Mục tiêu tổng quát của luận án là đề xuất giải pháp về sử dụng kỹ thuật điều tra thu thập thông tin giúp nâng cao chất lượng số liệu các cuộc điều tra về chủ đề nhạy cảm ở Việt Nam thông qua nghiên cứu các kỹ thuật thu thập thông tin nhạy cảm về chủ đề HIV/AIDS.
Trang 1Trường đại học kinh tế quốc dân Trường đại học kinh tế quốc dân Trường đại học kinh tế quốc dân
!∀ # ∃∀ %&∋ ()(
H nội, 2017
Trang 2Trường đại học kinh tế quốc dân Trường đại học kinh tế quốc dân Trường đại học kinh tế quốc dân
!∀ # ∃∀ %&∋ ()(
!∀ #
!∀ # ∃%&∋(∋(∋) ∃%&∋(∋(∋)
Người hướng dẫn khoa học
2017
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Luận án này là kết quả nghiên cứu nghiêm túc của tác giả trong chương trình đào tạo nghiên cứu sinh của trường Đại học Kinh tế quốc dân khóa 33, 2012- 2016
Trước tiên, tác giả xin chân thành cảm ơn tập thể giáo viên hướng dẫn gồm PGS.TS Trần Thị Kim Thu và PGS.TS Lưu Bích Ngọc vì những định hướng nghiên cứu và những góp ý quan trọng trong quá trình thực hiện luận án
Tác giả xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Tổng cục Thống kê đã ủng hộ và tạo điều kiện để tác giả tham gia chương trình đào tạo và hoàn thành luận án này Tác giả trân trọng cảm ơn Lãnh đạo và các đồng nghiệp tại Vụ Thống kê Xã hội và Môi trường, Tổng cục Thống kê, đã tạo điều kiện và cung cấp những thông tin phục vụ thiết kế nghiên cứu và thực hiện luận án
Tác giả xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Phong nguyên Vụ trưởng Vụ Thống
kê Xã hội và Môi trường vì những góp ý chi tiết với các nội dung của luận án và cung cấp các tài liệu tham khảo để tác giả hoàn thiện nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện luận án, việc thảo luận về sử dụng phần mềm phân tích thống kê trong xử lý số liệu với đồng nghiệp tại Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam đã giúp tác giả hoàn thiện nghiên cứu của mình; tác giả xin chân thành cảm
ơn ThS Vũ Hoàng Đạt vì những góp ý và chia sẻ các tài liệu tham khảo có liên quan đến các nội dung này
Nhân dịp này, tác giả xin chân thành cảm ơn TS Dương Thị Hảo, TS Nguyễn Nguyệt Phương và TS Dương Công Thành đã đóng góp ý kiến trong quá trình xây dựng bảng hỏi và lựa chọn kỹ thuật trả lời ngẫu nhiên để thử nghiệm trong Điều tra Kiến thức và hành vi về HIV/AIDS Các thông tin này là cơ sở quan trọng để tác giả thực hiện ý tưởng lồng ghép nghiên cứu trong một cuộc điều tra “thật” của Tổng cục Thống kê Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn Cục Thống kê thành phố Hà Nội và các điều tra viên tại thành phố Hà Nội đã tham gia thực hiện điều tra thực địa, cung cấp thông tin có chất lượng cho nghiên cứu này
Luận án này sẽ rất khó được hoàn thành theo đúng chương trình nếu tác giả không nhận được sự ủng hộ, động viên và tạo điều kiện của Gia đình Nghiên cứu này
là một trong những minh chứng về sự đồng hành của Gia đình đối với những thành quả hoạt động nghiên cứu của tác giả Tác giả xin trân trọng cảm ơn về điều đó
Trang 4LỜI CAM ĐOAN
Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật
XÁC NHẬN CỦA
ĐẠI DIỆN NGƯỜI HƯỚNG DẪN
Trần Thị Kim Thu
Hà Nội, ngày 15 tháng 5 năm 2017
TÁC GIẢ CỦA LUẬN ÁN
Vũ Thị Thu Thủy
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN
LỜI CAM ĐOAN
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu 1
2 Mục tiêu nghiên cứu 4
3 Câu hỏi nghiên cứu 5
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
5 Phương pháp nghiên cứu 7
6 Đóng góp mới của luận án 8
