Luận án tiến sĩ Y học: Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ học và thực trạng cấp cứu ban đầu ở bệnh nhân gãy xương cơ quan vận động điều trị tại Bệnh viện Quân y 103

Mục tiêu nghiên cứu của luận án nhằm xác định một số đặc điểm dịch tễ học gãy xương cơ quan vận động ở bệnh nhân điều trị tại Bệnh viện Quân y 103 giai đoạn 2010-2014. Khảo sát thực trạng cấp cứu ban đầu ở các bệnh nhân gãy xương cơ quan vận động điều trị tại Bệnh viện Quân y 103 trong thời gian trên.

H C VI N QUÂN YỌ Ệ

NGUY N H U CHI NỄ Ữ Ế

NGHIÊN C U M T S  Đ C ĐI M D CH T  H C Ứ Ộ Ố Ặ Ể Ị Ễ Ọ

VÀ TH C TR NG C P C U BAN Đ U   B NH NHÂN Ự Ạ Ấ Ứ Ầ Ở Ệ   GÃY X ƯƠ NG C  QUAN V N Đ NG ĐI U TR   Ơ Ậ Ộ Ề Ị

T I B NH VI N QUÂN Y 103 Ạ Ệ Ệ

LU N ÁN TI N SĨ Y H CẬ Ế Ọ

B  GIÁO D C VÀ ĐÀO T O   Ộ Ụ Ạ    B  QU C PHÒNGỘ Ố

H C VI N QUÂN YỌ Ệ

NGUY N H U CHI NỄ Ữ Ế

NGHIÊN C U M T S  Đ C ĐI M D CH T  H C Ứ Ộ Ố Ặ Ể Ị Ễ Ọ

VÀ TH C TR NG C P C U BAN Đ U   B NH NHÂN Ự Ạ Ấ Ứ Ầ Ở Ệ   GÃY X ƯƠ NG C  QUAN V N Đ NG ĐI U TR   Ơ Ậ Ộ Ề Ị

T I B NH VI N QUÂN Y 103  Ạ Ệ Ệ

Chuyên ngành: Ngo i khoa ạ

Mã s : 9.72.01.04 ố

LU N ÁN TI N SĨ Y H CẬ Ế Ọ

1. GS. TS. Nguy n Ti n Bìnhễ ế

2. PGS. TS. Ph m Đăng Ninh   ạ

HÀ N I ­ 2019Ộ

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên c u c a riêng tôi. Các s  ứ ủ ố

li u, k t qu  nêu trong lu n án là trung th c và ch a t ng đệ ế ả ậ ự ư ừ ược công b  ốtrong b t k  công trình nào khác.ấ ỳ

Tác gi  lu n ánả ậ

Nguy n H u Chi nễ ữ ế

Trong suôt qua trinh nghiên c u va hoan thanh luân án nay, tôi đa nhâń ́ ̀ ứ ̀ ̀ ̀ ̣ ̀ ̃ ̣  

đượ ự ươc s  h ng dân, h  tr  và giup đ  quy bau cua cac thây cô, các c  quan,́ ̃ ỗ ợ ́ ỡ ́ ́ ̉ ́ ̀ ơ  

t  ch c và các cá nhân. V i long kinh trong va biêt  n sâu săc tôi xin đổ ứ ớ ̀ ́ ̣ ̀ ́ ơ ́ ượ  cbay to l i cam  n chân thanh nh t.̀ ̉ ờ ̉ ơ ̀ ấ

Trước tiên, tôi xin bày t  lòng kính tr ng và bi t  n sâu s c đ n GS.TSỏ ọ ế ơ ắ ế  Nguy n Ti n Bình và PGS.TS. Ph m Đăng Ninh, hai ngễ ế ạ ười Th y đã t n tâmầ ậ  dìu d t, hắ ướng d n và giúp đ  tôi trong su t quá trình nghiên c u và hoànẫ ỡ ố ứ  thành lu n án.ậ

Tôi xin bày t  l i c m  n chân thành đ n Ban Giam đ c, Phong Sau Đ iỏ ờ ả ơ ế ́ ố ̀ ạ  

h c, Bô môn Khoa Ch n thọ ̣ ấ ương ch nh hình ­ H c vi n Quân y đa giúp đ ,ỉ ọ ệ ̃ ỡ  góp ý và tao moi điêu kiên t t nh t cho tôi trong qua trinh nghiên c u va hoaṇ ̣ ̀ ̣ ố ấ ́ ̀ ứ ̀ ̀ thanh luân án.̀ ̣

Cu i cùng, tôi xin chân thanh cam  n gia đình, b n bè và nh ng ngố ̀ ̉ ơ ạ ữ ườ  ithân đa luôn bên canh đông viên, h  tr  va giup đ  tôi, là đ ng l c và truy ñ ̣ ̣ ỗ ợ ̀ ́ ỡ ộ ự ề  nhi t huy t đ  tôi hoan thanh luân án này.ệ ế ể ̀ ̀ ̣

Nghiên c u sinhứ

        Nguy n H u Chi nễ ữ ế

B ngả Tên b ngả  Trang

Bi u để ồ Tên bi u để ồ   Trang

Hình Tên hình  Trang

Đ T V N ĐẶ Ấ Ề

Gãy xương c  quan v n đ ng bao g m gãy c t s ng, gãy khung ch uơ ậ ộ ồ ộ ố ậ  

và gãy xương t  chi. Có nhi u nguyên nhân gây gãy xứ ề ương và   m i qu cở ỗ ố  gia, m i khu v c thì c  c u, t  l , đ c đi m phân b  và nguyên nhân gãyỗ ự ơ ấ ỷ ệ ặ ể ố  

xương cũng r t khác nhau. Trên th  gi i, hàng ngày có kho ng 16 nghìnấ ế ớ ả  

người ch t do ch n thế ấ ương [1]. T i Vi t Nam, t  l  t  vong do tai n nạ ệ ỷ ệ ử ạ  giao thông là 27/100.000 dân, cao h n so v i t  l  chung c a toàn c u làơ ớ ỷ ệ ủ ầ  19/100.000 dân [2].   nỞ ước ta, nguyên nhân gãy xương do tai n n giaoạ  thông là ph  bi n nh t. Các tai n n ch n thổ ế ấ ạ ấ ương gây gãy xương không 

nh ng ch   nh hữ ỉ ả ưởng đ n s c kh e, kh  năng lao đ ng mà quan tr ng h nế ứ ỏ ả ộ ọ ơ  còn là gánh n ng cho gia đình và xã h i. Tai n n thặ ộ ạ ương tích nói chung và gãy xương nói riêng th c s  đã tr  thành v n đ  xã h i c p thi t, nh t làự ự ở ấ ề ộ ấ ế ấ  

t i nh ng nạ ữ ước đang phát tri n, trong đó có Vi t Nam. ể ệ

Gãy xương là m t c p c u ngo i khoa, nh ng n u độ ấ ứ ạ ư ế ượ ơ ức s  c u, c pấ  

c u ban đ u k p th i và đúng cách v i các bi n pháp nh  phòng ch ng s c,ứ ầ ị ờ ớ ệ ư ố ố  

c  đ nh   gãy, phòng ch ng di l ch và thố ị ổ ố ệ ương t n th  phát, v n chuy nổ ứ ậ ể  

s m… thì s  t o đi u ki n t t cho đi u tr    tuy n sau có k t qu  [3]. Doớ ẽ ạ ề ệ ố ề ị ở ế ế ả  

v y, v n đ  c p c u ban đ u đóng vai trò r t quan tr ng. Vi c s  c p c uậ ấ ề ấ ứ ầ ấ ọ ệ ơ ấ ứ  đúng cách, c  đ nh   gãy v ng ch c s  gi m t  l  các bi n ch ng toàn thânố ị ổ ữ ắ ẽ ả ỷ ệ ế ứ  

và t i ch  nh  s c, t n thạ ỗ ư ố ổ ương gãy kín thành gãy h  và t n thở ổ ương m chạ  máu, th n kinh. Vi c s  c p c u s m còn t o đi u ki n cho tuy n sau xầ ệ ơ ấ ứ ớ ạ ề ệ ế ử trí được thu n l i h n S  c p c u ban đ u k p th i và hi u qu  là vôậ ợ ơ ơ ấ ứ ầ ị ờ ệ ả  cùng quan tr ng đ  gi m m c đ  tr m tr ng và t  vong do thọ ể ả ứ ộ ầ ọ ử ương t n tổ ừ các tai n n thạ ương tích đem l i [4]. ạ

Các nghiên c u v  gãy xứ ề ương do t i n n thạ ạ ương tích đã được nhi uề  tác gi  trong và ngoài nả ước quan tâm. Trên th  gi i, h u h t các qu c giaế ớ ầ ế ố  

đ u có các trung tâm phòng ng a tai n n và thề ừ ạ ương tích.   Vi t Nam, trongỞ ệ  kho ng h n 10 năm tr  l i đây, khía c nh d  phòng tai n n thả ơ ở ạ ạ ự ạ ương tích, dự phòng gãy xương, s  c p c u ban đ u khi b  gãy xơ ấ ứ ầ ị ương m i đớ ược chú ý. 

 Đ  có nh ng thông tin c  b n, h  th ng và đ y đ  v  đ c đi m d chể ữ ơ ả ệ ố ầ ủ ề ặ ể ị  

t  c a gãy xễ ủ ương c  quan v n đ ng và th c tr ng công tác c p c u banơ ậ ộ ự ạ ấ ứ  

đ u t i các tuy n s  c u trầ ạ ế ơ ứ ước b nh vi n, chúng tôi th c hi n nghiên c uệ ệ ự ệ ứ  

đ  tài: “ề Nghiên c u m t s  đ c đi m d ch t  h c và th c tr ng c pứ ộ ố ặ ể ị ễ ọ ự ạ ấ  

c u ban đ u   b nh nhân gãy xứ ầ ở ệ ương c  quan v n đ ng đi u tr  t iơ ậ ộ ề ị ạ  

B nh vi n Quân y 103” ệ ệ nh m các m c tiêu sau:ằ ụ

M c tiêu nghiên c u:ụ ứ

1. Xác đ nh m t s  đ c đi m d ch t  h c gãy x ị ộ ố ặ ể ị ễ ọ ươ ng c  quan v n ơ ậ  

đ ng   b nh nhân đi u tr  t i B nh vi n Quân y 103 giai đo n ộ ở ệ ề ị ạ ệ ệ ạ   2010­2014.

