Đề tài: Tìm hiểu các cuộc cải cách trong lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX

Cuộc cải cách của Khúc Hạo, cuộc cải cách của Hồ Quý Ly, cuộc cải cách của Lê Thánh Tông, cuộc cải cách hành chính của Minh Mệnh là những nội dung chính trong đề tài "Tìm hiểu các cuộc cải cách trong lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX". Mời các bạn cùng tham khảo nội dung đề tài để nắm bắt nội dung chi tiết.

M C L C Ụ Ụ

M c l c  ụ ụ …        1

M  Đ U  Ở Ầ ……         2

N I DUNG  Ộ ……         4

I. CU C C I CÁCH C A KHÚC H O Ộ Ả Ủ Ạ ….…        4

II. CU C C I CÁCH C A H  QUÍ LY Ộ Ả Ủ Ồ ……        7

III. CU C C I CÁCH C A LÊ THÁNH TÔNG Ộ Ả Ủ ….….      13

IV. CU C C I CÁCH C A MINH M NH Ộ Ả Ủ Ệ ……      22

K T LU N Ế Ậ ……       26

TÀI LI U THAM KH O Ệ Ả ……       27

H  Quý Ly cu i th  k  XIV, đ u th  k  XV, cu c c i cách c a Lê Thánh Tông cu i th  kồ ố ế ỷ ầ ế ỷ ộ ả ủ ố ế ỷ 

XV, cu c c i cách hành chính c a Minh M nh   n a đ u th  k  XIX. V  trí, tác d ng c a m iộ ả ủ ệ ở ử ầ ế ỷ ị ụ ủ ỗ  

cu c c i cách đ i v i s  phát tri n c a xã h i, đ t nộ ả ố ớ ự ể ủ ộ ấ ước có khác nhau, nh ng là m t n i dungư ộ ộ  quan tr ng c a l ch s  Vi t Nam th i Trung đ i. Nghiên c u và n m v ng n i dung các cu cọ ủ ị ử ệ ờ ạ ứ ắ ữ ộ ộ  

c i cách nói trên s  giúp chúng ta hi u bi t đ y đ  và sâu s c h n l ch s  Vi t Nam th iả ẽ ể ế ầ ủ ắ ơ ị ử ệ ờ  Trung đ i.ạ

2. L ch s  nghiên c u v n đị ử ứ ấ ề

Đây là đ  tài đã đề ược nhi u nhà nghiên c u v  khoa h c xã h i, chính tr , quânề ứ ề ọ ộ ị  

s ; đ c bi t là các nhà s  h c bàn đ n, v i nhi u công trình nghiên c u đự ặ ệ ử ọ ế ớ ề ứ ược công b :ố

         Lê Đ c Ti t, ứ ế Lê Thánh Tông ­ V  vua anh minh, nhà canh tân xu t s c, ị ấ ắ  Nhà xu t b nấ ả  Quân đ i nhân dân, Hà N i, 1997.ộ ộ

      Văn T o, ạ S  h c và hi n th c,  ử ọ ệ ự Nhà xu t b n Khoa h c Xã h i, Hà N i, 2000.ấ ả ọ ộ ộ

      Nguy n Đăng Th c, ễ ụ L ch s  t  t ị ử ư ưở ng Vi t Nam ệ , Nxb TP. H  Chí Minh, 1992.ồ

Ngoài ra, còn nhi u sách, báo, t p chí, k  y u h i th o khoa h c đã đăng t i nhi u n iề ạ ỷ ế ộ ả ọ ả ề ộ  dung v  các xu hề ướng canh tân trong l ch s  Vi t Nam t  th  k  X đ n n a đ u th  k  XIX.ị ử ệ ừ ế ỉ ế ử ầ ế ỉ

Riêng cá nhân tôi mu n tìm hi u v n đ  m t cách cô đ ng, có h  th ng v  các cu c c iố ể ấ ề ộ ọ ệ ố ề ộ ả  cách trong l ch s  t  th  k  X đ n n a đ u th  k  XIX. ị ử ừ ế ỷ ế ử ầ ế ỷ Đó là lí do tôi vi t chuyên đ  “ế ề TÌM 

HI U CÁC CU C C I CÁCH TRONG L CH S  VI T NAM T  TH  K  X Đ N N AỂ Ộ Ả Ị Ử Ệ Ừ Ế Ỉ Ế Ử  

Đ U TH  K  XIX”Ầ Ế Ỉ  

3. Đ i tố ượng và ph m vi nghiên c uạ ứ

Đ  tài này ch  y u đ  c p đ n các cu c c i cách trong l ch s  Vi t Nam t  thề ủ ế ề ậ ế ộ ả ị ử ệ ừ ế 

k  X đ n n a đ u th  k  XIX.ỷ ế ử ầ ế ỷ

4. Phương pháp nghiên c uứ

Đ  th c hi n đ  tài này, tôi đã s  d ng các phể ự ệ ề ử ụ ương pháp nh  t p h p t  li u vàư ậ ợ ư ệ  

h  th ng hóa, khái quát hóa và thông qua đó trình bày ý tệ ố ưởng c a mình v  nh n đ nh, đánh giáủ ề ậ ị  các cu c c i cách nói trên. ộ ả

5. Nh ng đóng góp c a đ  tàiữ ủ ề

Qua đ  tài này, tôi hy v ng s  giúp ề ọ ẽ cho h c sinh b  sung thêm ki n th c và hi uọ ổ ế ứ ể  

rõ h n v  L ch s  Vi t Nam t  th  k  X đ n n a đ u th  k  XIX trong chơ ề ị ử ệ ừ ế ỉ ế ử ầ ế ỉ ương trình l p 10,ớ  

đ c bi t là các em h c sinh trong đ i tuy n h c sinh gi i môn L ch s ặ ệ ọ ộ ể ọ ỏ ị ử

6. B  c c c a đ  tàiố ụ ủ ề

Trong đ  tài chia làm ba ph n: M  đ u, n i dung và k t lu n. Trong ph n n iề ầ ở ầ ộ ế ậ ầ ộ  dung g m có ba ph n nh  sau:ồ ầ ư

I. Cu c c i cách c a Khúc H o.ộ ả ủ ạ

II. Cu c c i cách c a H  Quý Ly.ộ ả ủ ồ

III. Cu c c i cách c a Lê Thánh Tông.ộ ả ủ

IV. Cu c c i cách hành chính c a Minh M nh.ộ ả ủ ệ

Tuy nhiên, do kh  năng có h n, tài li u còn quá ít  i nên đ  tài này không tránhả ạ ệ ỏ ề  

kh i nhi u thi u sót. Kính mong các Th y, Cô đóng góp thêm ý ki n đ  tôi rút kinh nghi mỏ ề ế ầ ế ể ệ  cho nh ng l n sau th c hi n đữ ầ ự ệ ượ ố ơc t t h n

       Mĩ Tho, ngày 1 tháng 3 năm 2011

              Người vi tế

      Nguy n Công Chánhễ

N I DUNG Ộ

1.1. Hoàn c nh l ch sả ị ử

Năm 905, Khúc Th a D , m t hào trừ ụ ộ ưởng   H ng Châu (H i Dở ồ ả ương ngày nay) ch pớ  

l y th i c  chính quy n nhà Đấ ờ ơ ề ường suy y u đã hi u tri u nhân dân n i d y kh i nghĩa, chi mế ệ ệ ổ ậ ở ế  đóng ph  thành T ng Bình (Hà N I), t  x ng là Ti t đ  s , xóa b  chính quy n đô h  c a nhàủ ố ộ ự ư ế ộ ứ ỏ ề ộ ủ  