7 Kết cấu của luận án 9
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ KỸ THUẬT THU THẬP THÔNG TIN ĐIỀU TRA CHỦ ĐỀ NHẠY CẢM 11
1.1 Các vấn đề lý luận về kỹ thuật thu thập thông tin điều tra chủ đề nhạy cảm 11
1.1.1 Một số khái niệm sử dụng trong luận án 11
1.1.2 Kỹ thuật thu thập thông tin 17
1.1.3 Thiết kế điều tra chủ đề nhạy cảm 24
1.1.4 Đánh giá tác động của kỹ thuật thu thập thông tin đối với chất lượng số liệu điều tra 34
1.2 Những vấn đề thực tiễn về nghiên cứu và ứng dụng kỹ thuật thu thập thông tin chủ đề nhạy cảm nhằm nâng cao chất lượng số liệu điều tra 39
1.2.1 Gia tăng nhu cầu thông tin thống kê 39
1.2.2 Ứng dụng các kỹ thuật thu thập thông tin chủ đề nhạy cảm 41
1.2.3 Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước về kỹ thuật thu thập thông tin điều tra chủ đề nhạy cảm và tác động tới chất lượng số liệu 43
Tóm tắt chương 1 53
CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ THỬ NGHIỆM CÁC KỸ THUẬT THU THẬP THÔNG TIN CHỦ ĐỀ NHẠY CẢM VỀ HIV/AIDS 54
2.1 Lựa chọn chủ đề HIV/AIDS để nghiên cứu thử nghiệm 54
2.1.1 Lý do lựa chọn chủ đề HIV/AIDS 54
2.1.2 Nhu cầu thông tin về HIV/AIDS và khả năng đáp ứng thông tin 57
2.2 Điều tra Kiến thức và hành vi về HIV/AIDS và yêu cầu thử nghiệm các kỹ thuật thu thập thông tin về hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV 59
Trang 62.2.1 Điều tra Kiến thức và hành vi về HIV/AIDS 59
2.2.2 Yêu cầu nghiên cứu thử nghiệm các kỹ thuật thu thập thông tin 61
2.3 Thiết kế thử nghiệm các kỹ thuật thu thập thông tin 63
2.3.1 Lựa chọn kỹ thuật thu thập thông tin để thử nghiệm 63
2.3.2 Thiết kế câu hỏi và bảng câu hỏi 66
2.3.3 Quy trình tổ chức thực hiện điều tra thu thập thông tin 77
2.3.4 Nghiên cứu đánh giá tác động 80
Tóm tắt chương 2 84
CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ ĐIỀU TRA, ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA KỸ THUẬT THU THẬP THÔNG TIN ĐỐI VỚI CHẤT LƯỢNG SỐ LIỆU ĐIỀU TRA CHỦ ĐỀ NHẠY CẢM VỀ HIV/AIDS 85
3.1 Kết quả thực hiện điều tra thử nghiệm các kỹ thuật thu thập thông tin 85
3.1.1 Quá trình tổ chức điều tra 85
3.1.2 Kết quả thực hiện điều tra 86
3.2 Khung đánh giá tác động của các kỹ thuật thu thập thông tin đối với chất lượng số liệu điều tra chủ đề nhạy cảm về HIV/AIDS 88
3.2.1 Tỷ lệ không trả lời 89
3.2.2 Tỷ lệ trả lời “Có”một số biến về hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV 93
3.2.3 Kỹ thuật thu thu thập thông tin ảnh hưởng đến tỷ lệ trả lời“Có” 100
3.3 Đánh giá sử dụng kỹ thuật thu thập thông tin đối với chất lượng số liệu về các hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV qua kết quả điều tra 104
3.3.1 Tỷ lệ không trả lời 104
3.3.2 Tỷ lệ trả lời “Có” một số biến về hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV 107
3.3.3 Ảnh hường đến tỷ lệ trả lời “Có” 114
3.4 Bình luận kết quả và khái quát chung 107
3.4.1 Phỏng vấn trực tiếp và phỏng vấn tự điền 107
3.4.2 Kỹ thuật trả lời ngẫu nhiên (RRT) 108
Tóm tắt chương 3 111
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 112
1 Kết luận 112
2 Khuyến nghị 116
3 Hướng nghiên cứu tiếp theo 118
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LĨNH VỰC THỐNG KÊ 119
DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 121
Trang 7DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
CASI)
immunodeficiency Syndrome)
assisted personal interviewing)
assisted self interviewing)
Center of Disease Control and Prevention)
Immunodeficiency Virus)
Goal)