2. Kh o  sát  th c  tr ng  c p  c u   ban   đ u    các  b nh  nhân  gãy ả ự ạ ấ ứ ầ ở ệ  

x ươ ng c  quan v n đ ng đi u tr  t i B nh vi n Quân y 103 trong ơ ậ ộ ề ị ạ ệ ệ  

th i gian trên ờ

T NG QUANỔ

1.1. KHÁI NI M, Đ NH NGHĨA, PHÂN LO I GÃY XỆ Ị Ạ ƯƠNG

1.1.1.Khái ni m, đ nh nghĩa ệ ị

Gãy xương (GX) là tình tr ng thạ ương t n làm m t tính liên t c c aổ ấ ụ ủ  

xương [3]. GX c  quan v n đ ng bao g m GX t  chi, GX c t s ng, GXơ ậ ộ ồ ứ ộ ố  

ch u và gãy m t s  xậ ộ ố ương khác (xương đòn, xương b  vai, xả ương bánh chè…). Hi n nay, có nhi u cách phân lo i GX đang đệ ề ạ ược áp d ng. Phânụ  

lo i theo nguyên nhân là cách phân lo i có nhi u  ng d ng trên th c t  lâmạ ạ ề ứ ụ ự ế  sàng. Theo cách phân lo i này ngạ ười ta chia ra GX do ch n thấ ương và GX 

do b nh lý. GX do b nh lý có th  do viêm xệ ệ ể ương, giang mai xương, do u ác tính nguyên phát, di căn ung th  xư ương t  n i khác đ n… GX nén ép doừ ơ ế  

m i hay do tai bi n s n khoa ỏ ế ả [5], [6]

1.1.2. Phân lo i gãy x ạ ươ ng

1.1.2.1. Phân lo i theo t n th ạ ổ ươ ng ph n m m ầ ề

        + Khái ni m chung: ệ GX kín là GX không có v t thế ương làm thông ổ gãy v i môi trớ ường bên ngoài. GX h  là GX mà   gãy thông v i môi trở ổ ớ ườ  ngbên ngoài qua v t thế ương. M c đ  t n thứ ộ ổ ương ph n m m là căn c  đ  l aầ ề ứ ể ự  

ch n các phọ ương pháp đi u tr  GX. Đ i v i GX h , m c đ  ô nhi m, nguyề ị ố ớ ở ứ ộ ễ  

c  bi n ch ng nhi m khu n và các bi n ch ng khác ph  thu c vào t nơ ế ứ ễ ẩ ế ứ ụ ộ ổ  

thương ph n m m [3], [5]. ầ ề

       + Phân lo i gãy x ạ ươ ng h  c a Gustilo và Anderson ở ủ

        Cách phân lo i này đạ ược Gustilo R.B. và Anderson J.T. đ  xu t l nề ấ ầ  

đ u vào năm 1976, sau đó Gustilo cùng các tác gi  khác đã nhi u l n bầ ả ề ầ ổ sung và đ  xu t thành b ng phân lo i hoàn ch nh  vào năm 1990 (Gustilo vàề ấ ả ạ ỉ  

cs., 1984; 1987; 1990). Đây là phương pháp phân lo i đạ ượ ử ục s  d ng r ng rãiộ  

nh t hi n nay. B ng phân lo i năm 1990 c  th  nh  sau [3], [5], ấ ệ ả ạ ụ ể ư [7]:  

Đ  I: V t thộ ế ương rách da < 1cm và s ch, thạ ường là gãy h  do đ uở ầ  

xương gãy ch c ra. T n thọ ổ ương ph n m m r t  ít, không có b m d p.ầ ề ấ ầ ậ  

Xương gãy đ n gi n, gãy v ng.ơ ả ữ

Đ  II: V t thộ ế ương rách da > 1cm, không có lóc da, đ ng d p ph nụ ậ ầ  

m m nh , v t thề ẹ ế ương ít ô nhi m. Xễ ương có th  gãy đ n gi n ho c gãy cóể ơ ả ặ  

­ Đ  III­A: T n thộ ổ ương ph n m m n ng (rách da, lóc da, b m d p)ầ ề ặ ầ ậ  

nh ng sau khi c t l c v t thư ắ ọ ế ương, ph n m m còn đ  đ  che ph  xầ ề ủ ể ủ ươ  nggãy. Nhóm này còn bao g m các GX nhi u m nh r i, GX nhi u m nh doồ ề ả ờ ề ả  

l c ch n thự ấ ương có đ ng năng cao.ộ

­ Đ  III­B: V t thộ ế ương ô nhi m n ng, t n thễ ặ ổ ương ph n m m ph cầ ề ứ  

t p ho c m t t  ch c, sau khi c t l c không đ  đ  che ph  xạ ặ ấ ổ ứ ắ ọ ủ ể ủ ương gãy, 

ph i th c hi n các ph u thu t t o hình ph  b  sung. Xả ự ệ ẫ ậ ạ ủ ổ ương gãy v n r i,ụ ờ  lóc tu t màng xộ ương, thường do l c ch n thự ấ ương có đ ng năng cao.ộ

­ Đ  III­C: GX h  có t n thộ ở ổ ương m ch máu (MM) và TK chính c aạ ủ  chi c n ph i khâu n i ph c h i l u thông, n u không đầ ả ố ụ ồ ư ế ượ ẽc s  ph i c t c t.ả ắ ụ

      + Phân lo i t n th ạ ổ ươ ng ph n m m c a Oestern và Tscherne ầ ề ủ

D a trên m c đ  t n thự ứ ộ ổ ương ph n ầ m mề  k  c  gãy h  và gãy kín,ể ả ở  Oestern H.J. và Tscherne H. (1984) đã gi i thi u b ng phân lo i t n thớ ệ ả ạ ổ ươ  ng

ph n m m. Đ i v i GX kín bao g m 4 m c đ , (t  đ  0 đ n đ  III) và GXầ ề ố ớ ồ ứ ộ ừ ộ ế ộ  

h  g m 4 m c đ  (t  đ   I đ n đ  IV) ở ồ ứ ộ ừ ộ ế ộ [3], [5], [8]

 Phân lo i t n th ạ ổ ươ ng ph n m m   gãy x ầ ề ở ươ ng kín

Đ  C0: Không có t n thộ ổ ương ph n m m ho c t n thầ ề ặ ổ ương không đáng k , GX đ n gi n.ể ơ ả

Đ  CI: da có sây sát, mài sát ho c b  đ ng d p và xộ ặ ị ụ ậ ương gãy đ nơ  

gi n. ả

Đ  CII: V t thộ ế ương mài sát da có ô nhi m, đ ng d p da và c  t i chễ ụ ậ ơ ạ ỗ 

do l c ch n th ng tr c ti p. GX ph c t p có nguy c  chèn ép khoang.ự ấ ươ ự ế ứ ạ ơ

Đ  CIII: Da b  b m d p nhi u, có t n thộ ị ầ ậ ề ổ ương c  n ng, có th  bongơ ặ ể  lóc da. Có h i ch ng chèn ép khoang ho c t n thộ ứ ặ ổ ương MM chính. 

 Phân lo i t n th ạ ổ ươ ng ph n m m   gãy x ầ ề ở ươ ng h ở

Đ  OI: Không có đ ng d p da ho c đ ng d p không đáng k , v tộ ụ ậ ặ ụ ậ ể ế  

thương ít ô nhi m, thễ ường v t thế ương do đ u xầ ương gãy ch c ra.ọ

Đ  OII: Đ ng d p da và ph n m m nh ng có gi i h n, v t thộ ụ ậ ầ ề ư ớ ạ ế ương ô nhi m m c đ  trung bình. GX ph c t p.ễ ứ ộ ứ ạ

Đ  OIII: T n thộ ổ ương ph n m m n ng, m t t  ch c, v t thầ ề ặ ấ ổ ứ ế ương ô nhi m n ng, thễ ặ ường có k t h p t n thế ợ ổ ương MM và TK. Nh ng gãy h  doữ ở  

ho  khí, gãy nát v n xả ụ ương, và gãy h  có ô nhi m tr m tr ng.ở ễ ầ ọ

Đ  OIV: C t ho c đ t g n lìa chi th ộ ụ ặ ứ ầ ể

+ Phân lo i t n th ạ ổ ươ ng ph n m m  theo AO ầ ề

B ng phân lo i này do m t nhóm tác gi  (Ruedi T., Border J.R. vàả ạ ộ ả  Allgower M.) thu c AO (Arbeitsgemeinschaft fur Osteosynthesefragen) đ aộ ư  

ra năm 1990, d a trên 3 lo i t n thự ạ ổ ương chính là: da, gân c  và MM, TK.ơ  

M i lo i t n thỗ ạ ổ ương được chia thành 5 m c đ , c  th  nh  sau: ứ ộ ụ ể ư

T n th ổ ươ ng da đ ượ c chia thành hai lo i: ạ  IC là gãy kín (integuments 

closed); OC là gãy h  (integuments open).ở

IC1:   Không   t n   th ngổ ươ  

da

IO1: VT do đ u xầ ương gãy ch c t  trong ra.ọ ừ

IC2: D p, không rách da.ậ IO2: VT rách da < 5cm, b m d p b  mép.ầ ậ ờ

IC3: Bong lóc da khu trú IO3: Rách da > 5cm, b m d p lan r ng, ho i t  mép da.ầ ậ ộ ạ ửIC4: Lóc da (kín) r ng, n ng.ộ ặ IO4: B m d p sâu r ng, lóc tu t da, m t da.ầ ậ ộ ộ ấ

IC5:   Ho i   t   do   đ ngạ ử ụ  

d p.ậ

 T n th ổ ươ ng c  và gân g m các m c đ  sau:  ơ ồ ứ ộ

MT1: Không có t n thổ ương gân c ơ

MT2: T n thổ ương c  khu trú, t n thơ ổ ương c  trong 1 khoang.ơ

MT3: T n thổ ương c  đáng k ,  t n thơ ể ổ ương c  trong 2 khoang.ơ

NV2: T n thổ ương TK ngo i vi nh ng khu trú.ạ ư

NV3: T n thổ ương MM ngo i vi nh ng không ph i m ch chính c aạ ư ả ạ ủ  chi

NV4: T n thổ ương MM chính c a đo n chi th ủ ạ ể

NV5: T n thổ ương MM và TK k t h p, c t ho c đ t g n lìa chi th ế ợ ụ ặ ứ ầ ể

1.1.2.2. Phân lo i theo t n th ạ ổ ươ ng   x ở ươ ng

+ Phân lo i theo c  ch  ch n th ạ ơ ế ấ ươ ng

GX do l c ch n th ng tr c ti p: t i v  trí tác đ ng c a l c ch nự ấ ươ ự ế ạ ị ộ ủ ự ấ  

th ng.ươ

GX do l c ch n thự ấ ương gián ti p:   xa v  trí tác đ ng c a l c ch nế ở ị ộ ủ ự ấ  

thương, bao g m: l c xoay, xo n v n; l c gi ng gi t; l c g p góc; l c đèồ ự ắ ặ ự ằ ậ ự ậ ự  

ép, thúc d n [3].ồ

+ Phân lo i theo v  trí gãy ạ ị

Gãy đ u xầ ương: gãy   đ u trung tâm ho c ngo i vi, đây là gãy vùngở ầ ặ ạ  

xương x p. Có th  là gãy không ph m kh p (đố ể ạ ớ ường gãy không thông vào 

kh p) ho c gãy ph m kh p (đớ ặ ạ ớ ường gãy thông vào kh p).ớ

Gãy thân xương: gãy ph n xầ ương n m gi a hai đ u xằ ữ ầ ương, đây là gãy vùng xương c ng, có  ng tu  Gãy thân xứ ố ỷ ương được phân ra g m gãyồ  1/3 trên, 1/3 gi a và 1/3 dữ ưới. GX hoàn toàn thường có di l ch đi n hình tùyệ ể  theo v  trí gãy, do các c  co kéo.ị ơ

Gãy vùng ti p giáp gi a đ u xế ữ ầ ương và thân xương,   tr  em có lo iở ẻ ạ  gãy vùng s n ti p h p (bong s n ti p h p). ụ ế ợ ụ ế ợ

+ Phân lo i theo hình thái và tính ch t gãy  ạ ấ

Xương có th  gãy không hoàn toàn ho c gãy hoàn toàn [3], [5]: ể ặ

Gãy không hoàn toàn:

­ Gãy dướ ối c t m c: đạ ường gãy n m dằ ướ ối c t m c, c t m c khôngạ ố ạ  

b  t n thị ổ ương, thường g p trong GX tr  em.ặ ẻ

­ Gãy cành xanh: gãy m t bên thành xộ ương còn bên đ i di n congố ệ  lõm vào (gi ng nh  khi b  m t cành cây tố ư ẻ ộ ươi)

­ Gãy r n: đ ng gãy nh  ch    m t ph n c a thành x ng, không diạ ườ ỏ ỉ ở ộ ầ ủ ươ  

­ Gãy nhi u m nh r i: gãy hình chêm, gãy hình cánh bề ả ờ ướm

­ Gãy nhi u m nh r i, gãy v n, gãy nhi u đo n.ề ả ờ ụ ề ạ

+ Phân lo i c a Winquist và Hansen ạ ủ

Năm 1980 Winquist R.A. và Hansen S.T. đã đ a ra cách phân lo i d aư ạ ự  vào tính v ng ch c c a   gãy có m nh r i. Lo i I: Gãy ngang, ch  có m nhữ ắ ủ ổ ả ờ ạ ỉ ả  

r i nh ; Lo i II: Gãy hình cánh bờ ỏ ạ ướm nh ng di n ti p xúc   hai đ u gãyư ệ ế ở ầ  chi m > 50% chu vi xế ương; Lo i III: Gãy hình cánh bạ ướm l n và di n ti pớ ệ ế  xúc 2 đ u gãy < 50% chu vi xầ ương; Lo i IV: GX thành nhi u m nh.ạ ề ả

+ Phân lo i t ng h p c a AO ạ ổ ợ ủ

V  trí GX: đị ược ký hi u b ng hai ch  s : m t đ i di n cho xệ ằ ữ ố ộ ạ ệ ươ  nggãy và m t cho v  trí gãy trên xộ ị ương đó. 