Đường   nở ước ta. Ngày 7 tháng 2 năm 906, vua Đường bu c ph i phong cho Khúc Th a Dộ ả ừ ụ làm Tĩnh H i quân ti t đ  s  tả ế ộ ứ ước Đ ng binh Chồ ương s  T c là nhà Đự ứ ường ph i công nh nả ậ  Khúc Th a D  có quy n n m c  vi c quân s , chính quy n, kinh t , tài chính. Th  s  cácừ ụ ề ắ ả ệ ự ề ế ứ ử  châu đ u thành thu c h  Ti t đ  s  đề ộ ạ ế ộ ứ ượ ực t  ý c t c  các quan l i văn, võ, tr ng thu thu  máắ ử ạ ư ế  trong vùng cai qu n.ả

Nh  v y, k  t  năm 905, tuy còn mang danh hi u m t ch c quan c a nhà Đư ậ ể ừ ệ ộ ứ ủ ường, 

nh ng v  th c ch t Khúc Th a D  đã giành l y chính quy n t  tay b n phong ki n nhàư ề ự ấ ừ ụ ấ ề ừ ọ ế  

Đường, d ng nên m t chính quy n t  ch , đã k t thúc v  c  b n ách đô h  h n m t nghìnự ộ ề ự ủ ế ề ơ ả ộ ơ ộ  năm c a phong ki n phủ ế ương B c. Cu c c i cách c a Khúc H o cũng nh  các cu c khángắ ộ ả ủ ạ ư ộ  chi n ti p theo đó c a Dế ế ủ ương Đình Ngh  (931), Ngô Quy n (938) là công cu c bệ ề ộ ước đ u xâyầ  

d ng và b o v  qu c gia, chính quy n đ c l p, t  ch  có t  ch c c a m t dân t c đã th c sự ả ệ ố ề ộ ậ ự ủ ổ ứ ủ ộ ộ ự ự làm ch  qu c gia mình.ủ ố

Đ t nấ ước bước vào k  nguyên đ c l p, t  do, nh ng nh ng h u qu  mà h n m t nghìnỷ ộ ậ ự ư ữ ậ ả ơ ộ  năm đô h  c a b n phong ki n phộ ủ ọ ế ương B c đ  l i th t n ng n ắ ể ạ ậ ặ ề

1.1.1. V  kinh tề ế 

Chính quy n đô h  đã thi hành chính sách bóc l t r t n ng n  và dề ộ ộ ấ ặ ề ưới nhi u hình th c.ề ứ  

Ch  đ  c ng n p là th  đo n bóc l t h t s c tàn b o c a phong ki n phế ộ ố ạ ủ ạ ộ ế ứ ạ ủ ế ương B c đắ ược th cự  

hi n liên t c su t th i B c thu c. Hàng năm, các châu, qu n, huy n ph i n p nhi u lâm thệ ụ ố ờ ắ ộ ậ ệ ả ộ ề ổ 

s n quý, nhi u s n ph m th  công. Ngoài ch  đ  c ng n p, còn có thêm nhi u lo i thu  khác,ả ề ả ẩ ủ ế ộ ố ạ ề ạ ế  

m c thu  nhân dân ph i đóng r t n ng: riêng thu  mu i, hàng năm   Âu L c cũ ph i n p lênứ ế ả ấ ặ ế ố ở ạ ả ộ  

t i hàng v n quan ti n. Nh ng h  làm ngh  mu i và mò ng c trai hàng năm m i h  ph i n pớ ạ ề ữ ộ ề ố ọ ỗ ộ ả ộ  thu  lên t i 100 h c g o. Ngoài các lo i thu  tô, dung, đi u, lế ớ ộ ạ ạ ế ệ ưỡng thu  mà nhân dân ta ph iế ả  

n p cho chính quy n đô h , h  còn b  quan l i trong chính quy n đô h  ra s c nhũng nhi u, vộ ề ộ ọ ị ạ ề ộ ứ ễ ơ vét c a c i đ  làm giàu riêng. Đ i s ng c a nhân dân Âu L c cũ do đó vô cùng c c kh  Nhi uủ ả ể ờ ố ủ ạ ự ổ ề  

người ph i bán mình, bán v  con cho b n giàu có, b n quan l i đô h , b  bi n thành nô t , m tả ợ ọ ọ ạ ộ ị ế ỳ ộ  

b  ph n b  m t đ t hay không có ru ng đ t cày c y b  bi n thành nông nô, nhi u nông dân bộ ậ ị ấ ấ ộ ấ ấ ị ế ề ị phá s n, l u vong mà s  cũ g i là “dân vong m nh”.ả ư ử ọ ệ

Th c tr ng nói trên đòi h i chính quy n h  Khúc ph i nhanh chóng th c thi nh ngự ạ ỏ ề ọ ả ự ữ  chính sách c i cách v  kinh t , xóa b  chính sách bóc l t n ng n  c a chính quy n đô hả ề ế ỏ ộ ặ ề ủ ề ộ 

trước đó, phát tri n kinh t , c i thi n đ i s ng c a nhân dân. Có làm để ế ả ệ ờ ố ủ ược nh  v y, m i có cư ậ ớ ơ 

s  v ng ch c đ  b o v  và xây d ng qu c gia đ c l p, t  ch  lâu dài, m i có th c l c đở ữ ắ ể ả ệ ự ố ộ ậ ự ủ ớ ự ự ể đánh b i các cu c xâm lạ ộ ược ti p theo c a phong ki n phế ủ ế ương B c. Vi c nhà H u Lắ ệ ậ ương công 

nh n và phong ch c “An Nam đô h  sung ti t đ  s ” cho Khúc H o (ngày 1 tháng 9 năm 907),ậ ứ ộ ế ộ ứ ạ  

nh ng năm 908 l i phong cho L u  n (m t viên quan cũ c a nhà Đư ạ ư Ẩ ộ ủ ường cai qu n mi n Qu ngả ề ả  Châu – Trung Qu c) làm “Tĩnh h i quân ti t đ  An Nam đô h ”, ch ng t  b n c m quy nố ả ế ộ ộ ứ ỏ ọ ầ ề  

phương B c v n ch a t  b  dã tâm xâm chi m nắ ẫ ư ừ ỏ ế ước ta

1.1.2. V  chính tr  ­ xã h iề ị ộ  

Trong h n m t thiên niên k  xâm lơ ộ ỷ ược và đô h , các tri u đ i phộ ề ạ ương B c đâu ch  d ngắ ỉ ừ  

l i   nh ng chính sách v  vét, cạ ở ữ ơ ướp bóc tàn b o, mà còn ráo ri t th c hi n chính sách đ ngạ ế ự ệ ồ  hóa nh m Hán hóa Vi t t c, nh m vĩnh vi n xóa b  s  t n t i c a qu c gia Âu L c và dân t cằ ệ ộ ằ ễ ỏ ự ồ ạ ủ ố ạ ộ  

Vi t, bi n đ t nệ ế ấ ước Âu L c thành qu n, huy n c a Trung Qu c. T  năm 905, sau khi giànhạ ậ ệ ủ ố ừ  

được chính quy n, đ  xây d ng m t qu c gia hoàn toàn đ c l p, t  ch , đòi h i h  Khúc ph iề ể ự ộ ố ộ ậ ự ủ ỏ ọ ả  

th c hi n nh ng c i cách v  hành chính, chính tr , xã h i đ  xóa b  d n nh ng  nh hự ệ ữ ả ề ị ộ ể ỏ ầ ữ ả ưởng sâu 

s c và h u qu  n ng n  do th i B c thu c đ  l i, kh c ph c tính phân tán c a quy n l c thắ ậ ả ặ ề ờ ắ ộ ể ạ ắ ụ ủ ề ự ủ lĩnh đ a phị ương, xây d ng m t chính quy n dân t c th ng nh t t  trung ự ộ ề ộ ố ấ ừ ương đ n các làng xã.ế

