.2010
Mgc mi't thi tfl dinh de l i m n h i thd Ngii
v i cung l i n h i thd cua hg Dio
H i n g n i m cfl vio ngiy 15 t h i n g Gieng
Am lich cic cu hg Dio l i m le te gid (ngiy
mi't) n g i i Thai sfl A viidng Dio Cam Mgc
Bii v i n te (12) ngii viet b i n g chfl H i n
chin phfldng, gdm 5 trang tren gii'y diep
B6'n trang d i u mdi trang 8 ddng; trang cudi
7 ddng Dong nhieu nhi't 12 chfl, ddng ft
nhi't 2 chfl; tdng cong 316 chfl
Bii v i n te ghi lac khoan: 'Viet Nam
Quoc, Phuc Yen tinh, D6ng Anh huyen, Co
Loa tdng, Co Loa x i , Ngo Thi thon
Tue thfl
Dich nghla: Thon Ngo Thi, xa Co Loa,
tdng Co Loa, huyen Dong Anh, tinh Phuc
yen, nfldc Viet Nam tue thfl
Theo lac khoan tren cho biet bii v i n te
nay dfldc viet khi da cd tinh Phuc Yen T i i
lieu nghien cflu cho biet:
"Ngiy 18-2-1904, Toin quyen Ddng Dfldng
ra nghi dinh thanh lip tinh Phuc Yen
Ngiy 7-3-1913, Toin quyen D6ng Dfldng
lai ra nghi dinh x6a bd tinh Phuc Yen v i
chuyen t h i n h Dai ly Phuc Yen
Ngiy 31-3-1923, Thdng sfl Bic Ky ra
nghi dinh l i p lai tinh Phuc yen
Nghi dinh sd 3- TTg ngay 12-2-1950 cua
Thii tfldng chfnh phu" Hdp nhi't hai tinh
Phuc Yen v i Vinh Yen t h i n h mgt tinh, li'y
ten l i tinh Vinh Phuc Trong sd 9 huyen
cua tinh Vinh Phuc bao gdm ca huyen
Dong Anh (13)
Can cfl vao viec xui't n h i p cua dia danh
tinh Phuc Yen co the cho r i n g - Bii v i n te
dfldc vie't tfl sau n i m 1904 khi da cd ten ggi
tinh Phuc Yen, Hoac bii v i n te dd dfldc vie't
muon hdn vio thdi ky trfldc nfim 1950 khi
hai tinh Phuc Yen v i Vinh Yen chfla s i t
n h i p t h i n h tinh Vinh Phuc Cd the cho r i n g
trfldc khi n h i thd Dio Cam Mgc - n h i thd hg Dio hi thflc d i n P h i p t i n p h i n i m 1953 thi bai van te Thii sfl A vfldng vin dfldc cic cu trong hg Dao dgc trong dip te gid ngii vio ngiy 15 t h i n g Gieng h i n g nim
Ngi dung b i i vfin te ca ngdi dflc do, t i i ning, cong lao dong gop cua ngii ddi vdi hai vfldng trieu tien Le, die biet doi vdi trieu Ly
Ngii l i "be t6i rfldng cot, t i i gidi Trdi phfl cho th6ng minh, vfin vo song toin Di't tu khi t6't, l i tfldng l i t h i n Ngii l i Chi h i u cua trieu tien Le v i Thii sfl trieu Ly, deu trgn nghia hai trieu
Dai vfldng ta tfly thdi m i xii the, vi
nfldc quen than v i n h i n bd bien luan r5 rang Vi d i n quyet y m i khdi l i p trieu
p h i n dinh Chim lo cho sfl phdn vinh cua di't nfldc, chia se ndi mflng lo cua trieu dinh n h i Ly
Ngdi vi danh vgng (ngii) mai cdn ghi trong lich sii di't nfldc, thdi thinh tri vin ludn ghi nhd den c6ng lao cua thin Dung ngiy gid ciia Dai vfldng, phung ding l i mgn, kinh c i n b i y td ti'm ldng thinh " (14)
Nhfl v i y bai v i n te dfldc coi l i di vfin v i
l i mgt b i n g chflng xic ding, tin cay vi vifc
hg Dio d Co Loa trfldc diy tflng thd tfl Thai sfl A vfldng Dio Cam Mgc Vifc thd cung ngii ngiy nay v i n dfldc ddng hg duy tri Con c h i u h i u duf ddng hg Dio d Co Loa lu6n ghi nhd mai mai cong lao to ldn cua ngii v i hfldng khdi khong quen; mong dfldc ngii phu trd dan khang v i t thinh
T h a y ldi k e t Nhflng ti'm bia gia pha di tich cua n h i thd hg Dio gidi thifu tren giup chung ta