­ Ký hi u cho các xệ ương: 1 = xương cánh tay; 2 = xương tr /quay;ụ  

3 = xương đùi (XĐ); 4 = xương chày/mác; 5 = xương c t s ng; 6 = xộ ố ươ  ng

ch u; 7 = xậ ương bàn tay; 8 = xương bàn chân (hình 1.1)

­ M i   xỗ ương  dài   được  chia  thành  3  vùng:   đ u  trung  tâm;  thânầ  

xương và đ u ngo i vi, riêng xầ ạ ương chày/mác có ph n th  t  là các m t cá.ầ ứ ư ắ  

Đ u trung tâm và ngo i vi c a xầ ạ ủ ương được gi i h n trong hình vuông cóớ ạ  

c nh b ng ch  r ng nh t c a đ u xạ ằ ỗ ộ ấ ủ ầ ương. Ký hi u nh  sau: 1 = đ u trungệ ư ầ  tâm; 2 = thân xương; 3 = đ u ngo i vi, 4 = các m t cá (hình 1.1).ầ ạ ắ

Hình 1.1. Ký hi u các x ệ ươ ng và phân lo i v  trí gãy x ạ ị ươ ng theo AO

­ Hình thái và tính ch t GX: chia t t c  các hình thái GX thành 3ấ ấ ả  

lo i (type), m i lo i chia thành 3 nhóm (group), sau đó m i nhóm l i chiaạ ỗ ạ ỗ ạ  thành 3 ki u khác nhau (dể ưới nhóm – subgroup). 

Các lo i GX đạ ược ký hi u là A, B, C v i B t n thệ ớ ổ ương n ng h n Aặ ơ  

và nh  h n C. Các nhóm đẹ ơ ược ký hi u b ng các ch  và s  (A1, A2, A3; B1,ệ ằ ữ ố  B2, B3; C1, C2, C3), t n thổ ương   nhóm 2 n ng h n so v i nhóm 1 và nhở ặ ơ ớ ẹ 

h n nhóm 3. Ti p đ n các dơ ế ế ưới nhóm được ký hi u b ng các s  1, 2, 3 v iệ ằ ố ớ  

m c đ  t n thứ ộ ổ ương n ng d n, nh  v y có 27 ki u gãy khác nhau (hình 1.2).ặ ầ ư ậ ể

Hình 1.2. H  th ng phân lo i theo hình thái  ệ ố ạ gãy x ươ ng

­ Đ i v i gãy đ u xố ớ ầ ương (trung tâm và ngo i vi): Lo i A: gãyạ ạ  không ph m kh p; Lo i B: gãy ph m kh p m t ph n; Lo i C: gãy ph mạ ớ ạ ạ ớ ộ ầ ạ ạ  

kh p hoàn toàn. Riêng đ i v i đ u trên xớ ố ớ ầ ương cánh tay: A = gãy ngoài 

kh p­không v  ch m; B = gãy ph m kh p, v  ch m; C = gãy ph m kh p.ớ ỡ ỏ ạ ớ ỡ ỏ ạ ớ  

V i đ u trên XĐ: A = gãy vùng m u chuy n; B = gãy vùng c ; C = gãyớ ầ ấ ể ổ  

ch m.  ỏ

Vi c đánh giá phân lo i thệ ạ ương t n không ph i lúc nào cũng tuy tổ ả ệ  

đ i chính xác ngay t  l n thăm khám đ u tiên, mà có th  khác nhau gi aố ừ ầ ầ ể ữ  các l n và đánh giá chính xác nh t là đánh giá trong lúc m  ầ ấ ổ

1.2. D CH T  H C GÃY XỊ Ễ Ọ ƯƠNG C  QUAN V N Đ NGƠ Ậ Ộ

1.2.1. Khái quát chung v  tình hình tai n n th ề ạ ươ ng tích – nguyên nhân  

ch  y u và th ủ ế ườ ng g p gây gãy x ặ ươ ng c  quan v n đ ng ơ ậ ộ

Tai n n thạ ương tích (TNTT) ho c còn đặ ược g i là ch n thọ ấ ương, đó là 

b t c  t n thấ ứ ổ ương có ch  đ nh hay không có ch  đ nh cho c  th  con ngủ ị ủ ị ơ ể ườ  i

được gây nên b i s  ph i nhi m c p tính đ i v i năng lở ự ơ ễ ấ ố ớ ượng nhi t, cệ ơ 

h c, đi n hay năng lọ ệ ượng hoá h c. TNTT là nh ng thọ ữ ương t n do: tai n nổ ạ  giao thông (TNGT), ngã, tai n n lao đ ng (TNLĐ), va ch m, đi n gi t d nạ ộ ạ ệ ậ ẫ  

đ n b  v t thế ị ế ương ch y máu, bong gân, phù n  xây xát, GX, gãy răng, vả ề ỡ 

th ng n i t ng, ch n thủ ộ ạ ấ ương s  não (CTSN), b ng, ng t/đu i nọ ỏ ạ ố ước, ngộ 

đ c, t  t … ộ ự ử

1.2.1.1. Tình hình tai n n th ạ ươ ng tích trên th  gi i ế ớ

Tình hình TNTT gây GX c  quan v n đ ng đã đơ ậ ộ ược nhi u tác giề ả trên th  gi i nghiên c u nh  Trung Qu c, Iran,  n Đ , Brasil, M … [9],ế ớ ứ ư ố Ấ ộ ỹ  [10], [11], [12], [13]

Johansen A. và cs. nghiên c u các trứ ường h p GX vào khoa c p c uợ ấ ứ  

c a B nh vi n (BV) Hoàng gia Cardiff th y t n su t GX là 21,1/1000ủ ệ ệ ấ ầ ấ  

người/năm (nam: 23,5/1.000 người/năm; n : 18,8/1.000 ngữ ười/ năm). T nầ  

su t GX tấ ương t  v i k t qu  nghiên c u   M , Úc và Na Uy, nh ng caoự ớ ế ả ứ ở ỹ ư  

h n t n su t GX   Anh vào nh ng năm 1960 (9/1.000 ngơ ầ ấ ở ữ ười/năm) [14]

Tiderius C.J. và cs phân tích d ch t  h c GX tr  em 0­16 tu i t iị ễ ọ ẻ ổ ạ  Malmo, Th y Đi n (1993­1994) th y có 1.673 trụ ể ấ ường h p GX   1.610 trợ ở ẻ 

em. Các v  trí GX thị ường g p nh t là 1/3 dặ ấ ướ ươi x ng cánh tay (26%), ti pế  theo là các đ t ngón tay (16%) và xố ương đòn (9%). T n su t GX hàng nămầ ấ  

là 235/10.000   tr  em nam và 149/10.000   tr  em n ; 193/10.000   c  haiở ẻ ở ẻ ữ ở ả  

gi i. T  l  GX hàng năm gi m 9% so v i giai đo n 1975­ 1979. Tuy nhiên,ớ ỷ ệ ả ớ ạ  

gãy 1/3 dướ ươi x ng cánh tay đã tăng 1/3 so v i năm 1975­1979 là do tr  emớ ẻ  

n  đã tham gia vào nhi u ho t đ ng th  d c th  thao nhi u h n [15].ữ ề ạ ộ ể ụ ể ề ơ

Van Staa T.P. và cs phân tích h  s  c a 103.052 nam và 119.317 nồ ơ ủ ữ trong s  5 tri u ngố ệ ườ ới l n b  GX   Anh và x  Wales trong th i gian 1988­ị ở ứ ờ

1998   th y:   đ i   v i   n ,   GX   thấ ố ớ ữ ường   g p   nh t   là   GX   quay/xặ ấ ương   trụ (30,2/10.000 người/năm) và GX đùi/c  XĐ (17,0/10.000 ngổ ười/năm).   namỞ  

gi i, GX thớ ường g p nh t là xặ ấ ương c  tay (26,2/10.000 ngổ ười/năm); GX đùi/ c  XĐ là 5,3/10.000 ngổ ười/năm  [16]. 

T i Anh, Cooper C. và cs. h i c u 7 tri u h  s  y t  (1988­ 1998)ạ ồ ứ ệ ồ ơ ế  

th y   có   52.624   tr   em   nam   và   31.505   tr   em   n   b   GX,   t n   su t   làấ ẻ ẻ ữ ị ầ ấ  133,1/10.000   người/năm   T n   su t   GX     tr   em   nam   (161,6/10.000ầ ấ ở ẻ  

người/năm) cao h n tr  em n  (102,9/10.000 ngơ ẻ ữ ười/năm). GX thường g pặ  

nh t là xấ ương quay/xương tr  (30%). T n su t GX cao nh t   tr  em namụ ầ ấ ấ ở ẻ  

là 14 tu i và   tr  em n  là 11 tu i. T n su t GX   B c Ireland, x  Wales,ổ ở ẻ ữ ổ ầ ấ ở ắ ứ  Scotland cao h n so v i đông nam nơ ớ ước Anh (p<0,01) [17]

Hedström E.M. và cs phân tích các trường h p GX   tr  em ≤19 tu iợ ở ẻ ổ  

đi u tr  t i BV Đ i h c Umea, Th y Đi n (1993­ 2007) th y có 10.203ề ị ạ ạ ọ ụ ể ấ  

trường h p gãy ít nh t 1 xợ ấ ương. T  l  GX là 201/10.000 ngỷ ệ ười/năm. T  lỷ ệ 

GX tăng 13% trong giai đo n 1998­ 2007. GX thạ ường g p nh t là xặ ấ ươ  ngcánh tay v i c  ch  ph  bi n là do ngã. T  l  GX cao nh t là   l a tu i 11­ớ ơ ế ổ ế ỷ ệ ấ ở ứ ổ

12 tu i   n  và 13­14 tu i   nam; t  l  nam/n  là 1,5 [18]. ổ ở ữ ổ ở ỷ ệ ữ

Lee Y.H. và cs nghiên c u 5.244 trứ ường h p GX b nh lý đi u tr  t iợ ệ ề ị ạ  các BV c a Đài Loan (2008) th y t  l  GX b nh lý c a xủ ấ ỷ ệ ệ ủ ương cánh tay, 

xương quay/xương tr , c t s ng, c  XĐ, các ph n khác c a XĐ và xụ ộ ố ổ ầ ủ ươ  ngchày/xương mác l n lầ ượt là 0,67; 0,08; 10,58; 1,11; 0,56 và 0,11/100.000 

người [19]. 