Indicators of Cluster Survey)
Anh: Paper and pencil interviewing)
Survey)
Technique)
Survey and Assessment on Vietnamese Youth)
Goals)
Anh: Telephone- Audio CASI)
Joint United Nations Program on HIV/AIDS)
Anh: United Nations General Assembly Special Session)
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG, SƠ ĐỒ Bảng biểu:
Bảng 1.1 Một số chủ đề nhạy cảm và tỷ lệ đối tượng điều tra cho biết “không thoải
mái” khi phải cung cấp thông tin 15
Bảng 1.2 Mức độ tương tác với đối tượng điều tra của các kỹ thuật thu thập thông tin 22
Bảng 1.3 Ví dụ về câu hỏi trong kỹ thuật trả lời ngẫu nhiên 28
Bảng 1.4 So sánh bốn thiết kế cơ bản của kỹ thuật trả lời ngẫu nhiên 33
Bảng 2.1 Danh sách các câu hỏi điều tra trong các bảng câu hỏi phỏng vấn tự điền sử dụng để thiết kế thử nghiệm 71
Bảng 2.2 Danh sách các câu hỏi điều tra trong các bảng câu hỏi phỏng vấn trực tiếp, phỏng vấn tự điền và RRT 76
Bảng 3.1 Các biến sử dụng để tính tỷ lệ không trả lời 90
Bảng 3.2 Kết quả kiểm định tỷ lệ không trả lời giữa phỏng vấn trực tiếp và phỏng vấn tự điền 105
Bảng 3.3 Kết quả kiểm định tỷ lệ không trả lời giữa phỏng vấn tự điền và RRT 107
Bảng 3.4 Ước lượng tỷ lệ trả lời “Có” hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV từ RRT và so sánh với thông tin tương ứng từ phỏng vấn trực tiếp và phỏng vấn tự điền 109
Bảng 3.5 Kết quả ước lượng tỷ lệ trả lời “Có” và kiểm định giả thuyết của hai kỹ thuật thu thập thông tin phỏng vấn tự điền và phỏng vấn trực tiếp 113
Bảng 3.6 Thống kê mô tả các biến sử dụng trong mô hình hồi quy 115
Bảng 3.7 Kết quả hồi quy đánh giá tác động của kỹ thuật thu thập thập thông tin 118
Bảng 3.9 Tác động biên đối với hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV 123
Bảng 3.10 Tác động biên đối với một số hành vi quan hệ tình dục không an toàn và tiêm chích ma túy 125
Bảng 3.11 Tác động biên đối với một số hành vi quan hệ tình dục với hơn một người 107 Sơ đồ: Sơ đồ 1.1 Tổng quan Kỹ thuật thu thập thông tin 18
Sơ đồ 2.1 Mô hình chuyển đổi nhu cầu thông tin sang câu hỏi điều tra HIV/AIDS 66
Sơ đồ 2.2 Chuyển từ câu hỏi phỏng vấn trực tiếp sang câu hỏi phỏng vấn tự điền 67
Sơ đồ 2.3 Các kỹ thuật thu thập thông tin và nội dung các bảng câu hỏi 80
Trang 9PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu
Cùng với sự phát triển của xã hội, nhu cầu sử dụng thông tin thống kê ngày càng tăng lên cả về mặt số lượng và chất lượng thông tin nhằm phục vụ cho quá trình quản lý, điều hành, giám sát các chiến lược, kế hoạch, chương trình phát triển kinh tế
xã hội của đất nước và đảm bảo hội nhập quốc tế; trong đó, chất lượng số liệu là một trong những yêu cầu được người dùng tin quan tâm Chất lượng số liệu thống kê là thông tin đầu vào quan trọng để hình thành thông tin thống kê, do vậy nếu chất lượng
số liệu không tốt sẽ dẫn đến việc cung cấp thông tin không chính xác, nhận thức sai lệch và đưa ra những quyết định sai lầm trong quá trình điều hành, quản lý Nhận thức được tầm quan trọng của chất lượng số liệu thống kê, Luật Thống kê của Việt Nam được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành năm 2015 đã điều chỉnh một số quy định quan trọng nhấn mạnh vào việc nâng cao chất lượng số liệu thống kê (Nguyễn Bích Lâm, 2015)
Trên phạm vi toàn cầu, nhằm đáp ứng cam kết quốc tế đối với các Mục tiêu phát triển bền vững (viết tắt là SDGs), Liên hợp quốc đã kêu gọi và cam kết đồng hành cùng với các quốc gia trong việc nâng cao năng lực thống kê nhằm củng cố hệ thống thông tin thống kê quốc gia và cung cấp các thông tin có chất lượng trong quá trình thực hiện các mục tiêu SDGs từ năm 2016 đến năm 2030 (United Nations, 2015)
