Vài nét về sự hình thành đội ngũ nữ trí thức ở Việt Nam trước năm 1945

Bài viết tìm hiểu vai trò của trí thức nói chung và phụ nữ trí thức nói riêng trong việc xây dựng đất nước đồng thời tìm hiểu quá trình hình thành đội ngũ trí thức nữ ở Việt Nam. Mời các bạn cùng tham khảo bài viết để nắm chi tiết nội dung.

on ^'

VAI NET VE Sir nma THAJWI » d i MGC NC TRI THtrc d VIET NAM TRl/Ac ]\AM 1945

Di^NG THI VAN CHI*

Hfii nghj lfin thQ VII Ban Chfi'p hfinh

Trung Udng Dang khofi X hop tQ

ngfiy 9 Mn ngfiy 17-7-2008 da ra Nghj

quyit v l xay dUng dpi ngu trf thQc trong

thdi k^ dfiy manh cong nghidp hofi, hi^n

dai hoa vfi hdi nhfip tofin efiu Hdi nghj da

khang djnh: "Trong mgi thdi dgi, tri thdc

ludn Id nin tdng tien bg xd hgi, dgi ngd tri

thdc Id lUc liiOng nong cd't sdng tgo vd

truyin bd tri thdc Ngdy nay, cung vdi sU

phdt trien nhanh chong cua cdch mgng

khoa hgc vd cdng nghi hien dgi, dgi ngu tri

thdc trd thdnh ngudn lUc ddc biet quan

trgng, tgo nin sdc mgnh cua moi qudc gia

trong chien lUOc phdt triin"

Trong ljeh svi cung nhU hien tai, phy nQ

Viet Nam ludn lfi mot lUc lUdng xa h$i quan

trpng chilm mdt nQa dfin sd' vfi ed n h i l u

ddng gdp vfio edng cudc dUng nUdc vfi giQ

nude cua dfin tdc Do dd, lfim the' nfio de huy

ddng dUde nguon lUc nfiy gdp phfin vfio edng

cudc xfiy dung xa hdi trong tinh hinh hifin

nay lfi mdt vfi^n d l dUdc Dang vfi nhfi nUde

quan tam D l gdp phfin tim h i l u vai trd cua

tri thQc ndi chung vfi phu nQ tri thQc ndi

ridng trong vide xay dOng dfi't nUdc, trong

bfii vie't nay chung tdi tim hieu qufi trinh

hinh thfinh dpi ngQ nQ tri thQe d Vifit Nam trUdc Cfich m^ng thfing Tfim 1945

N i n gifio d u e N h o h p c vfi vific giao

d y e p h u nvt trxl&c k h i Phfip x a m liidc

M^e dQ Nho gifio vfio Vi^t Nam tQ dfiu thdi ky Bfic thu§c, nhUng anh hudng ciia Nho giao chi gidi h ^ n trong tfing ldp quan

l^i Hfin tdc Sang thdi ^f dpc lfip tQ the ky

X, ngay tQ dfiu thdi Lf, Vfin mil'u - Quoc tit gifim dfi dUdc thfinh l^ip Dudi thdi Lf, nhk

nudc phong kil'n dfi b i t dfiu to ehQe cac kj thi de t u y i n chpn nhfin tfii vfi d^n dfiu thcli Trfin, qua vi$c nhfi Trfin cho d§t tUdng Khong TQ, Chu Cdng, M^nh TQ, ve tUdng

72 ngudi h i i n d l thd vfi giang day "tdthU

luc kinh" trong Quoc tQ vifin cd t h i th§fu

Nho gifio dfi dupc t r i l u dinh chQ trpng vJi trd thfinh bd ph^n quan trpng trong efic kj thi Dl'n thdi Lg, Nho giao dUde d l cao, viSc thi cQ theo Nho giao dUpc dfiy manh nhfim dfio tao m$t tfing ldp quan lai dap Qng cho nhu cfiu xfiy dung vfl phfit trien dfi^t nUdc Xufi't phfit tQ quan nifim: "Mud'n ed dUdc nhfin tfii, trUdc hl^t phai chon lua ke si, mfi kdn chpn ke si, phai Ifi'y thi cQ lfim dfiu".-(Lg Thfinh Tdng), dudi thdi Lg, khoa cii Nho gifio dfic bigt phat trien