2.2. Cu c c i cách c a Khúc H oộ ả ủ ạ

Khúc H o là con c a Khúc Th a D  Năm 906, ông đạ ủ ừ ụ ược Khúc Th a D  phong ch cừ ụ ứ  

“Tĩnh h i hành quân t  mã quy n tri l u h u”, m t ch c v  ch  huy quân đ i. Ngày 23 tháng 7ả ư ề ư ậ ộ ứ ụ ỉ ộ  năm 907, Khúc Th a D  m t, Khúc H o n i nghi p cha. Ngày 1 tháng 9 năm 907, nhà H uừ ụ ấ ạ ố ệ ậ  

Lương phong cho ông ch c “An Nam đô h  ti t đ  s ”. T  đó, Khúc H o b t tay th c hi nứ ộ ế ộ ứ ừ ạ ắ ự ệ  công cu c c i cách trên nhi u m t: chính tr , kinh t , xã h i.ộ ả ề ặ ị ế ộ

2.2.1. V  chính trề ị

Bãi b  mô hình t  ch c hành chính, chính quy n đô h  c a nhà Đỏ ổ ứ ề ộ ủ ường: An Nam đô hộ 

ph  ủ  châu   huy n ệ  hương   xã. Khúc H o t  ch c l i b  máy qu n lý nhà nạ ổ ứ ạ ộ ả ướ ừc t  trung 

thành nh ng đ n v  hành chính các c p: l , ph , châu, giáp, xã. Đ n v  hữ ơ ị ấ ộ ủ ơ ị ương trước đó đượ  c

đ i thành giáp. Đ ng đ u giáp là qu n giáp và phó tri giáp. Ngoài nh ng hổ ứ ầ ả ữ ương cũ đ i thànhổ  giáp, Khúc H o còn chia đ t thêm nhi u giáp m i, t ng c ng 314 giáp (th i nhà Đạ ặ ề ớ ổ ộ ờ ường ở 

nước ta có 159 hương). Đ n v  hành chính th p nh t là xã có các ch c chánh l nh trơ ị ấ ấ ứ ệ ưởng, l nhệ  

trưởng cai qu n.ả

V i c i cách nói trên, chính quy n c a Khúc H o đã ti n thêm m t bớ ả ề ủ ạ ế ộ ước trên đườ  ngxây d ng n n t  ch , th ng nh t, tăng cự ề ự ủ ố ấ ường được s  qu n lý c a chính quy n trung ự ả ủ ề ươ  ng

đ i v i các đ a phố ớ ị ương

Đường l i chính tr  c a cu c c i cách theo đ nh hố ị ủ ộ ả ị ướng chung là “chính s  c t chu ng ự ố ộ   khoan dung gi n d  Nhân dân đ u đ ả ị ề ượ c yên vui” [3, tr.218]. T  tư ưởng c i cách ti n b  đóả ế ộ  

được th  hi n c  th    nh ng c i cách v  kinh t  ­ xã h i.ể ệ ụ ể ở ữ ả ề ế ộ

2.2.2. V  kinh t  ­ xã h iề ế ộ

Khúc H o bãi b  ch  đ  đi n tô và phu d ch, th c hi n “bình quân thu  ru ng, tha bạ ỏ ế ộ ề ị ự ệ ế ộ ỏ 

l c d ch, l p s  khai h  kh u, kê rõ h  tên, quê quán giao cho giáp trự ị ậ ổ ộ ẩ ọ ưởng trông coi…” [3, tr.218].  

Nh ng c i cách v  kinh t  c a Khúc H o đã xóa b  đữ ả ề ế ủ ạ ỏ ược ch  đ  bóc l t n ng n  c aế ộ ộ ặ ề ủ  chính quy n đô h  nhà Đề ộ ường, phù h p v i nguy n v ng c a nhân dân b y gi  Do đó có tácợ ớ ệ ọ ủ ấ ờ  

d ng tích c c, c ng c  m i quan h  g n bó gi a nhà nụ ự ủ ố ố ệ ắ ữ ước và nhân dân, m t nhân t  c c kộ ố ự ỳ quan tr ng trong công cu c xây d ng và b o v  nhà nọ ộ ự ả ệ ước, qu c gia đ c l p, t  ch  non trố ộ ậ ự ủ ẻ 

v a m i đừ ớ ược thành l p t  năm 905.ậ ừ

Chính sách “bình quân thu  ru ng” c a Khúc H o khác h n v  b n ch t ch  đ  “quânế ộ ủ ạ ẳ ề ả ấ ế ộ  

đi n”, chính sách thu  tô, dung, đi u c a nhà Đề ế ệ ủ ường   Trung Qu c. Chính sách đó phù h pở ố ợ  

v i k t c u kinh t  xã h i th c t  c a nớ ế ấ ế ộ ự ế ủ ước ta b y gi , t o nên s  dung h p gi a quy n l iấ ờ ạ ự ợ ữ ề ợ  

c a nhà nủ ước trung ương v i làng xã trong b i c nh c a nớ ố ả ủ ước ta đ u th  k  X. Khúc H oầ ế ỷ ạ  

th c hi n chính sách bình quân thu  ru ng là nhà nự ệ ế ộ ước th a nh n quy n s  h u ru ng đ từ ậ ề ở ữ ộ ấ  trong th c t  c a các công xã và quy n phân ph i ru ng đ t bình đ ng c a công xã cho các giaự ế ủ ề ố ộ ấ ẳ ủ  đình thành viên công xã, trên c  s  đó, các h  gia đình đóng thu  b ng nhau cho nhà nơ ở ộ ế ằ ướ  cthông qua công xã

Thông qua c i cách kinh t  nói trên, cũng đã có tác d ng trong vi c xác l p bả ế ụ ệ ậ ước đ uầ  quy n s  h u ru ng đ t công làng xã trên danh nghĩa c a nhà nề ở ữ ộ ấ ủ ước, đ t n n móng ban đ uặ ề ầ  cho vi c gây d ng ch  đ  s  h u ru ng đ t c a nhà nệ ự ế ộ ở ữ ộ ấ ủ ước, đ  trên c  s  đó s  ti p t c gâyể ơ ở ẽ ế ụ  

d ng, c ng c  d n theo ti n trình phát tri n c a ch  đ  phong ki n trung ự ủ ố ầ ế ể ủ ế ộ ế ương t p quy n sauậ ề  này

Nh ng c i cách c a Khúc H o có tác d ng và ý nghĩa l n lao trong công cu c xây d ngữ ả ủ ạ ụ ớ ộ ự  

m t chính quy n t  ch , m t qu c gia đ c l p, th ng nh t, tách kh i ph m vi th  l c c aộ ề ự ủ ộ ố ộ ậ ố ấ ỏ ạ ế ự ủ  chính quy n phong ki n Trung Qu c. Nh  chúng ta bi t, An Nam đô h  ph  hay Tĩnh h i quânề ế ố ư ế ộ ủ ả  

th i thu c Đờ ộ ường là m t đ n v  hành chính đ a phộ ơ ị ị ương thu c chính quy n phong ki n trungộ ề ế  

c i cách c a Khúc H o đã bi u hi n r t rõ r t tinh th n t  ch , t  cả ủ ạ ể ệ ấ ệ ầ ự ủ ự ường, t  l p và quy t tâmự ậ ế  

c a dân t c ta b y gi  mà Khúc H o là tiêu bi u, nh m ti n lên xây d ng m t đ t nủ ộ ấ ờ ạ ể ằ ế ự ộ ấ ước hoàn toàn đ c l p t  ch  t  sau chi n th ng B ch Đ ng năm 938 c a Ngô Quy n. Cu c c i cáchộ ậ ự ủ ừ ế ắ ạ ằ ủ ề ộ ả  

c a Khúc H o đủ ạ ược th c hi n năm 907 là m t bi u hi n v  n n đ c l p, t  ch  c a dân t cự ệ ộ ể ệ ề ề ộ ậ ự ủ ủ ộ  

