Luận án tiến sĩ Lịch sử: Chuyển biến kinh tế Nhật Bản thời kỳ Tokugawa (1600-1868)

Luận án tập trung trình bày, phân tích những nền tảng căn bản của chuyển biến kinh tế thời kỳ Tokugawa; làm rõ các bước phát triển mới, các xu thế và khuynh hướng phát triển nổi bật, đặc tính kinh tế của Nhật Bản;...

PGS.TS NGUY N VĂN T N Ễ Ậ

HU  ­ NĂM 2018 Ế

L I CAM ĐOANỜ

Tôi xin cam đoan lu n án này hoàn toàn do tôi th cậ ự  

hi n. Các k t qu  nghiên c u, tài li u trích d n và s  li uệ ế ả ứ ệ ẫ ố ệ  

đượ ử ục s  d ng trong lu n án đ u đậ ề ược d n ngu n và có đẫ ồ ộ chính xác cao nh t trong ph m vi hi u bi t c a tôi. ấ ạ ể ế ủ

Hu , ngày 12 tháng 11 năm 2018 ế

Nghiên c u sinhứ

  Tr n Th  Tâmầ ị

L I C M  NỜ Ả Ơ

Đ u tiên, tôi xin bày t  s  bi t  n sâu s c nh t đ n ầ ỏ ự ế ơ ắ ấ ế PGS.TS. Nguy n Vănễ  

T nậ , ng i đã t n tình h ng d n, giúp đ , đ ng viên, khích l  tôi trong su t quáườ ậ ướ ẫ ỡ ộ ệ ố  trình th c hi n lu n án. ự ệ ậ

Tôi cũng xin được g i l i c m  n chân thành đ n ử ờ ả ơ ế GS.TS. Nguy n Vănễ  Kim (Đ i h c Khoa h c Xã h i và Nhân văn, ĐHQG Hà N i) ng i đã giúp đạ ọ ọ ộ ộ ườ ỡ tôi r t nhi u trong quá trình ch nh s a lu n án.ấ ề ỉ ử ậ

Tôi xin c m  n các th y giáo, cô giáo  trong B  môn L ch s  Th  gi i vàả ơ ầ ộ ị ử ế ớ  Đông ph ng h c, các đ ng nghi p trong khoa L ch s , Ban Giám hi u tr ng Đ iươ ọ ồ ệ ị ử ệ ườ ạ  

h c Khoa h c, các phòng ban ch c năng, đ c bi t là Phòng Đào t o Sau Đ i h c đãọ ọ ứ ặ ệ ạ ạ ọ  giúp đ  và t o m i đi u ki n thu n l i cho tôi trong su t quá trình công tác và h cỡ ạ ọ ề ệ ậ ợ ố ọ  

t p c a mình.ậ ủ

Tôi cũng xin bày t  s  c m kích c a mình đ n Trung tâm Nghiên c u Nh tỏ ự ả ủ ế ứ ậ  

B n và Đông B c Á, Th  vi n Qu c gia, Th  vi n Quân đ i đã h  tr  tôi trong quáả ắ ư ệ ố ư ệ ộ ỗ ợ  trình tìm ki m và s u t m t  li u ph c v  cho vi c nghiên c u lu n án.ế ư ầ ư ệ ụ ụ ệ ứ ậ

Cu i cùng, tôi xin c m  n gia đình, b n bè đã khích l ,  ng h  tôi trong su tố ả ơ ạ ệ ủ ộ ố  

th i gian th c hi n lu n án.ờ ự ệ ậ

Hu , ngày 12 tháng 11 năm 2018 ế

Nghiên c u sinhứ

   Tr n Th  Tâmầ ị

              4  3.2. Ph m vi nghiên c uạ ứ

               5  5.2. Ph ng pháp nghiên c u c  thươ ứ ụ ể

              5  

6. Đóng góp c a đ  tàiủ ề

              6  6.1. V  m t khoa h cề ặ ọ

              6  6.2. V  m t th c ti nề ặ ự ễ

              12   1.3. Nh n xét v  các k t qu  nghiên c u và v n đ  đ t ra cho lu n ánậ ề ế ả ứ ấ ề ặ ậ

               18   1.3.1. Nh n xét v  các k t qu  nghiên c uậ ề ế ả ứ

              18   1.3.2. Các v n đ  đ t ra cho lu n án c n gi i quy tấ ề ặ ậ ầ ả ế

              20   

                21    

2.1. Tình hình chính tr , xã h i Nh t B n d i th i M c ph  Tokugawaị ộ ậ ả ướ ờ ạ ủ

               21   2.1.1. Tình hình chính trị

              21   2.1.2. Tình hình xã h iộ

              26   2.2. S  phát tri n c a các ngành kinh t  Nh t B n tr c năm 1600ự ể ủ ế ậ ả ướ

              29   2.2.1. Tình hình kinh t  nông nghi p và th  công nghi pế ệ ủ ệ

               29   2.2.2. Tình hình kinh t  thế ương nghi pệ

               36   2.3. S  xâm nh p c a các n c ph ng Tây và thái đ  c a chính quy n Nh t B nự ậ ủ ướ ươ ộ ủ ề ậ ả

2.3.1. Giai đo n trạ ước năm 1639

               41   2.3.2. Giai đo n 1639­1854ạ

               45   2.3.3. Giai đo n 1854­1868ạ

               49   

3.1. Trên lĩnh v c nông nghi pự ệ

              53   3.1.1. Chính sách ru ng đ t và phát tri n nông nghi pộ ấ ể ệ

               53   3.1.2. Nh ng chuy n bi n trong nông nghi pữ ể ế ệ

               61   3.1.2.1. Nh ng c i ti n trong canh tác nông nghi pữ ả ế ệ

               61   3.1.2.2. Tác đ ng c a vi c m  r ng di n tích đ t canh tácộ ủ ệ ở ộ ệ ấ

              64   3.1.2.3. Đa d ng hóa cây tr ng, ch t lạ ồ ấ ượng s n ph m và ho t đ ng s n xu t ả ẩ ạ ộ ả ấnông nghi pệ

               67   3.2. Trên lĩnh v c th  công nghi p ­ công nghi pự ủ ệ ệ

              70   3.2.1. G m số ứ

              71   3.2.2. Ngành d tệ

              75   3.2.3. Khai m  và luy n kimỏ ệ

              78   3.2.4. Đóng tàu

              80   3.3. Trên lĩnh v c th ng nghi pự ươ ệ

               83   3.3.1. S  phát tri n c a n i thự ể ủ ộ ương và ho t đ ng c a các Nakamaạ ộ ủ

              83   3.3.1.1. S  phát tri n n i thự ể ộ ương

              83   3.3.1.2. S  ra đ i và ho t đ ng c a các Kabu Nakamaự ờ ạ ộ ủ

               90   3.3.2. Ti n t  hóa và s  phát tri n c a kinh t  hàng hóaề ệ ự ể ủ ế

              93   3.3.3. Buôn bán v i các nớ ước trong khu v c và phự ương Tây

               97   3.3.3.1. V i các nớ ước trong khu v cự

              97   3.3.3.2. V i các nớ ước phương Tây

              117   4.1.3. Trong lĩnh v c thự ương nghi pệ

              121   4.2. Đ c đi m kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawaặ ể ế ậ ả ờ ỳ

              125   4.2.1. N n kinh t  có m i liên h  ch t ch  v i các y u t  chính tr , xã h iề ế ố ệ ặ ẽ ớ ế ố ị ộ

4.2.2.  Kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa ch u s  chi ph i m nh m  c a b i ế ậ ả ờ ỳ ị ự ố ạ ẽ ủ ố

c nh qu c t  và khu v cả ố ế ự

              129   

4.2.3. N n kinh t  phong ki n phề ế ế ương Đông v i nh ng tớ ữ ương đ ng và d  bi tồ ị ệ

               146   4.3.3. Tác đ ng đ n văn hóa, t  tộ ế ư ưởng

              149   4.3.4. Chuy n bi n c a kinh t  th i k  Tokugawa đã chu n b  nh ng đi u ki n c nể ế ủ ế ờ ỳ ẩ ị ữ ề ệ ầ  thi t cho Minh Tr  Duy tânế ị

DANH M C CÁC KÝ HI U, CH  VI T T TỤ Ệ Ữ Ế Ắ

B NG CH  VI T T T TI NG NẢ Ữ Ế Ắ Ế ƯỚC NGOÀI

Chữ   vi tế  

t tắ

Nghĩa đ y đầ ủ Nghĩa ti ng Vi tế ệ

APEC Asia   ­   Pacific   Economic 

Cooperation

Di n đàn H p tác Kinh t  châu Áễ ợ ế  

­ Thái Bình DươngASEAN Association   of   South   East 

Asian Nations

Hi p h i các qu c gia Đông Namệ ộ ố  Á

EIC East India Company Công ty Đông  n AnhẤ

VOC Vereenigde   Oost­Indische 

Compagnie

Công ty Đông  n Hà LanẤ

B NG CH  CÁI VI T T T TI NG VI TẢ Ữ Ế Ắ Ế Ệ

Ch  vi t t tữ ế ắ Nghĩa đ y đầ ủ

M T S  THU T NG  V  Đ N V  ĐO LỘ Ố Ậ Ữ Ề Ơ Ị ƯỜNG, TI N TỀ Ệ

2 Chobu (đinh b )ộ Đ n   v   đo   di n   tích   ru ng,   1   chobu   tơ ị ệ ộ ươ  ng

đương v i m t hectareớ ộ

3 Cho Đ n v  đo chi u dài còn đơ ị ề ược g i là đinh, 1ọ  

cho = 60 bu tương đương 108m

4 Chu (shu) Đ n v  đo kh i lơ ị ố ượng vàng, b c; 1 chu tạ ươ  ng

đương ¼ phân 

5 Gulden Đ n v  ti n t  c a Hà Lan. Trong th i gianơ ị ề ệ ủ ờ  

1597­1641, 1 gulden = 20 stuivers, 1 stuivers = 6 pennigen 

6 Jin Đ n v  đo tr ng lơ ị ọ ượng, 1 jin tương đương 0,5 

kg

7 Kabu C  ph nổ ầ

8 Kan (quan) Đ n v  đo ti n t  và tr ng lơ ị ề ệ ọ ượng, 1 kan = 1000 

monme ho c tặ ương đương 3,76 kg. 1 kan hay kame = 100 tael

9 Kamme 1kamme = 10 l ng b cạ ạ

10 Kin Đ n v  đo tr ng l ng 1 kin t ng đ ng 0,596 kgơ ị ọ ượ ươ ươ

11 Koban (keisu kahei) Th i b c l n hình móng ng a tr  giá 50 l ng,ỏ ạ ớ ự ị ạ  

kho ng 1.800g b cả ạ

12 Koku (th ch)ạ 1 koku tương đương v i 180,4 lítớ

13 L ng (lạ ượng) Đ n v  đo kh i l ng vàng, b c; 1 l ng g m 4ơ ị ố ượ ạ ượ ồ  

phân

14 Mon (Văn, ti n)ề 1 mon tương đương 0,001 quan 

15 Momme   (nh n,   vănậ  

m c)ụ

1 momme b c là 3,76 gram (t c là 1 ryo vàngạ ứ  

b ng 225 gram b c). Trong th i gian t  1857­ằ ạ ờ ừ

1859, 1 ryo đ i 0,59 koku thóc và 60 mommeổ  

đ i 1ryo vàngổ

16 Phân  Đ n v  đo kh i lơ ị ố ượng vàng, b c; 1 phân tạ ươ  ng

DANH M C CÁC B NG, BI U ĐỤ Ả Ể Ồ

M  Đ UỞ Ầ

1. Lý do ch n đ  tàiọ ề

Nh t B n là qu c gia h i đ o n m   sậ ả ố ả ả ằ ở ườn phía đông c a l c đ a châu Á cóủ ụ ị  

di n  tích  kho ng  378.000  km²  v i  4  qu n  đ o  chính:  Hokkaido     phía  B c,ệ ả ớ ầ ả ở ắ  Shikoku và Honshu   gi a, Kyushu là qu n đ o   phía Nam. Đ t nở ữ ầ ả ở ấ ước này n m ằ ở phía đông c a bán đ o Tri u Tiên, Nga, Trung Qu c và tr i dài t  bi n Okhotsk ủ ả ề ố ả ừ ể ở phía b c đ n bi n Hoa Đông   phía nam. Không ch  đắ ế ể ở ỉ ược bi t đ n v i b  dàyế ế ớ ề  truy n th ng văn hóa, Nh t B n còn là m t trong nh ng nề ố ậ ả ộ ữ ước có n n công nghi pề ệ  

hi n đ i, m t xã h i văn minh và là m t trong ba cệ ạ ộ ộ ộ ường qu c kinh t  l n nh t thố ế ớ ấ ế 

gi i. Nh t B n là qu c gia có n n kinh t  l n th  ba toàn c u tính theo t ng s nớ ậ ả ố ề ế ớ ứ ầ ổ ả  

ph m n i đ a cũng nh  theo s c mua tẩ ộ ị ư ứ ương đương ch  sau Hoa K  và C ng hòaỉ ỳ ộ  Nhân dân Trung Hoa và là đ t nấ ước đ ng th  5 trên th  gi i trong lĩnh v c đ u tứ ứ ế ớ ự ầ ư cho qu c phòng; x p th  4 th  gi i v  xu t kh u và đ ng th  6 th  gi i v  nh pố ế ứ ế ớ ề ấ ẩ ứ ứ ế ớ ề ậ  

kh u. Qu c gia này đ ng th i là thành viên c a t  ch c Liên Hi p Qu c, Nhómẩ ố ồ ờ ủ ổ ứ ệ ố  các qu c gia có n n công nghi p hàng đ u th  gi i (G7) và Di n đàn H p tác Kinhố ề ệ ầ ế ớ ễ ợ  

t  châu Á ­ Thái Bình Dế ương (APEC)

V  trí, t m vóc và nh ng đi u đ c bi t v  Nh t B n luôn là ch  đ  nghiênị ầ ữ ề ặ ệ ề ậ ả ủ ề  

c u c a nhi u h c gi  trên th  gi i. Nh ng công trình, bài vi t đ u hứ ủ ề ọ ả ế ớ ữ ế ề ướng đ nế  

m c đích nh n di n đ c tr ng c a các th i k  l ch s  và xem xét vai trò c a nóụ ậ ệ ặ ư ủ ờ ỳ ị ử ủ  trong ti n trình phát tri n chung c a qu c gia này. Dế ể ủ ố ưới góc đ  trên, l ch s  Nh tộ ị ử ậ  

B n nói chung và kinh t  th i k  M c ph  Tokugawa (1600­1868) nói riêng luônả ế ờ ỳ ạ ủ  

nh n đậ ược nhi u ti p c n m i t  gi i chuyên môn. Đây là th i k  mà c  s  kinhề ế ậ ớ ừ ớ ờ ỳ ơ ở  

t  c a đ t nế ủ ấ ước v n ph  thu c ch  y u vào nông nghi p, bên c nh đó là quá trìnhẫ ụ ộ ủ ế ệ ạ  phát tri n c a n n kinh t  hàng hóa, ti n t  Đ c bi t, nh ng bi u hi n m i c aể ủ ề ế ề ệ ặ ệ ữ ể ệ ớ ủ  

thương nghi p v i s c m nh kinh t  c a gi i thệ ớ ứ ạ ế ủ ớ ương nhân ngày càng được kh ngẳ  

đ nh m nh m ị ạ ẽ

S  phát tri n c a n i thự ể ủ ộ ương và ngo i thạ ương, nông nghi p và th  côngệ ủ  nghi p, s  l n m nh c a đ ng c p thệ ự ớ ạ ủ ẳ ấ ương nhân và s  phát tri n c a các thànhự ể ủ  

ph  l n nh  Osaka, Edo, Kyoto… đã tr  thành nh ng huy t m ch kinh t  nh mố ớ ư ở ữ ế ạ ế ằ  

hướng đ n m t th  trế ộ ị ường n i đ a th ng nh t qua các ho t đ ng c a h  th ngộ ị ố ấ ạ ộ ủ ệ ố  

ngân hàng, tín d ng. M c dù ph i “tr  giá đ t” cho nh ng l n “ch y máu b c”ụ ặ ả ả ắ ữ ầ ả ạ  

“ch y máu vàng” nh ng  ng x  c a M c ph  Tokugawa v i phả ư ứ ử ủ ạ ủ ớ ương Tây đã góp 

ph n “b o toàn” an ninh, qu c th  và ch  quy n dân t c. Nh t B n đã không đầ ả ố ể ủ ề ộ ậ ả ể 

m t đ c l p vào tay th c dân phấ ộ ậ ự ương Tây mà còn tr  thành qu c gia “đ i đ ng”ở ố ố ẳ  

v i h  vào cu i th  k  XIX đ u th  k  XX. Có đớ ọ ố ế ỷ ầ ế ỷ ược nh ng thành t u  y, nhi uữ ự ấ ề  quan đi m đã ng i ca công cu c Minh Tr  Duy tân nh  là “cu c cách m ng vĩ đ i”ể ợ ộ ị ư ộ ạ ạ  

c a châu Á đ a Nh t B n phát tri n vủ ư ậ ả ể ượ ật b c và tr  thành m t cở ộ ường qu c nhố ờ công ngh  phệ ương Tây. Chính vì th , nói đ n l ch s  Nh t B n, t  trế ế ị ử ậ ả ừ ước đ n nayế  

