Lồng ghép chăn nuôi gia súc với các hệ thống canh tác tại vùng cao Tây Bắc: Thách thức và cơ hội

Khu vực Tây Bắc có địa hình phức hợp, gồm đồi núi và thung lũng sông bồi đắp cho đồng bằng sông Hồng. Đây cũng là một trong những khu vực nghèo và xa xôi hẻo lánh nhất Việt Nam (Huyen và cộng sự, 2016). Do hạn chế về cơ sở hạ tầng và xa xôi cách biệt nên khu vực này ít được đô thị hóa hơn so với mặt bằng chung của cả nước, với 80% hộ gia đình có thu nhập chính từ nông lâm nghiệp (Tran và cộng sự, 2014). Việc tăng cường chăn nuôi gia súc dẫn đến nhu cầu tăng nguồn cung thức ăn chăn nuôi, và do đó cần có đất canh tác. Điều này dẫn đến các vấn đề liên quan đến sử dụng đất do việc mở rộng chăn nuôi gia súc sẽ dẫn đến tăng nhu cầu sản xuất thức ăn chăn nuôi và sẽ gây ra cạnh tranh trực tiếp về nguồn tài nguyên đất với các cây trồng và thực phẩm, trừ các cây trồng đa mục đích như khoai lang.

HỘI THẢ

70

Lồng ghép chăn nuôi gia súc với các hệ thống canh tác tại vùng cao Tây Bắc: Thách thức và cơ hội

Stephen Ives1, Isabelle Baltenweck2, Michael Bell3

Cơ quan

1 Trường cao đẳng, Đại học Tasmania, Launceston, Tas 7250, Australia

2 Viện Nghiên cứu Chăn nuôi quốc tế, CGIAR, Nairobi 00100, Kenya.

3 Trường Nông nghiệp và Công nghệ Thực phẩm, Đại học Queensland, Gatton, Australia

Tác giả đại diện

Stephen.Ives@utas.edu.au

Từ khóa

Gia súc, bò, ngô, lợn, hệ thống canh tác, cạnh tranh đất đai

Giới thiệu

Khu vực Tây Bắc có địa hình phức hợp, gồm đồi núi và thung lũng sông bồi đắp cho đồng bằng sông Hồng Đây cũng là một trong những khu vực nghèo và xa xôi hẻo lánh nhất Việt Nam (Huyen và cộng sự, 2016) Do hạn chế về cơ sở hạ tầng và xa xôi cách biệt nên khu vực này ít được đô thị hóa hơn so với mặt bằng chung của cả nước, với 80% hộ gia đình có thu nhập chính từ nông lâm nghiệp (Tran và cộng sự, 2014) Việc tăng cường chăn nuôi gia súc dẫn đến nhu cầu tăng nguồn cung thức ăn chăn nuôi,

và do đó cần có đất canh tác Điều này dẫn đến các vấn đề liên quan đến

sử dụng đất do việc mở rộng chăn nuôi gia súc sẽ dẫn đến tăng nhu cầu sản xuất thức ăn chăn nuôi và sẽ gây ra cạnh tranh trực tiếp về nguồn tài nguyên đất với các cây trồng và thực phẩm, trừ các cây trồng đa mục đích như khoai lang

Gần đây việc mở rộng diện tích canh tác ngô và một số cây trồng hàng năm khác trên đất dốc đã làm gia tăng xói mòn đất và giảm khả năng tiếp cận với diện tích đất sẵn có trước đây dành cho chăn thả cũng như diện tích cỏ và thức ăn khô cho gia súc Vấn đề này xét đến cùng có thể gây sức

ép lên tính bền vững về môi trường của hệ thống chăn nuôi nông hộ Ba

dự án mới đang được xây dựng ở vùng núi Tây Bắc: LPS/2015/037, “Tăng cường sản xuất bò thịt trong các hệ thống canh tác vùng núi Tây Bắc Việt Nam”; SMCN/2014/049, “Cải thiện hệ thống canh tác ngô trên đất dốc Việt Nam và Lào”; dự án lồng ghép nuôi lợn – trồng ngô hiện đang xây dựng, với mục tiêu nhằm tăng cường hệ thống nuôi lợn-trồng ngô giúp cải thiện sinh kế Việc lồng ghép các hoạt động và kết quả từ ba dự án này

