Bài viết nghiên cứu phụ chính đại thần Lê Trinh nhằm góp phần làm sáng rõ hơn về danh nhân lịch sử mới được phát hiện này. Để nắm chi tiết nội dung nghiên cứu mời các bạn cùng tham khảo bài viết.
Trang 1T i i LIEU - O f N H CHINH sOf LIEU
P H U C H I N H D A I T H A N L E T R I N H ,
D A N H N H A N L I C H S l f M C f l D l / C f C P H A T H I E N
• • • Lfi NGAN*
P h o bang Le Trinh dam nhan Phu
chinh dai than, ThUdng thu Bo Le
dudi hai trieu vua Thanh Thai, Duy Tan
Ciing t i i dd cho den cudi the ky XX, than
the, sU nghiep cua dng khdng may ngudi
biet, ke ca sd' ngudi tiong (long toe NhUng
trong vai nam gan day, \]i§n the, sU nghiep
cua Phu chinh dai than, Phd bang Le Trinh
dupe gidi sd hoc trong va ngoai nUdc chu y
nghien cdu Bai viet nay nhfim gdp phan
lam sang rd hon ve danh nhan lich sd mdi
dUdc phat hien nay
Le Trinh sinh nam 1850 thudc tdc ho
"Le Canh" (1) d Bich La Ddng (nay thudc xa
Trieu Ddng, huyen Trieu Phong, Quang
Tri) xua't than trong mot gia dinh dai quan,
thdng minh, hoc gidi td nhd Nam 20 tudi
thi HUdng dd Giai nguyen, rfam 25 tudi thi
Hdi dd Phd bang va ra lam quan t i i nam
1875 dudi trieu Til Hdc, qua ddi nam 1909
dudi trieu vua Duy 'l an Td ngay dng qua
ddi cho de'n cudi tbe'ky XX t/9t qua hdn 90
nam khdng may ai Liet ve than the, sU
nghiep cua phd bang Le Trinh Cho de'n
nhQng nam dau the ky XXI nhd sU nd hie
tim kiem cua mdt sd' chau noi cua dng, da
phat hien mdt so' tu lieu lich sd quan trong
giup he Id than the, sU nghiep cua ong tdng
bi ldp bui thdi gian che phd SdtU lieu lich
sd mdi dupe tim thay cd:
- 4 ban chep van ban cua trieu dinh gdm:
1 bai "Che" cua nha vua chuan thang thUc thu Vinh Lde Dai phu, Hiep bien Dai hoc si cho Phu chinh dai than ThUOng thu Le Trinh, mdt bai "Du", mdt bai "Che" cua nha vua danh gia cdng lao cua cd' ThUdng thu Le Trung va truy phong cho dng tudc "Ve nghia td" cdng mdt bai "Te" cua nha vua trong le tang cua vi dai than qua cd' Tat ca cac van ban tren deu chdp bang chQ Han, cd nien dai Duy Tan nam thd 3 (1909)
- Mdt tap di cao thd, cau dd'i chQ Han cua Phd bang Le Trinh sang tac va tu ghi chep vdi but hieu Bich Phong
- Mdt ban trich yeu ly lich cd ghi thdi gian va cac chdc vu Phd bang Le Trinh da dam nhan qua cac trieu vua td Til DQc den Duy Tan do Nam trieu lam sau ngay dng qua ddi (12-9-1909)
Ke tQ ngay Phd bang Le Trinh qua ddi de'n cudi the ky XX, cac tai lieu tren van chua mdt lan dupe khai thac trong hd sd tai lieu liiu trQ cua ddng hp Dau the' ky XXI, cac tai lieu quy hiem dd mdi dupe tim thay
Qua bien dich va khao cQu cac tai lieu tren
da cd cd sd khach quan khoa hoc phuc diing than the va sU nghiep ngudi da qua cd' tQ dau the ky trUdc Phd bang Le Trinh lam quan trong mdt giai doan lich sd dat nUdc, trieu dinh cd nhieu bien ddng phQc tap Ong