Joeris A. và cs. (2014) h i c u 2.716 tr  em (60% nam) GX dài (2009­ồ ứ ẻ  2011) đi u tr  t i hai BV nhi khoa   Th y Sĩ th y có 2.807 tai n n v i 2.840ề ị ạ ở ụ ấ ạ ớ  

GX dài (59% GX quay/tr ; 21% GX cánh tay; 15% GX chày/xụ ương mác; 5% 

GX đùi). Tu i trung bình là 8,2 ổ  4,0 tu i (6% tr  s  sinh, 26% tr  em m uổ ẻ ơ ẻ ẫ  giáo; 40% h c sinh; 28% thanh thi u niên). T  l  GX   tr  em nam cao h nọ ế ỷ ệ ở ẻ ơ  

tr  em n  (p<0,001). Nguyên nhân hàng đ u c a GX là ngã (27%), ti p theoẻ ữ ầ ủ ế  

là tai n n trong các ho t đ ng gi i trí (25%),   nhà (14%), sân ch i (11%),ạ ạ ộ ả ở ơ  khi giao thông (11%) và t i trạ ường h c (8% ). Tr  em nam ch  y u b  taiọ ẻ ủ ế ị  

n n   sân ch i và t i nhà. S  phân b  các lo i tai n n khác nhau theo cácạ ở ơ ạ ự ố ạ ạ  nhóm tu i (p<0,001) [20]. ổ

Somersalo A. và cs (2014) nghiên c u d ch t  h c GX   ngứ ị ễ ọ ở ười ≥16 

tu i đi u tr  t i khoa ch n thổ ề ị ạ ấ ương c a BV Trung ủ ương Ph n Lan (2002­ầ  2008) th y có 3.277 BN n  và 2.708 BN nam v i s  trấ ữ ớ ố ường h p GX làợ  3.750 và 3.030. T  l  GX là 4,9/1.000 ngỷ ệ ười/năm (CI 95%: 4,8­ 5,0), trong 

đó nam gi i là 5,3/1.000 ngớ ười (5,1­5,4) và n  gi i là 4,5/1.000 ngữ ớ ười (4,3­4,6). Gãy c  XĐ, xổ ương m t cá chân, xắ ương c  tay, xổ ương c t s ng, 1/3ộ ố  trên xương cánh tay chi m 2/3 s  trế ố ường h p GX đi u tr  t i BV. T  l  GXợ ề ị ạ ỷ ệ  

m t cá chân (17%) và GX c  tay (9%) tắ ổ ương đương v i gãy c  XĐ (27%).ớ ổ  4/5 s  BN GX đã đố ược ph u thu t. Trong s  các BN <60 tu i, t  l  namẫ ậ ố ổ ỷ ệ  

gi i cao g p hai l n n  gi i.   nhóm BN ≥ 60 tu i thì n  gi i cao h n soớ ấ ầ ữ ớ Ở ổ ữ ớ ơ  

v i nam gi i [21].ớ ớ

Seid M. và cs. (2015) đánh giá đ c đi m t n thặ ể ổ ương c a 230 ngủ ườ ị i bTNGT t i Khoa C p c u BV Tikur Anbessa, (Ethiopia) th y ph n l n là namạ ấ ứ ấ ầ ớ  

gi i 165 (71,7%) và t  l  nam/n  là 2,6: 1; l a tu i 32,15 ± 14,38 tu i (t  14­ớ ỷ ệ ữ ứ ổ ổ ừ

80 tu i). Ngổ ười lao đ ng (41,3%) và h c sinh (12,2%) chi m t  l  cao. Cácộ ọ ế ỷ ệ  

b  ph n thộ ậ ường b  ch n thị ấ ương là đ u (50,4%) và chi th  (47,0%). Lo iầ ể ạ  

hình ch n thấ ương ch  y u là GX (78,0%) và v t thủ ế ế ương h  (56,5%). Th iở ờ  gian n m vi n là 7,12 ± 10,5 ngày (t  1­ 61 ngày), t  l  t  vong là 7,4% [22]. ằ ệ ừ ỷ ệ ử

Burns S.T. và cs. (2015) h i c u 1252 trồ ứ ường h p ch n thợ ấ ương do tai 

n n xe máy trong 10 năm (1998­ 2008) th y 40,7% s  BN có đ i mũ b oạ ấ ố ộ ả  

hi m. Các t n thể ổ ương thường g p là GX chày/xặ ương mác (19,01%), gãy 

c t s ng (16,21%), và GX c ng tay (10,14%) [23]. ộ ố ẳ

Rosengren B.E. và cs. (2015) nghiên c u 205.908 trứ ường h p GX ợ ở 

người >20 tu i   vùng Skane, Thu   Đi n (1999­2010) th y t  l  m cổ ở ỵ ể ấ ỷ ệ ắ  192/10.000 người/năm. T  l  GX tăng 1,2/10.000 ngỷ ệ ười/năm (CI 95%: 0,8­ 1,5), nh ng xu hư ướng th i gian khác nhau gi a các lo i GX, l a tu i và gi iờ ữ ạ ứ ổ ớ  tính. T  l  GX tăng theo tu i   ph  n  nh ng  n đ nh   nam gi i [24]. ỷ ệ ổ ở ụ ữ ư ổ ị ở ớ

Ameri M. và cs. (2016) nghiên c u 2.480 BN ch n thứ ấ ương (29,9 ± 17,8 

tu i) đi u tr  t i BV Shafa Yahyaeian (Tehran, Iran) th y có 685 BN GX chiổ ề ị ạ ấ  

dưới (nam: 73%; n : 27%). C  ch  ph  bi n c a ch n thữ ơ ế ổ ế ủ ấ ương   BN namở  

là ngã t i ch  (34,8%), ch n thạ ỗ ấ ương tr c ti p (24,6%), tai n n xe máyự ế ạ  (10%) và ngã t  trên cao (7,9%). Các c  ch  ph  bi n nh t c a ch nừ ơ ế ổ ế ấ ủ ấ  

thương   BN n  là ngã t i ch  (54,2%), ch n thở ữ ạ ỗ ấ ương tr c ti p (15,8%) vàự ế  ngã t  c u thang (7,5%), không th y có m i liên quan gi a gi i tính và cừ ầ ấ ố ữ ớ ơ 

ch  ch n thế ấ ương [25]. 

1.2.1.2. Tình hình tai n n th ạ ươ ng tích   Vi t Nam ở ệ

T i Vi t Nam, TNTT là nguyên nhân gây t  vong và tàn t t hàng đ u.ạ ệ ử ậ ầ  Năm 2008, gánh n ng b nh t t do tàn t t   c  hai gi i đ u là 2,7 tri u YLDặ ệ ậ ậ ở ả ớ ề ệ  [26]. Đoàn Phước Thu c và cs (2011) nghiên c u 1.434 BN b  TNGT đi uộ ứ ị ề  

tr  t i BV Đa khoa t nh Đ k L k (2009) th y ch n thị ạ ỉ ắ ắ ấ ấ ương xương kh pớ  chi m 29,6% [27]. ế

Nguy n Th  Nh  Tú và cs. (2012) nghiên c u t i t nh Bình Đ nh th yễ ị ư ứ ạ ỉ ị ấ  

n n nhân TNGT ch  y u là nam gi i (73%), n  gi i chi m 27%; đ  tu iạ ủ ế ớ ữ ớ ế ộ ổ  16­30 chi m t  l  cao nh t (51,7%   nam và n  48,2%); đa s  là nông dânế ỷ ệ ấ ở ữ ố  (41%), k  đ n là h c sinh (32,5%), cán b  công nhân viên ch c ch  chi mế ế ọ ộ ứ ỉ ế  15,3% và tr  nh  là 3%; không có b ng lái xe chi m 26,7%; có u ngẻ ỏ ằ ế ố  

rượu/bia chi m t  l  26% và không có đ i mũ b o hi m chi m t  l  27%ế ỷ ệ ộ ả ể ế ỷ ệ  [28]. 

Lê Quang Ánh (2012) đi u tra 140 h  (717 nhân kh u) khu v c Longề ộ ẩ ự  Thành, Nh n Tr ch năm  2011 th y t  l  TNTT  chung là 12,27%  [29].ơ ạ ấ ỷ ệ  Nguy n Th  Chinh và cs. (2013) nghiên c u 289 trễ ị ứ ường h p TNTT đi u trợ ề ị 

t i BV Đ c Giang th y nguyên nhân chính là TNGT (48,1%), sau đó là ngãạ ứ ấ  (32.9%). Nhóm tu i m c cao nh t là 20­ 60 tu i (72,7%), th p nh t là nhómổ ắ ấ ổ ấ ấ  15­ 19 tu i (4,8%). Nam cao h n n  1,9 l n. Có 52,6% BN nh p vi n bổ ơ ữ ầ ậ ệ ị 

GX,   v t   thế ương   ph n   m m   (29,4%),   ch n   thầ ề ấ ương/va   đ p   vùng   đ uậ ầ  (26,3%), ch n thấ ương   b ng (4,5%). Ch  y u b  ch n thổ ụ ủ ế ị ấ ương t i chi dạ ướ  i(34,8%), chi trên (22,9%), CTSN: 19,7%; ch n thấ ương c t s ng (CTCS):ộ ố  5,4%, ch n thấ ương   b ng chi m 3,1% [30]. ổ ụ ế

1.2.2. M t s  đ c đi m d ch t  h c gãy x ộ ố ặ ể ị ễ ọ ươ ng c  quan v n đ ng ơ ậ ộ

T i các nạ ước, các khu v c khác nhau, do nh ng đ c đi m v  đự ữ ặ ể ề ườ  ng

xá m t đ  giao thông, tính ch t lao đ ng, sinh ho t khác nhau mà b c tranhậ ộ ấ ộ ạ ứ  

t ng th  v  d ch t  h c gãy xổ ể ề ị ễ ọ ương v i các ch  s  nh  t  l , c  c u t nớ ỉ ố ư ỷ ệ ơ ấ ổ  

thương gãy xương, m c đ  các lo i gãy xứ ộ ạ ương cũng r t khác nhau. Đi uấ ề  này đã được nhi u tác gi  đ  c p t i trề ả ề ậ ớ ước khi nghiên c u v  các phứ ề ươ  ngpháp k  thu t trong ch n đoán, đi u tr  và ph c h i ch c năng gãy xỹ ậ ẩ ề ị ụ ồ ứ ương

1.2.2.1.Gãy x ươ ng chi trên 

Các nghiên c u cho th y t  l  GX   chi trên có nh ng đi m r t khácứ ấ ỷ ệ ở ữ ể ấ  

bi t, s  khác bi t không ch  theo tu i, gi i, vùng mi n, mà còn theo ch ngệ ự ệ ỉ ổ ớ ề ủ  

t c, màu da [34], [35]. ộ T i M , Joyce C. và cs th y   tr  em và thanh thi uạ ỹ ấ ở ẻ ế  niên, t  l  GX chi trên c a ngỷ ệ ủ ười da tr ng và ngắ ười da đen là 2,5% và 8,8%. 

 ng i tr ng thành, t  l  GX chi trên c a ng i da tr ng và ng i da

đen l n lầ ượt chi m 24,6%, 21,8%. Trế ước 50 tu i thì bi u đ  GX chi trênổ ể ồ  

tương t  nhau gi a nh ng ngự ữ ữ ười cùng gi i tính h n là cùng ch ng t c. ớ ơ ủ ộ Ở 

đ  tu i thanh thi u niên và ngộ ổ ế ườ ưởi tr ng thành tr  tu i thì t  l  GX chi trênẻ ổ ỷ ệ  

c a nam cao g p 2 ­ 4 l n so v i n    ngủ ấ ầ ớ ữ Ở ười trưởng thành thì t  l  GXỷ ệ  

c a ph  n  da tr ng b t đ u gia tăng   đ  tu i 30 và tăng m nh theo c pủ ụ ữ ắ ắ ầ ở ộ ổ ạ ấ  

s  nhân khi qua tu i 40, tuy nhiên t  l  này c a ph  n  da đen tăng lên sauố ổ ỷ ệ ủ ụ ữ  

đó 10 tu i. M c dù t  l  GX chi trên c a nam da đen trong đ  tu i cao nh tổ ặ ỷ ệ ủ ộ ổ ấ  tăng lên g p đôi so v i   đ  tu i 65, nh ng không đ t t  l  cao nh t ấ ớ ở ộ ổ ư ạ ỷ ệ ấ ở 

ngườ ưởi tr ng thành tr  tu i [31].ẻ ổ

Ootes D. và cs. (2012) phân tích h  th ng theo dõi ch n thệ ố ấ ương đi nệ  

t   qu c   gia   năm   2009   th y   t   l   ch n   thử ố ấ ỷ ệ ấ ương   chi   trên   hàng   năm   là 1.130/100.000 người/năm. V  trí t n thị ổ ương ph  bi n nh t là các ngón tayổ ế ấ  (38,4%). GX c ng tay và cánh tay là 29,2%. D p ngón tay (221/100.000ẳ ậ  

người/năm), GX bàn tay (72/100.000 người/năm), GX ngón tay (68/100.000 

người/năm), [32]. 

