Luận án Tiến sĩ Triết học: Vai trò của khoa học và công nghệ đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay

Luận án hệ thống hóa, làm rõ một số vấn đề lý luận về vai trò của KH&CN với sự phát triển của lực lượng sản xuất. Phân tích thực trạng vai trò của khoa học và công nghệ đối với sự phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam hiện nay. Đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của khoa học và công nghệ với phát triển lực lượng sản xuất ở Việt Nam trong thời gian tới.

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VÕ THỊ TUYẾT NHUNG

VAI TRÒ CỦA KHOA HOC VÀ CÔNG NGHỆ ĐỐI VỚI

SỰ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VÕ THỊ TUYẾT NHUNG

VAI TRÒ CỦA KHOA HOC VÀ CÔNG NGHỆ ĐỐI VỚI

SỰ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: CNDVBC & DVLS

Mã số : 9229002

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS Vũ Văn Viên

PGS.TS Đoàn Thế Hùng

HÀ NỘI - 2019

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Cụm từ viết tắt Cụm từ đầy đủ

CNTN Công nghệ thông tin CNTB Chủ nghĩa tư bản CNXH Chủ nghĩa xã hội CNC Công nghệ kết nối internet CAD Công nghệ kết nối với máy tính KH&CN Khoa học và công nghệ

LLSX Lực lượng sản xuất ODA Viện trợ phát triển chính thức FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài WHO Tổ chức y tế thế giới

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 7

1.1 Những công trình bàn về thực trạng và vấn đề đặt ra trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam hiện nay 7

1.2 Những công trình bàn về thực trạng và vấn đề đặt ra trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam hiện nay 19

1.3 Những công trình bàn về các giải pháp phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam trong thời gian tới 30

1.4 Những vấn đề đặt ra luận án sẽ tiếp tục giải quyết 36

Chương 2: VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT-MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 38

2.1 Khoa học và công nghệ 38

2.2 Lực lượng sản xuất 48

2.3 Vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX 63

Chương 3: VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA .87

3.1 Khái quát quá trình nhận thức và hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX ở Việt Nam từ năm 1986 87

3.2 Thực trạng vai trò trò của KH&CN đối với sự phát LLSX ở Việt Nam 95

3.3 Những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX ở Việt Nam 109

3.4 Những vấn đề đặt ra trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX ở Việt Nam hiện nay 120

Chương 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ ĐỐI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI 132

4.1 Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước trong công tác phát triển, ứng dụng KH&CN vào sản xuất 132

4.2 Giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân

lực chất lượng cao trong giai đoạn cách mạng công nghiệp lần thứ tư 140

4.3 Quan tâm đến đào tạo nghề, nhằm nâng cao năng lực thực hành cho người lao động,trong quá trình ứng dụng các thành tựu KH&CN vào phát triển lực lượng sản xuất hiện nay 148

4.4.Tích cực, chủ động hội nhập quốc tế, tham gia quá trình toàn cầu hóa nhằm thu hút, chuyển giao KH&CN hiện đại, thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển 152

KẾT LUẬN 162

DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ 165

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 166

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khoa học và công nghệ (KH&CN) có vai trò quyết định đối với phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia, là phương tiện, mục tiêu và động lực thúc đẩy sự phát triển lực lượng sản xuất (LLSX) KH&CN hiện đại làm cho nǎng suất lao động nâng cao, cơ cấu kinh tế chuyển biến mạnh mẽ, và thay đổi sâu sắc mọi mặt đời sống xã hội loài người

Trong những năm gần đây KH&CN phát triển như vũ bão, đặc biệt sự ra đời cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, với tốc độ rất nhanh, quy mô rất lớn, tạo ra những thay đổi sâu rộng trong mọi lĩnh vực từ nền sản xuất xã hội đến cơ cấu lao động và thị trường lao động Đây là cuộc cách mạng mà máy móc sẽ thay thế vai trò, vị trí người lao động ở nhiều khâu trong quá trình sản xuất Việc ứng dụng những thành tựu KH&CN làm cho trình độ của LLSX ngày càng cao; người lao động trình độ cao sẽ dần thay thế người lao động trình độ giản đơn; tư liệu sản xuất hiện đại, thông minh sẽ thay thế cho các tư liệu sản xuất truyền thống KH&CN có vai trò đi trước, mở đường, tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của tất cả các yếu tố cấu thành LLSX

Cuộc cách mạng KH&CN hiện nay - cách mạng công nghiệp lần thứ tư,

là biểu hiện mới về trình độ của LLSX; mặt khác, với tư cách là cuộc cách mạng về công nghiệp, cách mạng công nghiệp lần thứ tư tác động mạnh mẽ đến sự phát triển của LLSX, thúc đẩy LLSX tiến đến những trình độ mới, ngày càng cao hơn Nếu quốc gia nào bỏ lỡ, không tận dụng được những thời

cơ do cách mạng công nghiệp lần thứ tư mang lại thì sẽ khó có điều kiện phát triển Bên cạnh đó, cần phải thấy những vấn đề mà cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang đặt ra là: lao động thủ công sẽ bị thay thế bởi máy móc và trí tuệ nhân tạo, hàng loạt người lao động bị thất nghiệp vì mất việc làm, lao động giá rẻ không còn là lợi thế cạnh tranh của các nước châu Á trong đó có Việt Nam,

Từ yêu cầu của cuộc cách mạng KH&CN hiện đại, cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đòi hỏi Việt Nam phải biết vận dụng những thành tựu KH&CN vào phát triển LLSX, phải tạo ra phương thức phát triển từ những yếu tố không có trần giới hạn như khoa học, công nghệ, kỹ thuật và nguồn nhân lực chất lượng cao để phát triển nhanh và bền vững Đây là vấn đề mà toàn Đảng, toàn dân cần nhận thức sâu sắc, hành động quyết liệt, quyết tâm nắm bắt thời cơ, xem đây là nhiệm vụ then chốt hàng đầu của Việt Nam trong

giai đoạn hiện nay

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Đảng Cộng sản Việt Nam một lần nữa khẳng định vai trò then chốt của KH&CN trong sự nghiệp phát triển đất nước: “Phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ làm cho khoa học, công nghệ thực sự là quốc sách hàng đầu, là động lực quan trọng nhất để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại” [49]

Mặc dù, Đảng và Nhà nước rất quan tâm, nhưng KH&CN Việt Nam vẫn phát triển chậm, còn nhiều hạn chế, chưa trở thành động lực phát kinh tế - xã hội mạnh mẽ, chưa phát huy tốt vai trò của mình trong quá trình phát triển LLSX và cũng chưa tương xứng với vai trò “là quốc sách hàng đầu” Đặc biệt người lao động - yếu tố đóng vai trò quyết định trong LLSX ở Việt Nam chưa đáp ứng yêu cầu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư Biểu hiện ở chất lượng lao động chưa cao, người lao động đã qua đào tạo chiếm tỷ lệ thấp; thiếu các chuyên gia và nhà quản lý giỏi, thiếu đội ngũ công nhân có tay nghề cao, cơ cấu lao động còn bất hợp lý, Trong khi đó tư liệu sản xuất Việt Nam lạc hậu, hàm lượng khoa học chưa cao, việc khai thác và sử dụng còn bất hợp

lý Sự kết hợp giữa người lao động và tư liệu sản xuất nhiều điểm chưa phù hợp Những hạn chế trong việc phát huy vai trò của KH&CN đối với phát triển LLSX khiến cho trình độ của LLSX ở Việt Nam chậm cải thiện, năng suất lao động ở Việt Nam thấp so với các nước trong khu vực và trên thế giới

Như vậy, cả trên phương diện lý luận và thực tiễn đều cho thấy, KH&CN

có vai trò to lớn đối với sự phát triển của LLSX; việc phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam đang đặt ra nhiều vấn đề cấp bách cần giải quyết Xuất phát từ tình hình đó, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề “Vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu đề tài là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX ở Việt Nam hiện nay, trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX ở Việt Nam trong thời gian tới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích đã đề ra, luận án tập trung thực hiện những nhiệm

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu vai trò của KH&CN đối với phát triển của LLSX

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Nghiên cứu vai trò của KH&CN đối với phát triển LLSX

ở Việt Nam hiện nay

- Về không gian: Nghiên cứu, vận dụng những quan điểm của Đảng về phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX trên lãnh thổ Việt Nam hiện nay

- Về thời gian: Luận án tập trung nghiên cứu, khảo sát vai trò của KH&CN đối với phát triển LLSX ở Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2018

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của luận án là chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về KH&CN, về LLSX, vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX và những vấn đề có liên quan

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Quá trình nghiên cứu, đề tài luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp cụ thể sau:

Phương pháp nghiên cứu phân tích và tổng hợp: được sử dụng để thu

thập, phân tích và khai thác thông tin từ các nguồn có sẵn liên quan đến đề tài nghiên cứu, bao gồm các văn kiện, tài liệu của Đảng, Nhà nước ở Trung ương

và các địa phương; các công trình nghiên cứu, các báo cáo, thống kê của chính quyền, ban, ngành, đoàn thể, tổ chức, cá nhân liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX

Phương pháp hệ thống: KHCN và LLSX là tập hợp các yếu tố, giữa chúng

có sự liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau và với môi trường bên ngoài, tạo nên tính chỉnh thể của hệ thống, đó là những thuộc tính tổng hợp, đặc trưng cho hệ thống,

là phương thức tồn tại của hệ thống

Phương pháp nghiên cứu lịch sử: trên cơ sở nghiên cứu các công trình

khoa học trong và ngoài nước liên quan đến vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX; đề tài luận giải, phân tích, làm rõ những nội dung mà các công trình khoa học trong, ngoài nước đã đề cập Từ đó, rút ra những vấn