biet dfldc Ifldc sii ddng hg Dio, mgt ddng hg
tflng cfl trfl k h i l i u ddi tren manh d i t Co Loa danh tidng
Trang 7Rhirng tam bia gia phi 69
Mgt ddng hg cd truyen thdng khoa cii v i
y t h u i t md d i u tfl cu td khai sang Dio Viet
T h u i t vio cudi the ky XVII Truyen thdng
dd dfldc cic the hf hg Dio tiep ndi cho de'n
t i n sau niy Dd l i niem tfl h i o cua ddng hg
Dio d Co Loa
Dong hg Dio d Co Loa tflng co truyen
thdng trgng hgc, trgng n h i n hieu Tfl the
ky XVII ve trfldc ddng hg tflng cd gia pha
ghi ro ngudn cgi, the thfl ro ring Sau dd gia
pha bi thieu huy do chie'n tranh Ciy cd cgi
gdc, ngfldi CO td tong, gia pha cu mi't, khong
the kh6ng l i p lai gia pha de con chiu ddi
sau biet dfldc gdc gic, the thfl cua minh 'Vi
the h i u due hg Dio da tiep tuc l i p lai gia
pha ddng hg v i gia pha ciia chi trfldng, chi
thfl khic vio da lflu truyen l i u dii (nhfl d i
neu tren) Cic the hf k§' tiep truyen thdng
cha ong lai tuc bien gia pha cho de'n ngiy
nay
Tfl nila d i u the ky XVIII vi trfldc ddng
hg Dio da cd tfl dfldng de thd cung td tien,
sau dd tfl dfldng bi thieu chiy De'n cudi the
ky XIX tfl dfldng cua ddng hg mdi dfldc t i i
l i p (di ghi d bia) Tiec thay ngoi tfl dfldng
be the, quy cu d i bi t i n p h i n i m 1953 Tfl
do de'n nay ddng hg Dio d xdm Chd, Co Loa kh6ng cdn tfl dfldng de thd cung Dio Cam
Mgc Mgt danh nhan lich sii cd c6ng ldn
giflp Ly Cong U l n len ngoi l i p ra n h i Ly
nhfl sii sich tflng ghi ch6p Hifn nay viec
lflu gifl nhflng di tfch quy cua n h i thd v i vifc thd cung td tien ddng hg Dio iiy thac cho ngfldi chau trfldng l i dng Dio Duy Binh duy tri trong ngoi n h i ddn sd cua gia dinh
Thie't nghi n h i n dip Thing Ldng - H i Ngi trdn mgt n g i n n i m tudi, nhan vi gii tri
lich sii, v i n hda dfic bift, N h i nfldc v i b i
con ddng hg cflng nhan dan C6 Loa cin sdm khdi phuc lai ngoi n h i thd cua ddng ho Dio Dd l i viec l i m thie't thflc nhi't de tri
an td tien, nhflng ngfldi cd cdng vdi nfldc; ding khdi diy v i lflu gifl tdt nhi't truyen thdng quy b i u cua ddng hg Dio, cua que hfldng Co Loa, Dong Anh, H i Ngi
CHU THICH
(1) Dokn can bp Vi$n Sii hoc chiing toi gom
PGS TS Ta Ngoc Liln, PGS TS Vu Duy Min, CN
Nguyin Quoc Sinh, CN Dinh Thj Hai Duing
(2) Ong Dfio Duy Binh 111 chau truclng lo vi^c
thd ti^ to tien ho Dko x6m Ch(3 hifn nay
(3) Ban dich d6 da dU(Jc Vifn trUcIng Vifn Bao
t6n di tich B§ Vfin h6a Thong tin - Le Thfinh Vinh
k^ ten vk d6ng dS'u xac nhSn t^i Hk Npi ng&y 25
thang 11 nfim 2005
(4) Van bia nhd thd hg Ddo xdm Cho, Co Loa,
Ddng Anh, Hd N6i Th.S Ph^m Dflc Hfin the hifn
chQ Hfin Nom vi tfnh, phign fim, dich nghia, Hfi
Npi, 2005, tr 5
(5), (6), (7), (8), (9), (10), (11) Vfin bia , tldd,
tr 5, 6, 10, 14, 5, 10, 14
(12) Bfii vfin te'Thai sU triiu L^ Dfio Cam Mgc
Th.S Pham Diic Han phien km, dich nghia Ban vi
tfnh (Bfii vfin te )
- Ban goc Bfii vfin tlhiSn do ong Dfio Duy Canh lUu gifl tai nhfi the) chi 5
(13) Nguyin Quang An Tinh Vinh Phdc xUa
vd nay Tap chf Nghien ciiu Lich sii, so 1
(405)-2010, tr 76-77
(14) Bfii vfin te , tldd, tr 7