+ Gãy x ươ ng cánh tay

GX cánh tay chi m kho ng 1­ 3% t ng s  GXế ả ổ ố ; kho ng 8­ 19% trongả  

t ng s  GX dài, trong đó gãy thân xổ ố ương chi m t  l  30%. Trong gãy thânế ỷ ệ  

xương cánh tay, gãy h  chi m 11– 28%. Gãy đ u trên xở ế ầ ương cánh tay: gãy 

ch m, c  gi i ph u, các m u đ ng (33%), gãy c  ph u thu t (32%). 85%ỏ ổ ả ẫ ấ ộ ổ ẫ ậ  

trường h p gãy đ u trên xợ ầ ương cánh tay là ít di l ch theo tiêu chu n c aệ ẩ ủ  Neer [3], [5].

 Theo Kim S. H. và cs., t  l  GX cánh tay khác nhau   các qu c gia.ỷ ệ ở ố  

 M  , n i mà qu n th  dân s  già đang gia tăng nhanh chóng thì t  l  GX

tr  em gãy trên l i c u xẻ ồ ầ ương cánh tay trong 3 năm (2008­ 2011) th y đấ ộ 

tu i trung bình là 6 tu i; 53% là nam gi i. Phân lo i GX theo Gartland I, IIổ ổ ớ ạ  

và III tương  ng là 46%, 28% và 26%. Đa s  trứ ố ường h p GX do ngã trongợ  khi ch i đùa (37%) [35]. Singer và cs. ch  ra không có s  khác bi t rõ ràngơ ỉ ự ệ  

v  t  l  gãy thân xề ỷ ệ ương cánh tay gi a hai gi i, t  l  tữ ớ ỷ ệ ương đ i h ng đ nhố ằ ị  

t  0 ­ 2/10.000/năm trong các nhóm t  15 ­ 64 tu i. Sau 65 tu i các t  lừ ừ ổ ổ ỷ ệ tăng lên [36]

Igbigbi P. S. và cs. nghiên c u đ c đi m GX cánh tay c a 258 BN (3­ứ ặ ể ủ  

81 tu i), trong 5 năm th y có 160 BN GX cánh tay trái; 98 BN GX cánh tayổ ấ  

ph i; 156 BN nam và 102 BN n  48% gãy 1/3 dả ữ ưới; 41% gãy 1/3 gi a vàữ  10% gãy 1/3 trên xương cánh tay. Nhóm 3­ 12 tu i có t  l  GX cánh tay caoổ ỷ ệ  

nh t (40,7%) và th p nh t là nhóm 30­ 39 tu i (6,2%). H u h t gãy trên l iấ ấ ấ ổ ầ ế ồ  

c u x y ra   tr  em (75,4%); còn gãy 1/3 gi a xầ ả ở ẻ ữ ương cánh tay x y ra ả ở 

thanh thi u niên (51,9%). Nhóm tu i trung niên và cao tu i ch  y u gãy 1/3ế ổ ổ ủ ế  trên xương cánh tay (73,1%). Có m i liên quan gi a v  trí GX cánh tay v iố ữ ị ớ  

tu i, gi i tính và bên gãy (p<0,001) [37]. ổ ớ

Ekholm R. và cs. nghiên c u d ch t  h c 401   GX cánh tay   397 BNứ ị ễ ọ ổ ở  

>16 tu i th y t  l  m c là 14,5/100.000 ngổ ấ ỷ ệ ắ ười/năm v i m c đ  tăng d nớ ứ ộ ầ  theo tu i t  l a tu i 50 đ t g n 60/100.000 ngổ ừ ứ ổ ạ ầ ười/năm   l a tu i 90. T  lở ứ ổ ỷ ệ 

t n thổ ương dây TK là 8% do GX 1/3 gi a và 1/3 dữ ướ ươi x ng cánh tay. Chỉ 

có 2% là GX h  và 8% là GX b nh lý [38]. Năm  2004 Bahrs C. và cs. [39]ở ệ  nghiên c u 815 trứ ường h p gãy 1/3 trên xợ ương cánh tay th y 67% là phấ ụ 

n ; 33% là nam gi i, tu i trung bình: 66 tu i (19­ 99 tu i). Theo phân lo iữ ớ ổ ổ ổ ạ  

c a AO: 46% là lo i A, 22% lo i B và 32% lo i C. Theo phân lo i Neer:ủ ạ ạ ạ ạ  86% GX có di l ch; 49% GX ph c t p trên 3 m nh. ệ ứ ạ ả

Năm 2015 Park C. nghiên c u d ch t  h c gãy 1/3 trên cánh tay ứ ị ễ ọ ở 

nh ng ngữ ười trên 50 tu i th y t  l  gãy 1/3 trên cánh tay tăng 40,5% trong 5ổ ấ ỷ ệ  năm nghiên c u. Đ i v i n  gi i, t  l  GX 1/3 trên cánh tay tăng tứ ố ớ ữ ớ ỷ ệ ừ 104,7/100.000 người năm 2008 lên 124,7/100.000 người vào năm 2012; đ iố  

v i nam gi i GX 1/3 trên cánh tay tăng t  45,3/100.000 ngớ ớ ừ ười năm 2008 tăng lên 52,0/100.000 người năm 2012 [40].  Năm 2016 Bergdahl C. nghiên 

c u 2.011 trứ ường h p GX cánh tay   ngợ ở ười ≥16 tu i t i BV  Đ i h cổ ạ ạ ọ  Sahlgrenska (Th y Đi n) giai đo n 2011­ 2013 th y 79% gãy 1/3 trên; 13%ụ ể ạ ấ  gãy 1/3 gi a và 8% gãy 1/3 dữ ướ ươi x ng cánh tay. Tu i trung bình là 66,8ổ  

tu i;   t   l   n /nam   là   2,4/1,0   T n   su t   GX   cánh   tay   là   104,7/100.000ổ ỷ ệ ữ ầ ấ  

người/năm, trong đó t n su t gãy 1/3 trên xầ ấ ương cánh tay là 83,0/100.000 

người/năm; gãy 1/3 gi a xữ ương cánh tay là 13,4/100.000 người/năm và gãy 1/3 dướ ươi x ng cánh tay là 8,3/100.000 người/năm. H u h t GX x y ra ầ ế ả ở 

người cao tu i (83% >50 tu i), gãy đ n gi n và do ngã (79% >50 tu i) [41].ổ ổ ơ ả ổ

+ Gãy x ươ ng c ng tay ẳ

Gãy thân hai xương c ng tay tu i trung bình là 34,6, chi m t  lẳ ổ ế ỷ ệ 1,2% t ng s  GX, nam so v i n  là 64/36. Gãy đ u trên hai xổ ố ớ ữ ầ ương c ng tayẳ  

tu i trung bình là 45,7, chi m t  l  5% t ng s  GX, nam so v i n  là 46/54.ổ ế ỷ ệ ổ ố ớ ữ  Gãy đ u dầ ướ ươi x ng quay tu i trung bình là 55,5, chi m t  l  17,5% t ngổ ế ỷ ệ ổ  

s  GX, nam so v i n  là 31/69 ố ớ ữ [43]. T  l  GX đ u dỷ ệ ầ ướ ươi x ng c ng tayẳ  theo tu i trên 10.000 dân   nhóm t  50 tu i tr  lên là 109,8 (n ) và 25,4ổ ở ừ ổ ở ữ  (nam) trong năm 1998/1999 so v i 108,3 (n ) và 23,5 (nam) trong năm 1979ớ ữ  [44]. Năm 2011,Sigurdardottir K. nghiên c u   ngứ ở ười ≥16 tu i t i Reykjavikổ ạ  (Iceland) th y có 228 trấ ường h p GX quay; t n su t là 17/10.000 ngợ ầ ấ ườ ở i nam gi i và 37/10.000 ngớ ườ ởi   ph  n  1/3 trụ ữ ường h p là GX ph m kh p,ợ ạ ớ  

ch  y u là nam gi i   đ  tu i lao đ ng [45]. ủ ế ớ ở ộ ổ ộ Diamantopoulos A.P. (2012) nghiên c u d ch t  h c gãy đ u dứ ị ễ ọ ầ ướ ươi x ng quay   ngở ười ≥50 tu i t i 4ổ ạ  

BV   mi n Nam Na Uy (2004­ 2005) th y có 799 BN (118 nam và 681 n )ở ề ấ ữ  

GX do ch n thấ ương m nh và 84 BN (48 nam và 36 n ) do ch n thạ ữ ấ ươ  ng

nh  T  l  m c là 18,9/10.000 ngẹ ỷ ệ ắ ười­năm đ i v i nam gi i và 75,1/10.000ố ớ ớ  

người­năm đ i v i ph  n  [46].ố ớ ụ ữ

Năm 2013 Wilcke M. K. phân tích 42.583 BN gãy đ u dầ ướ ươ  i x ngquay giai đo n 2004­ 2010 th y t  l  là 31/10.000 ngạ ấ ỷ ệ ười/năm. Sau 45 tu i,ổ  

t  l  gãy đ u dỷ ệ ầ ướ ươi x ng quay   ph  n  tăng lên nhanh chóng.   namở ụ ữ Ở  

gi i, t  l  gãy đ u dớ ỷ ệ ầ ướ ươi x ng quay th p và tăng d n cho đ n tu i 80 [47].ấ ầ ế ổ

Theo Giladi A.M. và cs (2014) nguy c  gãy đ u dơ ầ ướ ươi x ng quay x yả  

ra nhi u h n vào mùa đông (OR= 1,2; p<0,001). Nguy c  cao h n vàoề ơ ơ ơ  

nh ng   ngày   có   nhi t   đ   trung   bình   ≤32°F   (OR=   1,36;   p<0,001);   cóữ ệ ộ  băng/tuy t (OR= 1,45; p<0,001), và có m a (OR= 1,24; p = 0,025) [48]. ế ư