đề mới mà đề tài phải nghiên cứu, tiếp tục bổ sung, phát triển, hoàn thiện hệ thống lý luận về vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt

Nam hiện nay

Phương pháp thống kê: đề tài tập trung thu thập, phân tích, tổng hợp,

thống kê các tài liệu, số liệu trong báo cáo tổng kết về vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX Sử dụng phương pháp thống kê để so sánh, đối chiếu các số liệu đã thu thập được từ các phương pháp nhằm đảm bảo kết quả nghiên cứu của đề tài luận án được chính xác, có độ tin cậy cao

Phương pháp chuyên gia: quá trình nghiên cứu, đề tài xin ý kiến tham

gia đóng góp của các nhà khoa học cùng chuyên ngành; trao đổi trực tiếp với cán bộ lãnh đạo, cán bộ chuyên trách ở trung ương và địa phương nhằm thu thập thêm tư liệu về lĩnh vực nghiên cứu của Luận án

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Về mặt lý luận, kết quả của Luận án góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận về vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX

Về mặt thực tiễn, đề tài góp phần làm rõ vai trò của KH&CN đối với phát triển LLSX ở Việt Nam hiện nay; cung cấp luận cứ khoa học nhằm phát huy vai trò của KH&CN đối với phát triển của LLSX ở Việt Nam trong thời gian tới

Kết quả nghiên cứu đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy những vấn đề có liên quan

7 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương 13 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX ở Việt Nam là một vấn

đề lớn và có tính cấp thiết, vì vậy đã có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu vấn đề này với quy mô, phạm vi và mức độ khác nhau, tiêu biểu là các tác giả với những công trình dưới đây

1.1 Những công trình nghiên cứu lý luận về KH&CN, LLSX và vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX

1.1.1 Những công trình nghiên cứu lý luận về KH&CN

KH&CN là một chủ đề lớn, thiết thực đối với đời sống xã hội nói chung, đối với việc phát triển LLSX rói riêng Chính vì vậy, chủ đề này đã được nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu

Alvin Toffler trong các tác phẩm “Làn sóng thứ ba” (1980), “Tạo dựng

một nền văn minh mới - Chính trị của làn sóng thứ ba” (1993) [3] đã khái

quát những thành tựu khoa học cơ bản của nhân loại trong những thập kỷ cuối thế kỷ XX Theo tác giả, KH&CN cũng như vị thế của nó trong đời sống xã hội đang có sự thay đổi căn bản, gắn liền với sự ra đời của nền văn minh mới

mà ông gọi là “Làn sóng thứ ba”; những công nghệ lạc hậu, tiêu tốn nhiều tài nguyên, gây ô nhiễm môi trường đang dần được thay thế bởi những công nghệ hiện đại, sử dụng nguyên liệu tái tạo, bảo vệ môi trường; tuy nhiên, quá trình thay thế giữa công nghệ cũ bằng công nghệ mới không đơn giản bởi sự cản trở của những lực lượng đại diện cho công nghệ cũ - công nghệ của “Làn sóng thứ hai”

Công trình “KH&CN thế giới - kinh nghiệm và định hướng chiến lược”

(Nxb Khoa học kỹ thuật, Hà Nội, 2002) của Tạ Bá Hưng [74] đã nêu một số đặc điểm cơ bản của KH&CN hiện nay Trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến

khoảng cách giữa các phát minh khoa học và việc ứng dụng các phát minh đó vào thực tiễn sản xuất được thu hẹp đáng kể

Công trình “Một số vấn đề kinh tế - xã hội trong thời kỳ quá độ lên

CNXH ở Việt Nam” (Nxb Đại học sư phạm, Hà Nội, 2005) của tác giả Vũ

Hồng Tiến [127] đã phân tích bản chất của khoa học, bản chất của công nghệ;

sự ra đời của của KH&CN; nội dung, đặc trưng của KH&CN hiện đại Trong

đó, tác giả đặc biệt nhấn mạnh khoa học với tính cách là hệ thống các tri thức phản ánh đúng đắn bản chất, quy luật khách quan của các sự vật, hiện tượng trong thế giới; công nghệ chính là kết quả tất yếu của khoa học, là sự biểu hiện của khoa học dưới dạng máy móc, công cụ, quy trình sản xuất hiện đại Tác giả HelgaNowotnty, Peter Scott và Michael Gibbos trong công trình

“Tư duy lại khoa học - Tri thức và công chúng trong thế kỷ bất định” (Nxb

trẻ, Hà Nội, 2009) [62] đặt vấn đề tư duy lại khoa học như nội dung của bản thân khoa học trước sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng KH&CN hiện nay Theo các tác giả, những thành tựu khoa học hiện nay cho thấy khoảng cách giữa khoa học và sản xuất dường như đã bị xóa nhòa; bản thân khoa học

có thể dẫn đến những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội và đôi khi chúng

ta cũng không thể lường hết được tương lai của loài người trước sự phát triển của khoa học

Công trình “Vai trò của tri thức khoa học trong sự nghiệp công nghiệp

hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Trần Hồng Lưu [88]

không chỉ đề cập đến khoa học với tư cách là kết quả của quá trình nhận thức, tồn tại dưới dạng lý luận, học thuyết khoa học, mà tác giả còn bàn đến quá trình vật chất hóa khoa học, tức kỹ thuật - công nghệ và nguồn nhân lực khoa học - công nghệ

Công trình “Luận điểm “khoa học trở thành LLSX trực tiếp” của Mác

và sự vận dụng ở nước ta hiện nay” (2011) của Trần Khắc Hiếu [64] Trong

công trình này tác giả nhấn mạnh đến tính đúng đắn của Mác khi Mác nhận định khoa học trở thành LLSX trực tiếp Theo tác giả, cuộc cách mạng KH&CN hiện nay đang chứng minh cho tính đúng đắn nhận định của Mác

Kế thừa và phát triển những thành tựu mà các nhà nghiên cứu đã đạt

được, Luật KH&CN (2013) [87] đã khái quát: khoa học là một hệ thống tri

thức về bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng tự nhiên,

xã hội và tư duy; công nghệ là giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm theo hoặc không kèm theo công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm

Công trình “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự phát triển LLSX

của chủ nghĩa xã hội (CNXH)” của tác giả Nguyễn Chí Dũng (2017) [39,

tr.47] đã chỉ ra rằng: Cách mạng công nghiệp lần thứ tư sẽ hoàn thành vai trò lịch sử của nó - xây dựng và hoàn thiện LLSX tiên tiến, hiện đại, đặt cơ sở vững chắc cho chủ nghĩa cộng sản

Công trình “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư” của tác giả Klaus

Schwad (2018) [77] đã khái quát sự phát triển của KH&CN thế giới trong gần hai thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XXI Theo tác giả, nhân loại đang bước vào cách mạng công nghiệp lần thứ tư Cho dù thuật ngữ “cách mạng công nghiệp lần thứ tư” xuất hiện từ thập kỷ thứ hai của thế kỷ XXI, nhưng trên thực tế nó

đã bắt đầu từ những năm 2000, đặc trưng bởi sự hợp nhất, không có ranh giới giữa các lĩnh vực công nghệ, vật lý, kỹ thuật số và sinh học Đây là xu hướng kết hợp giữa các hệ thống ảo và thực thể, vạn vật kết nối internet (IoT) và các

hệ thống kết nối internet (IoS) Gắn liền với cách mạng công nghiệp lần thứ

tư là sự hợp nhất các lĩnh vực công nghệ, vật lý, kỹ thuật số và sinh học; giữa

các hệ thống ảo và thực thể, vạn vật kết nối internet và các hệ thống kết nối internet Cuộc cách mạng công nghệ lần thứ tư này đang làm thay đổi cách thức sản xuất, chế tạo Từ những thành tựu của cách mạng công nghiệp lần

thứ tư dẫn đến sự hình thành các “nhà máy thông minh” Trong “nhà máy thông minh” này, các máy móc, thiết bị được kết nối internet và liên kết với nhau qua một hệ thống để có thể tự hình dung toàn bộ quy trình sản xuất và đưa ra quyết định sẽ thay thế dần các dây chuyền sản xuất trước đây Nhờ khả năng kết nối của hàng tỷ người trên trên thế giới thông qua các thiết bị di động cùng với khả năng tiếp cận cơ sở dữ liệu lớn, các tính năng xử lý thông tin sẽ được nhân lên bởi các đột phá về công nghệ trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, robot, internet kết nối vạn vật, xe tự hành, in 3D, công nghệ nano, công nghệ sinh học, khoa học vật liệu mới Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tác động đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trước hết là trong lĩnh vực sản xuất vật chất, đặc biệt là LLSX, làm cho LLSX mang những diện mạo mới với những công nghệ vượt trội, tạo ra năng suất lao động cao, giải phóng người lao động khỏi công việc nặng nhọc