• TS Khoa Viet Nam hpc va Tiing Viet - Tnidng Dai hpc KHXH&NV • DHQGHN

TQ thdi Lg sd, n i n giao dye Nho hpc

phfit t r i i n vfi cd ch6 dQng vQng chic trong

ddi song vfin hda - xa h^i vdi ba nfim mdt ki

thi HUdng d efic dao vfi ba nfim mfit ki thi

Hdi - thi Dinh d Kinh thfinh Nfii dung thi

gIm cfic mdn: kinh nghia, chilu, eh^, bieu,

thd phu vfi vfin sfich Trong tofin thdi Lg sd

ed 29 khoa thi, Ifi'y do 988 t i l n si Chfnh

sfich gifio dye vfi khoa cQ cua nhfl Lfi dfi

lfim hinh thfinh ngn mOt tfing ldp Nho si

ddng dao ed mflt 6 k h i p ndi vfi trong hfiu

hfi't eac linh vUe: hfinh chfnh, phfip lufit,

ngoai giao, vfin hofi - giao due Hp cung

giQ vai trd chfnh trong lUc lUpng sfing tfic

vfin hpc

Giao dye Nho hoc vdi truyin tho'ng "dl

vfin thu si" (ifi'y vfin chpn si) da hUdng sU hoc

ciia xa hfii vflo vi^c tfch luy kid'n thQe vfin

hpc, ky nfing sang tfic vfin ehUdng chu ylu lfl

trong gidi Nho si va tinh thfin ehudng vfin

trong xa hdi Vdi quan nifim "vfin di tai dao",

cfic Nho SI la nhQng trf thQc dfch thyc vdi

cac ho^t ddng sang tac vfin lipc, truyin bfi,

giao liiu, sfing tao vfin hoa

Gifio due Nho hpc d$ cao tinh thfin h i l u

hpe, tfin sU trong dao, nudi dUdng tfim hon,

duy tri vfl ciing el^ n i n tang dao dQc xa hdi

da tao ndn mdt tfing ldp trf thQc trong xa

hdi Vidt Nam thdi phong kig'n Trong bSi

canh Vigt Nam phai dSi mflt vdi nguy cd

mfi't nude cuoi thg' ky XIX vfi tinh trang

thudc dja dfiu t h i ky XX, tfing ldp tri thQc

Nho hpe nfiy da ddng vai trd quan trpng

trong cfic cudc khfing chig'n cho'ng xfim lUdc

Phfip (1) cung nhu di tifin phong trong vide

tie'p thu nhQng t u tudng mdi, phg phfin xa

hdi eu, khdi xudng nhQng phong trflo cai

each, duy tfin cudi t h ^ ky XIX (2), dfiu t h i

kyXX(3)

Ddi vdi phu nQ, Nho gifio coi phy nQ lfi

lo^i "tilu nhfin khd day" nen dUdi che dp

thi vfi vi thg' khdng dUde tham gia vflo bd mfiy quyin lUc eung nhU cd tigng ndi trong cac cudc thao lufin thfim chf chi trong lfing

xa Vi vfiy, vi$c gifio dye phu nQ hofin tofin gidi han trong nhQng ldi rfin day phy nQ phai Iflm tron b i n ph^n ciia minh trong gia dinh vfi hofin tofin n i r a trong khudn k h i

cua giao due gia dinh qua efie sfich Gia

hudn, Ndhudn

Sfich Khuyit Hiin ca, trong bfii B^t dfi

giai thfch rd quan nipm cua cac nhfl Nho v l

vide giao dye phy nQ: "NgUdi ddn bd cd

ngoan hay khdng Id do d gia dinh vd cd quan he tdi sU thinh suy cua dgo ngi trg Nhu vgy thi viec rdn dgy khdng thi bo qua dugc" (4) D l dap Qng nhu cfiu nfiy, nhieu

ddng hp ldn, n h i l u tri thQc ldn nhU ThUdng thu Ho Phi Tich, Tigh si Bui DUdng Ljch, Tiln SI Dang Xuan Bang, Tig'n si Nguyen

Tdng Khue (5) da soan cac lo^i Gia hudn,

Ndhudn dg giao due con cai trong gia dinh

Ban Gia hudn ca dUdc cho lfl ban Gia hudn

dfiu tien vfl la ban dUdc nhac den nhilu nhfi^t tQng dUpc cdng bo' g i n vdi ten tud'i eua Nguygn Trai, nhUng dUa trgn vide khao sfit

v l raflt vfin ban hpc va ngfin ngQ hpc, hfiu

h i t cac chuygn gia deu phii djnh nien dai

the' ky XV ciia ban Gia hudn ca nfiy (6)

Theo thd'ng ke eua Le Thu Hudng (7) thi trong kho sach Han Ndm hien cdn lUu giQ

35 ten tfli ligu thudc t h i loai Gia hudn, Nd

hudn Trong so 35 tfli ligu nfiy ed 9 tfii lieu

mang tieu de tap trung giao due phy nQ

nhU: Gido nU di quy cua Trfin Hofinh Muu,

Hudn nd dien dm ca ciia Nguyen Dinh

Thiit, vfl cac tac phfim khuyfi't danh nhU

Hudn nd td ca, Hudn nd td gidi, Hudn nd tam tu thu, Nd hgc diin ca,Nd bdo chdm

Cac tfic phfim mang tieu d l Gia hudn

thadng cung ed phfin dfinh cho eon gfii, de cfip d i n viec gifio dye tQ khi cdn d nha vdi cha me cho dl'n khi di ve lam dfiu nha

chong Cfic bai Gia hudn, Ndhudn nfiy hau

h^t dupc trinh bfiy dudi d^ng vfln vfin, t h i

loai lyc - bfit, d l nhd, dS t r u y i n khfiu nhU

m^t tfic gia da trinh bfiy: "Cdn nhU khdch

qudn thoa son phdn, md chfu di sdc xem

xet, ra cdng trudc thudt nhU ndng Thdi, A

Tg thi th^c Id hiim ldm Ddi vdi bgn hg lgi

cdng khdng thi khdng gido due Nhiing niu

nhu chd nghla true trac, gigng vdn cao xa,

thi lgi khdng the nhd md ngdm nga dugc

[Cho nin], nhdn luc dgy hgc rdi rdi [ta]

nhdt nhgnh nhdng cdu cdch ngdn cd vd

nhdng cdu ca dao, tuc ngd bang qud'c ngd

CO the ldm ldi khuyen ran dugc, sdp thdnh

hOn 40 diiu diin ra qudc dm di ldm chdn

ngdn cho bgn ddn bd congdC (8)

Npi dung cua Gia Hudn d l cao chQ Hil'n

cua Nho gifio, tinh thfin gia t^c, tU tudng tQ

bi nhfin fii cua Dao Phfit vfl tfnh c^ng dong

Ddi vdi phy nQ Gia hudn, NQ hudn day phy

nQ phai tufin thu "Tam tdng" vfl "tQ dQc"

Gia hudn, Nd hudn vi t h i dU^c lUu

truyin qua n h i l u thg' hg, vfi lfi sfich giao

khoa chu yg^u cho gifio due phu nQ

Tuy nhifin, trong thUe t^, nhieu gia dinh

quan lai, tri thQc cung cho con gfii hpc chQ

Han vfi trong ljch sQ Vi$t Nam da tQng

xufi't hi§n nhilu phy nQ c6 hpe vfi tham gia

vflo ddi so'ng chinh trj vfi vfln hda cua dfin

tdc nhu Nguygn phi Y Lan, Nguyen Thj Ld,

Tig'n si Nguyin Thj Du$, H i Xufin HUdng,

bfl Huy^n Thanh quan Nguyin Thj Hinh

song trong so hp rfl't ft ngudi cd dilu kifin

thUe hi§n nghia vu ciia minh nhU nhQng

ngUdi tri thQe, gdp phfin phan bi§n xfi h^i

C h i n h sfich g i a o d y e c u a Phfip d

D d n g Diidng v a t i n h h i n h gifio d y e p h u

nQ d Viet N a m t h d i Phfip t h u p c

Ngay sau khi dflt dUdc fich thong trj len

toan cdi Vi§t Nam, vigc lfim dfiu tifin ciia

Phfip lfl dfio t£io mdt tfing ldp quan lai chiu

anh hudng cua Phap thay t h i cho tfing ldp

r i n g , n i n gifio dye Nho hpc Ifi'y dao Trung

qufin lfim c6t loi la nguyfin nhfin lfim bung

nS cfic phong trfio chdhg Phfip do cfic si phu

phong kil'n lanh d^o "V^ v$y, sau khi chilm

dU^c Nam Kf, ngay Ifip tQc Phfip xda bo cac

ki thi Hfln hpe vfi t h a y vfio dd lfi n i n giao dye Phfip - Vi§t

Myc dfch cua Phfip khi tiiuc hien chUdng trinh giao dye mdi nfiy trUdc hit lfi

di dfio t^o ldp ngUdi thQa hfinh cac chfnh

sfich cua Phfip trong vi$e cai trj vfi khai thfic d Vi$t Nam vfi ca Ddng DUdng, dong thdi t r u y i n bfi t u tudng vfl vfln hda Phap Iflm cd sd n i n t a n g cho sQ t r u n g thfinh vdi chfnh q u y i n thUc dan Phfip

Theo quy chg" Tong qufit v l Gifio due Cao

d i n g d Ddng DUdng nflm 1918, h§ thing giao dye cua Phfip d Vi§t Nam dUde dilu

chinh cho phQ hgp vdi cfic myc dfch cung

n h u tinh hinh t h a c tg' d Vi§t Nam thudng dUde gpi lfi Gifio dye Phfip-Vi§t Dfiy lfl h6

thcTng Gifio dye Phfip cho ngudi ban xiT

(Enseignement Franco-Indiggne) Trong

nen gifio dye nfiy tiShg Phfip dUdc dQng di

trao ddi trong ldp hoc (giang bfii, lfim bai, sfich gifio khoa vi^t bfing ti^ng Phap) Rieng ba ldp dfiu t i l u hpc lfl dUde diing til'ng Vi$t lfim ehuyen ngQ, sau dd tiing Vi$t dupc hpe n h u mdt ngoaii ngQ Ngoai ngQ thQ hai thudng lfi t i l h g Anh d bfie Tu Tfii Nl'u ed thfiy day thi ehQ Hfin dUdc hoc nhu mpt mdn hpc t a chpn, mdt tufin mot gid

d cfic ldp trgn ciia bfie tieu hpc

Hg thdhg gifio due Phfip-Vi$t gom 2 phfin: gifio dye pho thdng vfi gifio dye cao

d i n g chuygn nghi?p, dai hpc

Ddi vdi gifio dye phd' thdng, Phfip thfinh l§p mdt so" trudng n h u TrUdng trung hoc Le Myre de Vilers d My Tho (1879) (9), Tnidng Qud'c Hpc Hue (1896), TrUdng trung hoc Bao HO (CoUgge du Protectorat) tQc Tnidng

trudng nfiy khi mdi md chi cd b^lc t i l u hpc,

m3[y chyc nfim sau mdi cd b^c eao d i n g tilu

hpe, cdn bflc Tu tfii ehi cd d trUdng Qufic

Hpc Hul'va trudng Budi

Nhin chung, h0 thd'ng gifio dye p h i

thong Phfip-Vi$t cd 3 b|lc vdi thdi gian lfi 13

nflm

TQ nifin hpc 1937-1938 tr§n tofin Vi§t

Nara d i u fip dung ehUdng trinh Phfip-Vi§t

dii 3 ban: Tofin, Khoa hpe, Tri^t Hpe sinh

t i t nghidp 2 hoflc 3 ban hofie cd thfim b i n g

TQ tfii Phfip (11) se dupc uu tien khi thi vfio

cfic tnidng D^i hpe efi thi tuyin nhU efic

trUdng Grandes Ecoles d Phfip hofie cfic

trudng Cao d i n g Chuydn nghi$p d Hfi Ndi

Trong cfic trudng Cao d i n g cd tnidng Cao

d i n g Su pham (ficole Supfirieure de

Pfidagogie) thfinh i^p ngfiy 15-10-1917,

n h i m dfio tao gifio chQc eho cac trudng su

pham sd c^p vfi cfic trUdng cao d i n g tieu

hpc, hoc trinh 3 nfim dfi gdp phfin dao tao

nhilu nQ giao vign cho h$ thd'ng efic trudng

nQ hpc, cd sd d l hinh thfinh doi ngu nQ tri

thQc Viet Nam

Trudng Cao Dang Mf thufit Ddng DUdng

(Ecole des Beaux-Arts de ITndochine) cung

gdp phfin dfio tao cae nQ hpa sT, ma n i i bfit

lfl nQ Hpa si Le Thj LUu trong nfim

1932-1933 da cd tranh t r i i n lam trong eac k^ Hdi

chd phy nQ

Mflc du chfnh sach vfln hda gifio due eua

Phap cdn rfl't han chg* vfi cd tfnh ehfi't nhd

gipt, nhUng eung da tao nfin nhQng thay

doi sau sac trong ddi song xfi h$i vfl vfin

hda d Viet Nam Vi$c gifio due cho phy nQ

khfing hofin tofin dUdc sU ung hd ciia cfic

quan chQc Phfip, song qua bao chf, chdng

ta dupc biet rfing chfnh mdt && quan lai

Viet Nam nhU LUdng Du ThQc (Blh Tre),

Pfitrus Kf da d l nghj md trudng hpc cho

phy nQ LUdng Du ThQe eho bil't, "tdi xin

Lue giQa H$i d i n g Quan hat, tdi xin thi

quan Thdhg Ddc Nam K^ vQa ldng hi$p f,

nfin ngfii tU td eho cfic sd Tham bifin, lfip trudng Sd hpc cho con gfii" (12) Mfic dQ myc dfch cua chu trUdng gifio dye cho phu

nQ eua hp mdi chi n h i m nfing eao tinh thfin vfi trinh d$ d^o dQc eho nQ gidi, tflng sU dfinh gifi vfi tdn trpng efin thii't ddi vdi hpc (Pfitrus KJ) (13), vfi giQp cho hp lfim tdt vai tro Iflm vd, Iflm m? trong gia dinh (LUdng

Du ThQc) [Ndng ci mim ddm, 28-8-1902], nhUng chfnh nhd f kifih cua efic cdng ehQe

chi'nh quyin c6 dfiu de edi md nfiy mfi mfit sd" trudng hpe eho nQ gidi dQpc md d Nam

K^ Cho dfi'n nfim 1886 d Nam Kf cd 7

trudng nQ sinh vdi 922 hpc sinh nQ (14) O Bfic K^ cd 4 trudng t i l u hpe eho nQ sinh (15)

Cae Trudng Cao dang Tieu hpc dflnh rifing eho nQ sinh ehi co d Ha Ndi (TrUdng Trung VUdng), Hulf (Trudng Dong Khanh), Sfli Gdn (TrUdng Gia Long cdn gpi la Trudng Ao Tfm) Bfic Trung hpc (bfic Tu tfii) ehi ed d Hfi Nfii (Trudng Budi), Hu^ (TrUdng Khai Djnh), Sfii Gdn (TrUdng PdtrusKy)

Tnidng nQ hpc, tnidng Brieux, khai giang ngfiy 6-1-1908 tai Hfl Npi cd 178 hpc sinh (16), nfim hoc 1922-1923 s^hpc sinh hpc bfic

sd hpc lfi 129 ngudi (17)

Trudng NQ hpc Ding Khfinh d Hu^ thflnh l$p nflra 1917 Nfira hpc 1922-1923 so hpc sinh sd hpc lfi 358 hpc sinh, hpe sinh b§c trung hpe lfi 35 ngudi (18) Nfim 1930, so hpc sinh nQ d Trung K^ lfi 1986 ngUdi, trong dd cd

47 ngUdi hpc ldp Su phara vfl 494 ngUdi hpe ldp Cao ding tilu hpc (19)

O Sfii Gdn tnidng dfinh eho nQ sinh dfiu tign lfi Trudng Ao Tfm khai giang ngfly

19-9-1915 Nflm hpc dau tidn ed 42 nQ sinh chu yg'u d khu vQc thanh pho", cung cd mdt sd' nQ

ldp tQ Dong fi'u d^n ldp Cao ding Tfi't nghi$p,

hoc sinh dupe cfi'p b i n g sd hpc Dfi'n thfing

9-1922, tnidng cd 226 hpc sinh sd hpc vfl cd

thgm Ban trung hpc NQ hpc dudng vdi 24 hpe

sinh (20) LQc dfiu hpc sinh vfio hpe chia lfim

hai ban: ban Su pham (hpc ra lfim giao vign)

vfi ban Phd' thdng Td't nghidp, hpc sinh dUiJc

nhfin b i n g Thfinh ehung

Nflm 1917 quy chg' chung v l gifio dye

Ddng DUdng thudng dUpc gpi lfi Hgc chinh

ting quy dUpc ban hfinh quy djnh bdn canh

vide md cfic trudng tieu hpc d cfic xa eho con

trai thi tai cfic tinh eQng cd t h i rad ft nhtft

mfit trudng cdng cho eon gfii Trong trUdng

hpp chUa cd trUdng rifing eho con gfii, thi

con trai, con gfii cd t h i hpe chung ra§t

trudng, nhUng phai to chQc day rifing cho

con gai Huyfin ly ldn ed trUdng Tieu hpc,

nhUng chi efic tinh ly ldn mdi cd trUdng Sd

Hpc hay Tilu hpc dflnh rifing cho nQ sinh

Cho deh nhQng nam 1929, sd* lUpng hpc

sinh khoang 434.335 vfl ed 551 hpc sinh eao

d i n g vfi dai hpe vdi khoang 12.000 ngudi lfi

giao vien efic cfi'p (21) Trong tofin coi Ddng

DUdng so" nQ sinh khoang hdn 30 ngfin

ngudi chu ye'u d cac thfinh phfi" vfi thj trfi'n

[Bdn bd, s6 dfic biet nfim 1942] Tai efic

lfing qug trong ca nUde vflo cudi thfing

5-1929 cd 25.502 hpc sinh, thi chi cd 965 hpc

sinh nQ [Nam Phong, 9-1929]

Nflm 1930-1931 so nQ sinh d Viet Nam

lfl 38.984 (tren tong so 292.694 hpc sinh)

(22), d^n nfim 1937-1938 sff hpc sinh nQ lfin

tdi khoang 60.000 vfi tdi nfim 1940-1941 B6

hpc sinh nQ da l§n tdi 85.447 ngUdi (d B i c

K^: 24.658 ngUdi, Trung K^: 15.436 ngUdi,

Nam KJ: 43.353 ngUdi) So nQ sinh hpc lfin

cao (sau sd hpc) vfio nflm 1941-1942 Ifi 1096

ngUdi trong dd co 37 ngUdi hpc d bfic euoi

cfi'p, nhilu ngUdi trong sd'hp da tilp tyc vflo

hpe d Dai hpe Ddng Dudng (chUa ke n h i l u

ngUdi di du hpc tai Phfip) Cfic Tnidng Cao

d i n g y khoa, Tnidng cao d i n g sU phgm, Tnidng Cao d i n g Ndng lfim cQng nhfin cac sinh vifin nQ Trong cfic trUdng day nghi nfim 1941-1942 cung c6 khoang 900 nQ sinh (23) NQ giao vidn khoang 1000 ngU&i (24)

Trong ehUdng trinh giao due cua Phap,

ddi vdi cfic tradng nQ sinh, Hgc chinh ting

quy quy djnh moi ngfly phai dflnh ra mdt

hoflc hai gid d l hoc nQ cdng gia chlnh Trong tnidng, hpc sinh b i t budc phai ndi chuygn vdi nhau bfing tieTng Phap (25) Cae sfich giao khoa trong nhfi trUdng Phfip-Vi^t chii yg'u "rfip khudn" theo mlu sfich dQng trong h$ thd'ng gifio due eiia Phfip sau khi da loai bd nhiSng ndi dung bj a)i lfi nguy hilm cd t h i "pha hoai" chg^dd thudc dja,

nhfi^t lfl nhQng sfich v l lich sQ, dia If vfi vgn

hpc vl v^y cd the ndi anh hadng PhUdng Tfiy dm vdi cae nQ sinh khfi dfim ndt NhQng

nQ sinh nfiy vi the dUdc xa hfii gpi dudi ten gd

lfl cae "ed gai mdi" hoflc cfic '*tfin nQ lUu"

D o i n g u nuT t r i thCfc d Viet N a m

Dudi thdi P h a p thudc, chi cd 10% dan si

nhfin du^e n i n giao dye mdi theo hUdng

hign dai cua Phfip, s6 phy nQ dupe di hoc

cfing ft hdn, chi chie'm hdn 10% trong tong so" ngUdi dupe di hpc Tuy nhifin, trong si nhQng ngUdi dU0c nhSin sii gifio due ciia h$ thCfng gifio dye Phap-Vifit, n h i l u ngUdi da

t6t nghigp t r u n g hpc, cd ngUdi tfi't nghifip

dai hpc N h u cfi Henriette Biii, tot nghidp Dai hpe Y khoa Pari (nflra 1934), bfi Nguyin Thj SUdng (nflm 1940), cd L§ Thj Hofing tfit nghi$p Cao dfing Y khoa Hfl N6i (nflm 1937); cfi DUdng Thi Liiu (nam 1940), cfi Ly Thj Nguygt tot nghigp Cao dang bfio ch^ Ha Npi, bfi P h a n Thj Lipu tfi't nghidp Cao d i n g Canh ndng Hfi Ndi; cd Pham Thi

My td't nghidp Cao d i n g Su pham Hfl N^i (nflm 1928), efi Nguygn Thj Chau tit nghigp cQ nhfin Van khoa d Dai hpe Pari

(nflra 1936); bfl BQi Thj Cfim td't nghidp Dgi

hoc Lufit khoa Pari vfi bfi Nguyen Minh

Nguyet tdt nghigp trUdng Cao d i n g Lu^it

khoa Hfi Npi Dac bi$t trong nhQng nflm

1930, phy nQ Vidt Nam da cd ngUdi d^u

bang tiln si khoa hoe (Doctores es sciences)

cua Phap Dd lfi c6 Hofing Thi Nga Bfio

Bdn bd mdi ngay 17-6-1935 gidi thifiu cd lfi

ngUdi phu nQ Vifit Nara dfiu tien dftu b i n g

tiln si Etat Cd da phai vilt hai ban lufln

an 'Troprfetes photo voltaiques des

substances organiques" vfi "Structure des

molecules et spectres d'absorption" (Nl^u ed

la'y b i n g Doctorat d' Universitfi thi cd chi

phai vie't mdt ban lufin fin )

06 the thfi'y trQ mdt so' rfi't ft nhQng phu

nQ ed bang cap cao cam long Iflm ngUdi ndi

trd, con hfiu het deu hfinh nghe b i n g chinh

nganh n g h i da dUdc dflo tao n h a Cd

Henriette Bui lfim Phd Giam doc nha bao

sanh Chd Ldn, bfl P h a n Thi Lieu Iflm d Sd

nghidn cQu nfing nghigp Sai Gon, ed Phara

Thi My vfi cd Nguyin Thj Chfiu Ifira giao sU

d Tnidng "Ao Tim" [Bdn bd, s6 d^c biet

nam 1941] Va dQ it di, sfi'phy nQ dUdc dfio

tao nfiy da cd ddng gdp quan trpng trong

phong trao ddi nQ quyen vfi giai phdng phy

nQ cung n h a phong trflo vfin ddng giai

phdng dan tdc cua nhfin dan Viet Nam

Lfl nhQng ngudi cd tri thQc, hp c6 dilu

kign va phUdng tign t i l p thu nhQng tU

tudng mdi tQ bgn ngofii va nhfin thQc dUpc

thuc trang ddi so'ng cua phy nQ Vi^t Nam

Hp thuc sU da dam nhfin vai trd nhU nhQng

ngUdi tri thQc trong xa hdi

Hp lam bao, viet bao va gdp phfin Iflm

hinh thflnh nen ddng bao phu nQ trUdc

each mang thfing Tam (26) Qua cfic bfii

bao, hp gfip phfin da'u tranh cho sii tig'n bd

vfl quyen binh dflng cua phu nQ, da'n thfin

vfio cufic vfin dpng vi quyin ldi va sii tig'n bfi

nhu bfi SUdng Nguy$t Anh, bfl Dam PhUdng nQ sQ, bfl Hu^nh Thj Bao Hda, bfi Nguyin DQe Nhu^n, bfl Le Thflnh Tudng, bfi Thyy An, bfi Nguyin Thj Thao, bfi Nguyin Thj Thanh TQ, efic cd nhu Nguyen Thj Kiera

B i n g bao chf vfi cfic hogt d^ng xa hpi, hp dfi lfim dfi'y lfin phong trflo phu nQ vfin d^ng d Dfing DUdng Hp khfing chi ra bao, vi^t bao, sang tac efic tfic phfim vfln hpc, mfi cdn tham gia to chQc hoi ehd, t l chQc dien thuyit, vfin dpng quyen gdp giQp d6ng bfio

bj nan, giup hpc sinh nghdo du hpc, giup Hfii Due anh chfim sdc tre m l coi, di dien thuyit k h i p ndi n h i m tuygn truyin vfin ddng phu nQ Xufi't thfin tQ tfing ldp tren,

du sao hp cung khdng thofit khdi ban che cua giai cfi'p minh, va phong trfio do ho vfin ddng cung chi trong khudn kho cua cudc vfin ddng nQ quyin t u san Nhieu ngUdi thara gia vao linh vUc vfin hpe nghe thuat, vilt vfin, lara thd, diln kjch

Lfi nhQng tri thQc, hp cung cd dilu kifin tilp thu nhQng tU tudng mdi tQ ben ngofii, ehju anh hudng cua truyin thShg yeu nudc eua dan tde, nhieu phu nQ trong sd' hp da tiep thu ehu nghia Mac - Lfinin vfi nhfin thQc rd, mufi'n giai phong phy nQ thUc sU trade h i t phai giai phdng dan tde va phai mang lgi quyin lpi cho phfin dong phu nQ Vigt Nam, dfi lfi phy nQ lao ddng d thdn que cung nhu thfinh thi Tidu bieu trong sd' hp lfi Nguyen Thj Minh Khai, Trfin Thj NhU Mfin, Nguyen Thj Hong, Nguygn Thi LUu, Mai Hu^nh Hoa, Dofin Tam Dan, Nguyin Thj Thye Vign, Vfin Dai, Phan Thj Nga Qua hp trgn cae td bao phu nQ dfin dan eung xufi't hi^n n h i l u bfii bao phan anh eufic sfi^ng lao dfing vfi't va, nhQng thiet thdi bfi't cfing cua phfin dfing phu nQ lao dfing dang Ifira vide trong cac nhfi may,

so

Khfing chi dQng lai d linh vi;tc bfio chf,

truyin bfi tu tudng dfin ehu vfl efieh mgng,

nQ trf thQe Vi§t Nam thdi kj^ nfiy cdn dfiin

thfin vfio cfic hogt d^ng cfich mgng, v^n

CHU THtCH

(1) Phong trfto Cfin Vudng chtfng Phfip cu6i thfi'

ky XIX do cfic tri thilc phong kig'n Ifinh d^o nhU

Phan Dinh Phdng, Trfin Xufin So^n, Ttfng Duy

Tfin, NguySn Quang Bich, NguySn MAu Kig'n

(2) Cfic dS nghj cai cfich ciia NguySn TrUctng

T § , P h 9 m Phli ThQ

(3) Phong trfio Duy tfin do Phan Chfiu Trinh,

NguySn ThUtJng H i i n , LUtJng Vfin Can khdi

xudng

(4) Ky hifu AB.53 kho sfich cua Vifn Nghign

cflu Hfin N6m (44 trang, k h 5 20x13) gdm ba tfic

phft'm N6m: Khuyet hieu ca Tntdng hdn ca (ban

dich N8m) vfi Cdnh phu chdm Cdnh ph\i

chdm gSm 26 D i n theo Hofing Vfin Lfiu, T^p san

Hfin NSm, so 1-1984

(5) Xem th#m Ldi gidi t h i | u cua Phara Hotlng

Qufin cho tac phfim Gia hudn diin ca Nxb

PhUOng D6ng, 2005

(6) Hofing Vfin Lau Tfip san Han N6m, stf

1-19841 Thi N h a m Dinh Gia Thuyfi't (1953): Gia

hufi'n ca, Tfin Vi|t, Sfii Gon; Nguyin Hong Phong

Tim hiiu Gia hudn ca, T^p san Vdn Sd Dia so 27

vfi 29-1957; Dofin Khoach Gia hudn ca cophdi cua

NguySn Trdi khdng? Tap chi Van hoc, so 1-1982

(7) LS Thu Hudng, Sdch co n^i dung gido d^tc

gia dinh hi^n liiu trU trong kho sdch Hdn N6m,

T^p chf Nghiin cihi Hdn Ndm, B6 3-1996

(8) Hofing Vfln Lfiu, sdd

(9) Sau nfiy lfi triiSng NguySn Dinh Chifiu

(10) TrUcing BuSi lfi tign thfin ciia Tracing Chu

Vfin An ngfiy nay

(11) Bling Tli tfii Phap-Viet hofie Tii tfii Ban xit

cfi gifi trj n h u b^ng Tii tfii P h a p (sfic Ifnh ciia Tofin

Quyen Dong DUdng ky ngfiy 12-10-1930)

(12) Tr6n Ndng comin ddm, ngfiy 28-8-1902

d f i n g vfi tfi' c h Q c p h u n Q vfio efic t o ehfle cfich m a n g vfl h U d n g d § n p h y n Q d^u

t r a n h v i dfic lfip d a n tfic e u n g n h U vi

q u y i n c u a p h y n Q t r o n g x a h p i

(13), Trjnh Vfin Thao L'^cole Francaise en Indochine, Paris, K a r t h a l a (ban dich tU li$u Khoa Ljch BQ, TrUcing D^i hpc KHXH&NV, DHQGHN,

1995, tr 95

(14) Theo PaulluB vfi Bouninais trong La

France en Indochine vfi Paul Bonnetain trong L'extreme Orient (dfin theo NguySn Anh, (1967),

sdd, tr 42)

(15) Theo G Dumoutier- Les d^fbuta de I'enseignement Francais au Tonkin (din theo NguySn Anh (1967), sdd, tr 44

(16) Theo bfio Ddn Bd so Xuan nfim 1942 cho

r^ng dfiy lfi trUdng nQ dfiu tiSn trong tofin coi Biic

Ky vfi cung lfi trUSng nfl dfiu tien trfin tofin coi Ddng DUdng C6 IS day lfi nhOng tnidng Cao d&ng tifiu hpc nil dfiu ti€n do chinh quyen thu$c dja thfinh lfip

(17), (18), (20) Trinh Vfln Thao, Nhd tritdng

Phdp dBdngDitOng, tr 130

(19) Nguyen Vy, Tudn - Chdng trai nitdc Viit,

Nxb Vfin hoc, Hfi Noi, 2006, tr 92

(21) Nguyen Vfln Khfinh, Ccf cdu kinh tixd hoi

Vi4t Nam thdi thu^ dia (1858-1945) Nxb D^i hpc

Qu6c gia Hfi Npi, 1999, tr 152

(22), (23) Trjnh Vfin Thao, sdd, tr 138, 152

(24) NguySn Vfin Ky, La societe vietnamienne

face d la modernite le Tonkin de la fin du X?Xe sUccle d la seconde guerre mondiale, Paris,

L ' H a r m a t t a n , ell, Recherches aaatiques, 1995, tr

138

(25) H5i ai h a u ci^u nQ sinh Gia Long, http://www.gialong.org/history,htmI, tr 1-2

(26) D§ng Thj Vfin Chi, Dong bdo phg nil truoc

cdch mgng thdng Tdm ndm 1945, Tap chi NghUn ciiu Lich sd, so 11-2006