+ Gãy x ươ ng bàn ngón tay

T  l  GX bàn ngón tay khác nhau   v  trí, tu i, gi i, và mùa trongỷ ệ ở ị ổ ớ  năm. Theo Singer, dưới 40 tu i, t  l  GX c  tay   nam gi i cao g p 1,4 l nổ ỷ ệ ổ ở ớ ấ ầ  

 n  gi i, nh ng sau 40 tu i t  l  GX   n  tăng g n nh  tuy n tính t i

kho ng 10/10.000 dân/trong 5 năm  ả [36].   Canada,  Ở Feehan L. M. và cs. nghiên c u 72.481 trứ ường h p GX bàn ngón tay th y 50% GX ngón tay,ợ ấ  42%  GX bàn tay và 8% GX nhi u v  trí. T  l  m c GX bàn tay là 36/10.000ề ị ỷ ệ ắ  

người. T  l  GX bàn tay theo tu i là 29/10.000 đ i v i ngỷ ệ ổ ố ớ ười trên 20 tu iổ  

và 61/10.000 đ i v i ngố ớ ườ ừi t  20 tu i tr  xu ng. Nam gi i có nguy c  GXổ ở ố ớ ơ  bàn ngón tay g p 2,08 l n   n  gi i, và duy trì các nguy c  này cho đ n 40ấ ầ ở ữ ớ ơ ế  

tu i [49]. ổ

Năm 2011 Olaitan P. nghiên c u 74 BN b  ch n thứ ị ấ ương bàn tay (53 nam 

và 21 n ) th y nhi u nh t là h c sinh 32,4%, ngh  nhân: 21,6%; do TNGT:ữ ấ ề ấ ọ ệ  39,2%; do v t li u n : 2,8%, tai n n do máy mài: 13,5%; tai n n   nhà: 8,2%ậ ệ ổ ạ ạ ở  

do m nh chai v : 5,4%, do m nh kính: 5,4%; tai n n   trang tr i: 8,2%  T nả ỡ ả ạ ở ạ ổ  

thương   tay ph i 48,6%; tay trái 37,8% và c  hai tay là 13,5% [50]. ở ả ả

 M , Nakashian M. N. và cs. (2012) nghiên c u 4.718 GX bàn tay

đ i di n cho kho ng 160.790 trạ ệ ả ường h p GX bàn tay trong giai đo n 2002­ợ ạ

2006 th y t  l  GX bàn tay là 13,6/100.000 ngấ ỷ ệ ười/năm (CI 95%: 13,6­13,67). T  l  m c cao nh t   nhóm 10­19 tu i (38,8/100.000 ngỷ ệ ắ ấ ở ổ ười/năm; CI 95%: 38,6­ 38,9), ti p theo là nhóm 20­29 tu i (28,4/100.000 ngế ổ ười/năm; CI 95%: 28,3­28,5). T  l  GX bàn tay   nam gi i (23/100.000 ngỷ ệ ở ớ ười/năm; CI 

95%: 22,9­23,1) cao h n so v i n  gi i (4,5/100.000 ngơ ớ ữ ớ ười/năm; CI 95%: 4,5­4,5). T  l  nam/n  là 5,08/1,0 [51]. ỷ ệ ữ

Al­Jasser F. S. và cs. (2015) phân tích 361 tr  em b  GX bàn, ngón tayẻ ị  

đi u tr  t i BV Đ i h c King Khalid, Riyadh, Saudi Arabia (2005­ 2011)ề ị ạ ạ ọ  

th y t  l  nam (291 BN: 80,6%) nhi u h n n  (70 BN: 19,4%). H u h t trấ ỷ ệ ề ơ ữ ầ ế ẻ 

em   l a tu i 13­ 18 tu i (46,2%). Đ i v i nhóm 1­4 tu i, v  trí x y raở ứ ổ ổ ố ớ ổ ị ả  

thương tích ch  y u là   trong nhà (81,3%) và đ i v i nhóm 13­18 tu i là ủ ế ở ố ớ ổ ở ngoài nhà (64,7%). Các nguyên nhân ph  bi n gây GX bàn, ngón tay là s pổ ế ậ  

c a (nhóm 1­ 8 tu i); ngã t i nhà (nhóm 9­ 12 tu i); và ngã t i nhà và taiử ổ ạ ổ ạ  

n n th  thao (13­ 18 tu i). GX   ngón tay út b  nhi u nh t, sau đó là đ nạ ể ổ ở ị ề ấ ế  ngón gi a [52].ữ

Năm 2015 Liu W. H. (2015) nghiên c u ch n thứ ấ ương ngón tay   trở ẻ 

em (0­ 16 tu i) đi u tr  t i BV Prince (x  Wales): nhóm A (137 tr  em, đi uổ ề ị ạ ứ ẻ ề  

tr  t  2003­ 2005) và nhóm B (109 tr  em, đi u tr  t  2010­ 2012) th y h uị ừ ẻ ề ị ừ ấ ầ  

h t ch n thế ấ ương ngón tay x y ra   tr  em dả ở ẻ ưới 5 tu i (nhóm A: 56%, nhómổ  B: 76%) và   nhà (nhóm A: 67%; nhóm B: 69%). GX ngón tay chi m 24%ở ế  

và 23%   nhóm A và B. Ch n thở ấ ương gây c t c t ngón tay ph i n i l iắ ụ ả ố ạ  ngón tay là 12% và 10%   nhóm A và B [53]. ở

1.2.2.2. Gãy x ươ ng chi d ướ i

T  l  GX chi dỷ ệ ưới khác nhau theo tu i, gi i, ch ng t c và v  tríổ ớ ủ ộ ị  

xương gãy [31], [33], [36]. Theo Joyce C., t  l  GX chi dỷ ệ ướ ủi c a người da 

tr ng và ngắ ười da đen l n lầ ượt chi m 37,5%; 44,7 %. Đ i v i c  ph  n  daế ố ớ ả ụ ữ  

tr ng và da đen thì t  l  GX chi dắ ỷ ệ ưới tăng lên nhanh h n GX   các v  tríơ ở ị  khác. S  gia tăng này b t đ u t  đ  tu i thanh thi u niên và ngự ắ ầ ừ ộ ổ ế ười trưở  ngthành tr  tu i t  l  GX chi dẻ ổ ỷ ệ ướ ủi c a n  gi i b ng m t n a c a nam giữ ớ ằ ộ ử ủ ới.  nam gi i t  l  GX chi d i tăng d n trong đ  tu i thanh thi u niên và

duy trì   m c cao cho đ n tu i 45 ­ 49 (  nam da tr ng) và tu i 60­64 (ở ứ ế ổ ở ắ ổ ở nam da đen) [31].

+ Gãy x ươ ng đùi

Xương đùi là xương l n c a c  th , GX đùi là m t trong các nguyênớ ủ ơ ể ộ  nhân gây t  vong   ngử ở ười già. Gãy thân XĐ t  l  chi m 0,9% t ng s  GXỷ ệ ế ổ ố  [54]. Tuy nhiên, nhi u nghiên c u ch  ra t  l  GX đùi tùy thu c vào vùngề ứ ỉ ỷ ệ ộ  

đ a lý, tu i, gi i tính, v  trí xị ổ ớ ị ương gãy [31], [36]. Vi c phân tích các d  li uệ ữ ệ  

t  các nghiên c u khác nhau cho th y t  l  GX đùi cao nh t đừ ứ ấ ỷ ệ ấ ược th y ấ ở 

B c M  và châu Âu và th p nh t   M  Latinh và châu Phi. Các nắ ỹ ấ ấ ở ỹ ước châu 

Á nh  Kuwait, Iran, Trung Qu c và H ng Kông cho th y t  l  GX đùi ư ố ồ ấ ỷ ệ ở 

m c trung bình. T  l  GX đùi   B c M  cao h n Nam M , đi u này là doứ ỷ ệ ở ắ ỹ ơ ỹ ề  nhi u ngề ười cao tu i s ng   B c M  h n, ngoài ra còn do  nh hổ ố ở ắ ỹ ơ ả ưởng c aủ  

ch ng t c, vĩ đ  và các y u t  môi trủ ộ ộ ế ố ường [54]. 

Nghiên c u c a Moayyeri A. và cs cho th y t  l  GX đùi (1991­1998)ứ ủ ấ ỷ ệ  

là 152/100.000 (nam) và 402/100.000 (n ); t  l  này cao g p 1,5 đ n 5 l nữ ỷ ệ ấ ế ầ  

nh ng năm 1960. D  li u nghiên c u đa trung tâm c a Iran cho th y t  lữ ữ ệ ứ ủ ấ ỷ ệ 

GX   đùi     nam   là   127,3/100.000   ngở ười/năm   và   n   là   164,6/100.000ữ  

người/năm; t  l  này th p h n nhi u so v i các nỷ ệ ấ ơ ề ớ ước phương Tây và Mỹ [55]. 

 Gãy c  x ổ ươ ng đùi:

T i Ph n Lan, Kannus P. và cs. nghiên c u d ch t  h c gãy c  XĐ ạ ầ ứ ị ễ ọ ổ ở 

người ≥50 tu i giai đo n 1970­ 2004 th y s  trổ ạ ấ ố ường h p gãy c  XĐ tăngợ ổ  liên t c t  năm 1970 (1.857 trụ ừ ường h p) đ n năm 1997 là 7.122 trợ ế ường h p,ợ  

và 7.083 trường h p vào năm 2004. Đ n năm 1997, t  l  gãy c  XĐ tăng ợ ế ỷ ệ ổ ở 

c  hai gi i, nh ng sau đó, gi m   c  hai gi i:   n , gi m t  494/100.000ả ớ ư ả ở ả ớ ở ữ ả ừ  

người (1997) xu ng 412/100.000 ngố ười năm 2004, và   nam gi i: gi m tở ớ ả ừ 238/100.000 người (1997) xu ng 223/100.000 ngố ười (2004) [56].

Valizadeh Majid   nghiên c u 244 trứ ường h p gãy c  XĐ (131 nam,ợ ổ  

113 n ) trong th i gian 1 năm   Zanjan (Iran) th y t  l  m c chu n theoữ ờ ở ấ ỷ ệ ắ ẩ  

tu i  v i nam gi i  là 206,5/100.000 ngổ ớ ớ ười/năm, v i n  là 214,8/100.000ớ ữ  

người/năm. H u h t GX x y ra vào mùa đông, trong nhà và ban ngày [57].ầ ế ả

T i Áo, Mann E. và cs. th y s  trạ ấ ố ường h p gãy c  XĐ tăng t  11.694ợ ổ ừ  

BN (năm 1994) lên 15.987 BN (năm 2006);   nam gi i, t  l  m c tăng tở ớ ỷ ệ ắ ừ 244,3/100.000   người/năm   (CI   95%:   234,8­   253,7;   năm   1994)   lên 330,8/100.000 người (CI 95%: 320,8­340,9; năm 2006);   n : t  l  m cở ữ ỷ ệ ắ  tăng   t   637,3/100.000   ngừ ười   (CI   95%:   624,2­   650,4;   năm   1994)   lên 758,7/100.000 người (CI 95%: 745,0­ 772,4; năm 2006) [58]

Năm 2012, Kim S.H. phân tích 28 tri u b nh án   các khoa c p c uệ ệ ở ấ ứ  

t i M  th y năm 2008 có kho ng 341.000 trạ ỹ ấ ả ường h p gãy c  XĐ (CI 95%:ợ ổ  323.000­ 358.000). Trong đó, 90% s  BN >60 tu i.   đ  tu i 60­ 85 tu i,ố ổ Ở ộ ổ ổ  nguy c  gãy c  XĐ tăng g p đôi v i m i kho ng 5­ 6 tu i. Nguy c  gãy cơ ổ ấ ớ ỗ ả ổ ơ ổ 

XĐ tăng ch m sau 85 tu i. T  l  gãy liên m u chuy n/gãy c  XĐ là 2: 1.ậ ổ ỷ ệ ấ ể ổ  Nguy c  gãy liên m u chuy n tăng nhanh cùng v i tu i h n so v i nguy cơ ấ ể ớ ổ ơ ớ ơ gãy c  XĐ.   tu i 85, t  l  gãy liên m u chuy n và c  XĐ   n  làổ Ở ổ ỷ ệ ấ ể ổ ở ữ  1.300/100.000   người   và   700/100.000;     nam   là   800/100.000   ngở ười   và 500/100.000 người [59]. 