Công trình “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư - cuộc cách mạng của

sự hội tụ và tiết kiệm” của tác giả Phan Xuân Dũng (2018) [38] đã khái quát

các cuộc cách mạng công nghiệp mà nhân loại đã trải qua Theo tác giả cách mạng KH&CN là khái niệm về một giai đoạn phát sinh nhiều ý tưởng mới trong các ngành khoa học như vật lý, thiên văn, sinh học, giải phẫu học con người, hóa học, dẫn tới sự loại bỏ các học thuyết đã được đưa ra trước đó và đặt nền móng cho sự ra đời một nền khoa học hiện đại hơn Cách mạng KH&CN là giai đoạn mà khi khoảng cách giữa khoa học, kỹ thuật và áp dụng kết quả của nó vào cuộc sống đã được rút ngắn đáng kể Theo đó kỹ thuật biến thành công nghệ Vì thế, khái niệm cách mạng KH&CN xuất hiện muộn hơn khái niệm cách mạng khoa học và kỹ thuật Cách mạng KH&CN mới chỉ xuất hiện từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX (tr.13-14) Theo tác giả, hiện nay nhân loại đang bước vào cách mạng công nghiệp lần thứ tư với những công nghệ nền tảng và công nghệ ứng dụng là: Dữ liệu lớn, điện toán đám mây, các

robot có kết nối, internet kết nối vạn vật, công nghệ in 3D, máy móc tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, Những công nghệ này, một mặt là biểu hiện sự phát triển của LLSX, mặt khác nó là động lực to lớn thúc đẩy sự phát triển của LLSX và mọi lĩnh vực đời sống xã hội

Tóm lại, những công trình trên đã làm rõ nhiều vấn đề mang tính lý luận

về chung về KH&CN như: Khái niệm khoa học, khái niệm công nghệ, mối quan hệ biện chứng giữa KH&CN, sự phát triển của cuộc cách mạng KH&CN hiện nay Trên cơ sở phân tích, chọn lọc và kế thừa, chúng tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu, hệ thống hóa, góp phần làm sáng tỏ hơn nữa những vấn

đề mang tính chất lý luận chung về KH&CN

1.1.2 Những công trình nghiên cứu lý luận về LLSX

Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy có khá nhiều công trình nghiên cứu để làm rõ những vấn đề lý luận về LLSX Tác giả Hồ

Anh Dũng (2002) trong công trình công trình “Phát huy yếu tố con người

trong LLSX ở Việt Nam hiện nay” [35] cho rằng: LLSX biểu hiện mối quan hệ

con người với giới tự nhiên, biểu hiện năng lực chinh phục tự nhiên của con người trong những giai đoạn lịch sử nhất định LLSX là một thể thống nhất hữu cơ yếu tố người và yếu tố các sự vật, trong đó con người đóng vai trò quyết định Con người là chủ thể tích cực, sáng tạo, biết vận dụng tri thức khoa học, chuyên môn, kỹ năng để chế tạo, cải biến và sử dụng các tư liệu lao động Công cụ lao động là yếu tố năng động nhất tác động vào đối tượng tự nhiên, cải tạo chúng nhằm tạo ra sản phẩm thỏa mãn nhu cầu của xã hội LLSX luôn được kế thừa và phát triển Tác giả phân tích các yếu tố của LLSX

theo ba quan điểm: Thứ nhất, LLSX gồm yếu tố con người và các phương tiện lao động; thứ hai, yếu tố con người, các phương tiện lao động, đối tượng lao động; thứ ba, yếu tố con người, các phương tiện lao động, đối tượng lao

động, khoa học và quản lý sản xuất Các quan điểm trên, xem xét số lượng

các yếu tố có khác nhau nhưng đều khẳng định yếu tố con người trong LLSX, vai trò của con người trong điều kiện của cuộc cách mạng KH&CN hiện đại Sau khi phân tích các quan điểm trên tác giả kết luận: LLSX có hai yếu tố là yếu tố con người sản xuất, yếu tố các sự vật, vật chất của sản xuất, hay là yếu

tố vật thể của LLSX Mỗi yếu tố đặt trong mối quan hệ biện chứng thống nhất với nhau

Công trình “Sử dụng hiệu quả nguồn lực con người ở Việt Nam”của

Nguyễn Hữu Dũng (2003) [36] đã khái quát một số vấn đề lý luận, thực tiễn

có liên quan đến phát triển và sử dụng nguồn lực lao động, nhân tố quan trọng nhất cấu thành LLSX Đồng thời, tác giả giới thiệu kinh nghiệm của Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc về vấn đề sử dụng nguồn lực con người, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát huy và sử dụng nguồn lực con người với mục đích phát triển LLSX

Tác giả Hồ Bá Thâm (2004) trong công trình “Động lực và tạo động lực

phát triển xã hội” [119] đã phân tích nhân tố con người trong LLSX; khẳng

định việc phát huy nhân tố con người với tính cách là yếu tố cấu thành LLSX bao gồm cả đạo đức, sức khỏe, lợi ích, sức lao động, tri thức, tay nghề và kinh nghiệm Người lao động tác động vào tự nhiên và xã hội bằng sức mạnh vật chất có ý thức, nhưng động lực chi phối bắt nguồn từ các yếu tố cấu thành, vì vậy phát huy vai trò người lao động trong LLSX cần quan tâm đến các nhân

tố từ thể lực đến trí lực và tâm lực

Công trình “Về khái niệm LLSX và trình độ của LLSX”, Nguyễn Đức

Luận (2011), [83, 61-68] Trong công trình này, tác giả đã sử dụng nguồn tư liệu rất phong phú để phân tích, rút ra khái niệm LLSX và các biểu hiện về trình độ của LLSX Theo tác giả, LLSX là khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để biểu thị mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong quá trình sản xuất, được tạo thành từ sự kết hợp giữa người lao động với tư liệu

sản xuất trong quá trình chinh phục, cải tạo tự nhiên, thực hiện việc sản xuất

xã hội Bằng những lập luận thuyết phục, tác giả chỉ ra rằng, trình độ của LLSX biểu hiện qua các yếu tố cấu thành nó; biểu hiện qua tính chất của nó; biểu hiện qua sự phân công lao động xã hội và biểu hiện qua việc ứng dụng khoa học vào sản xuất Nhìn chung, công trình này đã phân tích khá chi tiết quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về LLSX

Công trình “Trí thức và trách nhiệm xã hội” (Tạp chí Cộng sản, số 853

tháng 11 năm 2013) [24] của tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn đã tập trung làm rõ vai trò của đội ngũ trí thức, nguồn lực đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu, triển khai, ứng dụng thành tựu KH&CN tạo nên sức mạnh của mỗi quốc gia Xác định vai trò và trách nhiệm xã hội của trí thức có ý nghĩa to lớn trong toàn bộ tiến trình xây dựng, phát triển đất nước và hội nhập quốc tế hiện nay

Công trình “Tác động của quan hệ sản xuất đối với LLSX: Từ lý luận

đến thực tiễn Việt Nam” của Nguyễn Đức Luận (2016), [84] làm rõ quan

điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về những tác động của quan hệ sản xuất đối với sự phát triển của LLSX, quá trình vận dụng quan điểm này ở nước ta hiện

nay Công trình phân tích khái niệm LLSX, kết cấu của LLSX, một số biểu

hiện mới của LLSX Đặc biệt tác giả phân tích kỹ sự vận động và phát triển không ngừng của LLSX, do vậy bản thân LLSX, các yếu tố cấu thành và vai trò, quan hệ của các yếu tố cấu thành cũng có sự vận động và phát triển Công trình còn làm rõ vai trò của KH&CN đối với người lao động là thay đổi trình

độ, cách thức lao động và thay đổi ngành nghề Bên cạnh đó KH&CN còn đưa đến sự ra đời của hàng loạt các loại máy móc, công cụ sản xuất hiện đại

Do vậy, trong giai đoạn hiện nay, để phát triển LLSX phải tập trung vào việc phát triển, sản xuất tri thức, nhanh chóng phổ biến và ứng dụng những tri thức khoa học tiên tiến vào sản xuất và đời sống

Lý luận về LLSX còn được nhiều tác giả nghiên cứu, phân tích trong nhiều công trình khác nhau, nhất là trong các công trình bàn về mối quan hệ giữa LLSX và quan hệ sản xuất của các tác giả sau:

- Nguyễn Tĩnh Gia (1987): Biểu hiện đặc thù của quy luật quan hệ sản xuất

phù hợp với tính chất và trình độ của LLSX trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam [53]

- Hoàng Bình - Lê Văn Dương - Nguyễn Đình Hòa - Trần Ngọc Linh -

Nguyễn Văn Thức (1990): Thực trạng quan hệ sản xuất và LLSX ở Việt Nam

hiện nay [12]

- Trương Hữu Hoàn (1995): Quy luật phù hợp của quan hệ sản xuất với LLSX

và vấn đề nhận thức, vận dụng quy luật này ở một số nước xã hội chủ nghĩa [66]

- Nguyễn Trọng Tuấn (1996): Nhận thức và vận dụng quy luật quan hệ sản

xuất phù hợp với trình độ phát triển của LLSX trong nông nghiệp ở nước ta thời kỳ đổi mới [147]

- Trần Thanh Đức (2002): Nhân tố con người trong LLSX với vấn đề đào

tạo người lao động trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay (từ thực tiễn đồng bằng sông Cửu long) [51]

- Chu Tiến Quang (2010):“Về thực hiện mối quan hệ giữa LLSX và quan

hệ sản xuất trong nông nghiệp ở Việt Nam” [104 tr.7 -13]

- Nguyễn Hùng Hậu (2011): “Phát triển LLSX và xây dựng, hoàn thiện

từng bước quan hệ sản xuất trong thời kỳ quá độ ở nước ta” [61]

Nhìn chung, đã có nhiều công trình nghiên cứu tập trung làm rõ những vấn đề lý luận về LLSX, trên đây là những công trình tiêu biểu mà chúng tôi