da phuc vu qua 5 trieu vua vdi tinh thin min ' Ha Noi
Trang 2Phu chinh dai man Le Trinh 59
can, guong mlu, liem khie't, da trai qua cong
tac d hau khap cac bo: Bien h Bo Ho, Bp Lai,
Tham tri Bp Hinh, Bp Binh; Tham bien Vien
cd mit, ChUdng ah Vien D6 sat, nam 1882
sung phai doan di sii nha Thanh Qua thii tai
sii thin nUdc Viet, vua Thanh rat kham phuc
ban cho ong mii ao tien si Trong linh vUc
giao due ong tirng dupe cii lam chanh, pho
chu khao mot so' trUOng thi d cac tinh, lam
giao dao cac ong hoang (trong so' cac ong
hoang thu giao co hoang tii Biiu Lan con vua
Due Diic sau nay la vua Thanh Thai) Nam
Thanh Thai thii 10 (1898) dang liic lam Tdng
doc An Ha (Nghe An-Ha Tinh) dupe tin me
6m nang, ong xin tii quan ve que phung
dUdng me gia Sau ngay me qua ddi viia man
cU tang, nam Thanh Thai thii 15 (1903), dng
dupe trieu ve Kinh nhan chiic Phu chinh dai
than, Li bp ThUdng thii sung Cd mat vien dai
than Tren cUOng vi dai thin tru cot ciia trieu
dinh, dng da cd nhiing ddng gdp cd y nghia
lich sii cho que hUOng, da't nUdc
1 NgUdi co y kien quyet dinh de chon Duy
Tan lin ngoi ki'vi vua Thanh Thdi
Nam 1907, ngudi Phap vien cd vua
Thanh Thai bi "dien" da phe' trua't ngdi vua
va giam ldng nha vua Mdt hdi ddng phu
chinh dUdc thanh lap de tam dieu hanh
cdng viec thay vua Hdi ddng do dai t h i n
TrUdng Nhu Cudng diing diu, Phu chinh
dai than Le Trinh la mdt trong sd' thanh
vien Viec chon ngUdi ke vi Thanh Thai rat
cang thang vi gida Tda kham sii Phap va
Hdi ddng phu chinh Nam trieu khdng
thd'ng nha't y kien: phia Phap chon ngudi
thi Nam trieu bac, ngUdi Nam trieu chon
thi phia Phap bac Cud'i cung Phu chinh dai
thin Le Trinh de xuat y kien: "chon mdt
ngudi con cdn nhd cua vua Thanh Thai
(khdng qua 10 tudi va khdng dudi 5 tudi) de
ke vi va duy tri mot Phii phu chinh de giiip
a'u vUOng cai tri da't nUdc" Y kien tren da
dam bao truyen thd'ng "cha truyen con ndi" nen da dupe Nam trieu nha't tri va Phap ciing khdng phan dd'i vi cho ring "mdt diia
be lam vua cung chang cd gi dang lo ngai" Tii do hoang tii Vinh San con trai thii 5 ciia Thanh Thai dUdc chon ke vi ngdi vua Le dang quang cii hanh ngay 5-9-1907, nien hieu Duy Tan Phii Phu chinh dupe thanh lap de giiip au vUOng nhie'p chinh gdm cd: Thupng thu (TT) Cai Quan Due (Bp Hoc),
TT Le Trinh (Bp Le), TT Ton That Han (Bp Hinh), TT Nguyin HQu Bai (Bp Lai), TT Huynh Cdn (Bp Hp) va Hoan than Mien Lich (Phu chinh Than thin) Ngay nhQng nam diu len ngdi, vua Duy Tan da td ra rat yeu men, tin cay dai t h i n Le Trinh Trong bai "Che" thang ham cho Le Trinh nam