Chủ đề 4: Cộng đồng thịnh vượng cho tất cả mọi người

71

sẽ tạo điều kiện cho các nông hộ đưa ra quyết định liên quan tới các hệ

thống canh tác của họ

Biện pháp tiếp cận của nghiên cứu

Dự án bò thịt sẽ áp dụng biện pháp tiếp cận toàn bộ trang trại nhằm tạo

thuận lợi cho các nông dân lồng ghép sản xuất thức ăn khô với thực phẩm

và cây trồng ngắn ngày, và xây dựng nguồn cung thức ăn quanh năm hỗ

trợ các hệ thống nuôi bò thâm canh Mục tiêu này có thể đạt được thông

qua việc kết hợp và lồng ghép các kết quả nghiên cứu của những dự án

trước đó và triển khai các nghiên cứu dựa vào cộng đồng và trang trại có

sự tham gia được hỗ trợ bởi các nhà nghiên cứu và các các bộ khuyến

nông của Sở NN&PTNT Các công cụ phân tích sinh kế, hỏi đáp và phân tích

tác động có sự tham gia sẽ được áp dụng để xác định nguồn lực, động lực,

chiến lược, thuận lợi và rào cản đối với thay đổi bền vững trong chăn nuôi

bò theo quy mô nông hộ

Các tổ nhóm làm việc tại địa phương và các huyện bao gồm các bên quan

tâm tới chuỗi giá trị phát triển chăn nuôi sẽ được hình thành nhằm tạo

thuận lợi và thúc đẩy chuyển dịch sang các hệ thống sản xuất thâm canh

hơn Các liên minh này cũng sẽ kết nối với các nhóm lợi ích nông dân mới

và sẵn có để thúc đẩy sự trao đổi kiến thức Biện pháp tiếp cận quản lý

chuỗi giá trị sẽ được áp dụng để giúp người nông dân và thương lái hiểu

về nhu cầu thị trường và tạo thuận lợi cho sự kết nối mạnh mẽ giữa các

chủ thể và thị trường Biện pháp tiếp cận này được thực hiện thông qua

việc xác định và mô tả đặc điểm thị trường tại đô thị, xây dựng và triển

khai mô hình tiếp thị cải tiến dựa vào truyền thông cải tiến và các thực

hành tiếp thị có hiệu suất và hiệu quả cũng như trang bị cho nông dân và

thương lái nhằm đáp ứng với những thay đổi của thị trường

Dự án ngô tập trung cụ thể vào các hệ thống sản xuất ngô bền vững trên

đất dốc tại tỉnh Sơn La, Việt Nam và tỉnh Houaphan tại Đông Bắc Lào Dự

án bao gồm các chiến lược như lồng ghép chăn nuôi và canh tác cũng như

xây dựng mô hình tiếp cận cho các cơ quan khuyến nông địa phương Dự

án cũng sẽ phân tích chuỗi giá trị của các loại hàng hóa có lợi nhuận đã

được xác định nhằm lồng ghép vào hệ thống ngô, trong đó lấy nông dân

làm chủ thể nhằm nhân rộng mô hình

Dự án trồng ngô-nuôi lợn, hiện đang được xây dựng, sẽ hướng tới cải

thiện sinh kế cho nông hộ nuôi lợn bằng cách xác định và thử nghiệm các

các can thiệp ở các khâu khác nhau trong chuỗi giá trị Chăn nuôi lợn có

thể đem đến những cơ hội cải thiện sinh kế đáng kể cho các nông hộ ở Tây

HỘI THẢ

72

Bắc Việt Nam Bước đầu tiên sẽ đánh giá nhu cầu về các giống lợn khác nhau, bao gồm lợn nuôi theo hình thức “chăn thả tự nhiên” (hạn chế chăn nuôi bằng thức ăn công nghiệp)

Dựa vào kết quả đánh giá, dự án sẽ xác định và thử nghiệm các cơ chế - tập trung vào thức ăn - nhằm cải tiến việc chăn nuôi giống lợn lai và lợn bản địa đáp ứng các nhu cầu thị trường đa dạng cũng như để phù hợp với các cơ hội và rào cản của các hệ thống chăn nuôi khác nhau Dự án cũng

sẽ xem xét vấn đề thức ăn chăn nuôi thay thế sản xuất tại trang trại, ví dụ như thức ăn từ cây đậu, có thể bổ sung ngô, nhằm tạo ra thức ăn chăn nuôi bền vững và dinh dưỡng cân bằng hơn