đã tiếp cận, tìm hiểu Thông qua đó, khái niệm LLSX cũng như kết cấu, trình

độ, tính chất của nó đã được nhiều tác giả phân tích với nhiều mức độ và góc

độ tiếp cận khác nhau Đây là nguồn tư liệu tham khảo rất quý cho chúng tôi trong quá trình thực hiện đề tài của mình

1.1.3 Những công trình nghiên cứu lý luận về vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu, chúng tôi nhận thấy rất ít công trình nghiên cứu thuần túy lý luận về vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX Lý luận về vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX thường được đề cập đến khi bàn đến một thực tiễn nào đó, đặc biệt là thực tiễn Việt Nam

“KH&CN với các giá trị văn hóa”của Hoàng Đình Phu (1998) [102],

phân tích vai trò của KH&CN đang trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội Mặt khác, việc áp dụng lệch lạc những thành tựu KH&CN sẽ gây những tác hại khôn lường cho xã hội Tác giả chỉ ra vai trò định hướng của văn hóa trong việc xác định các mục tiêu, chính sách phát triển KH&CN

Công trình “Tiến bộ khoa học nhìn từ phía trái” của tác giả Đoàn Xuân

Mượu (1999) [95] phân tích mặt trái, tác động tiêu cực của khoa học, nếu con người sử dụng khoa học sai mục đích, vì lợi ích cá nhân, chính những thành tựu khoa học sẽ hủy hoại con người, thậm chí đe dọa hủy diệt loài người Tuy nhiên, hậu quả tiêu cực ấy xảy ra hay không xảy ra? Đến mức nào? Tùy thuộc vào ý chí, khả năng con người biết hướng phát triển khoa học, và tiến triển của đời sống vật chất, tinh thần theo hướng lành mạnh, hợp lý, hợp quy luật

tự nhiên Tác giả kêu gọi ý thức tự giác của những người làm công tác KH&CN, nâng cao tinh thần trách nhiệm trước xã hội và đồng loại Bên cạnh

đó nâng cao ý thức, trình độ hiểu biết của con người, góp phần phát triển KH&CN vì mục đích chung là phục vụ con người

Công trình “Quan hệ giữa phát triển KH&CN với phát triển kinh tế xã

hội trong công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở Việt Nam” của Viện nghiên cứu

chiến lược chính sách KH&CN (1999) [150] đã giải quyết nhiều vấn đề lý luận về vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX Theo các tác giả

của công trình này, từ nửa sau thế kỷ XX cách mạng khoa học - kỹ thuật bắt đầu có những điểm mới Đó là, một cuộc cách mạng chủ yếu về công nghệ, với sự ra đời của máy tính điện tử thế hệ mới được sử dụng trong mọi lĩnh vực Việc áp dụng những công nghệ mới tạo điều kiện phát triển theo chiều sâu, giảm hẳn tiêu hao năng lượng và nguyên liệu, thúc đẩy mạnh mẽ sản xuất phát triển Cách mạng khoa học - kỹ thuật thế kỷ XX, đột phá vào thế giới vi

mô của vật chất, và vật liệu sống đã mở ra khả năng mới đi vào khai thác các quy luật vận động của thế giới vi mô Ngày nay, sản xuất chịu ảnh hưởng của nhiều ngành khoa học kể cả khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật và khoa học

xã hội

Công trình“Khoa học cơ bản thế kỷ XX đối với một số vấn đề lớn của

triết học” (2000) của Lê Văn Giạng [54], nêu vai trò của khoa học thế kỷ XX

là làm thay đổi hẳn bộ mặt đời sống xã hội, từ ăn, ở, đi lại, đến lao động và giải trí đồng thời chỉ ra chính khoa học cũng tạo ra mối đe doạ về môi trường, về đạo đức và sự tồn tại của con người, khi các thành tựu khoa học bị lạm dụng một cách mù quáng

Đề cập đến tương lai của KH&CN Việt Nam trong tác phẩm“KH&CN

Việt Nam - những sắc màu tiềm năng” của Vũ Tuyên Hoàng, (2000) [67] nói

đến tương lai KH&CN Việt Nam với nhiều hy vọng Những lĩnh vực mang tính mũi nhọn của KH&CN trên thế giới là: Tin học, công nghệ sinh học, điện

tử, tự động hóa, vật liệu mới,… đây là yếu tố quyết định bước tiến thần kỳ trong thế Kỷ XXI Bên cạnh đó, việc nhấn mạnh vai trò của KH&CN làm cho đời sống vật chất phát triển, công trình còn đề cập đến vai trò của KH&CN đối với đời sống tinh thần Có sức mạnh vật chất, nhưng không có lòng nhân

ái, không có lương tâm sẽ không có được sự công bằng và nhân đạo

Trong công trình “Một số vấn đề xã hội và nhân văn trong việc sử dụng

hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường ở Việt Nam” của Hà Huy Thành

(2001) [116], tác giả đã phân tích hậu quả của những vấn đề: vệ sinh an toàn thực phẩm, biến đổi gen, tế bào gốc, vũ khí sinh học,… đang đe dọa cuộc sống của con người và xã hội loài người

Công trình “Hiện đại hóa xã hội - một số vấn đề lý luận và thực tiễn”

của Lương Việt Hải (2001) [60], tác giả nhấn mạnh rằng: KH&CN đã tác động mạnh mẽ đến yếu tố con người trong LLSX, như cách thức con người lao động sản xuất, tạo ra những giá trị vật chất và hiện đại hóa đời sống tinh thần Tác giả còn đề cập vai trò của CNTT trong đời sống xã hội

Trong công trình “Phác thảo chiến lược phát triển KH&CN Việt Nam

đến năm 2010” của Ban Nghiên cứu Dự báo, Chiến lược và Quản lý khoa học

- Trung tâm Khoa học Tự nhiên (2003) [6], nói đến khả năng KH&CN tạo đột biến trong phát triển kinh tế - xã hội, xu hướng tích hợp cao, tạo động lực tổng hợp cho KH&CN phát triển KH&CN yếu tố then chốt, quyết định sự phát triển của LLSX KH&CN là công cụ đắc lực nhất thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chỗ dựa cơ bản cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa; cơ sở quan trọng để củng cố và hiện đại hóa về an ninh, quốc phòng của quốc gia

Công trình “KH&CN thế giới thách thức và vận hội mới” do tác giả Tạ

Bá Hưng chủ biên (2005) [74], phân tích vai trò của KH&CN là làm thay đổi tận gốc LLSX, bắt đầu từ người lao động đến tư liệu sản xuất, và sự thay đổi nhanh chóng của công cụ lao động góp phần làm nền kinh tế thế giới phát triển cả chiều rộng lẫn chiều sâu Bên cạnh đó, công trình nêu một số thành tựu KH&CN của các nước trên thế giới như Mỹ, Canađa, Liên minh châu Âu

và Nga,

Tác giả Nguyễn Kiều Liên trong công trình “Khoa học - kỹ thuật thế kỷ

XX” (2005) [81] hệ thống những thành tựu kỳ diệu mà khoa học kỹ - thuật đạt

được trong thế kỷ XX Đó là, những thành tựu rực rỡ ở các lĩnh vực như: vật

lý, hóa học, sinh học, y học, CNTT, hàng không, vũ trụ và năng lượng,…

Những thành tựu này làm thay đổi cuộc sống vật chất, tinh thần của con người

và mở ra tương lai mới trong lịch sử phát triển của nhân loại

Công trình “LLSX mới và kinh tế tri thức” của các tác giả Vũ Đình Cự

và Trần Xuân Sầm (2005) [29], đã làm rõ một số xu hướng phát triển của KH&CN Công nghệ cao sẽ tạo đột phá như: CNTT - truyền thông, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu tiên tiến, công nghệ năng lượng mới,… nhanh chóng trở thành cốt lõi của LLSX mới, trong nền sản xuất hiện đại, là bước biến đổi về chất đối với sự phát triển của thế giới Trong LLSX, khoa học trở thành LLSX trực tiếp, lấy tri thức là yếu tố quyết định, lấy con người làm vốn quan trọng LLSX mới có tính chất toàn cầu và tính phát triển bền vững, thân thiện với môi trường

Tác giả Hồ Sỹ Quý trong công trình “Con người và phát triển con

người” (2007) [109], khái quát những thành tựu KH&CN hiện đại như: Tin

học, sinh học, khoa học vũ trụ và khoa học về con người Công trình phân tích vai trò của khoa học xã hội Đồng thời, đánh giá tổng quát những tiến bộ của KH&CN đạt được trong thế kỷ XX trong đó, nhấn mạnh sự tác động trực tiếp của KH&CN hiện đại đến con người Chính KH&CN làm cho tương giao giữa lao động trực tiếp và lao động gián tiếp thay đổi nhanh, bản chất lao động biến đổi theo xu hướng giảm lao động chân tay, lao động dây chuyền bằng lao động có hàm lượng trí tuệ cao Dưới tác động của KH&CN, người lao động trở thành yếu tố quyết định của LLSX Công trình còn nhấn mạnh KH&CN, với nguồn lực con người được đào tạo bài bản là thế mạnh không gì thay thế được