Vi t Nam đã th c s  đệ ự ự ược xác l p và nậ ước ta lúc đó không còn là m t qu c gia b  phong ki nộ ố ị ế  

phương B c đô h  n a.ắ ộ ữ

V i t t c  nh ng đi u phân tích   trên cho ta th y, cu c c i cách c a Khúc H o có ýớ ấ ả ữ ề ở ấ ộ ả ủ ạ  nghĩa l ch s  to l n, m  đ u cho l ch s  t  tị ử ớ ở ầ ị ử ư ưởng c i cách và các cu c c i cách trong l ch sả ộ ả ị ử 

Vi t Nam.ệ

II. CU C C I CÁCH C A H  QUÝ LYỘ Ả Ủ Ồ

2.1. Hoàn c nh l ch sả ị ử

Vương tri u Tr n, t  vua Tr n D  Tông (1341 – 1369) tr  v  sau, ngày càng đi vào conề ầ ừ ầ ụ ở ề  

đường suy thoái. Vua quan đua nhau ăn ch i hơ ưởng l c, không còn chăm lo đ n đ i s ng c aạ ế ờ ố ủ  nhân dân. B n quý t c, quan l i b t quân dân xây d ng dinh th , chùa chi n, hát xọ ộ ạ ắ ự ự ề ướng, ch iơ  

b i phóng túng. Nh ng k  b t tài nh ng khéo xu n nh đ u đờ ữ ẻ ấ ư ị ề ược thăng quan ti n ch c, kế ứ ỷ 

cương tri u chính r i lo n. Vi c Chu Văn An – quan T  nghi p Qu c t  giám dâng s  xinề ố ạ ệ ư ệ ố ử ớ  chém 7 tên n nh th n không đị ầ ược đã tr   n t  quan là m t b ng ch ng.ả ấ ừ ộ ằ ứ

Trong n i b  t ng l p quý t c c m quy n chia bè phái, mâu thu n, gi t h i l n nhau độ ộ ầ ớ ộ ầ ề ẫ ế ạ ẫ ể tranh giành đ a v , quy n l c ngày càng kh c li t, đi n hình là v  m t s  quý t c đ i th n nhàị ị ề ự ố ệ ể ụ ộ ố ộ ạ ầ  

Tr n nh  Thái b o Tr n Nguyên Hàng, Thầ ư ả ầ ượng tướng quân Tr n Khát Chân m u gi t Hầ ư ế ồ Quý Ly không được, b  H  Quý Ly gi t ch t cùng v i h n 370 quan l i quý t c  khác.ị ồ ế ế ớ ơ ạ ộ

Vua quan, quý t c ăn ch i hộ ơ ưởng l c, không chăm lo đ n đ i s ng c a nhân dân, l i cònạ ế ờ ố ủ ạ  

ra s c huy đ ng s c ngứ ộ ứ ười, s c c a c a nhân dân ph c v  cho các cu c chi n tranh chinh ph tứ ủ ủ ụ ụ ộ ế ạ  các nước Ai Lao, Chămpa, càng làm cho đ i s ng c a nhân dân thêm kh  c c. S ng trong hoànờ ố ủ ổ ự ố  

c nh cùng c c đó, nhi u ngả ự ề ười ph i bán mình tr  thành nông nô, nô t  c a t ng l p quan l i,ả ở ỳ ủ ầ ớ ạ  

nh ng cu c s ng thân ph n c a h  còn kh  c c h n. Đó chính là nguyên nhân d n đ n mâuư ộ ố ậ ủ ọ ổ ự ơ ẫ ế  thu n xã h i gay g t và phong trào kh i nghĩa nông dân cu I th  k  XIV. L c lẫ ộ ắ ở ố ế ỷ ự ượng tham gia đông đ o là nông dân nghèo, nông nô, nô t  trong các đi n trang c a vả ỳ ề ủ ương h u, quý t c Tr n.ầ ộ ầ  

Đi u đó ch ng t  t  n a cu i th  k  XIV, xã h i Vi t Nam đã bề ứ ỏ ừ ử ố ế ỷ ộ ệ ước vào cu c kh ng ho ng,ộ ủ ả  

vương tri u Tr n đã suy thoái.ề ầ

Bên c nh đó, n a cu i th  k  XIV, vua Chămpa thạ ử ố ế ỷ ường xuyên đánh phá vùng biên gi iớ  phía Nam Đ i Vi t và nhi u l n còn đem quân đánh phá kinh thành Thăng Long, bu c vuaạ ệ ề ầ ộ  

Tr n ph i đi lánh n n.ầ ả ạ

Nhà Minh (Trung Qu c) b y gi  l i d ng s  suy y u c a nhà Tr n đã ra s c yêu sách,ố ấ ờ ợ ụ ự ế ủ ầ ứ  

bu c nhà tr n ph i ch p nh n. Năm 1384, nhà minh bu c nhà Tr n c p lộ ầ ả ấ ậ ộ ầ ấ ương th c cho quânự  Minh đánh Vân Nam, nhà Tr n ph i n p 5000 th ch lầ ả ộ ạ ương. Năm 1385, nhà Tr n ph i tuy n 20ầ ả ể  nhà s  đ a sang Kim Lăng n p cho nhà Minh. Năm 1386, nhà Minh l i đòi dâng n p 50 th tư ư ộ ạ ộ ớ  voi, chu n b  lẩ ị ương th o d c đả ọ ường t  Ngh  An tr  ra đ  v n chuy n đ n Vân Nam. Nămừ ệ ở ể ậ ể ế  

1394, nhà Minh đòi n p 80.000 th ch g o, nhà tr n ph i n p 10.000 th ch g o và ph i chộ ạ ạ ầ ả ộ ạ ạ ả ở sang t n Long Châu. Năm 1395, còn ph i n p voi và lậ ả ộ ương th c. Nguy c  xâm lự ơ ược đ t nấ ướ  c

ta c a nhà Minh ngày càng đ n g n, nh ng vủ ế ầ ư ương tri u Tr n đã b t l c, không còn đ  khề ầ ấ ự ủ ả năng đ  t  ch c, lãnh đ o dân t c kháng chi n nh  trể ổ ứ ạ ộ ế ư ước đó

Thi t ch  chính tr  quân ch  quý t c nhà Tr n bế ế ị ủ ộ ầ ước vào giai đo n kh ng ho ng, kìmạ ủ ả  hãm s  phát tri n xã h i đang trên bự ể ộ ước đường phong ki n hóa, xác l p ch  đ  phong ki n t pế ậ ế ộ ế ậ  quy n chuyên ch ề ế

Dưới th i Lý (1010 – 1225), nh t là sang th i Tr n (1226 – 1400), do m c đích, chờ ấ ờ ầ ụ ủ 

trương c a nhà nủ ước trong công cu c t  ch c b  máy quan ch c mà h u h t quan l i thamộ ổ ứ ộ ứ ầ ế ạ  chính đ u xu t thân t  t ng l p quý t c (th i Lý), quý t c tôn th t (th i Tr n). T ng l p quýề ấ ừ ầ ớ ộ ờ ộ ấ ờ ầ ầ ớ  

t c v a n m gi  các ch c v  ch  ch t   tri u đình và   chính quy n đ a phộ ừ ắ ữ ứ ụ ủ ố ở ề ở ề ị ương, v a có r từ ấ  nhi u đ c quy n, đ c l i, có r t nhi u đi n trang, thái  p cùng nông nô, nô t  T o nên đ cề ặ ề ặ ợ ấ ề ề ấ ỳ ạ ặ  