Năm 2013  Maalouf G. phân tích c  s  d  li u qu c gia v  gãy cơ ở ữ ệ ố ề ổ 

XĐ đi u tr  t i BV năm 2007 th y có 1.199 BN. T  l  m c hàng năm   l aề ị ạ ấ ỷ ệ ắ ở ứ  

tu i >50 là 147/100.000 ngổ ười/năm (nam: 132/100.000 người/năm và n :ữ  160/100.000 người/năm); t  l  n /nam là 1,2. Các t  l  m c hàng nămỷ ệ ữ ỷ ệ ắ  chu n theo tu i là 180/100.000 ngẩ ổ ười/năm v i nam gi i và 256/100.000/nămớ ớ  

v i n  gi i. D  ki n t  l  gãy c  XĐ   tu i trên 50 ớ ữ ớ ự ế ỷ ệ ổ ở ổ tăng lên 174/100.000 

người/năm và 284/100.000 người/năm vào năm 2020 và 2050 [60]. 

Năm 2014 Azagra R. nghiên c u gãy c  XĐ   ngứ ổ ở ười ≥ 65 tu i trongổ  

14 năm (1997­2010) th y có 119.857 GX   nam gi i và 415.421 ph  n  Soấ ở ớ ụ ữ  sánh   hai   giai   đo n:   1997­2000  (P1)   và  2007­2010   (P2)   th y   t   l   m cạ ấ ỷ ệ ắ  thô/100.000 người/năm tăng 2,3%/năm   nam gi i và 1,4%/năm   ph  n ở ớ ở ụ ữ  Sau   khi   đi u   ch nh   th y   t   l   tăng   trung   bình   0,4%/năm     nam   gi iề ỉ ấ ỷ ệ ở ớ  (p<0,0001), nh ng gi m 0,2%/năm   n  gi i (p <0,0001) [61]. ư ả ở ữ ớ

Năm 2014 Rosengren B. E. th y giai đo n 2002­2012, có 7.385 trấ ạ ườ  ng

h p gãy c  XĐ   Malmo và d  đoán s  có kho ng 30.000 trợ ổ ở ự ẽ ả ường h p gãyợ  

c  XĐ vào năm 2050. T  l  gãy c  XĐ tăng 1,9%/ năm (1,7%/năm   phổ ỷ ệ ổ ở ụ 

n  và 2,3%/năm   nam gi i) so v i năm 2002 [62]. ữ ở ớ ớ

Năm 2015 Daniachi D. nghiên c u d ch t  h c gãy 1/3 trên XĐ   113ứ ị ễ ọ ở  

người cao tu i đi u tr  t i m t BV c a São Paulo (Brazil) (trung bình: 79ổ ề ị ạ ộ ủ  

tu i). T  l  n /nam là 3:1; có 30,4% BN m c b nh loãng xổ ỷ ệ ữ ắ ệ ương và 0,9% 

được đi u tr  Nguyên nhân ch  y u là do ch n thề ị ủ ế ấ ương: 92,9%; gãy c  XĐổ  chi m 42,5%, gãy liên m u chuy n là 57,5%. 05 BN đi u tr  b o t n; 39 BNế ấ ể ề ị ả ồ  thay kh p; và 69 BN k t xớ ế ương. Th i gian n m vi n là 13,5 ngày và th iờ ằ ệ ờ  gian ch  đ i cho đ n khi ph u thu t là 7 ngày. T  l  t  vong trong BV làờ ợ ế ẫ ậ ỷ ệ ử  7,1% [63]

Năm 2015 Sosa M. nghiên c u d ch t  h c GX   ngứ ị ễ ọ ở ười trên 50 tu iổ  

t i qu n đ o Canary (Tây Ban Nha) trong giai đo n 1989­1993 th y có 1.175ạ ầ ả ạ ấ  

BN gãy c  XĐ (72% ph  n ; tu i trung bình: 78,2 tu i, t  l  m c làổ ụ ữ ổ ổ ỷ ệ ắ  152,1/100.000 người/năm. Giai đo n 2007­ 2011 có 2.222 trạ ường h p gãy cợ ổ 

XĐ (71% ph  n ; tu i trung bình 79 tu i), t  l  m c là 180,9/100.000ụ ữ ổ ổ ỷ ệ ắ  

người/năm [64]. 

Cũng trong năm 20145, Ha Y.C. nghiên c u d ch t  h c gãy c  XĐứ ị ễ ọ ổ  trong 10 năm (2002­ 2011)   ngở ười ≥50 tu i t i 8 BV   đ o Jeju th y tăngổ ạ ở ả ấ  101% s  trố ường h p gãy c  XĐ, tăng t  151 BN năm 2002 lên 304 BN nămợ ổ ừ  

2011. T  l  gãy c  XĐ   ngỷ ệ ổ ở ười ≥50 tu i tăng t  126,6/100.000 ngổ ừ ười/năm lên 183,7/100.000 người/năm. T n su t gãy c  XĐ tăng t  100,6/100.000ầ ấ ổ ừ  

người/năm v i nam và 194,4/100.000 ngớ ười/năm v i n  (năm 2002) lênớ ữ  114,2/100.000 người/năm v i nam và 278,4/100.000 ngớ ười/năm v i n  (nămớ ữ  2011) [65]

Driessen J. H. và cs. (2016) nghiên c u d ch t  h c gãy c  XĐ ứ ị ễ ọ ổ ở 

người   dân   Đan   M ch   >20   tu i   trong   năm   2011   th y   có   80.760   BNạ ổ ấ  (191/10.000 người/năm; CI 95%: 190­ 192/10.000 người/năm), trong đó có 35.398 nam gi i (43,8%, t  l  m c 171/10.000 ngớ ỷ ệ ắ ười/năm, CI 95%: 169­ 173/10.000   người)   và   45.362   n   gi i   (56,2%,   t   l   m c:   211/10.000ữ ớ ỷ ệ ắ  

 Gãy x ươ ng đùi:

Bridgman S. và cs. nghiên c u d ch t  h c GX đùi   tr  em <16 tu iứ ị ễ ọ ở ẻ ổ  vùng West Midlands (Vương qu c Anh) (1991­ 1992 đ n 2001­ 2002) th yố ế ấ  

t  l  m c thô gi m t  0,33/1.000 ngỷ ệ ắ ả ừ ười/năm xu ng 0,22/1.000 ngố ười/năm. 

T n su t GX cao nh t là   tr  em nam 2 tu i (0,91/1.000 ngầ ấ ấ ở ẻ ổ ười/năm). Trong nh ng năm đ u c a cu c s ng, t n su t GX đùi   tr  em nam và trữ ầ ủ ộ ố ầ ấ ở ẻ ẻ 

em n  tữ ương đương nhau. Sau đó, t  l  GX   tr  em nam tăng cao h n soỷ ệ ở ẻ ơ  

v i tr  em n  t  1,6 l n (th i đi m 11 tu i) lên 4,7 l n (th i đi m 14 tu i).ớ ẻ ữ ừ ầ ờ ể ổ ầ ờ ể ổ  

49% GX đùi do ngã: thay đ i t  77% (01 tu i) đ n 26% (8 tu i). 26% doổ ừ ổ ế ổ  TNGT: thay đ i t  55% (10 tu i) đ n 2% (01 tu i) [68]. ổ ừ ổ ế ổ

T i Ecuador, Orces C. H. (2009) nghiên c u 1.005 trạ ứ ường h p GX đùiợ  (664 n  và 341 nam) trên 50 tu i đi u tr  t i BV th y t  l  m c hàng nămữ ổ ề ị ạ ấ ỷ ệ ắ  

c a   GX   đùi   là   49,5/100.000   năm   (nam:   34,8/100.000/ngủ ười/năm   và   n :ữ  63,2/100.000 người/năm) [69]. Pietu G. và cs. (2014) nghiên c u t i 12 BVứ ạ  

c a Pháp (2011­ 2012) th y có 183 xủ ấ ương gãy   177 BN. Tu i trung bình làở ổ  63,5 tu i. N  60,5% và nam 48,4%.17,5% GX h  [70].ổ ữ ở   Hollis A.C. và cs. (2015) h i c u 540 trồ ứ ường h p GX đi u tr  t i khoa Ch n thợ ề ị ạ ấ ương­ ch nhỉ  hình   Trung tâm y t  Christian Kilimanjaro (Tanzania) trong 9 tháng th yở ế ấ  

có 213 (39%) trường h p GX đùi. TNGT 71%ợ  ; 59% nam gi i b  TNGT,ớ ị  70% n  gi i b  do ngã. V  trí gãy thữ ớ ị ị ường là 1/3 gi a XĐ (nam: 33%; n :ữ ữ  25%) [71]. 

+ Gãy x ươ ng vùng g i ố

GX vùng g i và GX bánh chè chi m kho ng 1 ­ 4% trong t ng s  cácố ế ả ổ ố  

trường h p GX. GX bánh chè tu i trung bình là 56,5 ợ ổ [3]. T  l  GX vùng g iỷ ệ ố  

và GX bánh chè ít khác bi t gi a nam và n  ệ ữ ữ [36]. Các GX vùng g i bao g mố ồ  gãy đ u dầ ưới XĐ, gãy mâm chày và GX bánh chè

+ Gãy x ươ ng c ng chân  ẳ

Weiss R.J. và cs. đã ch  ra t  l  gãy thân xỉ ỷ ệ ương chày t i Th y Đi nạ ụ ể  

gi m t  18,7/100.000 dân/năm 1998 xu ng 16,1/100.000 dân/năm vào nămả ừ ố  

2004. Nghiên c u cũng ch  ra 48% gãy thân xứ ỉ ương chày là do ngã cao, 21% 

là do TNGT. T  l  này gi m xu ng 21,5/100.000/năm 2000 và t i năm 2007,ỷ ệ ả ố ớ  

t  l  này là 14,3/100.000/năm [72]. Theo Al­Jasser F.S. và cs, năm 1988 ­ỷ ệ  

1990, t  l  gãy thân xỷ ệ ương chày là 26/100.000/năm [52]. Theo Singer B.R. 

và cs, t  l  GX chày là cao nh t   nh ng ngỷ ệ ấ ở ữ ười cao tu i (trên 70) nh ngổ ữ  

người tr  tu i (t  15­ 34)  ẻ ổ ừ [36].   Th y Đi n, Thur C.K. và cs (2012)Ở ụ ể  nghiên c u d ch t  h c các trứ ị ễ ọ ường h p GX m t cá chân trong giai đo nợ ắ ạ  1987­ 2004 (≥15 tu i) th y có 91.410 trổ ấ ường h p nh p vi n, t  l  m c hàngợ ậ ệ ỷ ệ ắ  năm là 71/100.000 người/năm. T  l  GX m t cá chân tăng 0,2%/năm, chỷ ệ ắ ủ 

y u là do tăng t  l  GX   ph  n  cao tu i. Tu i trung bình c a nam gi i làế ỷ ệ ở ụ ữ ổ ổ ủ ớ  

45   19 tu i và n  gi i là 58 ổ ữ ớ  18 tu i. C  ch  chính c a ch n thổ ơ ế ủ ấ ương là 

do ngã (64%)  [73]. Năm 2012, Chua W.  nghiên c u 323 BN gãy h  xứ ở ươ  ngchày th y 69,3% do TNGT đấ ường b  và 21,7% do tai n n công nghi p.ộ ạ ệ  

Th i gian n m vi n trung bình là 28,7 ngày và s  lờ ằ ệ ố ượng ph u thu t trungẫ ậ  bình là 4,29 l n. Th i gian li n xầ ờ ề ương là 10,7 tháng và t  l  nhi m khu nỷ ệ ễ ẩ  

là 20,7%. Nh ng BN GX nhi u đo n có th i gian n m vi n và th i gianữ ề ạ ờ ằ ệ ờ  

li n xề ương dài h n [74]. ơ

 Vi t nam, Nguy n H nh Quang (2007) nghiên c u 97 BN gãy kín

thân xương chày th y có 66 nam (68%) và 31 n  (32%), trung bình là 45ấ ữ  

tu i (17­75). T  l    đ  tu i t  21­50 chi m 74,4%. Do TNGT 71,13%;ổ ỷ ệ ở ộ ổ ừ ế  TNSH 20,62% [75]. Nguy n Thành T n (2015) đi u tr  gãy h  thân haiễ ấ ề ị ở  

xương c ng chân th y tu i trung bình c a BN là 34,51 tu i (18­ 70 tu i).ẳ ấ ổ ủ ổ ổ  

Tu i t  18­ 60 chi m 95,24%. TNGT là nguyên nhân ch  y u (93,65%)ổ ừ ế ủ ế  [76]. 