Duy Tan thQ 3 (1909) cd doan: "Yiu men nghi den ong hp Li chdc Phu chinh dai than Li bp thiidng thii: xuat than khoa bang, riidng cot nUdc nhd thanh liim ngay thang, nhan tai xiia sanh Di Quy; cdn mdn ro rang, tiidng nghiep nhii Binh Nguy Vua cha gap luc nhpc nhan, ben trao tong mieu con nho dang khi thd au, phdi nhan ngoi trdi Cay mot ldi md dinh ki', hdp hai nUdc md suy ton Tram luc tuoi thd, kinh diidng ngoi bau Thdo gd khd khan, da cd cdng lao phd td an cdn day dd, lqi con giup dd hoc hanh Da men yiu nhieu, nen ban ham ldn Nay chuan thdng cho dng diidc thiic thu Vinh Lde dai phu, Hiep bien dai hoc si, lanh chdc nhii cu " (2) Khi dUdc tin Le Trinh dot ngpt
qua ddi ngay 12-9-1909, nha vua rat thUdng tide da ban bai "Du", bai "Che" ve viec truy phong cho Le Trinh tudc "Ve Nghia td" Nha vua cdn sai lam bai "Te" doc trong le tang cd doan:
"Khanh sinh d the, tai gidi tdt vdi Nam trieu de tie'ng, khudng mau cho ddi Tram la con nhd, hieu biet nong khdi
Trang 360 Rghien ciru Lich six, so' 12.2010 Nhd Khanh chi bao day dao lam
ngudi " (3)
2 Hai Phu chinh dai than ddu trieu: Le
Trinh vd Cao Xuan Due ra bdn an cdu
Phan Chu Trinh thodt toi chet
Vao dau the ky XXI, ba Le Thi Kinh
(Phan Thi Minh) (chau ngoai cua cu Phan
Chu Trinh) da cong b6" mot tu lieu lich sd
do ba mdi phat hien cd lien quan den Phd
bang Le Trinh Dd la bien ban ghi lai cudc
hop cua Kham sd Phap va Phu Phu chinh
trieu Duy Tan ve viec budc tdi va xd an cu
Phan Chu Trinh Ngay 31-3-1908, nha yeu
nUdc Phan Chu Trinh bi b i t d Ha Ndi, ngay
sau do, ngay 1-4, Phap dUa dng ve Hue giao
cho Nam trieu xd an "tram quyet" (chem
ngay) ve tdi "sach ddng dan chung chd'ng
lai chinh phu bao hd" (phong trao chd'ng sUu
thud'd Quang Nam) Hai phu chinh dai than
Cao Xuan Due va Le Trinh vd'n khdng la gi
cu Phan, mot nha khoa bang cd tai nhUng
cung cd chi hudng khac thudng Nam 1901,
sau khi thi dd Phd bang, Phan Chu Trinh
tdng nhan mdt chdc quan d bd Hoc dudi
quyen TT Cao Xuan Due sau dupe de bat
lam Thda bien Bd Le dudi quyen TT Le
Trinh (1903), sau do Phan tien sinh td quan
di hoat ddng each mang Sau khi tiep nhan
ngudi td dac biet, ngay 10-4-1908, Hoi ddng
Vien cO mat xd cu Phan mdc an "tram giam
hau, lUu tam thien ly, ngd xa bat nguyen"
(giam rdi chem sau, lUu day 3 ngan dam,
gap ky an xa cung khdng dupe giam an)
Ngay 11-4, Tda kham sd Phap bac, bat phai
lam lai vdi mute an "tram quyet" Ngay ngay
hdm sau 12-4, hai ThUOng thu ddng dau
Phu Phu chinh la Cao Xuan Due va Le
Trinh da xd dung quyen nhiep chinh thay
vua ra quyet dinh "bao lUu an tram giam
hau", hai cu Cao, Le cdn ra lenh thi hanh an
ngay de Phap khdng kip trd tay can thiep
Cu Phan da dupe dUa ra an tri 5 Cdn Dao
Ban an da cdu cu Phan thoit tdi chet, tao cO
hdi de du luan tien bd trong nUdc va ca d chinh qudc (Phap) len tieng phan dd'i viec
b i t gid cu Phan Thang 6-1910, thute dan Phap budc phai tra tu do cho cu Phan Thang 4-1911, cu Phan da sang Phap de tiep tuc hoat ddng cdu nUdc, cdu dan Day cung chinh la thdi ky hinh thanh md'i quan
he gida cu Phan vdi sd' ngudi Viet Nam yeu nUdc hoat ddng d Phdp trong dd cd Luat sU Phan Van TrUOng va anh thanh nien Nguyen Ai Qudc (sau nay la Chu tich Hd Chi Minh) Thing 6-1925, cu Phan ve nUdc
de tiep tuc sd menh cdu nude, chua kip lam
gi thi l i m benh v i qua ddi ngiy 14-3-1926
Su kien tren cho thay: "Thupng thu Le Trinh diu l i m quan trong the ket, van nUdc nghin can treo spi tdc, khdng it vi quan chi
la bd nhin hoac cam tam l i m tay sai cho thuc dan Phap, dng van tim each lo nUdc, thUOng ddi theo cich rieng cua minh, trUOng hpp dd d i chdng to phim chi't, tiet thio n h i Nho dang quy, ding t r i n trong cua dng" (4)
3 Hai cu ThUOng thu Le Trinh va Cao Xuan Due da cUu mang Phd bdng Nguyen Sinh Huy ciing hai con luc khd khan
Sau khi thi do Phd bang (1901), trong hoin canh vp (bi Hoing Thi Loan) mi't, con mdi sinh (Nguyen Sinh Xin) cung chet, dng Nguyin Sinh Huy (tdc Nguyin Sinh Sic)
d i mang 2 con v i Nguyin Sinh Khiem v i Nguyin Sinh Cung (Cdn) ve que n h i (Nghe An) N i m 1905, ba cha con dng Huy lai trd lai Hue de cho cac con theo T i y hoc trong hoin canh khdng noi nUOng tUa, gida do thinh "gao chiu cdi que'", day r i y tay sai mat tham dd la ngudi nghi vi'n nhi't l i vdi sd' n h i Nho dd dai khoa m i khdng chiu ra
l i m quan! Biet dupe hoin canh khd khin cua dng Phd bang Nguyin Sinh Huy, hai cu
TT Cao Xuan Due v i Le Trinh d i ra tay cdu giup tao dieu kien cho dng Huy cd chd'n dung t h i n va 2 con nhd cd dieu kien hoc hinh Phd bang Nguyin Sinh Huy vd'n
Trang 4Phu chinh dai than Le Trinh 61
khong co chi lam quan nhUng truck: ldi
khuyen thau tinh dat ly ciia cu ThUOng thu
Cao Xuan Due, ong Huy nhan lam mot
chiic quan nho d bo Hoc dudi quyen ThUOng
thu Cao Xuan Due Tiep den ong dUdc
chuyen sang lam Thda bien Bo Le thay cho
Pho bang Phan Chu Trinh de trong, trd
thanh thuoc vien cua ThUOng thu Le Trinh
(1903) Hai cu ThUdng Cao, Le con bd t r i
cho ong Huy va 2 con d mdt canh nha d day
trai Ddng Ba Nguyen Sinh Khiem va
Nguyin Sinh Cung dupe doi ten Nguyin
Tat Dat, Nguyin Tat Thanh theo hoc
trUOng Phap - Viet Ddng Ba sau vao hoc
trudng Qud'c hoc Viec hai cu Thupng Cao,
Le giup do gia dinh Phd bang Nguyen Sinh
Huy liic bay gid chi la viec lam tinh nghia
theo dao ly nha Nho khdng sach sii nao ghi
chep va cung se bi quen lang vdi thdi gian
neu nd khdng dUdc khdi day trdng qua
trinh dng Nguyin Die Xuan di tim da'u tich
thdi nien thieu ciia Bac Hd d Hue Trong
nhiing nam dau sau ngay Hue dupe giai
phong (1975), Nguyen Dac Xuan da tim
gap cu Le Du, con trai va dng Le Xuyen,
chau dich ton cua cu Thupng thu Le Trinh
la sd' ngUdi hiem hoi cdn sdng tifng chiing
kien gia dinh cu Phd bang Nguyen Sinh
Huy trong hai l i n sd'ng d Hue cudi the ky
XIX diu the ky XX nha't la nhiing nam dng
Huy nhan cdng tac d Bd Le Tii nhiing
thdng tin do 2 nhan chiing nay cung cap,
Nguyin Die Xuan da tim dupe vi t r i chinh
xac ngdi nha vp chdng dng Cii Sac (Nguyen
Sinh Sic) d trp lan dau d Hue (1895-1901)
hien nay la nha sd 112 Mai Thiic Loan, mdt
di tich lich sd cua Thanh phd Hue dupe
cdng nhan la di san qud'c gia (5) Td mot
viec lam ddn thuin ve dao ly, hai cu
ThUdng Cac, Le khdng he biet ring hai cu
da tao dieu kien ve vat chat, tinh t h i n cho
mdt mim non sau nay trd thanh mdt vi
nhan cua dan tdc Viet Nam va cua ca nhan loai: Chu tich Hd Chi Minh
4 Nhd thef Bich Phong
Nhiing luc nhan rdi viec quan, de trai long, chia vui vdi ban be, ngudi than, hdac dot xua't cd thi hdng trUdc canh dep thien nhien ThUdng thu Le Trinh thUdng lam thd hoac cau dd'i phin ldn bing chQ Han vdi but hieu Bich Phong va tu tay dng ghi chep vao mdt tap ban thao Tac gia khdng
dat ten cho tap thd cua minh la Bich Phong thi tap, khdng dUa in nhu cac nha thd ndi
tie'ng dUdng thdi dng cd thd thu dng: Hdng
Dai Nguyin Phuc Hdng Vinh vdi Dao Trang thi tap, Bdi An Nien vdi Ton Am thi tap, Nguyin Thuat vdi Hd Dinh vdn sao
Tap di cac thd va cau dd'i chQ Han cua Bich Phong (Le Trinh) sau gin mdt the ky dupe lUu giQ, d i u nhQng nam 2000 da dupe bien
dich va xuat ban dudi nhan de Bich Phong
di thdo (6) da gdp phin lam sang td them
ve tai nang, nhan each Phd bang Thupng
thu Le Trinh Qua tac pham cho thay Bich Phong khdng chi cd tam hdn thi nhan ma
cdn la nha tri thQc uyen bac, thdng thao cd kim, hieu biet sau ve nhieu linh vUc tii nhien, xa hdi (cd ca ve Phat giao) Tho cua dng phin ldn thudc loai thu dng, nhUng khdng phai ld'i thd dng nghi thdc hdi hot,
ma chan chda mdt tinh cam ban be chan that Qua tho cua Bich Phong ngUdi doc se
b i t gap nhieu nhan vat ndi tieng dUOng thdi nhU: TT Cao Xuan Due, Phu dao Bui
An Nien, TT Dao Tan, Te tdu Khieu Nang Tinh, Ha dinh Nguyin Thuat, Dang Thuy nhieu nha khoa bang cac tinh mien Trung, mot so' hoc gia Trung Qud'c dng ket ban khi
di sd nha Thanh Dieu dang quy la tac gia
tU neu ro chinh kien cua minh la thien ve
"le tri" de cai tao xa hdi khdng ddng tinh vdi cac phuong phap bao hie song Le Trinh van gianh tinh cam ai mo nhieu nha khoa
Trang 562 Rghien ciru Lich sir, so' 12.2010
bang dong trieu diing cam chong Phap nhu:
Ho Si Tao, Ho Ba On, Bui An Nien, Nguyen
Thuat, Hoang Huii Xiing (noi td nha van
Hoang Phu Ngoc Tudng) Qua thd con
thay tac gia la ngudi yeu thien nhien, thich
thii an dat thanh nhan, ciing la ngUdi song