đi m c a ch  đ  quân ch  th i Lý, Tr n là ch  đ  quân ch  quý t c và đ a đ n s  phát tri nể ủ ế ộ ủ ờ ầ ế ộ ủ ộ ư ế ự ể  

m nh m  quan h  bóc l t nông nô, nô t  c a quý t c trong xã h i. ạ ẽ ệ ộ ỳ ủ ộ ộ

Vào n a cu i th  k  XIV, sau m t th i gian phát huy đử ố ế ỷ ộ ờ ược m t tích c c đ i v i s  phátặ ự ố ớ ự  tri n kinh t ,  n đ nh xã h i, thì vào cu i Tr n, quan h  bóc l t đó đã b c l  m t tiêu c c, đ iể ế ổ ị ộ ố ầ ệ ộ ộ ộ ặ ự ờ  

s ng c a nông nô, nô t  do b  bóc l t tri t đ  tr  nên h t s c c c kh , nông dân nghèo b  nôngố ủ ỳ ị ộ ệ ể ở ế ứ ự ổ ị  

nô hóa đã d n đ n mâu thu n xã h i gay g t và phong trào nông dân kh i nghĩa cu i Tr n ngàyẫ ế ẫ ộ ắ ở ố ầ  càng phát tri n. Đi u đó ch ng t  thi t ch  chính tr  quân ch  quý t c và quan h  bóc l t nôngể ề ứ ỏ ế ế ị ủ ộ ệ ộ  

nô, nô t  vào cu i th  k  XIV, đã kh ng ho ng, kìm hãm s  ti n hóa c a xã h i Đ i Vi t, làmỳ ố ế ỷ ủ ả ự ế ủ ộ ạ ệ  cho quá trình phong ki n hóa trong xã h i ti n t i xác l p m t th  ch  quân ch  quan liêuế ộ ế ớ ậ ộ ể ế ủ  chuyên ch , m t nhà nế ộ ước phong ki n trung ế ương t p quy n th ng nh t và m nh, m t quanậ ề ố ấ ạ ộ  

h  s n xu t đ a ch  ­ nông dân l  thu c th ng tr  trong n n kinh t  b  c n tr  B i l , t ng l pệ ả ấ ị ủ ệ ộ ố ị ề ế ị ả ở ở ẽ ầ ớ  quý t c tôn th t nhà Tr n t  vua đ n quan l i v n ra s c gi  nguyên thi t ch  chính tr  quânộ ấ ầ ừ ế ạ ẫ ứ ữ ế ế ị  

ch  quý t c. Trong khi đó, thi t ch  chính tr  quân ch  quý t c nhà Tr n đã b c l  s  suy y uủ ộ ế ế ị ủ ộ ầ ộ ộ ự ế  

th n h i, b c l  nh ng mâu thu n gay g t gi a quý t c v i các t ng l p xã h i, trong đó có cả ạ ộ ộ ữ ẫ ắ ữ ộ ớ ầ ớ ộ ả 

t ng l p quan liêu nho sĩ.ầ ớ

Mu n đ t nố ấ ước vượt qua được cu c kh ng ho ng cu i th  k  XIV, đòi h i ph i c iộ ủ ả ố ế ỷ ỏ ả ả  cách. Mu n v y ph i có m t nhà nố ậ ả ộ ước trung ương t p quy n v ng m nh, đ  kh  năng th cậ ề ữ ạ ủ ả ự  

hi n cu c c i cách, lãnh đ o dân t c đánh th ng ngo i xâm.ệ ộ ả ạ ộ ắ ạ

Đ  th c hi n yêu c u đó, đi u c n thi t đ u tiên là ph i g t b  nh ng quý t c Tr nể ự ệ ầ ề ầ ế ầ ả ạ ỏ ữ ộ ầ  

b o th  ra kh i b  máy đi u hành đ t nả ủ ỏ ộ ề ấ ước, xóa b  kinh t  đi n trang, gi i phóng s c laoỏ ế ề ả ứ  

đ ng c a nông nô, nô t , m t b  ph n trong quan h  s n xu t phong ki n lúc b y gi  đã trộ ủ ỳ ộ ộ ậ ệ ả ấ ế ấ ờ ở nên l c h u, xóa b  n n quân ch  quý t c không còn phù h p v i xu th  phát tri n c a đ tạ ậ ỏ ề ủ ộ ợ ớ ế ể ủ ấ  

nước, xây d ng m t nhà nự ộ ước quân ch  quan liêu v i quan h  s n xu t đ a ch  ­ tá đi nủ ớ ệ ả ấ ị ủ ề  chi m  u th  và đ a v  ch  đ o xã h i.ế ư ế ị ị ủ ạ ộ

T  gi a th  k  XIV đã xu t hi n t  từ ữ ế ỷ ấ ệ ư ưởng c i cách trong m t s  quan liêu ­ nho sĩ màả ộ ố  

đ i di n là Lê Quát, Ph m S  M nh, đòi h i thay đ i thi t ch  chính tr  theo mô hình ch  đạ ệ ạ ư ạ ỏ ổ ế ế ị ế ộ quân ch  quan liêu c a Nho giáo, nh ng đã b  các vua Tr n D  Tông (1341 ­ 1369) và Nghủ ủ ư ị ầ ụ ệ Tông (1370 ­ 1372) bác b ỏ

Cu c đ u tranh gi a hai khuynh hộ ấ ữ ướng t  tư ưởng và hai th  l c đã di n ra khi âm th m,ế ự ễ ầ  lúc quy t li t, liên t c su t trong 30 năm (1371 ­ 1400), huynh hế ệ ụ ố ướng b o th  quân ch  quýả ủ ủ  

t c (c a t ng l p quý t c tôn th t nhà Tr n) và khuynh hộ ủ ầ ớ ộ ấ ầ ướng quân ch  t p trung quan liêuủ ậ  (c a l c lủ ự ượng quan liêu – nho sĩ mà tiêu bi u là H  Quý Ly.ể ồ

2.2. Cu c c i cách c a H  Quý Lyộ ả ủ ồ

Tháng 2 năm 1400, sau khi b c vua Tr n nhứ ầ ường ngôi và t  l p làm vua, thành l p tri uự ậ ậ ề  

đ i nhà H , H  Quý Ly đã th c hi n nhi u chính sách và bi n pháp c i cách trên các m t c aạ ồ ồ ự ệ ề ệ ả ặ ủ  

đ t quy ch  v  h  th ng quan l I đ a phặ ế ề ệ ố ạ ị ương, th ng nh t vi c qu n lý t  trung ố ấ ệ ả ừ ương đ n đ aế ị  

phương. Các ch c An ph  s    l  ph I qu n toàn b  l  đ n các ph , huy n, châu… trong l ,ứ ủ ứ ở ộ ả ả ộ ộ ế ủ ệ ộ  

l  tr c ti p ch u trách nhi m trộ ự ế ị ệ ước nhà nước trung ương

H  Quý Ly lo i b  d n t ng l p quý t c tôn th t nhà Tr n kh i b  máy chính quy nồ ạ ỏ ầ ầ ớ ộ ấ ầ ỏ ộ ề  trung ương, thay th  d n b ng t ng l p nho sĩ trí th c có t  tế ầ ằ ầ ớ ứ ư ưởng c i cách. T  tháng 2 nămả ừ  

1400, nhà Tr n hoàn toàn m t h t quy n bính dù ch  là danh nghĩa, thi t ch  quân ch  quý t cầ ấ ế ề ỉ ế ế ủ ộ  

c a nhà Tr n hoàn toàn s p đ  Chính quy n chuy n sang tay h  H , đ ng đ u là H  Quý Ly.ủ ầ ụ ổ ề ể ọ ồ ứ ầ ồ  