đa ph n các nhà nghiên c u đ u có khuynh hầ ứ ề ướng đ  cao công cu c Minh Tr  Duyề ộ ị  tân và cho đó là n n t ng trong s  phát tri n c a Nh t B n sau này. Rõ ràng, côngề ả ự ể ủ ậ ả  

cu c Minh Tr  Duy tân đã có giá tr  r t l n đ i v i s  phát tri n c a kinh t  Nh tộ ị ị ấ ớ ố ớ ự ể ủ ế ậ  

B n. Nh ng m t s  câu h i nghiên c u đả ư ộ ố ỏ ứ ược đ t ra là, v y thì, “đêm trặ ậ ước” c aủ  

c i cách Minh Tr , t c là th i k  Tokugawa (1600­1868), kinh t  Nh t B n đang ả ị ứ ờ ỳ ế ậ ả ở trong tình tr ng nào? Và th i k  này đã chu n b  nh ng ti n đ , đi u ki n gì đạ ờ ỳ ẩ ị ữ ề ề ề ệ ể Minh Tr  bị ước vào công nghi p hóa, hi n đ i hóa thành công nh  v y? N u khôngệ ệ ạ ư ậ ế  

có nh ng chuy n bi n kinh t  t  th i Tokugawa thì Nh t B n có ti n hành duy tânữ ể ế ế ừ ờ ậ ả ế  thành công được hay không? Ph i chăng, đ  có s  thành công c a Minh Tr  Duyả ể ự ủ ị  tân thì t t y u ph i có nh ng n n t ng kinh t  đấ ế ả ữ ề ả ế ượ ạc t o d ng t  th i k  M c phự ừ ờ ỳ ạ ủ Tokugawa? T  nh n th c đó, chúng tôi th y r ng vi c nghiên c u v  chuy n bi nừ ậ ứ ấ ằ ệ ứ ề ể ế  kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa có m t ý nghĩa quan tr ng trong vi c nh nế ậ ả ờ ỳ ộ ọ ệ ậ  

th c m i liên h  ch t ch  gi a quá kh  và hi n t i, gi a truy n th ng và hi n đ iứ ố ệ ặ ẽ ữ ứ ệ ạ ữ ề ố ệ ạ  

đ  c t nghĩa rõ h n nh ng bể ắ ơ ữ ước đi “th n k ” c a qu c gia này.ầ ỳ ủ ố

V  ý nghĩa khoa h c, ề ọ nghiên c u chuy n bi n kinh t  c a Nh t B n th iứ ể ế ế ủ ậ ả ờ  

k  Tokugawa, chúng tôi mong mu n làm rõ m t giai đo n phát tri n l ch s  đángỳ ố ộ ạ ể ị ử  chú ý c a qu c gia có nhi u nét tủ ố ề ương đ ng v  l ch s  và văn hóa v i Vi t Nam.ồ ề ị ử ớ ệ  Trên c  s  đó, ch  ra nh ng chuy n bi n c a các ngành kinh t  trong b c tranh toànơ ở ỉ ữ ể ế ủ ế ứ  

c nh v  kinh t  Nh t B n th i Tokugawa (1600­1868) ­ m t th i k  quan tr ng c aả ề ế ậ ả ờ ộ ờ ỳ ọ ủ  

l ch s  Nh t B n; đ ng th i là m ng nghiên c u còn nh n đ c nhi u quan tâm ị ử ậ ả ồ ờ ả ứ ậ ượ ề ở 

Vi t Nam cho đ n th i đi m hi n nay. ệ ế ờ ể ệ Lu n án cũng mong mu n cung c p thêmậ ố ấ  

nh ng tri th c m i và toàn di n v  đ ng l c căn b n cho quá trình chuy n mìnhữ ứ ớ ệ ề ộ ự ả ể  

đ y ngo n m c c a Nh t B n vào th i c n đ i.ầ ạ ụ ủ ậ ả ờ ậ ạ

V  ý nghĩa th c ti n, t  vi c nghiên c u nh ng kinh nghi m trong quá trìnhề ự ễ ừ ệ ứ ữ ệ  

ti p nh n các chính sách, đế ậ ường l i phát tri n và thông qua nh ng chuy n bi nố ể ữ ể ế  kinh t  c a Nh t B n trong l ch s , Vi t Nam có th  rút ra nh ng bài h c c nế ủ ậ ả ị ử ệ ể ữ ọ ầ  thi t trong quá trình công nghi p hóa, hi n đ i hóa đ t nế ệ ệ ạ ấ ước trong b i c nh Vi tố ả ệ  Nam và Nh t B n đã và đang xây d ng quan h  đ i tác chi n lậ ả ự ệ ố ế ượ ố ẹc t t đ p. Đ ngồ  

th i, qua quá trình phát tri n và bi n đ i đ  th y đờ ể ế ổ ể ấ ược tính cách, tinh th n đoànầ  

k t, ph m ch t c n cù, ham h c h i, năng đ ng, sáng t o c a ngế ẩ ấ ầ ọ ỏ ộ ạ ủ ười dân Nh tậ  

B n; trên phả ương di n cá nhân, là đi u mà ai trong chúng ta cũng có th  h c h i.ệ ề ể ọ ỏ  

H n th  n a, Vi t Nam và Nh t B n v n là hai qu c gia có quan h  t  trơ ế ữ ệ ậ ả ố ố ệ ừ ước đ nế  nay; luôn không ng ng trao đ i, h p tác và giúp đ  l n nhau trên nhi u lĩnh v c;ừ ổ ợ ỡ ẫ ề ự  

vi c tăng cệ ường hi u bi t s  góp ph n xây d ng m i quan h  lâu dài và sâu s cể ế ẽ ầ ự ố ệ ắ  

h n.ơ

V i nh ng ý nghĩa trên, chúng tôi quy t đ nh ch n đ  tàiớ ữ ế ị ọ ề  “Chuy n bi nể ế  kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa (1600­1868)”ế ậ ả ờ ỳ  làm lu n án ti n sĩ, chuyênậ ế  ngành L ch s  Th  gi i v i mong mu n đóng góp m t s  ngu n t  li u b  sungị ử ế ớ ớ ố ộ ố ồ ư ệ ổ  

và nh n đ nh m i vào vi c nghiên c u l ch s  Nh t B n.ậ ị ớ ệ ứ ị ử ậ ả

2. M c tiêu và nhi m v  nghiên c uụ ệ ụ ứ

M c tiêu ụ : Lu n án t p trung trình bày, phân tích nh ng n n t ng cănậ ậ ữ ề ả  

b n c a chuy n bi n kinh t  th i k  Tokugawa; làm rõ các bả ủ ể ế ế ờ ỳ ước phát tri nể  

m i, các xu th  và khuynh hớ ế ướng phát tri n n i b t, đ c tính kinh t  c aể ổ ậ ặ ế ủ  

Nh t B n; đ ng th i, lu n án d ng l i và đi sâu phân tích chuy n bi n kinhậ ả ồ ờ ậ ự ạ ể ế  

t  Nh t B n th i Tokugawa (c  tích c c và h n ch ) đ  th y đế ậ ả ờ ả ự ạ ế ể ấ ược vai trò quan tr ng trong vi c t o d ng nh ng ti n đ , đi u ki n cho c i cách Minhọ ệ ạ ự ữ ề ề ề ệ ả  

nh ng nguyên nhân, đ ng l c cho s  tăng tr ng c a kinh t  Nh t B n th i k  này.ữ ộ ự ự ưở ủ ế ậ ả ờ ỳ

­ Phân tích nh ng bữ ước phát tri n m i trong c u trúc kinh t  th i kể ớ ấ ế ờ ỳ Tokugawa và m i quan h , tố ệ ương tác gi a các thành t  trong c u trúc  y trênữ ố ấ ấ  

các lĩnh v c: nông nghi p, th  công nghi p ­ công nghi p và thự ệ ủ ệ ệ ương nghi p…ệ  

đ  th y để ấ ược vai trò c a chính tr , chính sách trong xu th  v n đ ng c a môiủ ị ế ậ ộ ủ  

trường và không gian kinh t  cũng nh  s  đa d ng c a các lo i hình kinh tế ư ự ạ ủ ạ ế 

th i Tokugawa.ờ

­ Trên c  s  đó, lu n án đ a ra m t s  nh n xét v  thành t u, h n ch ,ơ ở ậ ư ộ ố ậ ề ự ạ ế  

đ c đi m và tác đ ng c a kinh t  th i k  Tokugawa đ i v i giai đo n sau.ặ ể ộ ủ ế ờ ỳ ố ớ ạ

3. Đ i tố ượng và ph m vi nghiên c uạ ứ

3.1. Đ i tố ượng nghiên c uứ

Đ i tố ượng nghiên c u c a đ  tài lu n án là chuy n bi n kinh t  c a Nh tứ ủ ề ậ ể ế ế ủ ậ  

B n t  năm 1600 đ n năm 1868 trên các lĩnh v c: nông nghi p, th  công nghi pả ừ ế ự ệ ủ ệ  

­ công nghi p và thệ ương nghi p.ệ

s  qu c gia trong khu v c nên không gian nghiên c u có th  đố ố ự ứ ể ược m  r ng raở ộ  

m t s  lãnh th  bên ngoài đ a ph n Nh t B n nh  Đông Nam Á, Tri u Tiên,ộ ố ổ ị ậ ậ ả ư ề  Trung Qu c…ố

V  m t th i gian ề ặ ờ : Ph m vi nghiên c u c a lu n án là th i k  M c phạ ứ ủ ậ ờ ỳ ạ ủ Tokugawa, được b t đ u t  khi dòng h  Tokugawa n m đắ ầ ừ ọ ắ ược quy n l c th c tề ự ự ế 

 Nh t B n sau th ng l i   tr n Sekigahara (1600) cho đ n khi M c ph  trao tr

l i quy n l c cho Thiên hoàng Minh Tr  (1868).ạ ề ự ị

V  m t n i dung ề ặ ộ : Đ  tài lu n án t p trung nghiên c u nh ng nhân t  tácề ậ ậ ứ ữ ố  

đ ng đ n kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa, s  chuy n bi n c a các ngànhộ ế ế ậ ả ờ ỳ ự ể ế ủ  kinh t  t  năm 1600 đ n năm 1868   trên các lĩnh v c ch  y u: kinh t  nôngế ừ ế ự ủ ế ế  

1  Là m t v ộ ươ ng qu c th ng tr  ph n l n qu n đ o Ryukyu t  th  k  XV đ n th  k  XIX, lãnh th  v ố ố ị ầ ớ ầ ả ừ ế ỷ ế ế ỷ ổ ươ   ng

qu c này tr i dài t  các đ o, ch  y u là qu n đ o Okinawa đ n qu n đ o Amami là m t ph n c a t nh ố ả ừ ả ủ ế ầ ả ế ầ ả ộ ầ ủ ỉ   Kagoshima   c c nam c a đ o Kyushu ngày nay. V ở ự ủ ả ươ ng qu c Ryukyu chính th c sáp nh p vào lãnh th ố ứ ậ ổ 

Nh t B n năm 1879 thành t nh Okinawa ậ ả ỉ

nghi p, kinh t  th  công nghi p ­ công nghi p và kinh t  thệ ế ủ ệ ệ ế ương nghi p.ệ

4. Các ngu n tài li uồ ệ

Tài li u chính đệ ượ ử ục s  d ng trong lu n án này bao g m các ngu n sau:ậ ồ ồ

1. Các t  li u g c cung c p nh ng thông tin chính th c và đ  tin c y cao, t oư ệ ố ấ ữ ứ ộ ậ ạ  

n n t ng cho vi c hoàn thi n n i dung c a lu n án nh  n i dung m t s  chính sáchề ả ệ ệ ộ ủ ậ ư ộ ộ ố  

c a M c ph  Tokugawa, báo cáo c a các th ng nhân ph ng Tây; th  t  ngo i giaoủ ạ ủ ủ ươ ươ ư ừ ạ  

gi a Nh t B n v i các qu c gia trong và ngoài khu v c; các tranh  nh, b n đ , b ngữ ậ ả ớ ố ự ả ả ồ ả  

bi u s  li u…ể ố ệ

2. Các công trình nghiên c u, sách chuyên kh o, sách tham kh o, bài vi tứ ả ả ế  đăng trên các t p chí chuyên ngành, báo cáo tham lu n t i các cu c h i th o khoaạ ậ ạ ộ ộ ả  

h c liên quan đ n đ  tài lu n án c a các nhà nghiên c u trong và ngoài nọ ế ề ậ ủ ứ ước đã 

được công b  trong nh ng năm g n đây.ố ữ ầ

3. M t s  lu n văn, lu n án, giáo trình và tài li u độ ố ậ ậ ệ ược đăng t i   cácả ở  website trên Internet có liên quan đ n n i dung nghiên c u c a lu n án.ế ộ ứ ủ ậ

Các ngu n tài li u ph c v  cho vi c th c hi n lu n án này ch  y u b ngồ ệ ụ ụ ệ ự ệ ậ ủ ế ằ  

ti ng Vi t ho c ti ng Anh; đ c th  hi n d i d ng các bài vi t, các chuyên đ  ế ệ ặ ế ượ ể ệ ướ ạ ế ề ở 

d ng sách, d ng file vi tính c a các tác gi  ng i Vi t, ng i Nh t và các h c giạ ạ ủ ả ườ ệ ườ ậ ọ ả 

ph ng Tây.ươ

5. Cách ti p c n và phế ậ ương pháp nghiên c uứ

5.1. Cách ti p c nế ậ

Lu n án đậ ược th c hi n trên c  s  quán tri t sâu s c ch  nghĩa duy v tự ệ ơ ở ệ ắ ủ ậ  

bi n ch ng và ch  nghĩa duy v t l ch s  c a ch  nghĩa Marx ­ Lenin. Đây là n nệ ứ ủ ậ ị ử ủ ủ ề  

t ng lý lu n đ  chúng tôi x  lý các ngu n t  li u nh m phân tích, đánh giá các sả ậ ể ử ồ ư ệ ằ ự 

ki n, các v n đ  c t y u trong khi nghiên c u chuy n bi n kinh t  Nh t B n th iệ ấ ề ố ế ứ ể ế ế ậ ả ờ  

k  Tokugawa đ  th y đỳ ể ấ ược m i liên h  l ch s  gi a các s  ki n, hi n tố ệ ị ử ữ ự ệ ệ ượ  ng

nh m nhìn nh n m t cách khách quan b n ch t c a v n đ  dằ ậ ộ ả ấ ủ ấ ề ưới góc đ  khoa h c.ộ ọ5.2. Phương pháp nghiên c u c  thứ ụ ể

Là m t đ  tài v  l ch s , phộ ề ề ị ử ương pháp l ch s  và phị ử ương pháp logic là 

nh ng phữ ương pháp ch  đ o đủ ạ ược s  d ng khi nghiên c u lu n án trên c  haiử ụ ứ ậ ả  

phương di n: đ ng đ i và l ch đ i. B ng phệ ồ ạ ị ạ ằ ương pháp l ch s , lu n án s  tái hi nị ử ậ ẽ ệ  

l i b c tranh kinh t  c a Nh t B n dạ ứ ế ủ ậ ả ưới ch  đ  M c ph  Tokugawa theo t ngế ộ ạ ủ ừ  lĩnh v c c  th  bao g m: nông nghi p, th  công nghi p và thự ụ ể ồ ệ ủ ệ ương nghi p. Thôngệ  

qua phương pháp logic, trên c  s  các ngu n t  li u có th  ti p c n đơ ở ồ ư ệ ể ế ậ ược, lu n ánậ  

s  khái quát, h  th ng nh ng bẽ ệ ố ữ ước phát tri n m i, nh ng chuy n bi n c a cácể ớ ữ ể ế ủ  ngành kinh t  Nh t B n th i k  này nh m lu n gi i m t s  đi u ki n c n thi tế ậ ả ờ ỳ ằ ậ ả ộ ố ề ệ ầ ế  cho thành công c a c i cách Minh Tr ủ ả ị

Bên c nh đó, đ  làm sáng rõ h n quá trình phát tri n c a các ngành kinhạ ể ơ ể ủ  

t , đ  tài còn v n d ng các phế ề ậ ụ ương pháp nghiên c u khác nh  phứ ư ương pháp 

th ng kê, phân tích, so sánh, đ i chi u, phân k  l ch s … Đ c bi t, đ  làm rõố ố ế ỳ ị ử ặ ệ ể  

h n ơ nh ng quan h  bên trong gi a các thành ph n, nhân t  tác đ ng đ n ữ ệ ữ ầ ố ộ ế kinh tế 