Để những hệ thống này phát huy được vai trò cải thiện thu nhập hộ gia đình thông qua hội nhập thị trường tốt hơn, cần có các tổ chức thể chế mới giúp kết nối hộ chăn nuôi lợn với thị trường (cả đầu vào và dịch vụ bao gồm khuyến nông và thị trường đầu ra) Các chiến lược cải thiện tiếp cận thị trường cho thấy đã thành công tại một số địa phương khác

và cũng đã được thảo luận trong nghiên cứu này cho thấy vẫn còn nhiều thách thức cũng như các chiến lược mới cần phải được nghiên cứu thêm Khả năng phối hợp một số biện pháp tiếp cận đã được thảo luận, ví dụ

hệ thống thương lái ưa thích kết nối với các cửa hàng chuyên tiêu thụ đặc sản tại các đô thị lớn, tổ chức các nhóm sản xuất, là những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu Để chứng minh được lợn nuôi theo cách truyền thống cũng có thể cho ra sản phẩm thịt lợn an toàn, cần kết nối thêm với

dự án SafePORK

Thảo luận và kết luận

Các kết quả mong đợi của dự án bò thịt bao gồm các hệ thống chăn nuôi gia súc có lợi nhuận, được lồng ghép với hệ thống canh tác và tăng cường tính bền vững môi trường khi nông dân chuyển dịch sang hệ thống chăn nuôi bò có định hướng thị trường và thâm canh hơn; bình đẳng giới được cải thiện và giúp tái phân bổ nhiệm vụ chăn nuôi giữa phụ nữ và nam giới,; tiếp cận thị trường được cải thiện và việc nông dân và thương lái nắm được nhu cầu thị trường cũng như cơ hội sẽ dẫn đến sản xuất định hướng thị trường hơn và thu nhập tiền mặt từ chăn nuôi gia súc; năng lực của các

Sở NN&PTNT và chính quyền địa phương được cải thiện nhằm duy trì môi trường chính trị và luật pháp tạo thuận lợi cho việc cải thiện thị trường

Dự án ngô sẽ bổ sung cho dự án bò thịt bằng cách xây dựng chuỗi các lựa chọn hệ thống trang trại có lợi nhuận được chính quyền địa phương và

Chủ đề 4: Cộng đồng thịnh vượng cho tất cả mọi người

73

nhà cung cấp tư nhân hỗ trợ và cung cấp nguồn lực, với trọng tâm là tạo

điều kiện để mở rộng qui mô

Các kết quả dự kiến của dự án trồng ngô-nuôi lợn bao gồm nắm bắt được

vị trí và vai trò của chăn nuôi lợn quy mô nông hộ tại các tỉnh Tây Bắc và

vai trò của chuỗi giá trị liên quan; gia tăng sự hiểu biết về các phương án

trồng ngô và các thức ăn thay thế nhằm tăng tính hiệu quả và bền vững

hơn với môi trường, cũng như hướng tới chính phủ, các tác nhân trong

chuỗi giá trị và các bên tham gia khác bằng cách đưa ra những bằng chứng

về những phương án mới (mô hình kinh doanh) giúp cho việc chăn nuôi

lợn mang lại lợi nhuận cao hơn, ổn định hơn về môi trường và xã hội

Tóm lại, lồng ghép chăn nuôi gia súc với cây trồng ngắn ngày trong hệ

thống sản xuất có năng suất tại vùng Tây Bắc đòi hỏi biện pháp tiếp cận

nghiên cứu tổng hợp từ ACIAR và các dự án được hỗ trợ bởi các nhà tài

trợ khác Sự tham gia của nông dân và các bên tham gia khác vào ba dự

án là cần thiết để đảm bảo thành công của nghiên cứu này, và khả năng lợi

nhuận của nông dân qui mô nhỏ tại khu vực Tây Bắc Việt Nam

Tài liệu tham khảo

1 Huyen, L T T., Thuy, D K và Sautier, D (2016) Nghiên cứu về các bên tham

gia chuỗi giá trị trong chuỗi giá trị heo đen tại Mai Sơn, tỉnh Sơn La Tính bền

vững của chuỗi giá trị heo đen tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La: Đánh giá các

bên tham gia chuỗi giá trị

2 Tran, T Q., Nguyen, S H., Vu, H V và Nguyen, V Q (2014) « Lưu ý về sự nghèo

đói của đồng bào dân tộc thiểu số tại vùng Tây Bắc Việt Nam » Các nền kinh

tế hậu cộng sản 27(2): 268-281.

HỘI THẢ

74

Chuyên gia kỹ thuật từ ICRAF đang tập huấn cho bà con H’Mong cắt, tỉa cành và tạo tán cây sơn tra Ảnh: Trần Hà My