H  Quý Ly ra s c tuy n ch n, đ  b t và t  ch c thi c  đ  nhanh chóng đào t o m t đ i ngũồ ứ ể ọ ề ạ ổ ứ ử ể ạ ộ ộ  quan liêu m i cho nhà nớ ước, ch  đ  quân ch  quý t c chuy n d n sang ch  đ  quân ch  quanế ộ ủ ộ ể ầ ế ộ ủ  liêu t  cu I th  k  XIV sang đ u th  k  XV.ừ ố ế ỷ ầ ế ỷ

2.2.1.2. V  quân sề ự

 H  Quý Ly đ nh l i binh ch , ch nh đ n quân đ i, t  ch c l i quân Túc v , đ t thêmồ ị ạ ế ỉ ố ộ ổ ứ ạ ệ ặ  các hi u quân, tăng cệ ường k  lu t quân đ i, th i các tỹ ậ ộ ả ướng sĩ b t tài, s c y u thay vào nh ngấ ứ ế ữ  

người kh e, am tỏ ường võ ngh ệ

H  Quý Ly ch  trồ ủ ương c i ti n vũ khí và trang b , th c hi n nhi u bi n pháp nh  mả ế ị ự ệ ề ệ ư ở 

xưởng rèn đúc vũ khí, tuy n l a các th  gi i vào các quân xể ự ợ ỏ ưởng. Nh  v y, dờ ậ ưới th i H  Quýờ ồ  

Ly đã ch  t o ra đế ạ ược nh ng vũ khí l i h i nh  súng th n c  là m t lo i đ i bác đ u tiên ữ ợ ạ ư ầ ơ ộ ạ ạ ầ ở 

nước ta

H  Quý Ly ch  trồ ủ ương xây d ng m t h  th ng c  đi m phòng th  đ  ch ng xâm lự ộ ệ ố ứ ể ủ ể ố ượ  c.

Nh ng n i xung y u t i các c a bi n và sông đ u có đóng c c g  H  th ng phòng th  kéoữ ơ ế ạ ử ể ề ọ ỗ ệ ố ủ  dài t  núi T n Viên men theo sông Đà, sông H ng, sông Lu c đ n c a sông Thái Bình dài g nừ ả ồ ộ ế ử ầ  100km. Nhi u đ n quân ch t gi  các n i xung y u.ề ồ ố ữ ơ ế

2.2.1.3. V  lu t phápề ậ : 

Ch  trong vòng 7 năm (1400 – 1407), nhà H  đã ban hành nhi u lu t l  và th c thi nóỉ ồ ề ậ ệ ự  làm công c  tích c c cho vi c th c hi n c i cách trên các lĩnh v c kinh t , chính tr , xã h i,ụ ự ệ ự ệ ả ự ế ị ộ  văn hóa. Nhà H  đã có t i 30 l n ban hành các lu t l ồ ớ ầ ậ ệ

Ho t đ ng l p pháp đạ ộ ậ ược chú ý tăng cường. Nhà nước ch  trủ ương tăng cường pháp trị 

nh m khôi ph c l i k  cằ ụ ạ ỷ ương xã h i b  r i lo n vào cu i th i nhà Tr n. Các lu t l  c a nhàộ ị ố ạ ố ờ ầ ậ ệ ủ  

H  còn t p trung vào m c đích xây d ng và c ng c  ch  đ  quân ch  quan liêu chuyên chồ ậ ụ ự ủ ố ế ộ ủ ế 

v a m i đừ ớ ược thi t l p còn thi u c  s  kinh t  ­ xã h i v ng ch c, tr n áp t ng l p quý t cế ậ ế ơ ở ế ộ ữ ắ ấ ầ ớ ộ  tôn th t nhà Tr n ch ng đ i, ch ng l i các cu c kh i nghĩa c a nhân dân.ấ ầ ố ố ố ạ ộ ở ủ

2.2.2. C i cách kinh t  ­ tài chínhả ế

Năm 1396, H  Quý Ly ban hành ồ chính sách phát hành ti n gi y ề ấ , g i là ti n “Thông b oọ ề ả  

h i sao”. T t c  m i ngộ ấ ả ọ ười ph i đem ti n đ ng đ  đ i l y ti n gi y. N u tàng tr , tiêu dùngả ề ồ ể ổ ấ ề ấ ế ữ  

ti n đ ng và làm gi  ti n gi y thì b  t i t  hình, tài s n sung công qu  nhà nề ồ ả ề ấ ị ộ ử ả ỹ ước

Năm 1397, H  Quý Ly ban hành ồ chính sách h n đi n ạ ề  Các đ i vạ ương và trưởng công chúa thì ru ng đ t không b  h n ch  v  s  lộ ấ ị ạ ế ề ố ượng (ru ng đ t t  h u), còn th  dân không độ ấ ư ữ ứ ượ  c

có quá 10 m u. Ngẫ ười nào có nhi u ru ng đ t n u có t i đề ộ ấ ế ộ ượ ấc l y ru ng chu c t i, ph iộ ộ ộ ả  

bi m hay bãi ch c cũng đế ứ ượ ấc l y ru ng đ  chu c. Còn th a ph i đem n p cho nhà nộ ể ộ ừ ả ộ ước

Năm 1401, H  Quý Ly ban hành ồ chính sách h n nô ạ , chi u theo ph m tế ẩ ước, c p b c màấ ậ  

đượ ử ục s  d ng m t s  lộ ố ượng gia nô theo quy đ nh c a nhà nị ủ ước. S  gia nô quá quy đ nh ph iố ị ả  đem n p cho nhà nộ ước. M i gia nô th a ra đỗ ừ ược nhà nước tr  cho 5 quan ti n.ả ề

Năm 1402, nhà H  ban hành ồ chính sách thu  m i ế ớ , đ nh l i bi u thu  đinh và thu  ru ng.ị ạ ể ế ế ộ

V  thu  ru ng, th i Tr n: m i m u ru ng t  thu 3 thăng thóc, nay thu 5 thăng. Bãi dâuề ế ộ ờ ầ ỗ ẫ ộ ư  

th i Tr n thu t  7 đ n 9 quan ti n thì nay thu h ng nh t m i m u 5 quan ti n gi y, h ng nhì 4ờ ầ ừ ế ề ạ ấ ỗ ẫ ề ấ ạ  quan, h ng ba 3 quan. Thu  đinh th i Tr n m i năm m i đinh đóng 3 quan ti n thì nay chi uạ ế ờ ầ ỗ ỗ ề ế  theo s  ru ng. Ngố ộ ườI nào ru ng ch  có 5 sào thì ph I đóng 5 ti n gi y; t  6 sào đ n 1 m u thìộ ỉ ả ề ấ ừ ế ẫ  

n p 1 quan; t  1 m u 1 sào đ n 1 m u 5 sào thì n p 1 quan 5 ti n; t  1 m u 6 sào đ n 2 m uộ ừ ẫ ế ẫ ộ ề ừ ẫ ế ẫ  thì n p 2 quan ti n; t  2 m u 1 sào đ n 2 m u 5 sào thì n p 2 quan 6 ti n; t  2 m u 6 sào trộ ề ừ ẫ ế ẫ ộ ề ừ ẫ ở lên thu 3 quan ti n gi y. Đinh nam không có ru ng, tr  con m  côi, đàn bà góa ch ng dù cóề ấ ộ ẻ ồ ồ  