Nh t B n th i k  Tokugawa, trong ch ng m c nh t đ nh chúng tôi còn v n d ngậ ả ờ ỳ ừ ự ấ ị ậ ụ  

phương pháp h  th ng, c u trúc và phệ ố ấ ương pháp khu v c h c trong nghiên c uự ọ ứ  

c a mình.ủ

6. Đóng góp c a đ  tàiủ ề

Trên c  s  k  th a thành qu  nghiên c u c a các công trình trong và ngoàiơ ở ế ừ ả ứ ủ  

nước, đóng góp c a lu n án ch  y u   nh ng m t sau đây:ủ ậ ủ ế ở ữ ặ

6.1. V  m t khoa h cề ặ ọ

Th  nh t, lu n án cung c p b c tranh t ng th  v  nh ng chuy n bi n c aứ ấ ậ ấ ứ ổ ể ề ữ ể ế ủ  kinh t  Nh t B n trong th i k  Tokugawa (1600­1868) m t cách toàn di n và có hế ậ ả ờ ỳ ộ ệ ệ 

th ng.ố

Th  hai, phân tích nh ng s  ki n l ch s  c  b n liên quan đ n các v n đứ ữ ự ệ ị ử ơ ả ế ấ ề 

ch  y u: (1) nh ng nhân t  tác đ ng đ n quá trình phát trình phát tri n và bi nủ ế ữ ố ộ ế ể ế  

đ i trong các ngành kinh t ; (2) s  phát tri n và bi n đ i c a các ngành kinh tổ ế ự ể ế ổ ủ ế (nông nghi p, th  công nghi p ­ công nghi p, thệ ủ ệ ệ ương nghi p); (3) nh ng thànhệ ữ  

t u, h n ch , đ c đi m và tác đ ng c a n n kinh t  t  th i k  Tokugawa đ nự ạ ế ặ ể ộ ủ ề ế ế ờ ỳ ế  

l ch s  Nh t B n.ị ử ậ ả

6.2. V  m t th c ti nề ặ ự ễ

Đây là công trình t p trung nghiên c u v  nh ng chuy n bi n c a kinh tậ ứ ề ữ ể ế ủ ế 

Nh t B n th i k  Tokugawa v i t  cách là m t lu n án ti n sĩ. Nh ng k t quậ ả ờ ỳ ớ ư ộ ậ ế ữ ế ả nghiên c u c a lu n án s  là ngu n tài li u tham kh o cho công tác gi ng d y, h cứ ủ ậ ẽ ồ ệ ả ả ạ ọ  

t p, nghiên c u c a sinh viên, h c viên và nh ng ai quan tâm đ n l ch s  Nh t B n,ậ ứ ủ ọ ữ ế ị ử ậ ả  

đ c bi t là l ch s  Nh t B n th i Tokugawa   góc đ  kinh t ặ ệ ị ử ậ ả ờ ở ộ ế

T  th c ti n nghiên c u v n đ , Vi t Nam có th  rút ra nh ng bài h cừ ự ễ ứ ấ ề ệ ể ữ ọ  

c n thi t trong quá trình công nghi p hóa, hi n đ i hóa, đi u có ý nghĩa trong b iầ ế ệ ệ ạ ề ố  

c nh hi n nay khi Vi t Nam và Nh t B n đã và đang xây d ng đả ệ ệ ậ ả ự ược m i quanố  

h  đ i tác chi n lệ ố ế ượ ấ ố ẹc r t t t đ p

7. B  c c c a lu n ánố ụ ủ ậ

Ngoài ph n m  đ u, k t lu n, tài li u tham kh o, ph  l c, n i dung chínhầ ở ầ ế ậ ệ ả ụ ụ ộ  

c a lu n án bao g m 4 chủ ậ ồ ương:

Ch ươ ng 1: T ng quan tình hình nghiên c u  ổ ứ đ  c p l ch s  nghiên c u v nề ậ ị ử ứ ấ  

đ    trong và ngoài nề ở ước, trình bày nh n đ nh v  nh ng đóng góp cũng nh  t nậ ị ề ữ ư ồ  

t i trong các công trình và các v n đ  đ t ra mà lu n án c n gi i quy t.ạ ấ ề ặ ậ ầ ả ế

Ch ươ ng   2:   Nh ng   nhân   t   tác   đ ng   đ n   kinh   t   Nh t   B n   th i   k ữ ố ộ ế ế ậ ả ờ ỳ   Tokugawa trình bày khái quát s  phát tri n c a các ngành kinh t  trự ể ủ ế ước năm 1600; quá trình xâm nh p c a các nậ ủ ước phương Tây và đ i sách c a chính quy n Nh tố ủ ề ậ  

B n qua các giai đo n c  th ; cùng v i nh ng khía c nh c a đ i s ng chính tr ,ả ạ ụ ể ớ ữ ạ ủ ờ ố ị  

xã h i… đ  th y độ ể ấ ượ ực s  tác đ ng c a các nhân t   y đ n chuy n bi n c a kinhộ ủ ố ấ ế ể ế ủ  

t  Nh t B n trong kho ng th i gian t  năm 1600 đ n năm 1868.ế ậ ả ả ờ ừ ế

Ch ươ ng 3: Chuy n bi n kinh t  c a Nh t B n trên các ngành ch  y u ể ế ế ủ ậ ả ủ ế  

th i k  Tokugawa (1600­1868)  ờ ỳ s  phân tích v  nh ng phát tri n và bi n đ i c aẽ ề ữ ể ế ổ ủ  các ngành kinh t : nông nghi p, th  công nghi p và công nghi p, thế ệ ủ ệ ệ ương nghi pệ  

đ t trong xu hặ ướng v n đ ng chung là quá trình chuy n t  n n kinh t  t  cung tậ ộ ể ừ ề ế ự ự 

c p sang n n s n xu t hàng hóa gi n đ n trấ ề ả ấ ả ơ ước khi ch  nghĩa t  b n ra đ i ủ ư ả ờ ở 

N I DUNGỘ

CHƯƠNG 1. T NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C UỔ Ứ

T  trừ ước đ n nay, l ch s  Nh t B n đã và đang dành đế ị ử ậ ả ược nhi u s  quanề ự  tâm, kh o c u c a các h c gi  trong và ngoài nả ứ ủ ọ ả ước. Đã có r t nhi u công trìnhấ ề  khoa h c nghiên c u v  các khía c nh c a l ch s  th i k  Tokugawa nói chung vàọ ứ ề ạ ủ ị ử ờ ỳ  kinh t  nói riêng; trong ph m vi nh ng công trình và tài li u có th  ti p c nế ạ ữ ệ ể ế ậ  

được, chúng tôi xin nêu m t s  nét chính v  v n đ  này theo hai hộ ố ề ấ ề ướng nh  sau:ư1.1. Tình hình nghiên c u đ  tài   trong nứ ề ở ước

T  lâu, các nhà s  h c Vi t Nam đã quan tâm nghiên c u v  l ch s  Nh từ ử ọ ệ ứ ề ị ử ậ  

B n và có th  t m chia làm 2 th i k : th i k  trả ể ạ ờ ỳ ờ ỳ ước nh ng năm 90 c a th  kữ ủ ế ỷ 

XX và t  nh ng năm 90 c a th  k  XX tr  đi. ừ ữ ủ ế ỷ ở Trước năm 1990, vi c tìm hi uệ ể  

l ch Nh t B n ch  y u m i ch  d ng l i trong các v n đ  ngo i giao; nh ng giáoị ậ ả ủ ế ớ ỉ ừ ạ ấ ề ạ ữ  trình c  b n gi ng d y cho sinh viên các trơ ả ả ạ ường cao đ ng, đ i h c ho c m t vàiẳ ạ ọ ặ ộ  công trình khiêm t n có th  k  đ n nh : ố ể ể ế ư Nh t B n s  l ậ ả ử ượ c (1960) c a Nguy nủ ễ  Văn T n;ầ   Giáo d c Nh t B n hi n đ i ụ ậ ả ệ ạ   (1965)  c a Đoàn Đ c An… Cùng v iủ ứ ớ  công cu c đ i m i đ t nộ ổ ớ ấ ướ ừc t  năm 1986, bước sang nh ng năm 90 và đ c bi tữ ặ ệ  

là t  nh ng năm đ u th  k  XXI tr  đi vi c nghiên c u v  l ch s  Nh t B nừ ữ ầ ế ỷ ở ệ ứ ề ị ử ậ ả  

bước đ u đã đ t đầ ạ ược nhi u thành t u đáng k  Riêng v  l ch s  th i k  M cề ự ể ề ị ử ờ ỳ ạ  

ph  Tokugawa nói chung và kinh t  nói riêng là m t ch  đ  đủ ế ộ ủ ề ược gi i h c thu tớ ọ ậ  trong nước dày công nghiên c u. Tuy nhiên, cho đ n nay v n ch a có m t lu nứ ế ẫ ư ộ ậ  

án ti n sĩ nào nghiên c u có tính h  th ng v  chuy n bi n kinh t  Nh t B n th iế ứ ệ ố ề ể ế ế ậ ả ờ  

k  Tokugawa. Các thông tin liên quan đ n n i dung này đỳ ế ộ ược đ  c p trong cácề ậ  nhóm công trình sau:

Nhóm th  nh t: các công trình nghiên c u t ng th  v  l ch s  Nh t B n ứ ấ ứ ổ ể ề ị ử ậ ả  nh :ư  

Nh t B n c n đ i (1991) c a  ậ ả ậ ạ ủ Vĩnh Sính; L ch s  Nh t B n (1995) ị ử ậ ả  c a Phan Ng củ ọ  

Liên;  L ch s  Nh t B n (1995)   ị ử ậ ả c a t p th  tác gi    Đ i h c Qu c gia Hà N iủ ậ ể ả ở ạ ọ ố ộ  

(1995); L ch s  Nh t B n (1997)  ị ử ậ ả c a ủ Phan Ng c Liên (ch  biên); ọ ủ L ch s  Nh t B n ị ử ậ ả   (2006) c a Nguy n Qu c Hùng (ch  biên); ủ ễ ố ủ Giáo trình l ch s  Nh t B n ị ử ậ ả  (2015) c aủ  tác gi  Nguy n Nam Trân… Đi m chung c a các công trình này là t p trung hả ễ ể ủ ậ ệ 

th ng hóa các tài li u có liên quan đ n l ch s  Nh t B n, trong đó đã đ  c p v  kinhố ệ ế ị ử ậ ả ề ậ ề  

t  Nh t B n th i k  Tokugawa. Đây là các công trình h t s c có giá tr , ch a đ ngế ậ ả ờ ỳ ế ứ ị ứ ự  

nh ng thông tin quan tr ng có th  khai thác đ  ph c v  nghiên c u lu n án.ữ ọ ể ể ụ ụ ứ ậ

Trong s  đó, đáng chú ý là công trình ố L ch s  Nh t B n  ị ử ậ ả do Nguy n Qu cễ ố  Hùng ch  biên. V i 442 trang sách kh  l n, bao g m 10 chủ ớ ổ ớ ồ ương, trong đó dành riêng m t chộ ương cho các nghiên c u v  quan h  Vi t Nam và Nh t B n; cácứ ề ệ ệ ậ ả  

chương con l i đã tái hi n m t cách chi ti t l ch s  Nh t B n t  th i nguyên th yạ ệ ộ ế ị ử ậ ả ừ ờ ủ  cho đ n hi n đ i. V i g n 50 trang sách   chế ệ ạ ớ ầ ở ương th  6, các tác gi  đã phác th oứ ả ả  

s  phát tri n c a các ngành kinh t  t  nh ng chuy n bi n trong nông nghi p và xãự ể ủ ế ừ ữ ể ế ệ  

h i nông thôn đ n s  phát tri n c a các ngành th  công nghi p; đ ng th i phácộ ế ự ể ủ ủ ệ ồ ờ  

h a v  s  l n m nh c a h  th ng thành th  và ho t đ ng kinh t  thọ ề ự ớ ạ ủ ệ ố ị ạ ộ ế ương m i.ạ  Trên c  s  đó, nh n m nh nh ng chuy n bi n kinh t , cũng nh  đ i s ng văn hóa,ơ ở ấ ạ ữ ể ế ế ư ờ ố  

xã h i…ộ

Công trình Nh t B n c n đ i  ậ ả ậ ạ tác gi  ả Vĩnh Sính l i khai thác l ch s  Nh tạ ị ử ậ  

B n t  trả ừ ước th  k  XVII cho đ n nh ng năm phát tri n th n k  sau Chi n tranhế ỷ ế ữ ể ầ ỳ ế  

th  gi i th  hai m t cách ng n g n, nhi u hàm ý. Trong tác ph m, sau khi dànhế ớ ứ ộ ắ ọ ề ẩ  

tr n v n 1 chọ ẹ ương đ  nói v  th i k  Tokugawa, tác gi  đã đi đ n vi c lý gi iể ề ờ ỳ ả ế ệ ả  

m t s  v n đ  r t quan tr ng nh  vì sao Nh t B n Duy tân độ ố ấ ề ấ ọ ư ậ ả ược vào n a sauử  

th  k  XIX, sau đó vế ỉ ươn lên tr  thành m t cở ộ ường qu c khu v c và th  gi i vàố ự ế ớ  

m t l n n a sau nh ng t n th t và s p đ  trong Chi n tranh th  gi i th  hai,ộ ầ ữ ữ ổ ấ ụ ổ ế ế ớ ứ  

Nh t B n l i phát tri n th n k , tr  thành nh ng cậ ả ạ ể ầ ỳ ở ữ ường qu c th  gi i.ố ế ớ

B n th o giáo trình ả ả L ch s  Nh t B n ị ử ậ ả  c a Nguy n Nam Trân ủ ễ là m t côngộ  trình m , luôn đở ượ ửc s a ch a, hi u đính và c p nh t thữ ệ ậ ậ ường xuyên các thông tin 

m i nh t b i các chuyên gia, nhà nghiên c u có uy tín. Đây là tài li u sinh đ ng,ớ ấ ở ứ ệ ộ  khách quan c a  các nhà nghiên c u v  l ch s  Nh t B n t  kh i th y cho đ nủ ứ ề ị ử ậ ả ừ ở ủ ế  

hi n t i. V i g n 1000 trang vi tính, các ngu n t  li u c a cu n giáo trình nàyệ ạ ớ ầ ồ ư ệ ủ ố  

d a ch  y u trên các giáo khoa th  đự ủ ế ư ược dùng trong các trường   Nh t B n, cóở ậ ả  

đ i chi u t  li u Đông Tây đ  nâng thêm tính khách quan và s  d ng nhi u hìnhố ế ư ệ ể ử ụ ề  

nh, đ  bi u, phân chú và c c chú gi i thích rõ ràng v  ti n trình c a l ch s

Nh t B n; trong đó có nh ng nghiên c u h t s c chi ti t v  kinh t  Tokugawa.ậ ả ữ ứ ế ứ ế ề ế

Bên c nh đó, các n i dung liên quan t ng th  l ch s  Nh t B n còn n m r iạ ộ ổ ể ị ử ậ ả ằ ả  rác   các giáo trình l ch s  th  gi i c  trung đ i, l ch s  th  gi i c n hi n đ i, nhở ị ử ế ớ ổ ạ ị ử ế ớ ậ ệ ạ ư: 

L ch s  th  gi i trung ị ử ế ớ  đ i (2002)  ạ c a Nguy n Gia Phu ­ Nguy n Văn Ánh ­ Đ  Đìnhủ ễ ễ ỗ  Hãng ­ Tr n Văn La (ch  biên); ầ ủ M t s  chuyên đ  v  L ch s  Th  gi i (2008) ộ ố ề ề ị ử ế ớ  c aủ  

Vũ D ng Ninh (ch  biên)… Các giáo trình, chuyên đ  này trong khi trình bày vươ ủ ề ề 

l ch s  Nh t B n qua t ng th i k  cũng đã đ  c p v  kinh t  th i k  Tokugawa, ị ử ậ ả ừ ờ ỳ ề ậ ề ế ờ ỳ ở 

m c đ  khái quát.ứ ộ

Nhóm th  hai: Các công trình vi t riêng v  th i k  M c ph  Tokugawa ứ ế ề ờ ỳ ạ ủ   (1600­1868). Thông qua vi c kh o c u các bài vi t có liên quan đ n chuy n bi nệ ả ứ ế ế ể ế  kinh t  Nh t B n th i Tokugawa, tác gi  nh n th y th i đi m v n đ  này đế ậ ả ờ ả ậ ấ ờ ể ấ ề ượ  cquan tâm nhi u nh t là vào th p niên 90 c a th  k  XX, và có th  t m chia làm 2ề ấ ậ ủ ế ỷ ể ạ  nhóm nh : các bài vi t v  nh ng v n đ  c  th  trong th i k  Tokugawa; các bàiỏ ế ề ữ ấ ề ụ ể ờ ỳ  

và dòng văn hóa th  dân   Nh t B n th i Edo”, ị ở ậ ả ờ T p chí Văn hóa Ngh  thu t ạ ệ ậ  … 

Chuy n bi n chính tr , xã h i, văn hóa, giáo d c là ch  đ  chính c a các bài vi tể ế ị ộ ụ ủ ề ủ ế  này. M c dù v y, trong khi tri n khai các n i dung c  th  nh  tính hặ ậ ể ộ ụ ể ư ướng n i c aộ ủ  

n n văn hóa Tokugawa hay c u trúc, thành ph n c a xã h i thành th  th i k  nàyề ấ ầ ủ ộ ị ờ ỳ  các tác gi  cũng đã nh c đ n chuy n bi n kinh t  v i t  cách là m t nhân t  tácả ắ ế ể ế ế ớ ư ộ ố  