Tóm lại, đã có nhiều công trình khoa học bàn về vai trò vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX dưới góc độ lý luận Có công trình phân tích vai trò tích cực của KH&CN đối với người lao động, yếu tố quyết định trong LLSX Người lao động không chỉ giữ vị trí trung tâm trong LLSX mà

có khả năng nắm bắt, áp dụng những thành tựu KH&CN để phát triển sản xuất Có công trình nói đến vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của tư liệu sản xuất, nhờ có KH&CN mà tư liệu sản xuất liên tục được cải tiến, đổi mới, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả của quá trình sản xuất Nhưng những công trình trên phân tích chưa sâu việc phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển LLSX, và quá trình ứng dụng KH&CN vào sản xuất còn mang tính khái quát Đây cũng là hướng để luận án chúng tôi tiếp tục làm sáng tỏ

1.2 Những công trình bàn về thực trạng và vấn đề đặt ra trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam hiện nay

1.2.1 Những công trình bàn về thực trạng vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam hiện nay

Nhận thức rõ vai trò to lớn của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX

ở Việt Nam, đặc biệt là trong những năm đất nước ta thực hiện đường lối đổi mới, chính vì vậy có rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu vấn đề này với nhiều công trình khác nhau

Công trình “KH&CN với sự phát triển kinh tế - xã hội” (1989) [72] tác

giả Đặng Hữu đã phân tích tác động của khoa học - kỹ thuật đối với đời sống

xã hội Việt Nam nói chung, LLSX riêng Theo tác giả, Việt Nam là nước mà nền kinh tế còn nghèo nàn, lạc hậu, chậm phát triển; chúng ta chưa thực sự phát huy được vai trò to lớn của KH&CN trong quá trình phát triển LLSX và các lĩnh vực của đời sống xã hội; sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng KH&CN đang mở ra cơ hội rất lớn để chúng ta khắc phục được tình trạng nghèo nàn, lạc hậu

Công trình “Quan hệ giữa phát triển KH&CN với phát triển kinh tế - xã

hội trong công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở Việt Nam” của Viện nghiên cứu

chiến lược chính sách KH&CN (1999) [150] chỉ ra rằng, từ nửa sau thế kỷ

XX cách mạng khoa học - kỹ thuật bắt đầu có những điểm mới Đó là, một cuộc cách mạng chủ yếu về công nghệ, với sự ra đời của máy tính điện tử thế

hệ mới được sử dụng trong mọi lĩnh vực Việc áp dụng những công nghệ mới

ở Việt Nam tạo điều kiện cho đất nước ta phát triển theo chiều sâu, thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nâng cao năng suất lao động Công trình cũng chỉ ra nhiều bất cập trong việc phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung, LLSX nói riêng, nhất là những hạn chế của nguồn nhân lực dẫn đến việc tiếp thu các thành tựu KH&CN hiện đại còn chậm, đòi hỏi phải nhanh chóng khắc phục

Công trình “KH&CN Việt Nam - những sắc màu tiềm năng” của Vũ

Tuyên Hoàng (2000) [67] nói đến tương lai KH&CN Việt Nam với nhiều hy vọng Những lĩnh vực mang tính mũi nhọn của KH&CN trên thế giới, cũng như Việt Nam đang phấn đấu là: tin học, công nghệ sinh học, điện tử, tự động hóa, vật liệu mới,… đây sẽ là yếu tố quyết định bước tiến thần kỳ trong thế

Kỷ XXI Việt Nam cần nhận thức rõ vấn đề này để có chính sách phù hợp Bên cạnh, tác giả phân tích vai trò của KH&CN ở Việt Nam hiện nay là làm cho đời sống vật chất và đời sống tinh thần phát triển Theo tác giả, nếu chỉ có sức mạnh vật chất mà không có lòng nhân ái, không có lương tâm thì sẽ không có được sự công bằng và nhân đạo

Các công trình: “KH&CN Việt Nam năm 2001” (2002) [15], “KH&CN

Việt Nam năm 2003” (2004) [16] và công trình “KH&CN Việt Nam năm 2005” (Bộ KH&CN, Hà Nội, 2006) [17] đã tổng kết, đánh giá thực trạng

KH&CN Việt Nam với những số liệu phong phú, chính xác từ đó đưa ra những nhận định, dự báo về xu hướng phát triển của KH&CN Việt Nam trong tương lai, để có sự chủ động trong quá trình phát triển

Công trình “Phát huy yếu tố con người trong LLSX ở Việt Nam hiện

nay” của tác giả Hồ Anh Dũng (2002) phân tích con người Việt Nam với tính

cách là một bộ phận cấu thành LLSX có nhiều ưu điểm và hạn chế Đồng thời, tác giả nhấn mạnh: “Việt Nam muốn nhanh chóng phát triển LLSX cần phải học tập và rút kinh nghiệm từ những bài học cả thành công và thất bại của các nước đã đi trước chúng ta về kinh tế, khoa học, kỹ thuật và công nghệ Đương nhiên, học tập không đồng nghĩa với sao chép, rập khuôn một cách máy móc” [35, tr.42] Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập vai trò động lực của khoa học đối với phát triển LLSX Việt Nam là nước có nền KH&CN kém phát triển, muốn công nghiệp hóa, hiện đại hóa phải phát triển KH&CN mạnh mẽ hơn nữa

Công trình “Thế giới trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI” của tác giả

Nguyễn Duy Quý (2004) phân tích “Tác động của KH&CN đến các nước phát triển hay các nước chậm phát triển, ở đâu con người cũng thấy sự biến đổi mau chóng của KH&CN, sự thay đổi nhanh các nhu cầu tiêu dùng, sự cạnh tranh khốc liệt của các ngành sản xuất và dịch vụ trong nền kinh tế toàn cầu, nhu cầu sử dụng khoa học để khẳng định vị thế chiến lược của các quốc gia” [108] Công trình dự báo, sự phát triển của KH&CN trong hai thập niên đầu của thế kỷ XXI Đó là, dù phát triển với tốc độ nào, đi theo xu hướng nào, khoa học trong thế kỷ XXI vẫn là khoa học vì con người Khoa học càng phát triển con người có nhiều cơ hội sống, làm việc và học tập tốt hơn Chính sự phát triển của cuộc cách mạng KH&CN hiện đại đang mở ra cơ hội rất lớn để Việt Nam phát triển LLSX, thúc đẩy nền kinh tế đất nước

Công trình “Động lực và tạo động lực phát triển xã hội” của tác giả Hồ

Bá Thâm (2004) [119] phân tích nhân tố con người trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam hiện nay bao gồm cả đạo đức, sức khỏe, lợi ích, sức lao động, tri thức, tay nghề và kinh nghiệm Theo tác giả, mặc dù

đạt được những thành tựu nhất định, nhưng nhìn chung Việt Nam chưa phát huy tốt vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX nói chung, người lao động nói riêng Muốn phát triển LLSX thì vấn đề này cần phải được khắc phục, từ đó tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của xã hội

Công trình “Một số vấn đề kinh tế - xã hội trong thời kỳ quá độ lên

CNXH ở Việt Nam” của tác giả Vũ Hồng Tiến (2005) [127] đưa ra quan điểm

công nghiệp hóa, hiện đại hóa là xu thế tất yếu đối với Việt Nam, xu thế này không thể thiếu vai trò của KH&CN Đồng thời, tác giả còn nêu những kết quả mà KH&CN Việt Nam đạt được là hoạt động KH&CN từng bước gắn với sản xuất, góp phần đưa đất nước phát triển thoát khỏi khủng hoảng kinh tế Tuy nhiên, KH&CN Việt Nam phát triển chậm, chưa đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa Từ đó, công trình nêu một số định hướng phát triển KH&CN Việt Nam trong thời gian tới

Công trình “Phác thảo chiến lược phát triển KH&CN Việt Nam đến năm

2010” của Ban Nghiên cứu Dự báo, Chiến lược và Quản lý khoa học - Trung

tâm Khoa học Tự nhiên (2003) [6] nói đến khả năng KH&CN tạo đột biến trong phát triển kinh tế - xã hội, xu hướng tích hợp cao, tạo động lực tổng hợp cho KH&CN phát triển; khẳng định KH&CN là yếu tố then chốt, quyết định

sự phát triển của LLSX Tác giả khẳng định KH&CN là công cụ đắc lực nhất thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, chỗ dựa cơ bản cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của nước ta trong những năm qua Trong tương lai, Đảng và Nhà nước ta cần phải tiếp tục coi việc phát triển KH&CN là quốc sách hàng đầu, đồng thời đưa ra định hướng ưu tiên phát triển KH&CN

Công trình “Phát triển thị trường KH&CN Việt Nam”của tác giả Phạm

Văn Dũng (2010) [37] khái quát chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phát triển thị trường KH&CN Việt Nam thời gian qua; chỉ rõ những điều KH&CN Việt Nam làm được và chưa làm được, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy sự phát triển thị trường KH&CN Việt Nam

Tài liệu học tập nghị quyết Hội nghị lần thứ sáu Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XI của Ban Tuyên giáo Trung ương

(2012) [7] đề cập ba nội dung cơ bản: Thứ nhất, nhấn mạnh vai trò của

KH&CN là động lực phát triển kinh tế - xã hội, phát triển KH&CN là “quốc sách hàng đầu”, đầu tư cho KH&CN phải được ưu tiên, đi trước một bước