Năm 1397, H  Quý Ly ch  trồ ủ ương m  trở ường h c   các châu, ph , c  các quan Giáoọ ở ủ ử  

th  trông coi, đôn đ c vi c h c t p. Nhà nụ ố ệ ọ ậ ước quy đ nh s  lị ố ượng ru ng đ t c p đ  s  d ngộ ấ ấ ể ử ụ  

vi c h c   các đ a phệ ọ ở ị ương, g i là h c đi n.ọ ọ ề

H  Quý Ly đ  cao ch  Nôm. H  Quý Ly vi t sách “Minh Đ o” (con đồ ề ữ ồ ế ạ ường sáng), bày 

t  quan đi m c a mình v  Nho giáo, h  th p vai trò c a Kh ng T , phê phán Nho gia là nh ngỏ ể ủ ề ạ ấ ủ ổ ử ữ  

người “h c r ng nh ng tài kém, không quan thi t đ n s  tình (ph c v  th c ti n cu c s ng),ọ ộ ư ế ế ự ụ ụ ự ễ ộ ố  

ch  chuyên vi c l y c p văn chỉ ệ ấ ắ ương c a ngủ ườ ưi x a”

Đ i v i Ph t giáo, năm 1396, H  Quý Ly b t t t c  các nhà s  ch a đ n 50 tu i ph iố ớ ậ ồ ắ ấ ả ư ư ế ổ ả  hoàn t c đ  lao đ ng. Còn l i ph i sát h ch, ai thông hi u đ o Ph t m i đụ ể ộ ạ ả ạ ể ạ ậ ớ ược làm s ư

Qua nh ng đi u phân tích   trên, chúng ta không th  ph  nh n H  Quý Ly là m t nhàữ ề ở ể ủ ậ ồ ộ  

c i cách táo b o và kiên quy t hi m có trong l ch s  Vi t Nam. Ông đã đ a ra m t lo t chínhả ạ ế ế ị ử ệ ư ộ ạ  sách và bi n pháp c i cách trên nhi u phệ ả ề ương di n nh  tăng cệ ư ường ch  đ  trung ế ộ ương t pậ  quy n, c ng c  qu c phòng, gi i quy t các mâu thu n kinh t  ­ xã h i, m  mang văn hóa, giáoề ủ ố ố ả ế ẫ ế ộ ở  

d c…ụ

C i cách c a H  Quý Ly xét v  n i dung nh m vào hai m c tiêu chính: c ng c , tăngả ủ ồ ề ộ ằ ụ ủ ố  

cường ch  đ  quân ch  t p quy n và gi i quy t các mâu thu n kinh t  ­ xã h i do cu c kh ngế ộ ủ ậ ề ả ế ẫ ế ộ ộ ủ  

ho ng đ t ra.ả ặ

V  m c tiêu th  nh t ề ụ ứ ấ , H  Quý Ly đã lo i b  t ng l p quý t c Tr n và ồ ạ ỏ ầ ớ ộ ầ chuy n d n t ể ầ ừ 

ch  đ  quân ch  quý t c sang ch  đ  quân ch  quan liêu ế ộ ủ ộ ế ộ ủ  H  Quý Ly ra s c tuy n ch n, đồ ứ ể ọ ề 

b t và t  ch c thi c  đ  nhanh chóng đào t o m t đ i ngũ quan liêu m i. B  máy hành chính ạ ổ ứ ử ể ạ ộ ộ ớ ộ ở trung ương và đ a phị ương được ch n ch nh l i v i “quan ch  và hình lu t” ban hành nămấ ỉ ạ ớ ế ậ  

1401. Nói chung, ch  đ  cai tr  c a tri u H  mang tính pháp tr  cao h n.ế ộ ị ủ ề ồ ị ơ

Có th  nói t  cu i Tr n sang H , qua Lê s  là bể ừ ố ầ ồ ơ ước chuy n bi n t  ch  đ  quân chể ế ừ ế ộ ủ quý t c sang ch  đ  quân ch  quan liêu mà vào n a sau th  k  XV s  độ ế ộ ủ ử ế ỷ ẽ ược hoàn ch nh dỉ ướ  itri u vua Lê Thánh Tông (1460 – 1479). Trong đi u ki n c a nề ề ệ ủ ước ta lúc b y gi , đó là m tấ ờ ộ  

bước ti n c a l ch s , vì nó b o đ m cho s  t n t i trong tr t t  và k  cế ủ ị ử ả ả ự ồ ạ ậ ự ỷ ương c a m t qu củ ộ ố  gia đ c l p và th ng nh t, đ c bi t là trong hoàn c nh ph i kh c ph c nh ng r i lo n cu iộ ậ ố ấ ặ ệ ả ả ắ ụ ữ ố ạ ố  

Tr n và đầ ương đ u v i nh ng m i đe d a t  hai phía B c và Nam   th i H ầ ớ ữ ố ọ ừ ắ ở ờ ồ

V  m c tiêu th  hai ề ụ ứ , qua các chính sách c a H  Quý Ly có th  nh n th y hủ ồ ể ậ ấ ướng gi iả  quy t c a ông là ế ủ h n ch  th  l c c a t ng l p quý t c, phát tri n xu h ạ ế ế ự ủ ầ ớ ộ ể ướ ng t  h u hóa trong ư ữ  

m t gi i h n nh t đ nh và t p trung quy n l c vào chính quy n trung  ộ ớ ạ ấ ị ậ ề ự ề ươ ng

Chính sách h n đi n (1397), h n nô (1401) trạ ề ạ ước h t đánh vào các đi n trang, thái  pế ề ấ  

c a quý t c, đ ng th i ch  ch p nh n trên pháp lý s  phát tri n c a ch  đ  t  h u ru ng đ tủ ộ ồ ờ ỉ ấ ậ ự ể ủ ế ộ ư ữ ộ ấ  

v i m c s  h u 10 m u tr  xu ng và chuy n m t s  ru ng đ t, nô t  c a t  nhân thành tàiớ ứ ở ữ ẫ ở ố ể ộ ố ộ ấ ỳ ủ ư  

s n c a nhà nả ủ ước. Chính sách h n đi n cùng v i chính sách h n nô không nh ng đánh m nhạ ề ớ ạ ữ ạ  vào c  c u kinh t  c a quý  t c, c   c u kinh t   ­ xã  h i c a nhà  nơ ấ ế ủ ộ ơ ấ ế ộ ủ ước quân ch  quý t củ ộ  

Tr n đã  kh ng ho ng nghiêm tr ng, mà còn là bi n pháp tích c c ngăn ch n quá trình nông nôầ ủ ả ọ ệ ự ặ  hóa đang ngày càng gia tăng trong xã h i, b o đ m quy n ki m soát dân đinh c a vộ ả ả ề ể ủ ương tri uề  

m i, c ng c  quy n l c c a nhà nớ ủ ố ề ự ủ ước H  ồ

Nh ng c i cách trên lĩnh v c văn hóa, giáo d c c a H  Quý Ly và nhà nữ ả ự ụ ủ ồ ước th i Hờ ồ 

th  hi n t  tể ệ ư ưởng ti n b  trong vi c nh m xây d ng m t n n văn hóa, giáo d c dân t c mangế ộ ệ ằ ự ộ ề ụ ộ  

b n s c Vi t Nam, g n li n v i nhu c u th c ti n, xã h i b y gi ả ắ ệ ắ ề ớ ầ ự ễ ộ ấ ờ

Chính sách phát hành ti n gi y (1369), chính sách thu  ru ng đ t (1402), thu  đinh namề ấ ế ộ ấ ế  (1402)… nh m b o đ m cho các ngu n thu nh p c a nhà nằ ả ả ồ ậ ủ ước, và v  m t m t nào đó ph nề ộ ặ ả  

ánh yêu c u phát tri n công thầ ể ương nghi p và s  quan tâm c a nhà nệ ự ủ ước đ i v i l i ích c aố ớ ợ ủ  

m t s  dân nghèo nh  thu  ru ng t  thì tăng t  3 thăng lên 5 thăng m i m u, trong lúc đinhộ ố ư ế ộ ư ừ ỗ ẫ  nam không có ru ng độ ược mi n thu  đinh và cô nhi, qu  ph  dù có ru ng cũng không ph iễ ế ả ụ ộ ả  đóng thu ế