Với các yêu cầu đặt ra như vậy, nghiên cứu nâng cao chất lượng số liệu thống
kê sẽ tiếp tục là đề tài quan trọng và cấp bách đối với cả những người sản xuất số liệu
và người sử dụng số liệu thống kê kinh tế - xã hội nói chung và số liệu thống kê về chủ
đề nhạy cảm nói riêng
Trong thực tế, các Cơ quan Thống kê Nhà nước đã và đang nghiên cứu để tìm các giải pháp nâng cao chất lượng số liệu thống kê đối với các thông tin kinh tế - xã hội nói chung Trong đó, nghiên cứu và sử dụng các kỹ thuật thu thập thông tin nhằm khai thác dữ liệu hồ sơ, báo cáo hành chính và điều tra thống kê đảm bảo thông tin kịp thời, đầy đủ, chính xác và hiệu quả về chi phí Tuy nhiên, các thông tin mang tính nhạy cảm về xã hội và đời sống con người thì hầu như không sẵn có trong các dữ liệu
hồ sơ và báo cáo hành chính mà chủ yếu được thu thập qua hình thức điều tra Nghĩa
là, sử dụng các phương pháp điều tra, các kỹ thuật thu thập thông tin và công cụ điều tra khác nhau để có được thông tin về chủ đề nhạy cảm từ các cá nhân thuộc đối tượng khảo sát
Trang 10Điều tra là một quá trình xã hội, là sự tương tác giữa người sử dụng số liệu, nhà nghiên cứu, điều tra viên (ĐTV) và người được thu thập số liệu Là một quá trình xã hội nên hành vi của các tác nhân trong quá trình chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau và hệ quả là ảnh hưởng đến chất lượng số liệu được thu thập Hành vi của người
sử dụng số liệu và nhà nghiên cứu tương đối rõ ràng vì họ có mục tiêu rõ ràng đối với các cuộc điều tra Hành vi của ĐTV có thể kiểm soát ở mức độ nhất định bằng các công cụ cũng như kiểm soát mục tiêu của họ Tuy nhiên, hành vi của người được thu thập số liệu là vấn đề khó kiểm soát Trong nhiều trường hợp, người được thu thập thông tin tham gia các cuộc điều tra với mục đích “giúp” người sử dụng số liệu và nhà nghiên cứu Do đó, mục tiêu của họ không có hoặc không rõ ràng Đồng thời, việc trả lời các câu hỏi điều tra là việc cung cấp các thông tin nên người tham gia điều tra có thể có xu hướng không tiết lộ thông tin thực, đặc biệt các thông tin có tính cá nhân hoặc những thông tin mà người được phỏng vấn cảm thấy bất lợi với bản thân về mặt
xã hội, họ từ chối tham gia với nhiều cấp độ như từ chối trả lời một số câu hỏi, từ chối tham gia điều tra Hoặc người được phỏng vấn có xu hướng lựa chọn câu trả lời có thể làm tốt hình ảnh cá nhân, lựa chọn câu trả lời phỏng đoán có thể hài lòng người hỏi nếu một số điều kiện như tính riêng tư của các kỹ thuật thu thập thông tin điều tra cũng như bối cảnh điều tra không được đáp ứng Điều này cho thấy số liệu điều tra thống kê thường bị ảnh hưởng bởi các yếu tố thiết kế điều tra cũng như thực hiện điều tra tại thực địa như phương pháp điều tra, công cụ điều tra, các kỹ thuật thu thập thông tin, đối tượng điều tra, chủ đề điều tra, (De Leeuw và Van der Zouwen, 1988; Ann Bowling, 2005; Caroline Roberts, 2007; Ivar Krumpal, 2011…) Do vậy, thiết kế điều tra cần thiết phải nghiên cứu và lựa chọn phương pháp điều tra và kỹ thuật thu thập thông tin phù hợp với từng nội dung điều tra, đối tượng điều tra nhằm khuyến khích người cung cấp thông tin “hợp tác” tốt hơn và có “trách nhiệm” hơn trong việc cung cấp thông tin điều tra nói chung và thông tin điều tra về chủ đề nhạy cảm nói riêng để cuộc điều tra thu thập được thông tin có chất lượng tốt nhất