đ ng,  nh hộ ả ưởng đ n s  phát tri n  y  ế ự ể ấ Bên c nh đó, m t s  bài báo khác nhạ ộ ố ư 

“Oda Nobunawa, Toyotomi Hideyoshi và Tokugawa v i công cu c th ng nh tớ ộ ố ấ  

Nh t B n”, ậ ả T p chí Nghiên c u Đông B c Á ạ ứ ắ  và “Chính sách đóng c a c a Nh tử ủ ậ  

B n th i M c ph  Tokugawa và c a Vi t Nam th i Nguy n  ­ M t cách nhìn đ iả ờ ạ ủ ủ ệ ờ ễ ộ ố  sánh” c a tác giủ ả Nguy n Văn T n… l i quan tâm đ n quá trình hình thành cũngễ ậ ạ ế  

nh  nh ng đ c tr ng riêng c a th i k  Tokugawa, đ ng th i còn đ  c p đ nư ữ ặ ư ủ ờ ỳ ồ ờ ề ậ ế  

nh ng đ i sánh trong tữ ố ương quan v i các nớ ước trong khu v c nh  Vi t Nam…ự ư ệ

Các bài vi t đ  c p đ n các các lĩnh v c c  th  c a kinh t  Tokugawaế ề ậ ế ự ụ ể ủ ế  

g m  ồ các bài vi t c a tác gi  Nguy n Văn Kim trong th p niên 1990 (t  1994ế ủ ả ễ ậ ừ  

đ n năm 2000) đế ược trình bày trên T p chí nghiên c u Nh t B n ­ Đông B c Á,ạ ứ ậ ả ắ  

T p chí Nghiên c u L ch s  và T p chí Nghiên c u Kinh t  nh : “M y suy nghĩạ ứ ị ử ạ ứ ế ư ấ  

v  th i k  Tokugawa trong l ch s  Nh t B n”; “Nh ng nguyên nhân d n đ nề ờ ỳ ị ử ậ ả ữ ẫ ế  

s  tăng trự ưởng kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa”; “V  th  kinh t  c a đ ngế ậ ả ờ ỳ ị ế ế ủ ẳ  

c p samurai   Nh t B n th i k  Tokugawa”; “Vài nét v  đ ng c p thấ ở ậ ả ờ ỳ ề ẳ ấ ươ  ngnhân   và   ho t   đ ng   thạ ộ ương   m i     Nh t   B n   th i   k   Tokugawa”;   “Nh ngạ ở ậ ả ờ ỳ ữ  chuy n bi n kinh t  ­ xã h i   Nh t B n th i k  Edo: Ti n đ  cho s  phátể ế ế ộ ở ậ ả ờ ỳ ề ề ự  tri n c a Nh t B n hi n đ i”… Các bài vi t này, sau đó đã để ủ ậ ả ệ ạ ế ượ ậc t p h p l iợ ạ  trong công trình h t s c có giá tr  “ế ứ ị Nh t B n v i Châu Á ­Nh ng m i liên h  l ch ậ ả ớ ữ ố ệ ị  

s  và nh ng chuy n bi n kinh t  xã h i”.  ử ữ ể ế ế ộ Có th  nói đây là các nghiên c u vôể ứ  cùng quý báu có liên quan đ n n i dung c a lu n án. B ng nh ng phân tích s cế ộ ủ ậ ằ ữ ắ  

s o và bi n ch ng, công trình đã trình bày v  nh ng thay đ i trong nông nghi pả ệ ứ ề ữ ổ ệ  nông thôn   Nh t B n th i Tokugawa; đ ng th i, v n đ  thở ậ ả ờ ồ ờ ấ ề ương m i ­ s  thúcạ ự  

đ y c a kinh t  hàng hóa ­ ti n t  và nh ng bi n đ i v  m t đô th    Nh t B nẩ ủ ế ề ệ ữ ế ổ ề ặ ị ở ậ ả  

th i k  này cũng đờ ỳ ược đ  c p.ề ậ

Ngoài ra, l ch s  th i k  Tokugawa còn là đ  tài đị ử ờ ỳ ề ược nghiên c u trong cácứ  

Lu n án Ti n sĩ, Lu n văn Th c sĩ c  th  nh :ậ ế ậ ạ ụ ể ư  Quan h  Nh t B n ­ Vi t Nam ệ ậ ả ệ   (XVI­XVII) c a Tr nh Ti n Thu n; ủ ị ế ậ C ng th  Nagasaki trong quan h  th ả ị ệ ươ ng m i ạ  

và văn hoá c a Nh t v i các n ủ ậ ớ ướ c th i Edo (1603­1867) ờ  c a Vũ Đoàn Liên Khêủ ; 

Th i k  Tokugawa (1603 ­ 1868) và vai trò c a nó đ i v i s  phát tri n c a l ch s ờ ỳ ủ ố ớ ự ể ủ ị ử  

Nh t B n  ậ ả c a Ph m Th  Trang  Công trình c a tác gi  Ph m Th  Trang đã phácủ ạ ị ủ ả ạ ị  

th o khái quát v  tình hình kinh t , chính tr , xã h i th i Tokugawa và đánh giá caoả ề ế ị ộ ờ  vai trò ti n đ  cho quá trình hi n đ i hóa nề ề ệ ạ ước Nh t th i Minh Tr  Duy tân. Tuyậ ờ ị  nhiên, do đ  c p v  nhi u lĩnh v c nên dung lề ậ ề ề ự ượng nghiên c u dành cho v n đứ ấ ề kinh t  ch a nhi u.ế ư ề

Nhóm th  ba: các công trình nghiên c u v  quan h  th ứ ứ ề ệ ươ ng m i gi a ạ ữ  

Nh t B n v i các n ậ ả ớ ướ c trong và ngoài khu v c ự   tiêu bi u nh :  ể ư “Người Hà Lan 

nh ng năm đ u   Nh t B n”; “Quan h  thữ ầ ở ậ ả ệ ương m i Nh t B n ­ Siam th  k  XVIạ ậ ả ế ỷ  

­ XVII”; “Quan h  thệ ương m i Nh t B n ­ Philipines th  k  XVII ­ XVIII”;ạ ậ ả ế ỷ  

“Ngo i thạ ương Đàng Ngoài và m i quan h  Vi t ­ Nh t th  k  XVII”; “Thuy nố ệ ệ ậ ế ỷ ề  mành t  Đông Nam Á đ n Nh t B n th  k  XVII ­ XVIII”… Các nghiên c u kừ ế ậ ả ế ỷ ứ ể trên cũng đ u là c a tác gi  Nguy n Văn Kim ­ m t ngề ủ ả ễ ộ ười có nhi u năm nghiênề  

c u chuyên sâu v  l ch s  Nh t B n. Qua đây, b c tranh sinh đ ng v  quan h  c aứ ề ị ử ậ ả ứ ộ ề ệ ủ  

Nh t B n v i các nậ ả ớ ước trong khu v c th i b y gi  nh  Siam, Philipines, Vi tự ờ ấ ờ ư ệ  Nam… đã được tái hi n chân th c. Riêng quan h  v i các nệ ự ệ ớ ước phương Tây, dướ  i

th i k  Edo do chính sách đóng c a (ờ ỳ ử Sakoku) c a chính quy n Tokugawa (1639 ­ủ ề  

1854) nên các ho t đ ng giao thạ ộ ương ch  t p trung   giai đo n đ u và cu i c aỉ ậ ở ạ ầ ố ủ  

th i   k   V n   đ   kinh   t   đ i   ngo i   ­   phờ ỳ ấ ề ế ố ạ ương   di n   quan   tr ng   c a   kinh   tệ ọ ủ ế Tokugawa qua các công trình riêng l  này, ph n nào đã đẻ ầ ược mô t  khá chi ti t.ả ế  Thông qua các nghiên c u c  th  này, tác gi  Nguy n Văn Kim còn ch  trì nhi uứ ụ ể ả ễ ủ ề  

đ  tài nh : “Quan h  thề ư ệ ương m i c a Nh t B n v i các nạ ủ ậ ả ớ ước Đông Nam Á thế 

k  XVI ­ XVII”, ỷ Đ  tài khoa h c c p Đ i h c Qu c gia năm 2002;  ề ọ ấ ạ ọ ố “Quan h  Nh tệ ậ  

B n v i Đông Nam Á th  k  XV ­ XVII”, ả ớ ế ỷ Đ  tài khoa h c c p Đ i h c Qu c gia ề ọ ấ ạ ọ ố   năm 2005… Các công trình này, đã đượ ậc t p h p xu t b n thành cu n sách chuyênợ ấ ả ố  

kh o h t s c có giá tr  v  m t t  li u là ả ế ứ ị ề ặ ư ệ “Quan h  Nh t B n v i Đông Nam Á ệ ậ ả ớ   (XV­XVII)”. Bên c nh nh ng công trình, bài vi t k  trên thì m t công trình khácạ ữ ế ể ộ  

c a tác gi  Nguy n Văn Kim là “ủ ả ễ Chính sách đóng c a c a Nh t B n th i k ử ủ ậ ả ờ ỳ   Tokugawa ­ Nguyên nhân và h  qu ” ệ ả  l i ch a đ ng kh i lạ ứ ự ố ượng ki n th c đ  sế ứ ồ ộ 

v  l ch s  Nh t B n trong giai đo n th c thi chính sách t a qu c.   góc đề ị ử ậ ả ạ ự ỏ ố Ở ộ chuyên môn, các công trình này đã giúp ích r t nhi u cho chúng tôi trong quá trìnhấ ề  tri n khai lu n án b i nh ng ngu n t  li u phong phú và h t s c tin c y.ể ậ ở ữ ồ ư ệ ế ứ ậ

Các bài vi t v  chính sách và quan h  c a chính quy n Tokugawa v i bênế ề ệ ủ ề ớ  ngoài được coi là ch  đ  phong phú và sinh đ ng nh t. ủ ề ộ ấ Đây là v n đ  mang tínhấ ề  khoa h c lý thú, thu hút đọ ượ ực s  quan tâm c a nhi u nhà S  h c đủ ề ử ọ ược th  hi nể ệ  thông qua s  lố ượng các bài vi t liên quan đ n n i dung này. Ngoài các bài vi t c aế ế ộ ế ủ  tác gi  Nguy n Văn Kim đã trình bày trên đây còn có cácả ễ  nghiên c u nh : “Nh tứ ư ậ  

B n th i đ i Châu  n thuy n và quan h  buôn bán qu c t ”, ả ờ ạ ấ ề ệ ố ế T p chí Nghiên c u ạ ứ  

Nh t B n,   ậ ả Tr nh Ti n Thu n (2000);ị ế ậ   Nguy n Văn T n (1998), “V  chính sáchễ ậ ề  đóng c a c a Vi t Nam và Nh t B n trong quan h  v i các nử ủ ệ ậ ả ệ ớ ước phương Tây th iờ  

C n đ i”, ậ ạ T p chí Nghiên c u Nh t B n… ạ ứ ậ ả  l i là m t góc nhìn khác v  l ch s  th iạ ộ ề ị ử ờ  Edo v i nh ng giao thoa, ti p bi n,  nh hớ ữ ế ế ả ưởng t  trừ ước, trong và sau th i k  đóngờ ỳ  

c a. ử

1.2. Tình hình nghiên c u đ  tài   nứ ề ở ước ngoài

Các tài li u có liên quan đ n th i k  Tokugawa   Nh t B n đ c đ  c pệ ế ờ ỳ ở ậ ả ượ ề ậ  trong các công trình nghiên c u   n c ngoài cũng r t phong phú, trong đó đ u đứ ở ướ ấ ề ề 

c p đ n quá trình th ng nh t c a M c ph  Tokugawa cũng nh  các lĩnh v c c aậ ế ố ấ ủ ạ ủ ư ự ủ  

đ i s ng kinh xã h i Nh t B n th i k  này. Trong đó, đáng chú ý nh t là các nghiênờ ố ộ ậ ả ờ ỳ ấ  

c u có giá tr  c a m t s  tác gi  nh : John Whitney Hall, George Sansom, Charlesứ ị ủ ộ ố ả ư  

R. Mason, J. Caiger, Shinzaburo Oishi… Đây là nh ng h c gi  có nhi u công trìnhữ ọ ả ề  nghiên c u v  l ch s  Nh t B n và đ c th  hi n trong 2 nhóm t  li u chính y uứ ề ị ử ậ ả ượ ể ệ ư ệ ế  sau:

Nhóm th  nh t: các công trình đ  c p đ n toàn b  ti n trình l ch s  Nh t ứ ấ ề ậ ế ộ ế ị ử ậ  

B n t  c  đ i đ n hi n đ i ả ừ ổ ạ ế ệ ạ

Trước h t ph i k  đ n nhà nghiên c u George Sansom v i tác ph m ế ả ể ế ứ ớ ẩ A  History of Japan bao g m 3 t p và đã đồ ậ ược d ch ra ti ng Vi t. Đây là c m côngị ế ệ ụ  trình r t có giá tr  v i các nhà nghiên c u l ch s  Nh t B n và đấ ị ớ ứ ị ử ậ ả ược các h c giọ ả tham kh o nhi u trong khi nghiên c u v  l ch s  Nh t B n qua các th i k ả ề ứ ề ị ử ậ ả ờ ỳ  Trong đó,   t p 3 đã đ  c p đ n  ở ậ ề ậ ế “L ch s  Nh t B n t  năm 1615 đ n năm ị ử ậ ả ừ ế   1867”  v i   kh i   lớ ố ượng   ki n   th c   đ   s   bao   quát   toàn   b   l ch   s   th i   kế ứ ồ ộ ộ ị ử ờ ỳ Tokugawa t  tình hình chính tr , kinh t  đ n xã h i, văn hoá… Đ ng th i, thôngừ ị ế ế ộ ồ ờ  qua các s  li u c  th , tác gi  cũng đ a ra các chính sách, quan đi m kinh tố ệ ụ ể ả ư ể ế 

c a các nhà lãnh đ o th i Tokugawa và nh ng nh n đ nh, đánh giá h t s củ ạ ờ ữ ậ ị ế ứ  khách quan v  th i k  này. Đây là nh ng ngu n t  li u quan tr ng, h u ích choề ờ ỳ ữ ồ ư ệ ọ ữ  phép chúng tôi k  th a trong khi ti n hành nghiên c u đ  tài.ế ừ ế ứ ề

Ti p đ n là công trình ế ế L ch s  Nh t B n  ị ử ậ ả c a R.H.P Mason & J.G. Caigerủ  (2003). Trong cu n sách này hai tác gi  đã trình bày chi ti t, c n k  v  l ch số ả ế ặ ẽ ề ị ử 

Nh t B n t  kh i th y cho đ n c i cách dân ch    Nh t b n 1945 ­ 1951. V iậ ả ừ ở ủ ế ả ủ ở ậ ả ớ  

h n   400   trang   sách,   các   tác   gi   đã   dành   g n   100   trang   đ   nói   v   th i   kơ ả ầ ể ề ờ ỳ Tokugawa v i nh ng chuy n bi n v  chính tr , s  thay đ i v  ch  đ  thu  khóaớ ữ ể ế ề ị ự ổ ề ế ộ ế  

và đ c bi t quan tâm đ n quá trình ti n t  hóa và s  phát tri n c a n n kinh tặ ệ ế ề ệ ự ể ủ ề ế 

th  trị ường th i b y gi ờ ấ ờ

Edwin O.Reichauer (1998) ­ C u Đ i s  M  t i Nh t B n đã vi t các côngự ạ ứ ỹ ạ ậ ả ế  

trình: Nh t B n ­ Quá kh  và hi n t i  ậ ả ứ ệ ạ và Nh t B n ­ Câu chuy n v  m t qu c gia, ậ ả ệ ề ộ ố  

đây là nh ng cu n sách chân th c và sâu s c v  l ch s  Nh t B n. Ông đã đi sâuữ ố ự ắ ề ị ử ậ ả  nghiên c u v  nh ng thay đ i trong c u trúc xã h i, lu n gi i các nguyên do v  sứ ề ữ ổ ấ ộ ậ ả ề ự 

l n m nh và suy tàn c a M c ph  Tokugawa. Các tài li u này đã làm rõ b n ch t vàớ ạ ủ ạ ủ ệ ả ấ  

nh h ng văn hóa c a Nh t B n, nh ng huy n bí c a Th n đ o (Shinto) và Ph t

giáo Thi n tông, v  ý nghĩa và  nh h ng c a đ ng c p samurai, v  s  t n t i c aề ề ả ưở ủ ẳ ấ ề ự ồ ạ ủ  Thiên hoàng mà l i không có v ng chính, v  ngu n g c và s  phát tri n c a chạ ươ ề ồ ố ự ể ủ ủ 

nghĩa quân phi t… B ng văn phong s c s o, Edwin O.Reichauer đã phác h a sệ ằ ắ ả ọ ự phát tri n c a toàn b  n n văn minh Nh t B n t  c  đ i đ n nh ng th p niên sauể ủ ộ ề ậ ả ừ ổ ạ ế ữ ậ  Chi n tranh th  gi i l n th  hai.ế ế ớ ầ ứ

Trong công trình, T i sao Nh t B n thành công? Công ngh ạ ậ ả ệ ph ươ ng Tây  

và tính cách Nh t B n,  ậ ả tác gi  Michio Morishima, m t nhà kinh t  h c Nh t B nả ộ ế ọ ậ ả  

l i đ a ra nh ng nh n đ nh đ c đáo v  c i cách Minh Tr  đ i v i l ch s  Nh tạ ư ữ ậ ị ộ ề ả ị ố ớ ị ử ậ  

B n. Trong khi lý gi i s  thành công c a c i cách Minh Tr , vi c Nh t tr  thànhả ả ự ủ ả ị ệ ậ ở  

m t cộ ường qu c vào cu i th  k  XIX đ u th  k  XX, Michio l i đ a ra nh ngố ố ế ỷ ầ ế ỷ ạ ư ữ  bàn lu n giá tr  v  th i k  M c ph  Tokugawa nói chung và kinh t  nói riêng v iậ ị ề ờ ỳ ạ ủ ế ớ  

t  cách là “đêm trư ước” c a công cu c Duy Tân   Nh t B n. Đ c bi t, công trìnhủ ộ ở ậ ả ặ ệ  càng có ý nghĩa h n khi tác gi  đ t các v n đ  l ch s  th i Tokugawa   khía c nhơ ả ặ ấ ề ị ử ờ ở ạ  kinh t , văn hóa, xã h i trong s  đ i sánh v i các qu c gia Tây Âu và châu Á khácế ộ ự ố ớ ố  

đ  th y để ấ ược tính tương đ ng và d  bi t c a Nh t B n th i k  này.ồ ị ệ ủ ậ ả ờ ỳ

Nhóm th  hai: các bài vi t v  th i k  M c ph  Tokugawa nói chung và ứ ế ề ờ ỳ ạ ủ   kinh t  nói riêng ế

Trong tác ph m  ẩ Tokugawa Japan (The Social and Economic Antecedents of  Modern Japan) là t p h p các bài nghiên c u c a nhi u h c gi  nh  Nakane Chie,ậ ợ ứ ủ ề ọ ả ư  Nakamura Satoru, Moriya Katsuhisa, Oishi Shinzaburo … đ c Nhà xu t b n Đ iượ ấ ả ạ  

h c Tokyo  n hành. Công trình g m có t t c  9 chuyên đ , m i chuyên đ  có n iọ ấ ồ ấ ả ề ỗ ề ộ  dung khác nhau, đ  c p đ n t ng khía c nh c a th i k  Tokugawa. Nhà nghiên c uề ậ ế ừ ạ ủ ờ ỳ ứ  Satoru Nakamura trong bài nghiên c u c a mình đã miêu t  khá sinh đ ng v  s  phátứ ủ ả ộ ề ự  tri n và nh ng chuy n bi n trong n n nông nghi p   Nh t B n th i k  Tokugawa.ể ữ ể ế ề ệ ở ậ ả ờ ỳ  Trong khi đó, tác gi  Katsuhisa Moriya l i có nh ng lu n gi i h t s c chi ti t v  sả ạ ữ ậ ả ế ứ ế ề ự phát tri n c a th ng nghi p và s  hình thành m ng l i các đô th  l n nh  Osaka,ể ủ ươ ệ ự ạ ướ ị ớ ư  Kyoto, Edo… Bên c nh đó, chuyên đ  còn đ  c p đ n các n i dung khác liên quanạ ề ề ậ ế ộ  

đ n qu n lý xã h i và ho t đ ng c a h  th ng bakuhan hay mô hình, thi t ch , sế ả ộ ạ ộ ủ ệ ố ế ế ự 

t n t i c a Edo v i t  cách là trung tâm quy n l c, đ i b n doanh c a M c phồ ạ ủ ớ ư ề ự ạ ả ủ ạ ủ Tokugawa. Tuy là nh ng bài nghiên c u đ c l p song n i dung c a nó đ u h ngữ ứ ộ ậ ộ ủ ề ướ  

đ n m t nh n đ nh h t s c quan tr ng là th i k  Tokugawa đã t o nên nh ng ti nế ộ ậ ị ế ứ ọ ờ ỳ ạ ữ ề  

đ  kinh t  ­ xã h i c n thi t cho l ch s  Nh t B n   giai đo n sau này. ề ế ộ ầ ế ị ử ậ ả ở ạ

Tác ph m ẩ The Cambridge History of Japan, vol 4: Early Modern Japan do 

John Whitney Hall ch  biên đã t p h p nhi u công trình nghiên c u c a các tácủ ậ ợ ề ứ ủ  

gi , nh ng chuyên gia đ n t  Nh t B n và Hoa K  ả ữ ế ừ ậ ả ỳ Đây là volume th  ứ t  trongư  

t ng s  ổ ố sáu volume vi t v  l ch ế ề ị s  Nh t B n t  th i ti n s  đ n hi n đ i. Trongử ậ ả ừ ờ ề ử ế ệ ạ  công trình này, ch  y u đ  c p đ n các s  ki n di n ra t  nh ng năm 1550 đ nủ ế ề ậ ế ự ệ ễ ừ ữ ế  

nh ng năm 1800, giai đo n mà tinh th n c a 13 h c gi  ch p bút g i là th i kữ ạ ầ ủ ọ ả ắ ọ ờ ỳ 

ti n hi n đ i c a Nh t B n. Trong khi t p trung phân tích vi c hình thành và l nề ệ ạ ủ ậ ả ậ ệ ớ  

m nh c a kinh t  lãnh đ a v i s  xác l p quy n l c c a các lãnh chúa, công trìnhạ ủ ế ị ớ ự ậ ề ự ủ  cũng đã đ  c p quá trình v n đ ng đ  đi đ n vi c th ng nh t Nh t B n vào nămề ậ ậ ộ ể ế ệ ố ấ ậ ả  

1600 v i vai trò c a Nobunaga, Hideyoshi và Ieyasu. Các tác gi  đ c bi t nh nớ ủ ả ặ ệ ấ  

m nh đ n vai trò c a Tokugawa Ieyasu, ngạ ế ủ ười cu i cùng có công th ng nh tố ố ấ  

Nh t B n và th c thi nhi u chính sách ti n b  đ  t p trung tái thi t kinh t ,ậ ả ự ề ế ộ ể ậ ế ế  chính tr  sau n i chi n. B ng văn phong m ch l c, m i bài vi t là nh ng kh cị ộ ế ằ ạ ạ ỗ ế ữ ắ  

h a sâu s c v  s  thay đ i c a Nh t B n th i Tokugawa đ t trong các m i quanọ ắ ề ự ổ ủ ậ ả ờ ặ ố  

h  ch  đ o gi a nông dân và lãnh chúa, gi a lãnh chúa, thệ ủ ạ ữ ữ ương nhân, samurai và 

M c ph  Bên c nh nh ng thay đ i v  xã h i thì các khía c nh văn hóa, t  tạ ủ ạ ữ ổ ề ộ ạ ư ưở  ng

và tôn giáo, đ c bi t là tác đ ng c a vi c du nh p đ o Kito đã  nh hặ ệ ộ ủ ệ ậ ạ ả ưởng l nớ  

đ n vi c ban hành và th c thi chính sách t a qu c su t h n 200 năm c a Nh tế ệ ự ỏ ố ố ơ ủ ậ  

B n. Riêng v  lĩnh v c kinh t , trong t ng s  14 chả ề ự ế ổ ố ương đã có các bài vi t quanế  

tr ng c a Furushima Toshio khi ông mô t  v  nh ng c i ti n v  k  thu t trongọ ủ ả ề ữ ả ế ề ỹ ậ  công c  s n xu t và canh tác nông nghi p, m t đi u ki n căn b n cho vi c nângụ ả ấ ệ ộ ề ệ ả ệ  cao năng su t và s n lấ ả ượng nông nghi p th i Tokugawa; Nakai Nobuhiko vàệ ờ  James McClain l i trình bày nh ng bạ ữ ước phát tri n m i trong ho t đ ng buôn bánể ớ ạ ộ  

và s  phát tri n nhanh chóng c a các thành th  v i vai trò chi ph i ngày càng l nự ể ủ ị ớ ố ớ  

c a thủ ương nhân. Đây là nh ng ngu n t  li u quan tr ng và h u ích trong khiữ ồ ư ệ ọ ữ  nghiên c u v  chuy n bi n kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa.ứ ề ể ế ế ậ ả ờ ỳ

M t   công   trình   khác   c a   John   Whitney   Hall   là  ộ ủ Japan   before   Tokugawa  (Political Consolidation and Economic growth 1500­1650) cũng là t p h p nhi u bàiậ ợ ề  nghiên c u v  các v n đ  kinh t  và chính tr   Nh t B n tr c th i k  Tokugawa,ứ ề ấ ề ế ị ậ ả ướ ờ ỳ  

đ c bi t nh n m nh đ n quá trình giành đ c chính quy n c a nhà Tokugawa; trongặ ệ ấ ạ ế ượ ề ủ  

đó đáng chú nh t là bài vi t ấ ế “Returns on Unification: economic growth in Japan 1550­ 1650” c a  tác gi  Yamamura Kozo. Bài vi t v i h n 40 trang đã đ  c p đ n quáủ ả ế ớ ơ ề ậ ế  trình tăng tr ng kinh t  c a Nh t B n sau khi k t thúc chi n tranh và th ng nh tưở ế ủ ậ ả ế ế ố ấ  

đ t n c. M c dù đ t trong t ng quan c  công trình sách, ấ ướ ặ ặ ươ ả “Returns on Unification: 

Economic Growth in Japan 1550­1650” ch   chi m m t kh i l ng ki n th c nhỉ ế ộ ố ượ ế ứ ỏ 

nh ng l i r t chi ti t v i h  th ng s  li u có th  giúp ích trong vi c nghiên c u đư ạ ấ ế ớ ệ ố ố ệ ể ệ ứ ề tài lu n án c a chúng tôi.ậ ủ

Charles   David   Seldon   v i   tác   ph m  ớ ẩ The   rise   of   the  merchant   class   in  Tokugawa Japan 1600­1868 đã có nh ng nghiên c uữ ứ  chuyên sâu v  s  gia tăng,ề ự  

trưởng thành c a đ ng c p thủ ẳ ấ ương nhân t  đ a v  xã h i đ n chính tr  và đ c bi từ ị ị ộ ế ị ặ ệ  

là quá trình tích lũy t  b n nh  ho t đ ng thư ả ờ ạ ộ ương m i th nh đ t. V i các ho tạ ị ạ ớ ạ  

đ ng tài chính nh  đ i ti n, cho vay lãi; các thộ ư ổ ề ương nhân t ng bừ ước ki m soátể  các huy t m ch kinh t  l n   c  thành th  và nông thôn. Nh n m nh đ n vai tròế ạ ế ớ ở ả ị ấ ạ ế  

c a thủ ương nhân và s  phát tri n c a thành th    Nh t B n th i k  Tokugawa,ự ể ủ ị ở ậ ả ờ ỳ  tác gi  đã phác th o nh ng chuy n bi n m i trong kinh t  thả ả ữ ể ế ớ ế ương nghi p th i kệ ờ ỳ này. 

M t công trình độ ược xu t b n năm 2012 c a Michael Smitkaấ ả ủ  có tên g iọ  

Japanese   Economic   History   (1600­1960)   ­   The   Japanese   Economy   in   the   Tokugawa Era, 1600­1868  có n i dung h t s c phong phú, đ c bi t dộ ế ứ ặ ệ ưới độ kinh t  h c. Đây là t p h p bao g m 13 bài vi t trên nhi u lĩnh v c c a các tácế ọ ậ ợ ồ ế ề ự ủ  

gi   khác   nhau   E.S   Crawcour,   Ulrike   Schaede,   Takehido   Ohkura   và   Hiroshiả  Shimbo trình bày chi ti t v  h  th ng ti n t  th i Edo. Ti n t  và vi c l uế ề ệ ố ề ệ ờ ề ệ ệ ư  thông hàng hóa, nh t là lúa g o là n i dung đấ ạ ộ ược nhi u h c gi  nh c đ n trongề ọ ả ắ ế  

lo t bài này. Trong khi đó, ạ Nakai Nobuhiko và James L. Mclain l i nh n m nh đ nạ ấ ạ ế  

nh ng thay đ i th ng m i và s  phát tri n c a các thành ph , nh t là Osaka, đ cữ ổ ươ ạ ự ể ủ ố ấ ượ  coi là “nhà b p c a qu c gia” n i t p trung và phân ph i kh i l ng l ng th c r tế ủ ố ơ ậ ố ố ượ ươ ự ấ  

l n cho các vùng trên c  n c. Các bài vi t c a Michael Smitkaớ ả ướ ế ủ , Toshio Furushima nêu lên nh ng bi n đ i c a làng và nông thôn Nh t B n th i k  này. Bên c nh đó,ữ ế ổ ủ ậ ả ờ ỳ ạ  các n i dung khác nh  m m m ng c a ch  nghĩa t  b n trong nông nghi p Nh tộ ư ầ ố ủ ủ ư ả ệ ậ  

B n, hay phân tích s  phát tri n c a kinh t  han Choshu, m t trong nh ng lãnh đ aả ự ể ủ ế ộ ữ ị  

có t c đ  phát tri n kinh t  m nh nh t trong s  các han   phía Tây Nam. Nhi uố ộ ể ế ạ ấ ố ở ề  

b ng bi u, s  li u quan tr ng liên quan đ n công trình đ c tác gi  ch  biên,ả ể ố ệ ọ ế ượ ả ủ  Michael Smitka đ  c p trong bài vi t ề ậ ế “Economic Growth in Tokugawa Japan (1600­ 1868)”…   Có   th   nói,  ể Japanese   Economic   History   (1600­1960)   ­   The   Japanese  Economy in the Tokugawa Era, 1600­1868 ch a đ ng kh i l ng thông tin khá cứ ự ố ượ ụ 

th  v  t ng lĩnh v c c  th  mà các h c gi  nghiên c u. Tuy nhiên, ph n l n cácể ề ữ ự ụ ể ọ ả ứ ầ ớ  

v n đ  đ c xây d ng và nghiên c u d i cái nhìn kinh t  h c nên vi c khai thácấ ề ượ ự ứ ướ ế ọ ệ  các t  li u này cũng g p nhi u khó khăn.ư ệ ặ ề

Tác gi  Michael Smitka trong bài vi t  ả ế “Economic Growth in Tokugawa  Japan (1600­1868)” vào năm 2009 l i đ a ra nh ng s  li u chi ti t v  kinh tạ ư ữ ố ệ ế ề ế 

Nh t B n, đ c bi t có nh ng minh ch ng sinh đ ng v  s  phát tri n trong nôngậ ả ặ ệ ữ ứ ộ ề ự ể  nghi p nh  s  thay đ i di n tích đ t tr ng tr t, vi c nâng cao k  thu t canh tác,ệ ư ự ổ ệ ấ ồ ọ ệ ỹ ậ  

đa d ng hóa các gi ng cây tr ng… Đ c bi t   lĩnh v c này, ông có nh ng so sánhạ ố ồ ặ ệ ở ự ữ  trong vi c thay đ i di n đ t tr ng lúa và di n tích đ t tr ng bông và t  ra ng cệ ổ ệ ấ ồ ệ ấ ồ ỏ ạ  nhiên khi vào th i b y gi  Nh t B n đã có th  canh tác cây công nghi p trênờ ấ ờ ậ ả ể ệ  nhi u lo i đ t khác nhau. Smitka còn cung c p thêm các d  li u v  s  phát tri nề ạ ấ ấ ữ ệ ề ự ể  

c a th  công nghi p và thủ ủ ệ ương nghi p đ  th y đệ ể ấ ược bi n đ i kinh t  c a Nh tế ổ ế ủ ậ  

B n dả ưới th i Tokugawa.ờ

Công trình “The Decline of Japanese Firearm Manufacturing and Proliferation 

in the Seventeenth Century” c a Alexander Astroth (ủ 2013) l i bàn v  m t khía c nhạ ề ộ ạ  

nh  trong lĩnh v c s n xu t th  công khi nói v  chính sách c a M c ph  đ i v iỏ ự ả ấ ủ ề ủ ạ ủ ố ớ  

vi c h n ch  s n xu t vũ khí. Tokugawa là giai đo n hòa bình và v i m c đíchệ ạ ế ả ấ ạ ớ ụ  không đ  các lãnh chúa có ti m l c m nh v  quân s  đ  có th  ch ng l i mình, cácể ề ự ạ ề ự ể ể ố ạ  

T ng quân h u h t đ u th c hi n tri t đ  chính sách c m s n xu t và buôn bán vũướ ầ ế ề ự ệ ệ ể ấ ả ấ  khí. Tuy nhiên, d i phân tích c a ướ ủ Astroth, b ng nhi u cách th c khác nhau, qua conằ ề ứ  

đ ng phi chính th ng, các tri th c và vũ khí quân s  v n đ c du nh p vào Nh tườ ố ứ ự ẫ ượ ậ ậ  

B n, đ c bi t là các lãnh chúa Tây Nam nh  Satsuma, Choshu, Tosa, Hizen… nh  đóả ặ ệ ư ờ  

đã hi u và ti p thu đ c s c m nh quân s  c a ph ng Tây.ể ế ượ ứ ạ ự ủ ươ

Kenichi Ohno trong bài vi t “ế The Economic Development of Japan ­  The  Path Traveled by Japan as a Developing Country  (2006) đ a ra nh ng nh n đ như ữ ậ ị  khác bi t v  v  trí c a n n kinh t  Tokugawa trong toàn b  ti n trình l ch s  c aệ ề ị ủ ề ế ộ ế ị ử ủ  

qu c gia này. Ông đánh giá cao nh ng thay đ i và tác đ ng c a nó đ i v i nh ngố ữ ổ ộ ủ ố ớ ữ  thay đ i c a Nh t B n giai đo n sau này. Th m chí, tác gi  cho r ng, quá trìnhổ ủ ậ ả ạ ậ ả ằ  công nghi p hóa đã có m t trong n n kinh t  th i Tokugawa. Đây là quan đi mệ ặ ề ế ờ ể  

m i m  và c n đớ ẻ ầ ược phân tích dưới góc nhìn đa di n.ệ

Bên c nh các công trình b ng ti ng Anh còn có nh ng ngu n tài li u đạ ằ ế ữ ồ ệ ượ  c

vi t b ng ti ng Nh t c a các tác gi  nh : Hayami Akira v i các tác ế ằ ế ậ ủ ả ư ớ ph m “L ch ẩ ị  

s  kinh t  Nh t B n” ử ế ậ ả  và “Kinh t  Xã h i Nh t B n th i c n th ” ế ộ ậ ả ờ ậ ế  đã đ  c p về ậ ề 

quá trình phát tri n kinh t , xã h i c a Nh t B n, trong đó có nh ng đánh giá m iể ế ộ ủ ậ ả ữ ớ  

v  kinh t  th i Tokugawa. Tác gi  Suzuki ề ế ờ ả Kozo l i có nh ng nghiên c u đ c l pạ ữ ứ ộ ậ  

v  ề “H  th ng kinh t  th i Edo” ệ ố ế ờ   và  “Kinh doanh c a th ủ ươ ng nhân th i Edo” ờ  

nh m nh n m nh đ n ằ ấ ạ ế m i quan h  gi a các ngành kinh t  v i nhau, gi a nôngố ệ ữ ế ớ ữ  nghi p và th  công nghi p; gi a h  th ng ti n t  và trao đ i buôn bán   các thànhệ ủ ệ ữ ệ ố ề ệ ổ ở  

ph  l n nh  Osaka, Edo, Kyoto; qua đó, ông nh n m nh đ n v  trí, vai trò c aố ớ ư ấ ạ ế ị ủ  

đ ng c p thẳ ấ ương nhân th i Tokugawa. Ishii Kanji, trong cu n  ờ ố “L ch s  kinh t ị ử ế 

Nh t B n” ậ ả  l i có nh ng khai thác v  h  th ng ngân hàng, tín d ng và ho t đ ngạ ữ ề ệ ố ụ ạ ộ  

c a các hi p h i ủ ệ ộ Nakama và nhìn nh n các y u t   y v i t  cách là m m m ngậ ế ố ấ ớ ư ầ ố  

c a ch  nghĩa t  b n hi n đ i giai đo n sau này.ủ ủ ư ả ệ ạ ạ

Cùng v i các công trình chi ti t trên đây, đ  hình thành nên n n t ng lýớ ế ể ề ả  

lu n khi phân tích, đánh giá v  kinh t  Nh t B n th i Tokugawa chúng tôi cònậ ề ế ậ ả ờ  

được ti p c n v i cu n ế ậ ớ ố “L ch s  nhìn t  quan đi m sinh thái h c: văn minh Nh t ị ử ừ ể ọ ậ  

B n trong b i c nh th  gi i ả ố ả ế ớ ” c a tác gi  Tadao Umesao đ  th y đủ ả ể ấ ược nh ng nétữ  

đ c đáo trong ti n trình phát tri n c a l ch s  Nh t B n đ t trong b i c nh l chộ ế ể ủ ị ử ậ ả ặ ố ả ị  

s  khu v c và th  gi i. Tác ph m v i l i t  duy khai m , m i m  v  nhi u v nử ự ế ớ ẩ ớ ố ư ở ớ ẻ ề ề ấ  

đ , quan đi m, trong đó có nh ng nh n đ nh v  kinh t , văn hóa, xã h i th iề ể ữ ậ ị ề ế ộ ờ  Tokugawa dưới góc nhìn sinh thái h c c c k  quý giá.ọ ự ỳ

Nhìn chung, các ngu n tài li u nồ ệ ước ngoài, do năng l c ngo i ng  chúngự ạ ữ  tôi ch  y u ch  ti p c n đủ ế ỉ ế ậ ược các công trình, bài vi t b ng ti ng Anh do các h cế ằ ế ọ  

gi  ngả ười Nh t và h c gi  phậ ọ ả ương Tây vi t. N i dung ch  y u c a các côngế ộ ủ ế ủ  trình này t p trung nghiên c u v  l ch s  th i k  Tokugawa, trong đó có đ  c pậ ứ ề ị ử ờ ỳ ề ậ  

đ n kinh t    nhi u m c đ  khác nhau. Tuy nhiên, h u h t trong s  đó là nh ngế ế ở ề ứ ộ ầ ế ố ữ  bài vi t riêng l  c a nhi u tác gi  v  các v n đ  c  th  c a kinh t  Tokugawa.ế ẻ ủ ề ả ề ấ ề ụ ể ủ ế  

V i t  cách là m t công trình nghiên c u khoa h c, m t lu n án ti n sĩ đ c l pớ ư ộ ứ ọ ộ ậ ế ộ ậ  thì đ  tài  ề “Chuy n bi n kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa (1600­1868)” ể ế ế ậ ả ờ ỳ   là không trùng l p v i các công trình đi trặ ớ ước. Song, đ  hoàn thành để ược đ  tài này,ề  các ngu n t  li u trên đây là vô cùng h u ích đ i v i vi c nghiên c u c a chúngồ ư ệ ữ ố ớ ệ ứ ủ  tôi

1.3. Nh n xét v  các k t qu  nghiên c u và v n đ  đ t ra cho lu n ánậ ề ế ả ứ ấ ề ặ ậ

1.3.1. Nh n xét v  các k t qu  nghiên c u ậ ề ế ả ứ

Trên c  s  trình bày m t cách t ng quan tình hình nghiên c u v  kinh tơ ở ộ ổ ứ ề ế 

Nh t B n th i k  Tokugawa (1600­1868), chúng tôi rút ra m t s  ậ ả ờ ỳ ộ ố nh n xétậ  sau đây:

Th  nh t,  ứ ấ nh ng chuy n bi n kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa nóiữ ể ế ế ậ ả ờ ỳ  riêng và l ch s  Nh t B n nói chung đã đị ử ậ ả ượ ấc r t nhi u nhà nghiên c u Vi t Nam,ề ứ ệ  

nước ngoài quan tâm và đ t đạ ược nh ng k t qu  đáng k , th  hi n s  phong phúữ ế ả ể ể ệ ự  

v  m t n i dung. Tuy nhiên, trong kh  năng ti p c n t  li u c a mình, chúng tôiề ặ ộ ả ế ậ ư ệ ủ  

th y r ng ch a có lu n án nào nghiên c u m t cách h  th ng và toàn di n vấ ằ ư ậ ứ ộ ệ ố ệ ề chuy n bi n kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa (1600­1868). V  tên g i, côngể ế ế ậ ả ờ ỳ ề ọ  trình c a Michael Smitka “ủ Japanese Economic History (1600­1960)” đã dành riêng 

đ   vi t   v   kinh   t   th i   k   Tokugawa   trong   “ể ế ề ế ờ ỳ The   Japanese   Economy   in   the  Tokugawa Era, 1600­1868”. Tuy nhiên, nh  chúng tôi đã trình bày   trên, đây m iư ở ớ  

là t p h p bài nghiên c u c a nhi u tác gi  dậ ợ ứ ủ ề ả ưới các góc đ  khác nhau v  kinh tộ ề ế Tokugawa ch  ch a ph i là m t công trình mang tính ch t t ng th , toàn di n.ứ ư ả ộ ấ ổ ể ệ

Th  hai, ứ ở trong nước s  lố ượng công trình nghiên c u liên quan đ n cácứ ế  

v n đ  c a l ch s  Nh t B n th i k  Tokugawa dàn tr i trên nhi u lĩnh v c, t pấ ề ủ ị ử ậ ả ờ ỳ ả ề ự ậ  trung ch  y u   m ng giao thủ ế ở ả ương gi a Nh t B n v i các nữ ậ ả ớ ước trong và ngoài khu v c qua các th i k ; đáng l u ý nh t là nh ng nghiên c u c a tác gi  Nguy nự ờ ỳ ư ấ ữ ứ ủ ả ễ  Văn Kim được trình bày trong nhi u sách chuyên kh o nh : ề ả ư “Nh t B n v i châu Á ậ ả ớ   – Nh ng m i liên h  l ch s  và chuy n bi n kinh t  ­ xã h i”, ữ ố ệ ị ử ể ế ế ộ  “L ch s  Nh t B n” ị ử ậ ả  

do Nguy n Qu c Hùng (ch  biên) hay cu n ễ ố ủ ố “L ch s  Nh t B n” ị ử ậ ả  c a Nguy n Namủ ễ  Trân  Trong các công trình này, s  phát tri n c a nhi u ngành kinh t  đã đự ể ủ ề ế ược đề 

c p có chi u sâu, tậ ề ương đ i đ y đ ; là ngu n t  li u r t đáng tin c y giúp chúngố ầ ủ ồ ư ệ ấ ậ  tôi hoàn thành lu n án này. Tuy nhiên, theo chúng tôi, đây là nh ng công trìnhậ ữ  nghiên c u mà v n đ  kinh t  Nh t B n th i Tokugawa m i đứ ấ ề ế ậ ả ờ ớ ược đ t trong ti nặ ế  trình l ch s  Nh t B n nói chung ch  ch a ph i là công trình đ c l p ch  t p trungị ử ậ ả ứ ư ả ộ ậ ỉ ậ  vào chuy n bi n kinh t  th i k  này nh  m c đích mà lu n án hể ế ế ờ ỳ ư ụ ậ ướng t i.ớ

Th  ba,ứ    nở ước ngoài, s  lố ượng công trình nghiên c u liên quan đ n v nứ ế ấ  

đ  này cũng r t phong phú, đa d ng, song ch  y u t p trung   nh ng  n ph mề ấ ạ ủ ế ậ ở ữ ấ ẩ  trình bày t ng th  v  l ch s  Nh t B n. Trong gi i h n ti p c n c a mình, chúngổ ể ề ị ử ậ ả ớ ạ ế ậ ủ  tôi th y r ng, nh ng chuy n bi n kinh t  Nh t B n th i Tokugawa ph n l n làấ ằ ữ ể ế ế ậ ả ờ ầ ớ  các bài vi t đ  c p đ n các khía c nh khác nhau v  kinh t  th i k  này. Các h cế ề ậ ế ạ ề ế ờ ỳ ọ  

gi  nả ước ngoài, đã có nhi u công trình v  kinh t  Tokugawa nh ng m i ch  là cácề ề ế ư ớ ỉ  nghiên c u c  th , ph n l n đứ ụ ể ầ ớ ược đ t dặ ưới góc nhìn kinh t  h c. Vì v y, vi cế ọ ậ ệ  

k  th a đòi h i ph i có s  phê phán và ch n l c trong ti p c n t  li u t  góc đế ừ ỏ ả ự ọ ọ ế ậ ư ệ ừ ộ 

s  h c đ  đ m b o đ  tin c y và khách quan trong nhìn nh n, đánh giá khiử ọ ể ả ả ộ ậ ậ  nghiên c u v  chuy n bi n kinh t  Tokugawa v i t  cách là m t th c th  th ngứ ề ể ế ế ớ ư ộ ự ể ố  

nh t.ấ

Th  t ,ứ ư  m c dù đã có khá nhi u bài vi t và m t s  cu n sách vi t v  M cặ ề ế ộ ố ố ế ề ạ  

ph  Tokugawa nh ng v n r t c n nh ng công trình kh o c u chuyên sâu v  nhi uủ ư ẫ ấ ầ ữ ả ứ ề ề  lĩnh v c thi t y u c a th i k  này trên các ph ng di n kinh t , chính tr , xã h iự ế ế ủ ờ ỳ ươ ệ ế ị ộ  cũng nh  các m i bang giao khu v c và qu c t  Vì v y, tr ng tâm mà lu n ánư ố ự ố ế ậ ọ ậ  

h ng t i là đi sâu nghiên c u v  nh ng phát tri n m i, nh ng chuy n bi n c aướ ớ ứ ề ữ ể ớ ữ ể ế ủ  kinh t  th i k  này nh m lu n gi i nh ng ti n đ , đi u ki n cho s  thành công c aế ờ ỳ ằ ậ ả ữ ề ề ệ ệ ự ủ  

c i cách Minh Tr  sau này.ả ị

1.3.2. Các v n đ  đ t ra cho lu n án c n gi i quy t ấ ề ặ ậ ầ ả ế

D i góc nhìn chuyên sâu và toàn di n nh t v  chuy n bi n kinh t  th i kướ ệ ấ ề ể ế ế ờ ỳ Tokugawa v i t  cách là m t công trình nghiên c u t ng th , có h  th ng v n cònớ ư ộ ứ ổ ể ệ ố ẫ  nhi u v n đ  đáng đ c quan tâm nghiên c u nh : (1) kinh t  th i k  này đã thànhề ấ ề ượ ứ ư ế ờ ỳ  

t u và t n t i nh ng h n ch  gì? (2) s  chuy n bi n c a các ngành kinh t  di n raự ồ ạ ữ ạ ế ự ể ế ủ ế ễ  

nh  th  nào? (3) nguyên nhân nào đ a đ n s  chuy n bi n  y? (4) tác đ ng c aư ế ư ế ự ể ế ấ ộ ủ  chuy n bi n kinh t  đ n chính tr , văn hóa, xã h i? (5) v i nh ng chuy n bi n trongể ế ế ế ị ộ ớ ữ ể ế  nông nghi p, th ng nghiệ ươ ệp, th  công nghi p thì kinh t  th i Tokugawa đ a l iủ ệ ế ờ ư ạ  

ti n đ  gì cho Minh Tr  Duy tân? Đây là nh ng n i dung tr ng tâm mà lu n án t pề ề ị ữ ộ ọ ậ ậ  trung gi i quy t.ả ế

T  nh ng nh n th c đó, trên tinh th n k  th a có ch n l c nh ng thànhừ ữ ậ ứ ầ ế ừ ọ ọ ữ  

t u c a các nhà nghiên c u đi trự ủ ứ ước, chúng tôi l y đó làm đ ng l c và c  s  đấ ộ ự ơ ở ể hoàn thành lu n án  ậ “Chuy n bi n kinh t  Nh t B n th i k  Tokugawa (1600­ ể ế ế ậ ả ờ ỳ 1868)”.

CHƯƠNG 2. NH NG NHÂN T  TÁC Đ NG Đ N KINH TỮ Ố Ộ Ế Ế

NH T B N TH I K  TOKUGAWAẬ Ả Ờ Ỳ

Trước khi bước vào k  nguyên th ng nh t, m c dù tr i qua n i chi nỷ ố ấ ặ ả ộ ế  

nh ng kinh t  Nh t B n v n có nhi u kh i s c, kinh t  nông nghi p và th  côngư ế ậ ả ẫ ề ở ắ ế ệ ủ  nghi p có nh ng chuy n bi n quan tr ng, thệ ữ ể ế ọ ương nghi p có nhi u bệ ề ước ti n, t oế ạ  

c  s  v ng ch c cho nh ng thay đ i kinh t  trong th i k  Tokugawa sau này. Bênơ ở ữ ắ ữ ổ ế ờ ỳ  

c nh đó, s  xâm nh p c a các nạ ự ậ ủ ước phương Tây đ t Nh t B n trặ ậ ả ước nh ng l aữ ự  

ch n quan tr ng, có tính ch t th i đ i, đi n hình là chính sách t a qu c (ọ ọ ấ ờ ạ ể ỏ ố sakoku) có 

nh h ng l n đ n vi c t o d ng n n kinh t  h ng n i trong khi v n ch  đ ng

trao đ i v i bên ngoài v i m t s  ch  th  nh t đ nh. Đ c bi t, s   n đ nh c a tìnhổ ớ ớ ộ ố ủ ể ấ ị ặ ệ ự ổ ị ủ  hình chính tr , xã h i v i vi c duy trì ch  đ  M c phiên v a th  hi n tính t pị ộ ớ ệ ế ộ ạ ừ ể ệ ậ  quy n trong tay M c ph , v a t o đi u ki n cho kinh t  các ề ạ ủ ừ ạ ề ệ ế han có đi u ki n phátề ệ  tri n. T t c  các y u t   y, đã làm ti n đ  cho nh ng chuy n bi n c a kinh tể ấ ả ế ố ấ ề ề ữ ể ế ủ ế 

Nh t B n dậ ả ưới th i Tokugawa. ờ

2.1. Tình hình chính tr , xã h i Nh t B n dị ộ ậ ả ưới th i M c ph  Tokugawaờ ạ ủ

2.1.1. Tình hình chính trị

V i th ng l i trong tr n Sekigahara năm 1600, Tokugawa Ieyasu (1542­1616)ớ ắ ợ ậ  

đã thâu tóm quy n l c th c t  v  tay mình. Ngay sau đó, ông đã ban hành các chínhề ự ự ế ề  sách ti n t i xây d ng m t thi t ch  chính tr   n đ nh nh m tái thi t n n hòa bìnhế ớ ự ộ ế ế ị ổ ị ằ ế ề  

và th ng nh t qu c gia. Là ngố ấ ố ườ ặ ềi đ t n n móng đ u tiên trong vi c c ng c  s cầ ệ ủ ố ứ  

m nh c a chính quy n phong ki n t p trung thông qua c  ch  v n đ ng songạ ủ ề ế ậ ơ ế ậ ộ  song: đ ng đ u M c ph  là Tứ ầ ạ ủ ướng quân Tokugawa   Edo và các lãnh chúa cai trở ị kho ng 265 ả han (phiên, lãnh đ a). C  ch  chính tr  này đị ơ ế ị ược g i là M c phiên thọ ạ ể 

ch  (ế Bakuhan taisei). V  c  b n, th  ch  đó có t  ch c r t ch t ch  và  n đ nh,ề ơ ả ể ế ổ ứ ấ ặ ẽ ổ ị  

l i tạ ương đ i t p quy n h n so v i các th i k  trố ậ ề ơ ớ ờ ỳ ước đó   Nh tở ậ  B n và c  châuả ả  

Âu [61; tr.94], song l i có tính ch t phân quy n đ m nét  ạ ấ ề ậ Rõ ràng, thi t chế ế 

Bakuhan đ c coi là m t c  ch  qu n lý r t ch t ch  v  chính tr  v i vai trò l nượ ộ ơ ế ả ấ ặ ẽ ề ị ớ ớ  

c a M c ph  qua ng i đ ng đ u là T ng quân. Su t th i k  Tokugawa,   góc đủ ạ ủ ườ ứ ầ ướ ố ờ ỳ ở ộ này, Nh t B n là m t nhà n c quân ch  chuyên ch  trung ậ ả ộ ướ ủ ế ương t p quy n đ nậ ề ế  

m c cao đ  M c ph  thâu tóm và ki m soát các lãnh chúa trên nhi u lĩnh v c, tứ ộ ạ ủ ể ề ự ừ kinh t , chính tr , xã h i… Nh ng c  ch  đó cũng có nh ng đi m m  c n thi t choế ị ộ ư ơ ế ữ ể ở ầ ế  

s  phát tri n c a các ự ể ủ han. V i t  cách là nh ng ng i đ ng đ u m t đ n v  hànhớ ư ữ ườ ứ ầ ộ ơ ị  chính, trên c  s  đi u ki n t  nhiên, xã h i, lãnh chúa v n có th  đ  ra nh ng chínhơ ở ề ệ ự ộ ẫ ể ề ữ  sách đ c l p, mi n là các chính sách đó không đi ng c l i v i đ ng l i c a chínhộ ậ ễ ượ ạ ớ ườ ố ủ  quy n trung  ng. H  đ c s  d ng t t c  các ngu n l i trong lãnh đ a mà mình caiề ươ ọ ượ ử ụ ấ ả ồ ợ ị  

qu n. Nh ng bên c nh đó, các lãnh chúa ph i th c hi n các nghĩa v  nh : s a ch aả ư ạ ả ự ệ ụ ư ử ữ  thành quách, làm c u, đ ng, m  mang h  th ng th y l i  Trong ph m vi lãnh đ aầ ườ ở ệ ố ủ ợ ạ ị  

c a mình, lãnh chúa có trách nhi m qu n lý hành chính và t  ch  v  kinh t  Đ  cóủ ệ ả ự ủ ề ế ể  

th  t n t i, phát tri n và c nh tranh v i các ể ồ ạ ể ạ ớ han khác cũng nh  xây d ng ngu n l cư ự ồ ự  tài chính đ  s c gánh vác các nghĩa v  v i chính quy n trung ủ ứ ụ ớ ề ương, các lãnh chúa 

ph i đ  ra các chính sách kinh t  phù h p. C  ch  này đã t o nên s  phát tri n năngả ề ế ợ ơ ế ạ ự ể  

đ ng cho các lãnh đ a v  kinh t , t  đó đ a đ n nh ng chuy n bi n h t s c đa d ngộ ị ề ế ừ ư ế ữ ể ế ế ứ ạ  

gi a các ữ han. Nhi u  ề han có chính sách phát tri n thích h p d a trên đi u ki n đ a lýể ợ ự ề ệ ị  

c a mình, ch ng h n nh  tr ng h p   các v ng qu c Tây Nam nh  đó có s  phátủ ẳ ạ ư ườ ợ ở ươ ố ờ ự  tri n v t tr i v  năng l c và trình đ  s n xu t, v  n i dung và ph ng th c kinhể ượ ộ ề ự ộ ả ấ ề ộ ươ ứ  doanh so v i nh ng khu v c khác cùng th i. Nh ng t  các trung tâm, các vùng kinhớ ữ ự ờ ư ừ  

t  phát tri n đó, nh ng hình th c kinh doanh, ho t đ ng kinh t  m i đã t ng b cế ể ữ ứ ạ ộ ế ớ ừ ướ  tác đ ng đ n các đ a ph ng khác, khuy n khích s  tăng tr ng chung trên c  n c.ộ ế ị ươ ế ự ưở ả ướ  

Nh ng ữ han phát tri n h n cho phép t  ch c l c l ng vũ trang đông h n nên có  nhể ơ ổ ứ ự ượ ơ ả  

h ng m nh h n đ n đ i s ng chính tr  trong n c. Nh ng ưở ạ ơ ế ờ ố ị ướ ữ han nh , ti m l c h nỏ ề ự ạ  

ch  h n c n ph i nh  c y s  tr  giúp c a các lãnh chúa l n và M c ph  [14;ế ơ ầ ả ờ ậ ự ợ ủ ớ ạ ủ  tr.201]. Nh  v y, ư ậ Bakuhan không ch  làm cho kinh t  các han phát tri n mà v i sỉ ế ể ớ ự 

ki m soát c a M c ph , thi t ch  này đã tác đ ng r t l n đ n s  phát tri n c aể ủ ạ ủ ế ế ộ ấ ớ ế ự ể ủ  kinh t  th i Tokugawa nói chung.ế ờ

Đi u đáng chú ý là, trong su t th i k  Tokugawa, gi a các lãnh chúa h uề ố ờ ỳ ữ ầ  

nh  không di n ra xung đ t quân s  l n nào. Hòa bình đư ễ ộ ự ớ ược duy trì trong su tố  

m t th i gian dài, các phiên tr n gi m b t chi phí đ  đ ng viên quân s  Các lãnhộ ờ ấ ả ớ ể ộ ự  chúa nh  v n có th  t n t i bên c nh các lãnh chúa l n h n. Các đ c quy n vỏ ẫ ể ồ ạ ạ ớ ơ ặ ề ề kinh t , đ t đai và nh ng ngu n thu nh p khác c a h  v n đ m b o. M c phế ấ ữ ồ ậ ủ ọ ẫ ả ả ạ ủ 

v n n m trong tay quy n t i cao v  ban c p ru ng đ t và có ti m l c chính trẫ ắ ề ố ề ấ ộ ấ ề ự ị quân s  mà th  l c c a các lãnh chúa v n ph i trung thành. Bên c nh đó, chínhự ế ự ủ ẫ ả ạ  quy n Tokugawa còn là ch  d a tin c y c a nhi u ề ỗ ự ậ ủ ề han v  kinh t  khi g p thiênề ế ặ  tai, m t mùa, đói kém. Trong các th  k  XVII, XVIII, M c ph  th c hi n cácấ ế ỷ ạ ủ ự ệ  chính sách khai hoang, xây d ng th y l i… Nh ng chính sách này không chự ủ ợ ữ ỉ 

mang l i quy n l i cho M c ph  mà còn đem l i nh ng l i ích thi t th c cho cácạ ề ợ ạ ủ ạ ữ ợ ế ự  lãnh đ a. Ngị ượ ạc l i, v  phía các lãnh chúa, h  cũng n m gi  v  trí quan tr ng, làề ọ ắ ữ ị ọ  

người nuôi dưỡng, tôi luy n đ ng c p võ sĩ, ch  d a c a ch  đ  M c ph  Hệ ẳ ấ ỗ ự ủ ế ộ ạ ủ ọ 

là ngườ ựi tr c ti p tri n khai các k  ho ch kinh t  c a ế ể ế ạ ế ủ han, tham gia xây d ng cácự  công trình chung, th c thi pháp lu t, giúp nhà nự ậ ước thu thu … Quan h  gi a lãnhế ệ ữ  chúa và M c ph  là m i quan h  tạ ủ ố ệ ương tác hai chi u. Lãnh chúa c n m t c  chề ầ ộ ơ ế thích  ng và s  b o tr  v  an ninh đ  có th  t p trung phát tri n kinh t , xã h i.ứ ự ả ợ ề ể ể ậ ể ế ộ  

M t khác, chính quy n trung ặ ề ương cũng c n có s  h  tr  t  các đ a phầ ự ỗ ợ ừ ị ương. 

M c ph  không th  đi u hành đạ ủ ể ề ược công vi c c a đ t nệ ủ ấ ước m t cách hi u quộ ệ ả 

n u không có đế ượ ự ủc s   ng h  c a lãnh chúa. Sau khi giành độ ủ ược chính quy n, đề ể 

có th  t ch thu để ị ược di n tích đ t tệ ấ ương đương 7.572.000 koku t  các lãnh chúaừ  

đ i l p, M c ph  đã ph i d a vào s c m nh c a nhi u lãnh chúa đ ng minh.ố ậ ạ ủ ả ự ứ ạ ủ ề ồ  

Tương t  nh  v y, trong quá trình qu n lý đ t nự ư ậ ả ấ ước và th c hi n chính sách đ iự ệ ố  

n i, đ i ngo i, M c ph  luôn có nh ng lãnh chúa thân tín. Các  ộ ố ạ ạ ủ ữ han  không chỉ 

quan tâm đ n các v n đ  trong nế ấ ề ước mà ngay c  v i quá trình xâm nh p c aả ớ ậ ủ  

th c dân phự ương Tây, h  cũng đã có thái đ  và nh ng hành đ ng qu  quy n, gópọ ộ ữ ộ ả ề  

ph n vào vi c b o v  n n đ c l p ch  quy n qu c gia [14; tr.202].ầ ệ ả ệ ề ộ ậ ủ ề ố

Cho dù ki m soát đ c c  n c, song các đ i t ng quân Tokugawa đ u tiênể ượ ả ướ ờ ướ ầ  không c  g ng th c hi n m t chính sách t p quy n, trái l i h  đã s  d ng h  th ngố ắ ự ệ ộ ậ ề ạ ọ ử ụ ệ ố  lãnh chúa nh m nhanh chóng  n đ nh đ t n c. Các t ng quân t  cho mình quy nằ ổ ị ấ ướ ướ ự ề  

h ng m t lãnh th  r ng l n, t i ¼ đ t nông nghi p c a c  n c, ph n l n baoưở ộ ổ ộ ớ ớ ấ ệ ủ ả ướ ầ ớ  quanh Edo, Kyoto và t t c  các thành ph , h i c ng, h m m  huy t m ch c a Nh tấ ả ố ả ả ầ ỏ ế ạ ủ ậ  

B n [61; tr.94]. Trên c  s  đó, Tokugawa đã chia lãnh chúa thành 3 lo i: th  nh t làả ơ ở ạ ứ ấ  

thân   phiên  (shimpan)  g m   các   lãnh   chúa   có   quan   h   m t   thi t   v i   dòng   hồ ệ ậ ế ớ ọ Tokugawa; th  hai là ph  đ i ứ ổ ạ (fudai) g m các lãnh chúa v n là đ ng minh t  tr cồ ố ồ ừ ướ  năm 1600 và th  ba là ngo i d ng ứ ạ ạ (tomazama) ch  nh ng ng i đã t ng ch ng đ iỉ ữ ườ ừ ố ố  

và thua tr n. Trong đó, nhi u nh t là ph  đ i và ít nh t là thân phiên; nh ng ậ ề ấ ổ ạ ấ ữ han như 

Choshu và Satsuma là nh ng tozama đ c bi t, luôn ch ng đ i l i các chính sách c aữ ặ ệ ố ố ạ ủ  

M c ph ; ng c l i m t s  ạ ủ ượ ạ ộ ố han khác nh  Mito, Owari và Kii th ng đ c g i làư ườ ượ ọ  

ng  tam gia (ba nhà l n) đ u do con trai c a các T ng quân cai qu n. Ba ự ớ ề ủ ướ ả han này 

án ng    nh ng v  trí chi n l c đ  gi  th  phòng th  cho Edo. Vi c phân chia cácữ ở ữ ị ế ượ ể ữ ế ủ ệ  

lo i lãnh chúa c a M c ph  nh m m c đích phân hóa các lãnh chúa theo th  b c, tạ ủ ạ ủ ằ ụ ứ ậ ừ 

đó có chính sách qu n lý cho phù h p. Bên c nh đó, nó cũng t o ra s  c nh tranhả ợ ạ ạ ự ạ  

đ c l p gi a các lãnh chúa, căn c  vào đi u ki n n i t i c a t ng ộ ậ ữ ứ ề ệ ộ ạ ủ ừ han đ  khuy nể ế  khích phát tri n kinh t  nh m nâng cao ti m l c c a b n thân v i các lãnh chúaể ế ằ ề ự ủ ả ớ  khác và v i c  M c ph  ớ ả ạ ủ Bên c nh m t chính sách có ph n  u ái, nâng đ  cho cácạ ộ ầ ư ỡ  

shimpan và fudai daimyo, M c ph  cũng luôn có thái d  m m d o nh ng h t s cạ ủ ộ ề ẻ ư ế ứ  nguyên t c v i các lãnh chúa v n là nh ng k  thù đ ch. Do là “ngắ ớ ố ữ ẻ ị ười ngoài”, các 

tozama daimyo được đ i x  đúng nghi l  th m chí đố ử ễ ậ ược coi g n nh  ngang hàngầ ư  

nh ng đ  đ  phòng m i b t tr c có th  x y ra, M c ph  đã phân phong cho cácư ể ề ọ ấ ắ ể ả ạ ủ  lãnh chúa thân tín nh ng vùng đ t có v  trí chi n lữ ấ ị ế ược ho c   ngay g n k  nh ngặ ở ầ ề ữ  lãnh chúa có kh  năng ch ng đ i. M c tiêu c a chính sách này v a là đ  ti n theoả ố ố ụ ủ ừ ể ệ  dõi, ki m soát v a có th  ngăn ch n s m n u nh  các lãnh chúa đó dám li u lĩnhể ừ ể ặ ớ ế ư ề  

ph n b i l i chính quy n trung ả ộ ạ ề ương. Nh m làm gi m thi u s c m nh c a cácằ ả ể ứ ạ ủ  lãnh chúa, M c ph  thạ ủ ường đ t ra nh ng nghĩa v  đóng góp n ng n  cho các côngặ ữ ụ ặ ề  

vi c có tính ch t qu c gia hay công trình công c ng đòi h i đ u t  l n nh : B cệ ấ ố ộ ỏ ầ ư ớ ư ắ  

c u, đ p đầ ắ ường, làm thu  l i, s a ch a thành quách… [124]ỷ ợ ử ữ

Đ  thi t ch  hóa b  máy hành chính, vào năm 1615, chính quy n Tokugawaể ế ế ộ ề  ban hành B  lu t Vũ gia nh m ki m soát các lãnh chúa nh : c m các lãnh chúaộ ậ ằ ể ư ấ  không được xây d ng thành quách, n u xây ph i đự ế ả ượ ự ồc s  đ ng ý c a M c ph ;ủ ạ ủ  

c m các lãnh chúa tr  thành thông gia hay k t nghĩa đ ng minh; lu t l  hóa ch  đấ ở ế ồ ậ ệ ế ộ luân phiên trình di nệ 2 (Sankin kotai) và c m đóng tàu l n. M c đích c a B  lu tấ ớ ụ ủ ộ ậ  

Vũ gia là làm gi m th  l c c a các lãnh chúa, tránh tình tr ng các lãnh chúa cát cả ế ự ủ ạ ứ 

t o ph n, trong đó đáng chú ý nh t là ch  đ  luân phiên trình di n. Ch  đ  ạ ả ấ ế ộ ệ ế ộ Sankin  kotai, ban đ u là t  nguy n c a các lãnh chúa đ  th  hi n lòng trung thành v iầ ự ệ ủ ể ể ệ ớ  chính quy n nh ng t  1635 tr  đi nó tr  thành b n ph n b t kh  kháng c a t t cề ư ừ ở ở ổ ậ ấ ả ủ ấ ả các lãnh chúa. Nó b t bu c các lãnh chúa ph i đ  v  con   Edo (t  dinh th  nh t)ắ ộ ả ể ợ ở ư ứ ấ  còn các lãnh chúa c  sau m t năm   ứ ộ ở han (t  dinh th  hai) thì ph i lên Edo túc tr cư ứ ả ự  

m t năm. Theo ộ ước tính thì kinh phí đ  đáp  ng ch  đ  luân phiên trình di nể ứ ế ộ ệ  chi m kho ng ¼ cho đ n ½ ngân sách hàng năm c a m i lãnh chúa. Ch  đ  nàyế ả ế ủ ỗ ế ộ  

đ t s c ép tài chính kh ng khi p lên các lãnh chúa khi n h  không th  tích lũyặ ứ ủ ế ế ọ ể  

đượ ức s c m nh quân s  đ  m u tính vi c đ c l p v i chính quy n trung ạ ự ể ư ệ ộ ậ ớ ề ương. 

Vi c ệ hàng năm các lãnh chúa ph i lên Edo đã gây khó khăn v  m t tài chính bu cả ề ặ ộ  lãnh chúa   các đ a phở ị ương ph i tìm m i cách đ  phát tri n kinh t  ả ọ ể ể ế Mu n có ti nố ề  

2  N i hàm c a luân phiên trình di n còn có th  đ ộ ủ ệ ể ượ c hi u c  th  là  ể ụ ể luân phiên làm vi c (sankin: làm vi c) ệ ệ  

ho c luân phiên th ặ ườ ng tr c. Nghĩa là, khi lên Edo làm vi c, các lãnh chúa ph i trình di n t ự ệ ả ệ ướ ng quân; còn   khi   lãnh đ a thì ph i th c thi trách nhi m, b n ph n lãnh chúa c a mình v i M c ph ở ị ả ự ệ ổ ậ ủ ớ ạ ủ

m t đ  lên Edo, các lãnh chúa ph i khuy n khích tăng gia s n xu t nông s n và cácặ ể ả ế ả ấ ả  

m t hàng có thu ho ch cao, do đó nông nghi p đặ ạ ệ ược quan tâm phát tri n; và cũngể  thông qua quá trình đi v  c a các lãnh chúa và gia nhân tùy tùng mà m ng lề ủ ạ ưới giao thông, ch  búa, hàng quán, ngân hàng  đã t o d ng đợ ạ ự ược c  s  đ  thi t l p thơ ở ể ế ậ ể 

ch  qu c gia. Hàng năm, t  kh p các ế ố ừ ắ han trên toàn qu c v i hàng đoàn ngố ớ ười lên 

đ n hàng nghìn, đ  v  Edo là th c t  h t s c thuy t ph c th  hi n uy quy n c aế ổ ề ự ế ế ứ ế ụ ể ệ ề ủ  chính quy n trung ề ương trong m i quan h  tôn ch ­b i th n [124]. Luân phiênố ệ ủ ồ ầ  trình di n th c s  đã giúp M c ph  thâu tóm quy n l c, ki m soát quy n l c c aệ ự ự ạ ủ ề ự ể ề ự ủ  các lãnh chúa, đ c bi t là các ặ ệ tozama daimyo, ngăn ch n kh  năng cát c  c a cácặ ả ứ ủ  lãnh chúa. Nh  v y, cùng v i vi c Tokugawa Ieyasu bu c các lãnh chúa ph i kýư ậ ớ ệ ộ ả  cam k t trung thành v i tế ớ ướng quân năm 1600, B  lu t Vũ gia độ ậ ược ban hành là 

m t bộ ước ti n n a nh m thâu tóm quy n l c vào tay chính quy n trung ế ữ ằ ề ự ề ươ  ng

đ ng th i xây d ng nh ng nguyên t c căn b n trong quan h  xã h i.ồ ờ ự ữ ắ ả ệ ộ

Đ i v i tri u đình Thiên hoàng   Kyoto, chính quy n Tokugawa ti p t c thiố ớ ề ở ề ế ụ  hành chính sách, m t m t nâng cao uy tín c a Thiên hoàng, m t khác luôn tìm cáchộ ặ ủ ặ  

ki m soát và tách Thiên hoàng có kh  năng liên k t v i các lãnh chúa đ  ch ng l iể ả ế ớ ể ố ạ  mình. B i vì, ở M c ph  Tokugawa v i thi t ch  chính tr  c a nó, v a mang tínhạ ủ ớ ế ế ị ủ ừ  

ch t quân s  v a có ch c năng dân s , v a th ng tr  Nh t B n v i t  cách là lãnhấ ự ừ ứ ự ừ ố ị ậ ả ớ ư  chúa l n nh t v a đóng vai trò c a chính ph  trung ớ ấ ừ ủ ủ ương, thay m t Thiên hoàng caiặ  

qu n đ t nả ấ ước, ho ch đ nh chính sách qu c gia. M c dù t  năm 1192, các tạ ị ố ặ ừ ướ  ngquân đã khuynh loát quy n l c c a Thiên hoàng nh ng trong quan h  v i tri u đìnhề ự ủ ư ệ ớ ề  Kyoto, M c ph  luôn t  ra tuân th  các nguyên t c c a đ o lý truy n th ng b i vìạ ủ ỏ ủ ắ ủ ạ ề ố ở  trên danh nghĩa Thiên hoàng v n là ngẫ ười có quy n uy cao nh t   Nh t B n b iề ấ ở ậ ả ở  hoàng gia, mà linh h n là Thiên hoàng, luôn có ý nghĩa là trung tâm h i t  c a s cồ ộ ụ ủ ứ  

m nh truy n th ng đ ng th i là bi u tạ ề ố ồ ờ ể ượng cho s  trự ường t n và th ng nh t dânồ ố ấ  

t c. S  t n t i song song c a hai chính quy n trong c  ch  đi u hành kép: Thiênộ ự ồ ạ ủ ề ơ ế ề  hoàng (tri u đình) và tề ướng quân (M c ph ) kéo dài g n 700 năm trong l ch sạ ủ ầ ị ử 

Nh t B n còn in đ m nét cho đ n ngày nay là m t đ c đi m r t đáng chú ý.ậ ả ậ ế ộ ặ ể ấ  Ngu n g c thiêng liêng c a Nh t hoàng th m sâu trong truy n th ng và ý th c dânồ ố ủ ậ ấ ề ố ứ  

t c đã khi n cho các tộ ế ướng quân, dù có tham v ng đ n đâu, cũng ph i tính toánọ ế ả  

c n tr ng trong các bẩ ọ ước đi chính tr  H n th  n a,   m t đ t nị ơ ế ữ ở ộ ấ ước bi t l p nhệ ậ ư 

Nh t B n, luôn b  chia c t b i nh ng th  l c cát c  thì v  th  thiêng liêng vàậ ả ị ắ ở ữ ế ự ứ ị ế  quy n l c c a Thiên hoàng, dù ch  là h  v , là đi u ki n c n đ  dung hoà các xungề ự ủ ỉ ư ị ề ệ ầ ể  

đ t [124]. Trong ý nghĩ đó, tộ ướng quân được coi là b  tôi c a Nh t hoàng ph iề ủ ậ ả  

ch p nh n nguyên t c t i thấ ậ ắ ố ượng nêu trên. Cùng v i s  đ i x  cung kính, nh ngớ ự ố ử ữ  chu c p tấ ương đ i r ng rãi v  kinh t … chính quy n Edo không nh ng đã tránhố ộ ề ế ề ữ  

được sai l m c a m t s  tầ ủ ộ ố ướng quân trước đây mà còn gi  đữ ược m i quan hố ệ đúng nghi l  v i Thiên hoàng. Nhìn chung, m i quan h  gi a hai th  l c chính trễ ớ ố ệ ữ ế ự ị 

đó đã di n ra khá ph ng l ng và ch  b t đ u có d u hi u r n v  khi các cễ ẳ ặ ỉ ắ ầ ấ ệ ạ ỡ ườ  ng

qu c phố ương Tây đem đ i bác đ n gõ c a Nh t B n vào gi a th  k  XIXạ ế ử ậ ả ữ ế ỷ  Như 

v y, M c ph  đã x  lý hài hòa m i quan h  gi a mình v i các lãnh chúa, gi aậ ạ ủ ử ố ệ ữ ớ ữ  mình v i Thiên hoàng đ  c  g ng t o d ng m t môi trớ ể ố ắ ạ ự ộ ường hòa bình và  n đ nh,ổ ị  

v a th  hi n tính t p quy n, v a th  hi n tính phân quy n đ  t o ra nh ng đi uừ ể ệ ậ ề ừ ể ệ ề ể ạ ữ ề  

ki n căn b n cho kinh t  phát tri n. “Giai đo n cu i th  k  XVII đ u th  kệ ả ế ể ạ ố ế ỷ ầ ế ỷ XVIII là m t th i k  chính tr   n đ nh, nh ng m c tiêu kinh t  đ  ra đ u xem nhộ ờ ỳ ị ổ ị ữ ụ ế ề ề ư 

th c hi n đự ệ ược nên tình hình xã h i đ  sung mãn đ  phát huy độ ủ ể ược m t n n vănộ ề  hóa nhi u s c thái, v a ch  đ ng b i đ ng c p võ sĩ, sau đ n ngề ắ ừ ủ ộ ở ẳ ấ ế ườ ẻi k  ch  l nợ ẫ  

h ng bình dân” [80; tr.298].ạ

2.1.2. Tình hình xã h i ộ

Chính quy n Tokugawa d a trên quan ni m xã h i c a Kh ng giáo chia cácề ự ệ ộ ủ ổ  

đ ng c p trong xã h i ra thành t  dân: sĩ (võ sĩ), nông, công, thẳ ấ ộ ứ ương. Sĩ là đ ngẳ  

c p đấ ược coi tr ng nh t trong xã h i Nh t Bọ ấ ộ ậ ả  Đ ng c p này đn ẳ ấ ược tôi luy n cệ ả văn l n võ, đ i đa s  là b  ph n ph c v  quân s  cho các lãnh chúa và đẫ ạ ố ộ ậ ụ ụ ự ược các lãnh chúa tr  lả ương. H  đọ ược phân bi t v i các t ng l p khác   quy n đệ ớ ầ ớ ở ề ượ  cmang gia tính,   các trang ph c đ c bi t là   2 thanh ki m mà h  luôn mang theoở ụ ặ ệ ở ế ọ  mình, đây là bi u tể ượng cho linh h n và đ ng c p c a samuraồ ẳ ấ ủ i. Samurai là nh ngữ  

người có h c v n, có ki n th c t  ch c quân s  nên nhanh chóng ti p thu đọ ấ ế ứ ổ ứ ự ế ượ  c

ki n th c m i và tr  thành b  ph n quý t c tích c c có tinh th n canh tân, c iế ứ ớ ở ộ ậ ộ ự ầ ả  cách đ t nấ ước. Tuy nhiên do s  lố ượng võ sĩ ngày m t đông, hòa bình kéo dài, cácộ  lãnh chúa không đ  ngân sách đ  chi tr  lủ ể ả ương cho h  nên m t s  đã t  b  tọ ộ ố ừ ỏ ướ  c

hi u samurai, r i b  lãnh đ a đi làm con nuôi cho các thệ ờ ỏ ị ương nhân ho c kinhặ  doanh, buôn bán, làm ngh  th  công  Đ n th  k  XIX, t ng l p Samurai l pề ủ ế ế ỷ ầ ớ ớ  

dưới đã tr  thành m t th  l c l n m nh, chuy n hóa thành t ng l p quý t c tở ộ ế ự ớ ạ ể ầ ớ ộ ư 

s n hóa (quý t c m i), có t  tả ộ ớ ư ưởng ch ng l i M c Ph , ti n hành c i cách xã h iố ạ ạ ủ ế ả ộ  sau này. H  tr  thành nh ng ngọ ở ữ ười qu n lý nông dân   nông thôn ho c kinhả ở ặ  doanh thương nghi p   thành th ; có m i quan h  v i m t thi t thệ ở ị ố ệ ớ ậ ế ương nhân và 

đ a ch  phong ki n. Samurai là đ ng c p v a có đ c quy n chính tr , l i v aị ủ ế ẳ ấ ừ ặ ề ị ạ ừ  

th c th i trong kinh doanh, buôn bán. Trong cu c c i cách Minh Tr  h  là l cứ ờ ộ ả ị ọ ự  

lượng lãnh đ o chính c a c i cách. ạ ủ ả

Nông dân là giai  c p th  hai, chi m kho ng 80% dân s  ấ ứ ế ả ố H  là nh ngọ ữ  

người kh n kh  nh t ch u s  áp b c, qu n lý ch t ch  c a lãnh chúa, đ c bi tố ổ ấ ị ự ứ ả ặ ẽ ủ ặ ệ  khi kinh t  hàng hoá phát tri n đ i s ng ngế ể ờ ố ười nông dân càng thêm khó khăn. Ngoài vi c ph i n p 1/2 thu ho ch h  còn ph i n p các lo i t p thu , lao d ch ệ ả ộ ạ ọ ả ộ ạ ạ ế ị  Nông dân b  ràng bu c v i ru ng đ t c a lãnh chúa, không có quy n t  do ch nị ộ ớ ộ ấ ủ ề ự ọ  ngành ngh , t  do c  trú, không có quy n t  do tr ng tr t, không có quy n t  doề ự ư ề ự ồ ọ ề ự  mua bán ru ng đ t, không độ ấ ượ ực t  do k t hôn  Do đó, s  b t mãn c a ngế ự ấ ủ ườ  inông dân luôn x y ra khi m t mùa, đói kém. Đó là m m m ng cho nh ng cu cả ấ ầ ố ữ ộ  

kh i nghĩa nông dân trong l ch s  Nh t B n. ở ị ử ậ ả Tuy xét v  th  b c, h  cao h n soề ứ ậ ọ ơ  

v i th  th  công và thớ ợ ủ ương nhân nh ng trên th c t , đây là giai c p s ng dư ự ế ấ ố ưới đáy 

c a xã h i v i s u cao, thu  n ng, binh d chủ ộ ớ ư ế ặ ị  và nhi u ràng bu c phong ki n khác.ề ộ ế

Thương nhân có đ a v  th p nh t trong 4 giai c p, b i theo quan ni m c aị ị ấ ấ ấ ở ệ ủ  

Kh ng giáo th i b y gi , đây là giai c p “làm ti n”, và theo chính sách tr ng nông,ổ ờ ấ ờ ấ ề ọ  

là giai c p ch  th c hi n vi c “mua qua bán l i”ấ ỉ ự ệ ệ ạ  ki u “con buôn”ể  ch  không ứ tr cự  

ti p ế tham gia s n xu tả ấ , t o ra c a c i ạ ủ ả nên không được coi tr ngọ  Đi u đ c bi t làề ặ ệ  

 Nh t B n, ranh gi i đ  phân bi t công và th ng là không rõ ràng b i hai giai

c p này thấ ường được g i chung là đinh nhân (chonin). Khi kinh t  phát tri n, thọ ế ể ợ 

th  công t ng bủ ừ ước tách ra kh i nông nghi p và ngày càng có m i quan h  g n bóỏ ệ ố ệ ắ  

v i thớ ương nghi p và thệ ương nhân h n là nông dân. Nhi u th  th  công khi cóơ ề ợ ủ  

v n s  đ ng ra thu mua s n ph m và tr  thành thố ẽ ứ ả ẩ ở ương nhân trung gian liên k tế  

gi a ngữ ườ ải s n xu t và ngấ ười buôn bán. Đa s  đ ng c p này thố ẳ ấ ường s ng   cácố ở  thành ph , d n d n tr  nên giàu và có th  l c; có t m  nh hố ầ ầ ở ế ự ầ ả ưởng đ n đ i s ngế ờ ố  kinh t  và văn hóa c a c  nế ủ ả ước. M c dù mi t th  ngặ ệ ị ười buôn bán nh ng các đ ngư ẳ  

c p trên trong xã h i đ u ph i d a vào nghi p v  kinh t  nh  chuyên ch  g o vàấ ộ ề ả ự ệ ụ ế ư ở ạ  các nông s n t  nông thôn ra thành ph ; làm ngả ừ ố ười môi gi i buôn bán và đ i ti nớ ổ ề  

đ  vi c trao đ i s n ph m   các đ a phể ệ ổ ả ẩ ở ị ương được di n ra thu n l i. Nhi uễ ậ ợ ề  

thương gia đã tr  thành nh ng tri u phú, đ t n n móng cho các hãng buôn l n vàở ữ ệ ặ ề ớ  

s  ra đ i c a các ngân hàng. S  lự ờ ủ ố ượng thương nhân ngày càng gia tăng nhanh chóng. Năm 1738, thương nhân chi m t  l  12,2% trong khi đó võ sĩ ch  chi mế ỷ ệ ỉ ế  7,7%. Hòa bình kéo dài trên 200 năm nên m t b  ph n l n trong đ ng c p võ sĩộ ộ ậ ớ ẳ ấ  không có công ăn vi c làm đã chuy n sang kinh doanh, gián ti p đ y nhanh sệ ể ế ẩ ố