Thứ hai, đánh giá tình hình phát triển KH&CN thời gian qua dù còn nhiều

khó khăn nhưng nhờ có sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, nỗ lực của các nhà khoa học, cố gắng của doanh nghiệp và doanh nhân góp phần làm cho KH&CN nước ta đã đạt được nhiều thành tựu đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Trong đó, khoa học xã hội và nhân văn cung cấp luận cứ cho việc hoạch định đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước Khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật và công nghệ đã đóng góp tích cực vào việc nâng cao năng suất, chất lượng hàng hóa và dịch

vụ, tiềm lực KH&CN được nâng lên, quản lý nhà nước về KH&CN từng bước được đổi mới,… Bên cạnh đó, Nghị quyết cũng chỉ ra những yếu kém như: KH&CN chưa trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội, huy động nguồn lực của xã hội vào hoạt động KH&CN chưa chú trọng, đào tạo đãi ngộ

cán bộ KH&CN còn nhiều bất cập Thứ ba, Nghị quyết đưa ra quan điểm,

mục tiêu phát triển KH&CN đến năm 2020 và năm 2030 Trong đó, mục tiêu tổng quát là phát triển mạnh mẽ KH&CN, làm cho KH&CN thực sự là động lực quan trọng nhất để phát triển LLSX hiện đại, phát triển kinh tế tri thức, nâng cao năng suất, hiệu quả sức cạnh tranh của nền kinh tế, bảo vệ môi trường và bảo đảm quốc phòng, an ninh

Công trình Đẩy mạnh hoạt động KH&CN phục vụ sự nghiệp công

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” của tác giả Phan Xuân Dũng (2015) [38]

phân tích KH&CN đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng và an ninh, tạo ra nhiều hàng hóa tốt, góp phần nâng cao

chất lượng cuộc sống của người dân Nhưng những kết quả đạt được chưa tương xứng với tiềm năng của đội ngũ những người làm KH&CN và người dân Tác giả còn phân tích những kết quả đạt được, những hạn chế yếu kém

để từ đó tìm ra hướng đi cho KH&CN Việt Nam trong thời gian tới

Tác giả Nguyễn Quân trong bài viết “Tăng cường hội nhập quốc tế về

KH&CN,” (2015) [106] phân tích giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện

đại hóa hiện nay, hội nhập quốc tế về KH&CN đóng vai trò quan trọng góp phần thiết lập vị thế, tạo động lực lớn, thúc đẩy hoạt động KH&CN, và tạo điều kiện cho Việt Nam khai thác những thành tựu KH&CN thế giới

Công trình “Tác động của quan hệ sản xuất đối với LLSX: Từ lý luận

đến thực tiễn Việt Nam” của tác giả Nguyễn Đức Luận (2016) [84] không chỉ

làm rõ những tác động mạnh mẽ của quan hệ sản xuất đối với sự phát triển của LLSX mà còn chỉ ra vai trò to lớn của KH&CN trong quá trình phát triển của LLSX nói chung, LLSX ở Việt Nam nói riêng Theo tác giả, KH&CN làm cho người lao động thay đổi cả về trình độ, cách thức lao động và thay đổi ngành nghề Bên cạnh đó, KH&CN còn đưa đến sự ra đời của hàng loạt các loại máy móc, công cụ sản xuất hiện đại Do vậy, trong giai đoạn hiện nay, nhất là ở Việt Nam, để phát triển LLSX phải tập trung vào việc phát triển, sản xuất tri thức, nhanh chóng phổ biến và ứng dụng những tri thức khoa học tiên tiến vào sản xuất và đời sống

Công trình “Vai trò của khoa học xã hội trong hoạch định chủ trương,

đường lối phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội của Đảng”, (2016) [9] của Ban

Tuyên giáo Trung ương và Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam (Kỷ yếu hội thảo khoa học) nhấn mạnh: Khoa học xã hội có vai trò quan trọng đối với phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng, an ninh Đặc biệt, vai trò của khoa học xã hội là cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; để phát triển

kinh tế - xã hội, phát triển sản xuất không thể thiếu vai trò của khoa học xã hội, nhất là trong giai đoạn hiện nay

Công trình “Phát triển khoa học công nghệ nhằm nâng cao năng suất

lao động ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thị Minh Thu nguồn (2017) [125]

chỉ ra rằng: Nguồn nhân lực nghiên cứu của Việt Nam không chỉ hạn chế về

số lượng mà còn hạn chế cả về chất lượng, thiếu hụt nhiều chuyên gia đầu ngành, nhất là các chuyên gia về công nghệ “Điều này dẫn đến chất lượng nghiên cứu khoa học công nghệ của Việt Nam năm 2014 xếp hạng 89, trong khi ở chỉ tiêu này, Malaysia xếp thứ 27, Indonesia 46, Thái Lan 60, Philippines 91 Tỷ lệ bằng sáng chế và ứng dụng (trên một triệu dân) của nước ta năm 2014 xếp thứ 92 thế giới” Công trình chỉ ra rằng, công nghệ và cạnh tranh ngành chế biến, chế tạo của Việt Nam giai đoạn 2009-2012 “chỉ có khoảng 11% số doanh nghiệp đã phát triển những loại hình công nghệ mới

Về hoạt động nghiên cứu phát triển, chỉ có 8% số doanh nghiệp có hoạt động

và khoảng 5% chỉ là cải tiến công nghệ sẵn có; 84% doanh nghiệp cho biết là không hề có bất cứ chương trình cải tiến hoặc phát triển công nghệ nào” Theo tác giả Nguyễn Thị Minh Thu: “Trong giai đoạn 2008-2014, mức độ sẵn sàng trong áp dụng công nghệ mới của Việt Nam đã giảm từ vị trí 71/134 trong năm 2008-2009 xuống vị trí 134/148 năm 2013-2014, thấp hơn rất nhiều so với Malaysia (vị trí 37/148), Philippines (47/148), Indonesia (60), Thái Lan (148/75)” Như vậy, trong công trình của mình, tác giả Nguyễn Thị Minh Thu đã đặc biệt nhấn mạnh đến thực trạng yếu kém của KH&CN Việt Nam, đòi hỏi phải sớm có giải pháp khắc phục

Công trình “Về trình độ của LLSX ở Việt Nam sau hơn 30 năm đổi mới”

của tác giả Nguyễn Đức Luận và Nguyễn Thị Hoài (2018) [85] phân tích

những thay đổi tích cực về trình độ của LLSX của nước ta: Thứ nhất, thay đổi

của người lao động, yếu tố đóng vai trò quyết định trong LLSX Biểu hiện số

lượng người lao động trong cả nước tăng lên, số người có việc làm qua đào

tạo càng nhiều, kinh nghiệm, kỹ năng của người lao động không ngừng được cải thiện Người lao động Việt Nam đạt nhiều thứ hạng cao trong các cuộc thi tay nghề khu vực và quốc tế Kết quả này phần nào phản ánh sự tiến bộ về

trình độ, kinh nghiệm và kỹ năng của người lao động Việt Nam Thứ hai, về

đối tượng lao động, bên cạnh đất đai hiện nay, nhiều đối tượng lao động khác cũng được huy động và khai thác ngày càng hiệu quả hơn so với nhiều năm trước, góp phần làm gia tăng LLSX của nước ta Một số tài nguyên, khoáng

sản được khai thác và đưa vào sản xuất Thứ ba, tư liệu lao động, đặc biệt là

công cụ lao động, có nhiều chuyển biến tích cực Số công cụ lao động được sản xuất ra hàng năm không chỉ thể hiện sự phát triển của LLSX mà còn thể

hiện sự gia tăng về quy mô và trình độ của LLSX Thứ tư, về ứng dụng

KH&CN vào sản xuất ngày càng tốt hơn, nhiều thành tựu mới nhất của KH&CN thế giới được chuyển giao và ứng dụng thành công vào lĩnh vực sản xuất, kinh doanh như lĩnh vực cơ điện tử, CNTT, vật liệu mới, công nghệ sinh

học Công trình còn phân tích nguyên nhân dẫn đến sự phát triển mạnh mẽ

của LLSX ở nước ta trong những năm thực hiện đường lối đổi mới, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của KH&CN, tác động của cuộc cách mạng KH&CN đến nền sản xuất nước ta; đồng thời chỉ ra một số hạn chế, yếu kém của LLSX của nước ta hiện nay cần nhanh chóng khắc phục

Công trình “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư - cuộc cách mạng của

sự hội tụ và tiết kiệm” của tác giả Phan Xuân Dũng (2018) [38] đã chỉ ra

nhiều nội dung quan trọng liên quan đến thực trạng vai trò KH&CN đối với

sự phát triển của LLSX ở Việt Nam hiện nay Theo tác giả, nhiều công nghệ hiện đại gắn liền với cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã và đang được ứng dụng ở Việt Nam, điển hình là trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, internet kết nối vạn vật, dữ liệu lớn, Những ứng dụng này đã được triển khai ở

những doanh nghiệp lớn ở Việt Nam như FPT, BKAV, Viettel, Khu công nghệ cao Hòa Lạc, Vinamilk, (tr.212-217) Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra một số hạn chế, yếu kém cần phải vượt qua trong quá trình tiếp cận, chuyển giao và ứng dụng khoa học vào sản xuất

Tóm lại, nhiều công trình bàn đến vai trò của KH&CN đối với phát triển LLSX nói chung và LLSX ở Việt Nam nói riêng Có công trình phân tích vai trò tích cực của KH&CN đối với người lao động, yếu tố quyết định trong LLSX Người lao động không chỉ giữ vị trí trung tâm trong LLSX mà có khả năng nắm bắt, áp dụng những thành tựu KH&CN để phát triển sản xuất Có công trình nói đến vai trò của khoa học xã hội trong hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước Nhưng những công trình trên phân tích chưa sâu việc phát huy vai trò của KH&CN đối với

sự phát triển LLSX, và quá trình ứng dụng KH&CN vào sản xuất còn mang tính khái quát Đây cũng là hướng để luận án chúng tôi tiếp tục làm sáng tỏ

1.2.2 Những công trình bàn về vấn đề đặt ra trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam hiện nay

Trong quá trình phân tích thực trạng vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam, nhiều tác giả đã chỉ rõ những vấn đề đặt ra cần giải quyết

Nguyễn Văn Hường trong “Chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa

đất nước và cách mạng KH&CN” (1996) [71] tác giả chỉ ra CNTT đóng vai

trò to lớn trong việc cải thiện điều kiện việc làm, tăng năng suất lao động xã hội Tuy nhiên, nếu con người quá lệ thuộc vào CNTT thì chính CNTT sẽ làm tha hóa, biến chất con người nếu con người sống trong thế giới ảo

Công trình “Một số vấn đề xã hội và nhân văn trong việc sử dụng hợp lý

tài nguyên và bảo vệ môi trường ở Việt Nam” của Hà Huy Thành (2001)

[116], tác giả phân tích hậu quả của những vấn đề: vệ sinh an toàn thực phẩm,

biến đổi gen, tế bào gốc, vũ khí sinh học,… đang đe dọa cuộc sống của con người và xã hội loài người Đây là vấn đề cần được giải quyết trong quá trình ứng dụng KH&CN vào sản xuất và đời sống

Công trình “Phát huy yếu tố con người trong LLSX ở Việt Nam hiện

nay” (2002) [35] tác giả Hồ Anh Dũng cho rằng con người Việt Nam với tính

cách là một bộ phận cấu thành LLSX còn nhiều hạn chế, đặc biệt là hạn chế

về trình độ KH&CN, kỷ luật lao động; nền KH&CN kém phát triển, lỗi thời, lạc hậu Trong khi đó, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay đòi hỏi phải có lực lượng lao động có trình độ KH&CN cao, có kỹ năng vận hành máy móc hiện đại, có ý thức tổ chức kỷ luật cao Tình hình đó đòi hỏi phải có giải pháp khắc phục kịp thời

Tài liệu học tập nghị quyết Hội nghị lần thứ sáu Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XI của Ban Tuyên giáo Trung ương

(2012) [7] phân tích những yếu kém trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta hiện nay: KH&CN chưa thực sự trở thành động lực mạnh mẽ trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội; vấn đề huy động nguồn lực của xã hội vào hoạt động KH&CN chưa thực sự được chú trọng; vấn đề đào tạo, đãi ngộ cán bộ KH&CN còn nhiều bất cập Những vấn đề này cần phải giải quyết trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển kinh tế - xã hội nói chung, phát triển LLSX nói riêng

Công trình “Trí thức và trách nhiệm xã hội” của tác giả Nguyễn Trọng

Chuẩn (2013) [24] đề cập đến vai trò của đội ngũ trí thức, nguồn lực đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu, triển khai, ứng dụng thành tựu KH&CN tạo nên sức mạnh của mỗi quốc gia Theo tác giả, mặc dù trí thức Việt Nam đã có nhiều đóng góp cho xã hội, cho quá trình phát triển đất nước trong những năm vừa qua, thể hiện trách nhiệm xã hội của đội ngũ này

Nhưng nhìn chung, đội ngũ trí thức Việt Nam hiện nay còn hạn chế về số lượng, thiếu những chuyên gia đầu ngành, dẫn đến những khó khăn trong tiếp nhận, chuyển giao, ứng dụng KH&CN vào sản xuất, cũng như khó khăn trong việc phát huy vai trò, trách nhiệm của trí thức đối với xã hội, vấn đề này cần được khắc phục, giải quyết

Công trình “Về trình độ của LLSX ở Việt Nam sau hơn 30 năm đổi mới”

của các tác giả Nguyễn Đức Luận và Nguyễn Thị Hoài (2018) [85] phân tích những thay đổi mang tính tích cực về trình độ của LLSX sau hơn 30 năm đổi mới và chỉ ra nguyên nhân dẫn đến những thay đổi tích cực đó Bên cạnh đó, công trình này còn chỉ ra những hạn chế của LLSX của nước ta, thể hiện ở sự yếu kém về năng lực, trình độ, kỹ năng của người lao động và khả năng ứng dụng KH&CN vào sản xuất Những hạn chế này là một lực cản lớn trong quá trình chúng ta tiếp cận cách mạng công nghiệp lần thứ tư, cần phải có giải pháp khắc phục

Công trình “Lao động Việt làm gì để đối mặt với trí tuệ nhân tạo” của

tác giả Doãn Mậu Diệp (2018) [33] đã chỉ ra, hiện đại hóa, tự động hóa là

xu hướng tất yếu của giai đoạn cách mạng công nghiệp lần thứ tư Đối với Việt Nam, người lao động cần nhìn nhận KH&CN mang lại nhiều cơ hội hơn là đe dọa; tự động hóa không thể thay thế hết vai trò của người lao động Tuy vậy, cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo, đang đặt ra vấn đề đòi hỏi chúng ta phải giải quyết, đặc biệt là vấn đề nâng cao trình độ KH&CN và kỹ năng mới cho người lao động, nếu không chúng ta

sẽ không không thể vận hành, thích ứng được công nghệ mới, thậm chí có thể rơi vào tình trạng thất nghiệp

Công trình “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư - cuộc cách mạng của

sự hội tụ và tiết kiệm” của tác giả Phan Xuân Dũng (2018) [40] chỉ ra rằng,

cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra như vũ bão trong khi đó tư

duy của chúng ta vẫn đang thay đổi rất chậm; cách mạng công nghiệp lần thứ

tư không chỉ đem đến cho chúng ta cơ hội mà còn đem đến những nguy cơ, khó khăn, thách thức Đây là vấn đề đang đặt ra, đòi hỏi chúng ta phải vượt qua mới có thể phát huy được vai trò của KH&CN hiện đại đối với sự phát triển của LLSX

Tóm lại, thông qua nhiều công trình khác nhau, các tác giả đã tập trung làm rõ một số vấn đề đang đặt ra trong quá trình phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam hiện nay Đồng thời nhấn mạnh đây là những vấn đề cần phải giải quyết trong quá trình ứng dụng KH&CN, thúc đẩy sự phát triển của LLSX ở nước ta trong thời gian tới

1.3 Những công trình bàn về các giải pháp phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX ở Việt Nam trong thời gian tới

Giải pháp phát huy vai trò của KH&CN đối với sự phát triển của LLSX

ở Việt Nam được các tác giả đặc biệt chú trọng, đề xuất trong nhiều công trình khác nhau

Công trình “Quan hệ giữa phát triển KH&CN với phát triển kinh tế xã

hội trong công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở Việt Nam” của Viện nghiên cứu

chiến lược chính sách KH&CN (1999) [150] khẳng định: ngày nay, sản xuất chịu ảnh hưởng của nhiều ngành khoa học kể cả khoa học tự nhiên, khoa học

kỹ thuật và khoa học xã hội Công trình đề cập nhiều giải pháp phát triển KH&CN ở Việt Nam, trong đó giải pháp khuyến khích nhanh chóng tiếp thu những thành tựu KH&CN thế giới với tư cách là LLSX trực tiếp, vừa là giá trị văn hóa, để phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Công trình “Tiến bộ khoa học nhìn từ phía trái” của tác giả Đoàn Xuân

Mượu (1999) [95] đã chỉ ra mặt trái, tác động tiêu cực của khoa học; khẳng định phải nêu cao ý thức tự giác của những người làm công tác KH&CN, nâng cao tinh thần trách nhiệm trước xã hội và đồng loại có như vậy mới hạn

chế những mặt trái của KH&CN do con người sử dụng sai mục đích, vì lợi ích

cá nhân

Công trình “Phát huy yếu tố con người trong LLSX ở Việt Nam hiện

nay” của tác giả Hồ Anh Dũng (2002) cho rằng: “Việt Nam muốn nhanh

chóng phát triển LLSX cần phải học tập và rút kinh nghiệm từ những bài học

cả thành công và thất bại của các nước đã đi trước chúng ta về kinh tế, khoa học, kỹ thuật và công nghệ Đương nhiên, học tập không đồng nghĩa với sao chép, rập khuôn một cách máy móc [35 tr.42] Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập vai trò động lực của khoa học đối với phát triển LLSX Việt Nam là nước

có nền KH&CN kém phát triển, muốn công nghiệp hóa, hiện đại hóa phải phát triển KH&CN mạnh mẽ hơn nữa

Công trình “Sử dụng hiệu quả nguồn lực con người ở Việt Nam”của tác

giả Nguyễn Hữu Dũng (2003) [36] giới thiệu kinh nghiệm của Mỹ, Nhật Bản

và Trung Quốc về vấn đề sử dụng nguồn lực con người, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm phát huy và sử dụng nguồn lực con người với mục đích phát triển LLSX; nhấn mạnh để sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực thì trước hết phải thực hiện tốt công tác đào tạo, bồi dưỡng kiến thức KH&CN hiện đại cho người lao động

Công trình “Phác thảo chiến lược phát triển KH&CN Việt Nam đến

năm 2010” của Ban Nghiên cứu Dự báo, Chiến lược và Quản lý khoa học -

Trung tâm Khoa học Tự nhiên (2003) [6] khẳng định KH&CN là yếu tố then chốt, quyết định sự phát triển của LLSX, chính vì vậy, Đảng và Nhà nước ta coi việc phát triển KH&CN là quốc sách hàng đầu, điều này phải được quán triệt sâu sắc trong quá trình phát triển KH&CN ở Việt Nam hiện nay

Công trình “Động lực và tạo động lực phát triển xã hội” của tác giả Hồ

Bá Thâm (2004) [119] phân tích nhân tố con người trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay, chỉ ra những thách thức và thời cơ lớn

đang đặt ra cho vấn đề phải phát huy nhân tố con người trên phương diện quốc gia và ở từng địa phương, từng ngành Trên cơ sở đó, tác giả cho rằng, phát huy nhân tố con người được hiểu theo yếu tố cấu thành LLSX bao gồm

cả đạo đức, sức khỏe, lợi ích, sức lao động, tri thức, tay nghề và kinh nghiệm Người lao động tác động vào tự nhiên và xã hội bằng sức mạnh vật chất có ý thức, nhưng động lực chi phối bắt nguồn từ các yếu tố cấu thành, vì vậy phát huy vai trò người lao động trong LLSX cần quan tâm đến các nhân tố từ thể lực đến trí lực và tâm lực

Công trình“Đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nguồn nhân lực tài năng”

của tác giả Trần Văn Tùng (2005) [148] phân tích những kinh nghiệm trong phát hiện, đào tạo và sử dụng tài năng khoa học - công nghệ, sản xuất kinh doanh, quản lý của Mỹ và một số quốc gia châu Âu (Đức, Pháp, Anh), châu Á (Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc) Từ đó công trình đã rút ra những vấn đề

cơ bản cho Việt Nam là cần đổi mới các chính sách đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nguồn tài năng hiện có Công trình có ý nghĩa thực tiễn to lớn đối với Việt Nam trong việc phát hiện, đào tạo, sử dụng tài năng KH&CN nghệ phục

vụ sự nghiệp đổi mới đang diễn ra ở Việt Nam

Công trình “Xây dựng cơ chế, chính sách, mô hình liên kết giữa nhà

trường và doanh nghiệp trong đào tạo nghề cho người lao động” của Bộ Lao

động Thương binh và Xã hội (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010) [20] phân tích tầm quan trọng của việc liên kết đào tạo giữa cơ sở dạy nghề với doanh nghiệp là tâm điểm của chiến lược nâng cao chất lượng LLSX, là con đường ngắn nhất, kinh tế và hiệu quả nhất cung cấp lực lượng lao động trực tiếp trong sản xuất kinh doanh và dịch vụ Vì vậy, giải pháp gắn đào tạo nghề với sản xuất thông qua sự hợp tác, liên kết giữa cơ sở dạy nghề với doanh nghiệp là định hướng quan trọng để phát triển LLSX ở Việt Nam hiện nay

Công trình “Phát triển thị trường KH&CN Việt Nam”của tác giả Phạm

Văn Dũng (2010) [37] khái quát chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phát triển thị trường KH&CN Việt Nam thời gian qua, những điều KH&CN Việt Nam làm được, chưa làm được, từ đó đề xuất các giải pháp thúc đẩy sự phát triển thị trường KH&CN Việt Nam Tác giả nhấn mạnh, để phát triển thị trường KH&CN cần phải hoàn thiện các cơ chế, chính sách về KH&CN; phát triển lành mạnh thị trường KH&CN, tạo điều kiện thuận lợi để KH&CN đi vào cuộc sống, giúp cho các nhà khoa học phát huy được năng lực của mình, có thu nhập xứng đáng, yên tâm công tác và cống hiến

Trong “Chiến lược phát triển KH&CN giai đoạn 2011-2020” (Ban hành

kèm theo Quyết định số 418/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 11/4/2012) [126] khẳng định: phát triển KH&CN cùng với giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là động lực then chốt để phát triển đất nước nhanh

và bền vững Chiến lược đã đưa ra phương hướng, mục tiêu phát triển KH&CN, trong đó nhấn mạnh hội nhập quốc tế về KH&CN hệ là hướng quan trọng, góp phần đưa KH&CN Việt Nam phát triển

Công trình “Một số chính sách phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam

hiện nay” của tác giả Vũ Ngọc Phương (Tạp chí Dân số, số 125, năm 2013)

[103] khẳng định: phát triển nguồn nhân lực không đơn giản chỉ là đào tạo người lao động có việc làm, mà còn là nền móng giải quyết triệt để xóa đói, giảm nghèo, thu hẹp khoảng cách giàu nghèo, thực hiện bình đẳng giới, ổn định chính trị, xã hội để nền kinh tế Việt Nam phát triển bền vững

Công trình “Nâng cao tiềm lực KH&CN quốc gia trong bối cảnh đẩy

mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng” của tác giả Chu Ngọc Anh (Tạp chí Cộng sản, số 833, tháng 5, năm

2016) [5] cho rằng: sự phát triển như vũ bão của KH&CN thế kỷ XXI trở thành yếu tố đầu vào quan trọng nhất của LLSX hiện đại Trong bối cảnh như

vậy, Việt Nam phải nâng cao tiềm lực KH&CN để phát triển và hội nhập với thế giới Bên cạnh đó, tác giả đưa ra nhiều giải pháp quan trọng nhằm nâng cao tiềm lực KH&CN quốc gia, với mục đích là phát triển LLSX ở Việt Nam hiện nay

Trong Kỷ yếu hội thảo khoa học “Vai trò của khoa học xã hội trong

hoạch định chủ trương, đường lối phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội của Đảng” của Ban Tuyên giáo Trung ương và Viện Hàn lâm khoa học xã hội

Việt Nam (2016) [9], các tác giả nhấn mạnh: Phải làm cho KH&CN thực sự

là quốc sách hàng đầu, là động lực quan trọng nhất để phát triển kinh tế, để thực hiện nhiệm vụ này không thể thiếu vai trò của khoa học xã hội, nhất là trong giai đoạn hiện nay

Công trình “Nhân tố con người và văn hóa trong sự phát triển bền vững

của đất nước” của tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn (2016) [25] phân tích vai trò

của nhân tố con người trong phát triển bền vững đất nước Theo tác giả

“Trong điều kiện một đất nước có nhiều hạn chế về mặt vật chất - kỹ thuật và khoa học - công nghệ chúng ta phải đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa theo hướng hiện đại; đồng thời, phải sử dụng thật tốt các yếu tố nội lực, trước hết là yếu tố con người trong công cuộc phát triển” (tr.40) Chính vì vậy, tác giả nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện là yếu tố quan trọng trong giai đoạn cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Công trình “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với vấn đề phát triển

LLSX ở nước ta hiện nay” (Kỷ yếu hội thảo quốc gia Cách mạng công nghiệp lần thứ tư - thời cơ và thách thức đối với Việt Nam, 2017) [96] của tác giả

Nguyễn Thị Nga và Phan Mạnh Toàn đã đề xuất nhiều giải pháp để phát huy vai trò của KH&CN nói chung, cách mạng công nghiệp lần thứ tư nói riêng đối với sự phát triển LLSX của Việt Nam hiện nay Theo các tác giả, Việt Nam cần đổi mới giáo dục và đào tạo theo hướng nâng cao chất lượng người

lao động đáp ứng yêu cầu của cách mạng công nghiệp lần thứ tư; phát triển mạnh

mẽ KH&CN, không ngừng nâng cao tiềm lực KH&CN quốc gia (tr.78-82)

Công trình “Về trình độ của LLSX ở Việt Nam sau hơn 30 năm đổi mới”

của tác giả Nguyễn Đức Luận và Nguyễn Thị Hoài (2018) [85] phân tích những hạn chế của LLSX ở Việt Nam hiện nay cũng như nguyên nhân của tình trạng đó, trên cơ sở đó tác giả đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao trình

độ LLSX ở nước ta trong thời gian tới, trong đó nhấn mạnh việc tăng cường hợp tác quốc tế nhằm tiếp cận, học tập, chuyển giao ứng dụng KH&CN để phát triển LLSX; đưa tri thức, kỹ năng KH&CN vào chương trình đào tạo, bồi

dưỡng nguồn nhân lực

Công trình “Lao động Việt làm gì để đối mặt với trí tuệ nhân tạo” của

tác giả Doãn Mậu Diệp (2018) [33] phân tích hiện đại hóa, tự động hóa là xu hướng tất yếu của giai đoạn cách mạng công nghiệp 4.0 Theo tác giả, trong giai đoạn này người lao động cần nhìn nhận KH&CN mang lại nhiều cơ hội hơn là đe dọa; người lao động trong kỷ nguyên số cần có kỹ năng mà máy móc không thể có như là khả năng lãnh đạo, làm chủ doanh nghiệp; để tồn tại trong giai đoạn này người lao động Việt Nam phải tự trau dồi và nâng cao các

kỹ năng

Công trình “Đào tạo nhân lực cho cách mạng công nghiệp 4.0 không thể

dùng“bài cũ” của tác giả Cao Văn Sâm (2018) [112] phân tích Việt Nam

đang chứng kiến sự phát triển và ứng dụng nhanh chóng các công nghệ hiện đại từ cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư Để đáp ứng yêu cầu của cuộc cách mạng này, Việt Nam phải nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là

kỹ năng của người lao động thích ứng với điều kiện lao động mới Không ngừng nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả lao động Do đó, đào tạo người lao động Việt Nam không thể dùng mãi “bài cũ” mà phải đổi mới, trong đó đặc biệt chú trọng giáo dục nghề nghiệp Giáo dục nghề nghiệp gắn