Thông tin nhạy cảm trong điều tra thống kê được hiểu là những thông tin khó nói hoặc không thể nói với người khác vì những lý do mang tính văn hóa, những định kiến của xã hội hoặc các vấn đề ảnh hưởng đến đời sống kinh tế, gia đình và có thể cả tính mạng của người có thông tin (Marquis, K.H., Marquis, M.S., Polich , J.M., 1986)
Vì vậy, trong các cuộc điều tra, người cung cấp thông tin thường tránh trả lời những câu hỏi nhạy cảm bằng cách không trả lời hoặc trả lời theo chuẩn mực xã hội (Tourangeau R và Yan T., 2007) Những câu trả lời như vậy sẽ ảnh hưởng đến chất
Trang 11quả là thông tin sẽ bị sai lệch và méo mó so với thực tế hiện trạng của xã hội Để khắc phục tình trạng này thông qua việc hạn chế tỷ lệ không trả lời hoặc câu trả lời mang thông tin theo mong muốn của xã hội, theo chuẩn mực xã hội trong điều tra thống kê, nhiều nghiên cứu đã thực hiện đánh giá, so sánh việc sử dụng các kỹ thuật thu thập thông tin về chủ đề nhạy cảm Các nghiên cứu này đánh giá và so sánh việc sử dụng các kỹ thuật thu thập thông tin của phương pháp điều tra hỏi đáp dựa trên bảng câu hỏi
in sẵn (viết tắt là PAPI) với phương pháp hỏi đáp dựa trên bảng câu hỏi điện tử và ghi chép bằng máy tính (viết tắt là CAPI); hoặc đánh giá các kỹ thuật thu thập thông tin nhạy cảm trong cùng phương pháp PAPI hoặc CAPI Những nghiên cứu đánh giá này thường thực hiện trên các cuộc điều tra mẫu ngẫu nhiên (viết tắt là RS, tên tiếng Anh
là Ramdomized Survey), nghĩa là phân chia mẫu điều tra ngẫu nhiên cho hai nhóm đối tượng điều tra sử dụng các kỹ thuật thu thập thông tin khác nhau; một số ít nghiên cứu
sử dụng điều tra với mẫu cố định (viết tắt là PS, tên tiếng Anh là Panel Survey hoặc Longitudinal Survey) Một đặc điểm chung là các nghiên cứu này được thực hiện độc
đòi hỏi một nguồn lực lớn cho quá trình thực hiện nghiên cứu Tại Việt Nam, đã có một số nghiên cứu về việc sử dụng các kỹ thuật thu thập thông tin về chủ đề nhạy cảm
từ mẫu điều tra hộ gia đình, tuy nhiên các nghiên cứu này chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu thảo luận nhóm, chưa xây dựng báo cáo đánh giá và kết luận Chưa có báo cáo nào lượng hóa được tác động của các kỹ thuật thu thập thông tin đối với kết quả điều tra về chủ đề nhạy cảm Bên cạnh đó, kỹ thuật trả lời ngẫu nhiên (viết tắt là RRT, tên tiếng Anh là Randomized Response Technique), một trong những kỹ thuật thu thập thông tin được xây dựng riêng cho những cuộc điều tra khó thu thập thông tin từ các đối tượng khảo sát, cũng đã được nghiên cứu trên thế giới nhưng chưa từng được nghiên cứu thực hiện trên mẫu điều tra quy mô quốc gia tại Việt Nam Đến nay, chưa có nghiên cứu nào thực hiện thử nghiệm lồng ghép các kỹ thuật thu thập thông tin về chủ
đề nhạy cảm trong một cuộc điều tra “thật” thu thập thập thông tin thống kê quốc gia
Cùng với sự phát triển của các môn khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và tận dụng những lợi thế của công nghệ thông tin, các kỹ thuật thu thập thông tin điều tra ngày nay đang dần được cải tiến nhằm cung cấp số liệu một cách chính xác và nhanh nhất đồng thời đáp ứng được các mục tiêu và yêu cầu của điều tra Tuy nhiên, áp dụng
kỹ thuật thu thập thông tin điều tra nào là phù hợp đối với thông tin nhạy cảm để đảm bảo thông tin có thể thu thập được và thông tin thực sự chính xác là vấn đề đang tiếp tục được nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam