Bài viết trình bày khảo sát đặc điểm hình thái và vi học của loài Xáo tam phân thu thập ở tỉnh Khánh Hòa nhằm xác định tên khoa học của loài và cung cấp cơ sở dữ liệu về thực vật học để giúp nhận diện và kiểm nghiệm vi học loài này.
Trang 1ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI VÀ VI HỌC XÁO TAM PHÂN – PARAMIGNYA
TRIMERA (OLIV.) GUILLAUM, HỌ RUTACEAE
Trần Thị Thu Trang***, Trần Trung Thạch*, Trần Hợp**, Trương Thị Đẹp***
TÓM TẮT
Mở đầu: Những năm gần đây, cây Xáo tam phân ở Việt Nam với tên khoa học là Paramignya trimera
(Oliv.) Guillaum thuộc họ Cam (Rutaceae) được chứng minh là có tác dụng chữa nhiều loại ung thư và bảo vệ gan Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có nhiều tài liệu nghiên cứu đầy đủ về các đặc điểm hình thái và giải phẫu của loài này để làm cơ sở cho việc định danh và kiểm nghiệm về mặt vi học dược liệu này
Mục tiêu: Khảo sát đặc điểm hình thái và vi học của loài Xáo tam phân thu thập ở tỉnh Khánh Hòa nhằm xác
định tên khoa học của loài và cung cấp cơ sở dữ liệu về thực vật học để giúp nhận diện và kiểm nghiệm vi học loài này
Phương pháp nghiên cứu: Phân tích, mô tả, chụp hình các đặc điểm hình thái, giải phẫu và bột toàn cây
Xác định tên khoa học của loài bằng cách so sánh các đặc điểm đã khảo sát với các tài liệu
Kết quả: Hình thái: Rễ có mùi thơm Cây gỗ, có gai dài mọc ở kẽ lá Lá đơn, mọc cách Cụm hoa: Xim 2 ngả
Hoa: Đều, lưỡng tính, mẫu 3 3 lá đài dính 3 cánh hoa rời Lá và cánh hoa có nhiều đốm trong mờ, có mùi thơm
6 nhị đều, rời, bộ nhị đảo lưỡng nhị Hạt phấn rời, hình cầu 3 lá noãn dính, bầu trên 3 ô, mỗi ô 1 noãn, đính noãn trung trụ; 1 vòi nhụy ,1 đầu nhụy Đĩa mật ở đáy bầu Giải phẫu: Cấu tạo cấp 2 Trụ bì hóa mô cứng Libe 2 kết tầng Túi tiết tiêu ly bào Tinh thể calci oxalat hình khối Bột dược liệu có tế bào mô cứng, sợi mô cứng, tinh thể calci oxalat hình khối, bần, mảnh biểu bì với lỗ khí kiểu trực bào, mảnh mô giậu, mạch điểm, mạch mạng, mạch xoắn, mạch vạch, tinh bột,
Kết luận: Các đặc điểm hình thái, giải phẫu và bột dược liệu của Xáo tam phân đã được mô tả và minh họa
chi tiết bằng hình ảnh
Từ khóa: Paramignya trimera, đặc điểm hình thái, giải phẫu, bột rễ, bột thân, bột lá
ABSTRACT
MORPHOLOGICAL AND ANATOMICAL CHARACTERISTICS OF PARAMIGNYA TRIMERA
(OLIV.) GUILLAUM, RUTACEAE
Tran Thi Thu Trang, Tran Trung Thach, Tran Hop, Truong Thi Đep
* Y Hoc TP Ho Chi Minh * Supplement of Vol 20 - No 2 - 2016: 330 - 337
Background: In recent years, Paramignya trimera (Oliv.) Guillaum (Rutaceae) in Vietnam has proved to be
effective in the treatment of numerous cancer and liver protection However, the document of morphological and anatomical characteristics of this species is still negligible It is necessary to establish the document of
morphological and anatomical characteristics of this species
Objectives: In this study, morphological and anatomical characteristics of Paramignya trimera (Oliv.)
Guillaum collected in Khanh Hoa province were performed for plant identification
Methods: Morphological and anatomical characteristics and microscopic examination of used parts of
*Trung tâm Điều tra khảo sát thiết kế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Khánh Hòa
**Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh
***Khoa Dược, Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh
Trang 2P.trimera was analysed, described and photographed The scientific name of species was determined by comparison
of morphological and anatomical characteristics with those in the reported documents
Results: Morphology: Root: aromatic Stem: long spines axillary Leaves simple, alternate Inflorescence:
Dichasial cymose Flowers regular, bisexual, 3 merous 3 sepals connate.3 petals free Leaves and petals are translucent gland-dotted, aromatic Staments: 6, free, regular, 2 whorls, the outer whorl opposite to petals Pollen regular, sphere Carpels 3, superior ovary, 3 locular, syncarpous, 1 ovule per locute, placentation axile Hypogynous disk 1 style 1 stigma Anatomy: Second structure, pericycle form sclerenchyma, schizolysigenous secretory cavities, stratified phloem, the shaped calcium oxalate crystals Herb powder: Sclereid, fibre, the shaped calcium oxalate crystals, piece of lower epidermis with diacytic type of stomata, piece of palisade cells, spiral vessels, reticulated vessels, pitted vessels, scalariform vessels, phellum, starch,
Conclusions: Morphological and anatomical characteristics of Paramignya trimera were described and
performed with detailed pictures
Key words: Paramignya trimera, morphology, anatomy, microscopic examination
ĐẶT VẤN ĐỀ
Những năm gần đây, cây Xáo tam phân ở
Việt Nam với tên khoa học là Paramignya
trimera (Oliv.) Guillaum thuộc họ Cam
(Rutaceae) được cho là có tác dụng chữa nhiều
loại ung thư Theo công văn số 539 do Viện
Dược liệu thông báo ngày 14/11/2012 về kết
quả nghiên cứu sơ bộ thành phần hóa học, tác
dụng sinh học và độc tính cấp của mẫu cây
Xáo tam phân cho thấy cây này có tác dụng ức
chế tốt viêm gan cấp trên chuột nhắt trắng; có
tác dụng độc (ức chế, tiêu diệt) đối với 5 dòng
tế bào ung thư: ung thư gan Hep-G2, ung thư
đại tràng HTC116, ung thư vú MDA MB231,
ung thư buồng trứng OVCAR-8 và ung thư cổ
tử cung Hela (mạnh nhất với ung thư gan
Hep-G2 và ung thư cổ tử cung); độc tính thấp
Một số công bố về thành phần hóa học của
Xáo tam phân cho thấy thành phần chính là
coumarin (ostruthin(6), 8-methoxyostruthin và
xanthyletin)(7), acridon alkaloid (oriciacridon
và citrusinin-I)(8), và Xáo tam phân có tác
dụng bảo vệ gan và tác dụng gây độc tế bào
ung thư (4),… Tuy nhiên, cho đến nay chỉ có tài
liệu của Phạm Hoàng Hộ(5) và của
M.H.Lecomte(2), I.H.Burkill(1) mô tả một số đặc
điểm hình thái của Paramignya trimera (Oliv.)
Guillaum, chưa có tài liệu mô tả chi tiết về các
đặc điểm hình thái và giải phẫu của loài này ở
Việt Nam để làm cơ sở cho việc định danh và
kiểm nghiệm về mặt vi học dược liệu này Do vậy, bài báo này mô tả đặc điểm hình thái và
vi học của mẫu cây Xáo tam phân được thu hái
ở huyện Ninh Sơn, tỉnh Khánh Hòa nhằm xác định tên khoa học của loài và cung cấp cơ sở
dữ liệu về thực vật học để giúp nhận diện, kiểm nghiệm dược liệu của loài này
VẬT LIỆU - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Vật liệu nghiên cứu là mẫu cây tươi có đầy đủ các bộ phận rễ, cành, lá, hoa của loài Xáo tam phân do kĩ sư Trần Trung Thạch ở Trung tâm Điều tra khảo sát thiết kế Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Khánh Hòa cung cấp Mẫu được thu hái tại huyện Ninh
Sơn, tỉnh Khánh Hòa vào tháng 05/2015
- Khảo sát đặc điểm hình thái: Các đặc điểm hình thái được quan sát bằng mắt thường, kính lúp hay kính hiển vi quang học;
mô tả và chụp hình các đặc điểm khảo sát Tên khoa học của loài được xác định bằng cách dựa vào đặc điểm hình thái đã phân tích của cây và so với các tài liệu (1-5)
- Khảo sát đặc điểm giải phẫu: Cắt ngang
rễ, thân, lá, cuống lá thành lát mỏng bằng dao lam Thân cây được cắt ở phần lóng không sát mấu; phiến lá và cuống lá được cắt ở khoảng 1/3 phía dưới của phiến và cuống nhưng không sát đáy Nhuộm vi phẫu bằng son phèn
và lục iod Quan sát vi phẫu bằng kính hiển vi
Trang 3quang học (hiệu Olympus, model CH20) trong
nước, chụp ảnh và mô tả cấu trúc Bột dược
liệu: Bộ phận dùng của cây được cắt nhỏ và
sấy ở nhiệt độ 60-700C đến khô, nghiền và rây
qua rây số 32 (đường kính lỗ rây 0,1 mm)
Quan sát các thành phần trong bột bằng nước
cất dưới kính hiển vi quang học Mô tả và
chụp ảnh các thành phần
KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
Đặc điểm hình thái
Rễ hình trụ, tiết diện tròn, đường kính 2-6
mm, màu xám, có nhiều nếp nhăn dọc, mùi
thơm Thân non màu xanh lục, thân già màu
xám, tiết diện tròn, có gai Gai thẳng hay hơi
cong xuống ở ngọn, mọc ở kẽ lá, tồn tại trên
thân sau khi lá rụng, dài 1-4 cm Lá đơn, mọc
so le, không có lá kèm Phiến lá có nhiều hình
dạng: hình bầu dục đỉnh hơi lõm, hình thuôn
dài đỉnh hơi lõm, hình thuôn dài đỉnh chia hai
thùy rõ, hình thuôn dài đỉnh tròn, dài 7,5-13
cm, rộng 1-2,5 cm, mặt trên màu xanh lục sậm
hơn mặt dưới, mặt dưới lá thấy rõ túi tiết dạng
chấm trong mờ; mép lá nguyên; gân lá hình
lông chim nổi rõ ở mặt dưới Cuống lá cong
hoặc hơi cong, dài 5-7 mm, hình trụ mặt trên
phẳng, màu xanh lục Cụm hoa: Xim 2 ngả
Hoa đều, lưỡng tính, mẫu 3 Lá bắc và 2 lá bắc
con dạng vảy hình tam giác nhỏ, cao 0,4-0,5
mm, bề mặt có nhiều lông Cuống hoa hình
trụ, dài 1,5-2 mm, có lông ở mặt ngoài Đài
hoa: 3 lá đài, đều, dính nhau bên dưới tạo
thành 1 ống hình chuông cao 0,3-0,4 mm, bên
trên chia thành 3 răng hình tam giác, cao
0,4-0,6 mm Lá đài mặt ngoài có nhiều lông và có 1
sọc dọc Tiền khai: 1 lá đài ngoài cùng, 1 lá đài
trong cùng, 1 lá đài xen giữa Tràng hoa: 3
cánh hoa, đều, rời, hình bầu dục, dài khoảng
2mm, rộng khoảng 1mm, màu trắng ngà, mặt
ngoài có nhiều đốm trong mờ Tiền khai: 1
cánh hoa ngoài cùng, 1 cánh hoa trong cùng, 1
cánh hoa xen giữa Bộ nhị: 6 nhị, đều, rời,
đính trên 2 vòng, nhị vòng ngoài đối diện
cánh hoa Chỉ nhị dài khoảng 0,5 mm, nhẵn,
dẹp, thuôn hẹp dần về phía đỉnh, màu trắng Bao phấn hình thuôn dài, màu vàng, 2 ô, nứt dọc, hướng trong, đính đáy Hạt phấn rời, màu vàng, hình cầu, có 4 rãnh trên bề mặt,
kích thước khoảng 12,5 µm Bộ nhụy: cao
khoảng 1,5 mm Bầu hình bầu dục, màu vàng
1 vòi nhụy hình trụ ngắn, đính ở đỉnh bầu 1 đầu nhụy nhỏ chia 3 thùy, màu cam Đĩa mật ở đáy bầu 3 lá noãn dính nhau thành bầu trên 3
ô, mỗi ô 1 noãn, đính noãn trung trụ (Hình 1)
Đặc điểm giải phẫu
Rễ
Vi phẫu rễ có dạng hình tròn, vùng vỏ chiếm 1/6-1/5 bán kính vi phẫu, vùng trung trụ chiếm
5/6-4/5 bán kính vi phẫu Bần gồm nhiều lớp tế
bào xếp xuyên tâm, 6-8 lớp tế bào hình chữ nhật đứng, vách mỏng, xen kẽ với 1-2 lớp tế bào hình chữ nhật nằm, vách uốn lượn, thường bị rách và
bong tróc thành mảng Tầng sinh bần 1-2 lớp tế
bào hình chữ nhật nằm, vách uốn lượn, xếp
xuyên tâm Nhu bì 6-8 lớp tế bào hình chữ nhật nằm, vách cellulose thẳng, xếp xuyên tâm Mô
mềm vỏ đạo, 10-15 lớp, tế bào hình đa giác gần
tròn, không đều Trong mô mềm vỏ có túi tiết tiêu ly bào và rải rác có tế bào mô cứng hình đa giác, vuông hay chữ nhật, nằm riêng lẻ hay xếp
thành cụm Trụ bì hóa sợi thành từng cụm rải
rác, 3-4 lớp, tế bào hình đa giác, kích thước nhỏ
Libe 1 thường không nhận rõ Libe 2 kết tầng
(nhiều lớp sợi libe xen kẽ với nhiều lớp mô libe)
và tạo thành các chùy libe rộng hay hẹp; sợi libe
tế bào giống sợi trụ bì, tế bào gần tròn hay bầu dục, kích thước nhỏ; mô libe tế bào hình chữ nhật hay đa giác, vách hơi uốn lượn, xếp thành
dãy xuyên tâm Gỗ 2 liên tục thành vòng chiếm
gần hết tâm; mạch gỗ hình đa giác gần tròn, kích thước to, không đều, phân bố đều và dày đặc trong vùng mô mềm gỗ; mô mềm gỗ 2 tế bào hình đa giác, vách tẩm chất gỗ dày hay mỏng, xếp xuyên tâm Tia tủy 1-2 dãy tế bào hình đa giác thuôn, loe rộng ở vùng libe thành 2-3 dãy tế
bào Gỗ 1 bị dồn vào sát tủy và khó phân biệt
Mô mềm tủy còn lại một phần nhỏ, tế bào hình
đa giác, không đều, vách tẩm chất gỗ, xếp khít
Trang 4nhau Tinh thể calci oxalat hình khối có nhiều
trong nhu bì và rải rác trong mô mềm vỏ Tinh
bột có rất nhiều trong mô mềm vỏ và tia tủy, ít
hơn ở mô mềm tủy (Hình 2)
Hình 1: Đặc điểm hình thái Xáo tam phân
Thân
Vi phẫu thân có dạng hình tròn, vùng vỏ
mỏng chiếm 1/8-1/7 bán kính vi phẫu, vùng
trung trụ chiếm 7/8-6/7 bán kính vi phẫu Biểu bì
hóa mô cứng, 1 lớp tế bào hình đa giác, lớp cutin
dày Bần 4-5 lớp tế bào hình chữ nhật nằm, vách
mỏng hơi uốn lượn, xếp xuyên tâm, dễ bong tróc
thành mảng Tầng sinh bần 1-2 lớp tế bào hình
chữ nhật nằm, vách uốn lượn, xếp xuyên tâm
Nhu bì 2-3 lớp tế bào hình chữ nhật nằm, vách
cellulose, xếp xuyên tâm Mô mềm vỏ đạo, 7-9
lớp, tế bào hình đa giác nằm, không đều Trong
mô mềm vỏ, rải rác có các túi tiết tiêu ly bào
thường nằm gần nhu bì và các tế bào mô cứng
hình đa giác hay chữ nhật, vách mỏng hay dày,
nằm riêng lẻ hay xếp thành cụm Trụ bì hóa mô
cứng tạo thành 1 vòng liên tục 4-7 lớp gồm các
cụm tế bào hóa sợi hình đa giác, kích thước nhỏ nối liền với các cụm tế bào hình đa giác nằm,
vách dày, kích thước lớn Libe 1 tế bào hình đa
giác, kích thước nhỏ, sắp xếp lộn xộn thành từng
cụm dưới cụm sợi trụ bì Libe 2 liên tục và kết
tầng; tế bào hình đa giác, vách hơi uốn lượn, xếp xuyên tâm; sợi libe tế bào hình đa giác, xếp xen
kẽ với mô libe thành 3-5 lớp Gỗ 2 liên tục thành
vòng; mạch gỗ 2 hình đa giác gần tròn, kích thước nhỏ, không đều, phân bố đều trong vùng
mô mềm gỗ; mô mềm gỗ 2 tế bào hình đa giác, vách tẩm chất gỗ dày hay mỏng, xếp xuyên tâm
Tia tủy hẹp, 1 dãy tế bào hình đa giác thuôn Gỗ
1 xếp thành từng cụm quanh tủy, mỗi cụm gồm
1-4 bó, mỗi bó gồm 2-4 mạch đa giác tròn; mô mềm gỗ 1 tế bào hình đa giác, vách tẩm cellulose
hay gỗ Mô mềm tủy đạo, tế bào hình đa giác
hay gần tròn, hóa mô cứng dày hay mỏng, kích
Trang 5thước không đều Tinh thể calci oxalat hình khối
có nhiều trong libe và rải rác trong mô mềm vỏ
Tinh bột có nhiều trong mô mềm tủy và rải rác
trong mô mềm vỏ (Hình 2)
Lá
Gân giữa hơi lồi ở mặt trên, lồi nhiều ở mặt
dưới Biểu bì trên và biểu bì dưới có lớp cutin
dày và phẳng, không có lông Mô mềm vỏ gồm
hai vùng: (1) vùng ngoài gồm 2-4 lớp tế bào,
ngay dưới biểu bì có các tế bào to không liên tục,
vách dày, bên trong chứa một tinh thể, các tế bào
còn lại kích thước nhỏ, có nhiều lục lạp; (2) vùng
trong là mô mềm đạo, tế bào to hơn vùng ngoài,
hình đa giác tròn, vách dày Túi tiết kiểu tiêu ly
bào thường ở gần biểu bì, kích thước to, hình
tròn hoặc gần tròn Sợi mô cứng tạo thành hai
cung, cung nhỏ ở trên, cung to ở dưới, tế bào
hình đa giác Mô dẫn cấu tạo cấp 2, tạo thành
vòng gần liên tục với gỗ ở trong và libe ở ngoài
Libe 1 tế bào hình đa giác, vách uốn lượn, xếp
thành cụm Libe 2 tế bào hình đa giác, vách uốn
lượn, xếp thành dãy xuyên tâm
Gỗ dày gấp 3-4 lần libe Mạch gỗ 2 hình đa
giác gần tròn, xếp thành dãy 3-4 mạch hoặc riêng
lẻ; mô mềm gỗ 2 tế bào hình đa giác, xếp thành
dãy xuyên tâm với libe 2 Mạch gỗ 1 hình đa giác
tròn, nhỏ hơn mạch gỗ 2; mô mềm gỗ 1 hình đa
giác, xếp lộn xộn
Mô mềm tủy tế bào hình đa giác tròn, vách
dày, tẩm chất gỗ Trong mô mềm có nhiều tinh
thể calci oxalat hình khối nhiều mặt, mỗi tế bào
thường chỉ chứa một tinh thể to chiếm gần hết
thể tích tế bào, rất hiếm khi có 2-3 tinh thể nhỏ
trong một tế bào
Phiến lá: dày khoảng 1/3 gân giữa, cấu tạo dị
thể bất đối xứng
Biểu bì trên tế bào to, lớp cutin dày và
phẳng; biểu bì dưới tế bào nhỏ, nhiều lỗ khí, lớp
cutin mỏng hơn Ngay dưới biểu bì trên và ngay
trên biểu bì dưới có những tế bào to, không liên
tục, vách dày, chứa một tinh thể
Mô mềm giậu gồm 2 lớp tế bào thuôn dài,
không đều, tế bào lớp trên xen kẽ, ít khi xếp
chồng lên tế bào lớp dưới, dưới mỗi tế bào biểu
bì trên có 1-2 tế bào mô mềm giậu, có rất ít tinh thể
Mô mềm khuyết dày gấp 3 lần mô mềm
giậu, có những bó libe gỗ của gân phụ, có nhiều tinh thể hơn Túi tiết kiểu tiêu ly bào rải rác, thường gần biểu bì (Hình 2)
Cuống lá
Vi phẫu cắt ngang hình bán nguyệt, mặt trên phẳng, mặt dưới lồi tròn Các mô tương tự gân giữa
Biểu bì có lớp cutin dày và phẳng, có ít lông
che chở đơn bào hơi cong ở đỉnh Nhiều túi tiết tiêu ly bào thường nằm gần biểu bì, hình dạng
và kích thước giống như túi tiết ở lá
Sợi mô cứng từng cụm rải rác quanh libe Vòng mô dẫn cấu tạo cấp 2 với gỗ ở trong,
libe ở ngoài
Mô mềm tủy hóa mô cứng (Hình 2)
Gai
Vi phẫu cắt ngang hình tròn
Bần nhiều lớp tế bào hình chữ nhật, những
lớp ngoài cùng bong tróc
Mô mềm vỏ đạo, tế bào hình bầu dục hoặc
đa giác chứa tinh thể, có túi tiết kiểu tiêu ly bào
Trụ bì hóa mô cứng thành vòng gần liên tục
quanh vi phẫu Libe 1 tế bào hình đa giác, vách uốn lượn, tập trung thành cụm
Libe 2 tế bào hình chữ nhật, xếp thành dãy
xuyên tâm, rải rác có các cụm sợi libe
Vòng mô dẫn cấu tạo cấp 2 với gỗ dày gấp
3-4 lần libe Mạch gỗ 2 hình đa giác tập trung thành dãy 3-5 mạch hay riêng lẻ, mô mềm gỗ 2 hình đa giác, xếp thành dãy xuyên tâm
Gỗ 1 phân hóa ly tâm, mỗi bó có 2-3 mạch,
mô mềm gỗ 1 hình đa giác, vách tẩm chất gỗ, xếp lộn xộn
Mô mềm tủy đạo, hóa mô cứng, có nhiều
tinh bột Tinh thể calci oxalat hình khối nhiều mặt trong mô mềm vỏ, libe và mô mềm tủy (Hình 2)
Trang 6Hình 2: Đặc điểm giải phẫu rễ, thân, lá và gai của Xáo tam phân (b: bần, bbd: biểu bì dưới, bbt: biểu bì trên,
ca:tinh thể calci oxalat, g: gỗ, g2: gỗ 2, l: libe, l2: libe 2, mc: mô cứng, mg: mô mềm giậu, mk: mô mềm khuyết, ml:
mô libe, mm: mô mềm, sl: sợi libe, tc:mô mềm tủy hóa mô cứng, tr: trụ bì, tt: túi tiết)
Trang 7Đặc điểm bột dược liệu
Bột rễ màu vàng nhạt, có nhiều xơ, mùi rất
thơm, vị nhạt Quan sát dưới kính hiển vi có các
thành phần sau: Mảnh bần màu vàng nâu, tế bào
hình đa giác hay tế bào hình chữ nhật, xếp xuyên
tâm Tế bào mô cứng hình chữ nhật hoặc hình đa
giác, riêng lẻ hay dính thành cụm Mảnh mạch
điểm Mảnh mạch mạng Sợi mô cứng riêng lẻ
hay tập trung thành từng đám Tinh thể calci
oxalat hình khối Hạt tinh bột riêng lẻ hay dính
2,3 hạt, hình dạng thay đổi, hình tròn, hình
chuông hay hình quạt, có tễ là một điểm nhỏ hay
vạch phân nhánh Mảnh mô mềm gồm các tế
bào hình đa giác gần tròn, vách mỏng chứa tinh
bột Khối nhựa màu cam (Hình 3)
Bột thân màu vàng xanh, có nhiều xơ, mùi
thơm nhẹ, vị nhạt Quan sát dưới kính hiển vi có các thành phần sau: Mảnh bần màu vàng nâu, tế bào hình đa giác Mảnh biểu bì tế bào hình đa giác Tế bào mô cứng hình chữ nhật hoặc hình
đa giác, vách dày hay mỏng, có chứa hoặc không chứa tinh bột, riêng lẻ hay dính thành cụm Mảnh mạch điểm Mảnh mạch xoắn Sợi mô cứng riêng lẻ hay tập trung thành từng đám Tinh thể calci oxalat hình khối Hạt tinh bột tròn
có tễ phân nhánh Mảnh mô mềm gồm các tế bào hình đa giác gần tròn, vách mỏng hay các tế bào hình chữ nhật, có chứa hoặc không chứa tinh bột
(Hình 3)
Hình 3: Các thành phần bột dược liệu của Xáo tam phân
Bột lá màu xanh, mùi hắc, vị hơi đắng Soi
bột dưới kính hiển vi thấy: Các mảnh mạch vạch,
mạch mạng và mạch xoắn Mảnh mô mềm giậu
Mảnh mô mềm tế bào gần tròn, chứa lục lạp
Mảnh biểu bì trên tế bào hình đa giác Mảnh biểu bì dưới tế bào hình đa giác, có nhiều lỗ khí kiểu trực bào Sợi đứng riêng lẻ hay từng bó, vách rất dày, khoang hẹp Sợi có tinh thể calci oxalat Tế bào to chứa tinh thể chiếm gần hết thể
Trang 8tích tế bào Tinh thể calci oxalat hình khối nhiều
mặt có rất nhiều (Hình 3)
Qua phân tích, so sánh đối chiếu với phần
mô tả đặc điểm của loài Paramignya trimera
trong các tài liệu(1-3,5,9), mẫu cây Xáo tam phân
mà đề tài khảo sát và mô tả là hoa mẫu 3 và
xác định đây là loài Paramignya trimera (Oliv.)
Guillaum Theo Phạm Hoàng Hộ(5) và Võ Văn
Chi(9), loài Paramignya trimera (Oliv.) Guillaum
còn có tên đồng nghĩa là Atalantia trimera
Oliv Tuy nhiên, Xáo tam phân - Paramignya
trimera (Oliv.) Guillaum, theo M.H.Lecomte(2)
và Phạm Hoàng Hộ(5) mô tả cụm hoa dạng
chùm nhưng qua các mẫu khảo sát, chúng tôi
nhận thấy cụm hoa dạng xim 2 ngả; theo
Phạm Hoàng Hộ(5) mô tả có 3 nhị nhưng qua
các mẫu khảo sát, hoa có 6 nhị rời giống như
mô tả của I.H.Burkill(1) và M.H.Lecomte(2)
KẾT LUẬN
Các đặc điểm hình thái của rễ, thân, lá,
hoa, cấu tạo giải phẫu của rễ, thân, lá, cuống
lá, gai và thành phần bột rễ, thân, lá của Xáo
tam phân - Paramignya trimera (Oliv.)
Guillaum lần đầu tiên được mô tả một cách
chi tiết Những đặc điểm này giúp nhận dạng
và kiểm nghiệm về mặt vi học của loài này TÀI LIỆU THAM KHẢO
Paramignya, Atalantia and Citrus, found in Malaya Gardens’ Bulletin Straits Settlem, Vol.V, p.213
Aurantioideae (Rutaceae), Telopea 7, p.334
(2013) Nghiên cứu độc tính cấp, tác dụng bảo vệ gan và tác
dụng gây độc tế bào ung thư của Xáo tam phân Tạp chí Dược
học, số 1/2013, tập 18
NXB Trẻ,
(2013) Phân lập và định lượng ostruthin trong dược liệu xáo
tam phân thu hái tại Việt Nam Tạp chí Dược học, số 3, tập 18
(2014) Phân lập một số hợp chất coumarin trong rễ xáo tam
phân Tạp chí Dược học, số 457
Phương (2014) Phân lập một vài hợp chất acridon alkaloid
trong rễ xáo tam phân Tạp chí Dược học, số 458
xuất bản Giáo dục
Ngày phản biện nhận xét bài báo: 20/11/2015