+ Gãy các x ươ ng bàn chân và ngón chân

Trong 1 năm, 1.765 BN b  ch n thị ấ ương n ng nh p vi n PGIMERặ ậ ệ  Chandigah, trong đó có 134 trường h p b  GX bàn ngón chân (7,59%). Trongợ ị  

đó có nam 82,09% và n  17,91%. Tu i trung bình là 30,8 (10­ 81 tu i).ữ ổ ổ  TNGT là 73,8%, ngã cao là 20,15%, do v t n ng đè lên chân là 4,48%, t nậ ặ ổ  

thương do máy móc là 0,75%. GX h  72,39% và GX kín 4,48%. Trongở  

t ng s  GX bàn ngón chân: 27,29% GX bàn chân; 11,3% GX ngón chân;ổ ố  25,42% GX gót; 4,52% GX sên [77]. 

GX m t cá ph  bi n h n   thanh niên nam. Đ i v i ngắ ổ ế ơ ở ố ớ ười cao 

tu i, gãy m t cá và gãy đ u trên xổ ắ ầ ương cánh tay ph  bi n   ph  n  ổ ế ở ụ ữ [36]. 

1.2.2.3. Gãy x ươ ng c t s ng ộ ố

Gãy c t s ng chi m 3 ­ 4% trong t ng s  GX ộ ố ế ổ ố [3].   Canada, Hu RỞ  

và cs. nghiên c u trong kho ng 3 năm th y t  l  CTCS là 64/100.000ứ ả ấ ỷ ệ  dân/năm, ch  y u là nh ng nam gi i tr  và ph  n  l n tu i [78]. Theoủ ế ữ ớ ẻ ụ ữ ớ ổ  Singer và cs, GX c t s ng ph  bi n   nam gi i h n   n  gi i   đ  tu iộ ố ổ ế ở ớ ơ ở ữ ớ ở ộ ổ  

dưới 55 [36]. Đ i v i ngố ớ ười da tr ng, có 2 giai đo n nguy c  cao GX c tắ ạ ơ ộ  

s ng là   tu i v  thành niên và ngố ở ổ ị ười cao tu i. Sau 55 tu i thì bi u đổ ổ ể ồ 

GX c t s ng tộ ố ương t  nhau gi a nh ng ngự ữ ữ ười cùng ch ng t c h n làủ ộ ơ  cùng gi i tính và t  l  GX   nam da tr ng và n  da tr ng gia tăng theoớ ỷ ệ ở ắ ữ ắ  

c p s  nhân. T  l  GX c t s ng   n  da tr ng b t đ u tăng   đ  tu i tấ ố ỷ ệ ộ ố ở ữ ắ ắ ầ ở ộ ổ ừ 45­49, t  l  nam da tr ng và n  da đen tăng lên sau đó 10 năm   đ  tu iỷ ệ ắ ữ ở ộ ổ  55­59. M c dù s  gia tăng là ít h n nh ng GX c t s ng c a ph  n  daặ ự ơ ư ộ ố ủ ụ ữ  đen tăng lên g p 4 l n sau 55 tu i [31].ấ ầ ổ

Nghiên c u trên 3.142 BN (trung bình: 45,7 tu i; 1­ 92 tu i) b  GXứ ổ ổ ị  

c t s ng do ch n thộ ố ấ ương, 65,5% BN là nam gi i. Đ  tu i có t n s  GXớ ộ ổ ầ ố  

c t s ng do ngã cao là nhóm 31­ 40 tu i. Tai n n ngã cao là 58,9% vàộ ố ổ ạ  TNGT là 20,9%. C t s ng th t l ng b  t n thộ ố ắ ư ị ổ ương có 54,9% [79]. GX c tộ  

s ng c  ph  bi n h n nhi u   BN b  TNGT, GX c t s ng th t l ng phố ổ ổ ế ơ ề ở ị ộ ố ắ ư ổ 

bi n h n nhi u   nh ng BN ngã cao [49], [79].ế ơ ề ở ữ

GX c t s ng ng c th t l ng thộ ố ự ắ ư ường g p   nam gi i (2/3) so v iặ ở ớ ớ  

ph  n  (1/3) và cao nh t trong đ  tu i t  20 đ n 40. X p x  160.000ụ ữ ấ ộ ổ ừ ế ấ ỉ  BN/năm b  CTCS t i M  Đa s  là GX c t s ng c  và c t s ng th t l ngị ạ ỹ ố ộ ố ổ ộ ố ắ ư  

(L3 ­ L5). 15% và 20% GX c t s ng do ch n thộ ố ấ ương t i v  trí chuy nạ ị ể  giao c t s ng ng c và c t s ng th t l ng (T11 ­ L2), trong khi đó 9 ­ 16%ộ ố ự ộ ố ắ ư  

x y t i c t s ng ng c (T1­T10) [80]. Năm 2014, Yang R th y t  l  BNả ạ ộ ố ự ấ ỷ ệ  tăng t  7,0% (năm 2003) lên 14,0% (năm 2011). T  l  nam và n  là 3,0: 1.ừ ỷ ệ ữ  Nguyên nhân chính gây CTCS là TNGT (21,7%), ph n nhi u là công nhânầ ề  (36,2%), nông dân (22,8%), và người th t nghi p (13,9%) v i t ng s  làấ ệ ớ ổ ố  72,9% [81]. 

 Nga, Silberstein B. (1995) th y r ng t  l  CTCS   Novosibirsk

là 29,7/100.000 người/năm. Nghiên c u trong 5 năm (1989­ 1993) th yứ ấ  CTCS c  49,0%; CTCS ng c 27,5%; CTCS th t lung 23,5%. ổ ự ắ 39,7% GX không  n đ nh, h u h t là   c t s ng c  T  l  t  vong là 16,8% (13,7%ổ ị ầ ế ở ộ ố ổ ỷ ệ ử  sau m ) [82]. Fredo H.L. phân tích h  s  đăng ký BN   Nauy th y trongổ ồ ơ ở ấ  giai đo n 2009­ 2012 có 3.248 BN CTCS c , trong đó có 2.963 BN gãy >1ạ ổ  

đ t CS c  và 285 BN ch n thố ổ ấ ương CS c  nh ng không GX. Tu i trungổ ư ổ  bình c a các BN là 54 tu i, 69% là nam gi i. T  l  ch n thủ ổ ớ ỷ ệ ấ ương CS c  ổ ở Nauy   là   16,5/100.000   người/năm   và   t   l   gãy   CS   c   là   15,0/100.000ỷ ệ ổ  

người/năm. 18% s  BN đố ược đi u tr  b ng ph u thu t m  T  l  tề ị ằ ẫ ậ ở ỷ ệ ử vong sau 1 tháng, 3 tháng là 4% và 6% [83], [84]

T i Ti u Vạ ể ương qu c   R p Th ng nh t, Grivna M. (2015) phânố Ả ậ ố ấ  tích các trường h p CTCS đi u tr  t i BV AlAin trong 3 năm th y 90% làợ ề ị ạ ấ  nam gi i và 84%   l a tu i 25­54. TNGT 47%, TNLĐ 39%. C  ch  phớ ở ứ ổ ơ ế ổ 

bi n nh t c a ch n thế ấ ủ ấ ương là va ch m giao thông (48%), ngã cao (48%).ạ  

GX c t s ng ch  y u là c t s ng th t l ng (57%); 5% li t hai chân vàộ ố ủ ế ộ ố ắ ư ệ  4% t  vong [85]ử

 Vi t Nam, theo Nguy n Tr ng Tín t i BV ch n th ng ch nh hình

thành ph  H  Chí Minh: trong năm 20ố ồ 10, có 184 tr ng h p CTCS ng c ­ th tườ ợ ự ắ  

l ng. Trong đó gãy nhi u m nh chi m 80,4%, gãy lún 10,8%, gãy cúi ­ căngư ề ả ế  4,3% và gãy tr t 3,8% [86].ậ

1.2.2.4. Gãy m t s  x ộ ố ươ ng khác

+ Gãy x ươ ng đòn

Nordqvist A  . và cs. (1994) nghiên c u 2.035 trứ ường h p GX đòn,ợ  phân lo i Allman I chi m 76%, đ  tu i trung bình là 13 tu i. Allman IIạ ế ộ ổ ổ  chi m 21%, tu i trung bình là 47 tu i. Allman III là 3%, tu i trung bình làế ổ ổ ổ  

59 tu i [87]. ổ Postacchini F. và cs. nghiên c u 535 BN GX đòn t i m t BVứ ạ ộ  trong 11 năm, th y GX đòn chi m 2,6% các lo i GX và 44% GX   vùngấ ế ạ ở  vai. Nam gi i (68%); GX đòn trái (61%). Gãy 1/3 gi a xớ ữ ương đòn chi mế  

t  l  cao (81%), có di l ch là 48% và v  v n là 19%. T  l  gãy 1/3 gi aỷ ệ ệ ỡ ụ ỷ ệ ữ  

xương đòn gi m d n theo tu i,   nhóm <10 tu i là 88,2% s  trả ầ ổ ở ổ ố ường h pợ  

GX đòn và không di l ch là 55,5% ệ trường h p [88]. ợ

+ Gãy x ươ ng b  vai ả

Nghiên c u c a Rolf trên 332 BN (338 trứ ủ ường h p GX b  vai) th yợ ả ấ  

có 99/332 trường h p gãy   ch o xợ ổ ả ương b  vai; 56/85 trả ường h p GXợ  

b  vai lo i 1 có kèm theo sai kh p vai cùng bên. T  l  GX b  vai hàngả ạ ớ ỷ ệ ả  năm là 10/100.000, trong đó GX ph m kh p chi m 1/3. Tu i trung bìnhạ ớ ế ổ  

c a BN gãy lo i 1A là 60 (đ i v i n ) và 46 (đ i v i nam). Tu i trungủ ạ ố ớ ữ ố ớ ổ  bình c a BN gãy lo i 1B là 69 (đ i v i n ) và 53 (đ i v i namủ ạ ố ớ ữ ố ớ ) [89]

+ Gãy x ươ ng ch u ậ

Theo Singer và c ng s , GX ch u g p 3/10.000 dân/ năm v i độ ự ậ ặ ớ ộ 

tu i t  15 đ n 59 tu i. Sau tu i này, t  l  n  gi i tăng lên t  3 t iổ ừ ế ổ ổ ỷ ệ ữ ớ ừ ớ  67/10.000 dân/năm, và   nam gi i tăng lên t  1 t i 17/10.000/năm ở ớ ừ ớ [36]. Ở 

M , ỹ nghiên c u c a ứ ủ Demetriades D  . và cs trên 16.630 trường h p ch nợ ấ  

thương th y t  l  GX ch u là 9,3%. Có 60,6% nam gi i và 39,4% nấ ỷ ệ ậ ớ ữ