Nh ng c i cách c a H  Quý Ly v  nhi u m t cho th y ông là m t nhà c i cách l n, cóữ ả ủ ồ ề ề ặ ấ ộ ả ớ  lòng yêu nước, ý th c t  cứ ự ường, tinh th n dân t c sâu s c, kiên quy t ch ng ngo i xâm đầ ộ ắ ế ố ạ ể 

b o v  đ t nả ệ ấ ước

Nh ng vi c làm c a H  Quý Ly, xét v  m t l i ích qu c gia, đã không thành công. Th tữ ệ ủ ổ ề ặ ợ ố ấ  

b i c a cu c kháng chi n ch ng Minh đạ ủ ộ ế ố ương th i có ph n trách nhi m c a ông và có l  ôngờ ầ ệ ủ ẽ  cũng nh n th c đậ ứ ược ph n nào đi u đó khi ông thầ ề ưởng cho H  Nguyên Tr ng h p tr u b ngồ ừ ộ ầ ằ  vàng, sau câu nói khá đ c đáo “th n không s  đánh, ch  s  lòng dân không theo”.ộ ầ ợ ỉ ợ

3.1. Hoàn c nh l ch sả ị ử

Sau cu c kháng chi n ch ng quân xâm lộ ế ố ược Minh th ng l i, Lê L i – ngắ ợ ợ ười lãnh đ oạ  

t i cao cu c kháng chi n lên làm vua, sáng l p ra tri u Lê, l y qu c hi u là Đ i Vi t, đóng đôố ộ ế ậ ề ấ ố ệ ạ ệ   Thăng Long

ở

      N n hành chính dề ưới các tri u vua Lê Thái T , Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông  v  cề ổ ề ơ 

b n v n ph ng theo t  ch c chính quy n c a các tri u đ i Lý ­ Tr n.ả ẫ ỏ ổ ứ ề ủ ề ạ ầ

H  th ng chính quy n đ u t p trung vào tri u đình trung ệ ố ề ề ậ ề ương, đ ng đ u là vua r i đ nứ ầ ồ ế  các ch c t  h u tứ ả ữ ướng qu c, ki m hi u bình chố ể ệ ương quân qu c tr ng s , tam t , tam thái, tamố ọ ự ư  thi u do các đ i công th n và dòng h  Lê L i n m gi  Dế ạ ầ ọ ợ ắ ữ ưới đó là các c  quan nh  Thơ ư ượ  ng

th  s nh, Môn h  s nh, Trung th  s nh, Khu m t vi n… Các b  ch  là nh ng ban, phòng n mư ả ạ ả ư ả ậ ệ ộ ỉ ữ ằ  trong Thượng th  s nh. Ngoài ra còn có m t s  c  quan chuyên môn nh  Hàn lâm vi n, Ngư ả ộ ố ơ ư ệ ự 

s  đài, Qu c t  giám.ử ố ử

        đ a phỞ ị ương, c  nả ước được chia làm 5 đ o : Đông đ o, B c đ o, Tây đ o, Nam đ oạ ạ ắ ạ ạ ạ  

và H i Tây đ o tả ạ ương  ng v i vùng lãnh th  Tây B c, Đông B c, vùng đ ng b ng B c bứ ớ ổ ắ ắ ồ ằ ắ ộ 

đ n đ n Qu ng Nam ngày nay.ế ế ả

      Đ ng đ u m i đ o có ch c Hành khi n trông coi các m t. Dứ ầ ỗ ạ ứ ể ặ ướ ại đ o có 24 l  do Anộ  

ph  s  đ ng đ u nh  th i Tr n. Dủ ứ ứ ầ ư ờ ầ ướ ội l  là huy n, châu, xã và có c p b  chính quy n tệ ấ ộ ề ươ  ng

đương đ  qu n lý. Đ i v i vùng núi l p thành các châu, đ ng đ u có Tri châu, b  nhi m tể ả ố ớ ậ ứ ầ ổ ệ ừ trong s  các tù trố ưởng c a các dân t c thi u s ủ ộ ể ố

 Tr i qua các đ i vua Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, Nghi Dân b  máy chính quy n đ uả ờ ộ ề ề  

có nh ng thay đ i, c ng c  thêm theo xu hữ ổ ủ ố ướng t p quy n.ậ ề

      Đ  b o v  quy n chuyên ch  c a mình, t  nh ng vua đ u nhà Lê đã dùng nh ng thể ả ệ ề ế ủ ừ ữ ầ ữ ủ 

đo n gi t h i các công th n có tài năng, uy tính mà các vua Lê cho là h  có th  l n át hay làmạ ế ạ ầ ọ ể ấ  

gi m uy quy n c a nhà vua nh  vi c gi t h i hai đ i công th n có công v i dân t c trongả ề ủ ư ệ ế ạ ạ ầ ớ ộ  

cu c kháng chi n ch ng quân lộ ế ố ược Minh và sáng l p ra nhà Lê nh  Tr n Nguyên Hãn, Ph mậ ư ầ ạ  Văn X o khi Lê L i lên làm vua; đ n tri u Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông gi t Lê Kh , Lê Kh cả ợ ế ề ế ả ắ  

Ph c, Nguy n Trãi, L u Nhân Chú, Tr nh Kh , Lê Sát, Lê Ngân,  ụ ễ ư ị ả

      H u h t các quan l i đ u th i Lê đ u xu t thân t  giai c p đ a ch , h  h p thành m tầ ế ạ ầ ờ ề ấ ừ ấ ị ủ ọ ợ ộ  

đ ng c p quý t c quan liêu có nhi u đ c quy n, đ c l i trong xã h i.ẳ ấ ộ ề ặ ề ặ ợ ộ

      Vi c phong c p ru ng đ t v i s  lệ ấ ộ ấ ớ ố ượng l n c ng v i s  lớ ộ ớ ố ượng đ t v n có c a đ aấ ố ủ ị  

ch  khi tr  thành quan l i l p t c h  tr  thành nh ng đ a ch  to l n trong xã h i, xã h i ngàyủ ở ạ ậ ứ ọ ở ữ ị ủ ớ ộ ộ  càng b  phân hoá sâu s c và lan r ng. Nh ng hi n tị ắ ộ ữ ệ ượng x u c a cu i đ i nhà Tr n đấ ủ ố ờ ầ ược tái 

di n tr  l i vào gi a th  k  XV.ễ ở ạ ữ ế ỷ

      M t mùa, đói kém, d ch b nh c ng v i n n quan l i nhũng nhi u dân chúng đã làmấ ị ệ ộ ớ ạ ạ ễ  cho người dân kh n đ n, xã h i không  n đ nh. B  máy quan l i cu i tri u Lê Nhân Tông kháố ố ộ ổ ị ộ ạ ố ề  

c ng k nh nh ng không đ m đồ ề ư ả ương được công vi c theo quy đ nh c a  tri u đình.      ệ ị ủ ề

Bên c nh đó, tình hình tri u chính ngày càng b t  n d n đ n cu c chính bi n năm 1460ạ ề ấ ổ ẫ ế ộ ế  

k t thúc giai đo n trì tr  c a nhà Lê sau h n 30 năm th ng tr  đ t nế ạ ệ ủ ơ ố ị ấ ước và m  ra m t giai đo nở ộ ạ  

l ch s  m i và s  xu t hi n c a vua Lê Thánh Tông đã đ a ch  đ  phong ki n thoát ra kh i sị ử ớ ự ấ ệ ủ ư ế ộ ế ỏ ự 

kh ng ho ng đ  ti n t i th i k  phát tri n th nh đ t c a ch  đ  phong ki n trung ủ ả ể ế ớ ờ ỳ ể ị ạ ủ ế ộ ế ương t pậ  quy n Vi t Nam.    ề ệ