khiem ton gian di nhu trong bai thd "Tu de
chan dung" (Tac gia chep tren biic anh
chup nam 1906):
(Trich) Phien dm:
"Bat tai phung thinh the, bi vi dao xuan quan
Cd mao hinh lai di, dan tam chieu xuat nan
Dich thd:
"Khong tai ddi thinh tri, vi had chiic cao day
Dang cd cang 16 dien, long son kho to bay" (7)
Mot so' nha nghien ciiu doc "Bich Phong
di thao" da nhan dinh tap tho co gia tri ve
van hoc, ve lich sii, ve nhan van Nha
nghien ciiu Luong An tiftig xep Bich Phong
trong so "Thi nhan ciia the ky XLX" (8)
Ngay 12-9-2009, tai Thanh phd Dong Ha
(Quang Tri), nhan dip ky niem 100 nam
ngay mat ciia cu Le Trinh, Hoi Di san Van
hoa tinh Quang Tri da phd'i hdp ciing gia toe
Cu td chiic cuoc Hoi thao "Ve than the', sii
nghiep Pho bang ThUdng thu Le Trinh",
nhieu nha nghien ciiu sii hoc co ten tudi d
CHU THICH
(1) Le Canh la mot trong 4 chi ho Le 0 Bich La
OLe Mau, Le Van, Le Ba, Le Canh) deu cung gdc
thuy to' la dng Chanh chuefng Trung te trieu Le
Chieu Tdng (1522) Le M&u Tai que lang My DUc,
Cam Xuyen, Ha Tinh cung tuy tung va lUu dan td
Bde vao Quang Tri lap lang Bich La, dudi trieu
Nguyin dng dUOc phong tudc Doan Loc hau
(2), (3), (6), (7) Trich Bich Phong di thdo (Le
Ngan bien soan, Le Nguyin LUu bien dich Nxb
Thuan Hda, Hue, 2006)
Thua Thien Hue, Quang Tri, Ha Noi da doc tham luan cung cap bang chiing co siic thuyet phuc ve nhiing dong gop sang gia ciia
dai than Le Trinh "trong ddng chay cua phong trao yeu nUdc vao ddu theky XX" (9)
Trong bai "Ket luan Hoi thao", Tien si Nguyin Binh Pho Chii tich Hoi Di san Van hoa tinh Quang Tri da due ket: "Vdi nhiing pham chat trong sang vao cao dep, ciing nhiing cd'ng hien, ddng gdp cho que hUdng, dan tdc va lich sii, cd the ndi rang cu Phd bang Le Trinh la mdt nhan vat lich sii dang quy trong va can dUdc ten vinh ciia que hUdng, dat nUdc" Tren thUc te t i i sau cudc Hdi thao da cd nhieu hinh thiic ton vinh danh nhan lich sii Le Trinh: - thang 5-2010, dai phat thanh, truyen hinh tinh Quang Tri
da xay dung cudn phim tai lieu ve que hUdng Phd bang ThUdng thu Le Trinh va cdng chieu rdng rai d Quang Tri; Thang
7-2010, Dai Phat thanh Truyen hinh tinh Thua Thien Hue ciing da chieu cud'n phim nay 0 Quang Tri va ca Thanh phd' Hue da dUa ten Le Trinh vao quy dat ten dUdng sfip
md them d dia phUdng - mdt so' sach, bao, thu vien dien tii nUdc ngoai da dang tieu sii, bai viet ve than the sU nghiep Phd bang ThUdng thu Le Trinh
(4) Tham luan cua Nguyin Hoan tai Hdi thao
ve Phd bang Le Trinh (12-9-2009)
(5) Nguyin Dac Xuan Di tim ddu thich thai nien thieu ciia Bde Hod Hue', Nxb Vdn hoc 2003 (8) Tuyen tap Luang An Nxb Thuan Hda,
Hue, 2005
(9) Trich dan tieu de bdi tham ludn cua PGS.TS Do Bang tai cudc hdi thao