SKKN: Dạy nghĩa của từ và các lớp từ có quan hệ về ngữ nghĩa cho học sinh lớp 5

Sáng kiến kinh nghiệm Dạy nghĩa của từ và các lớp từ có quan hệ về ngữ nghĩa cho học sinh lớp 5 nhằm mục đích tìm ra biện pháp tốt nhất để triển khai có hiệu quả các tiết dạy phân môn Tiếng việt cho học sinh lớp 5 theo chương trình hiện hành.

I. Ph n m  đ u :ầ ở ầ

1. Lý do ch n sáng ki n kinh nghi m :ọ ế ệ

1.1. Tính l ch s  c a v n đ  nghiên c u : ị ử ủ ấ ề ứ

Trường Ti u h c là n i đ u tiên tr  em để ọ ơ ầ ẻ ược h c t p Ti ng Vi t, ch  vi t ọ ậ ế ệ ữ ế

v i phớ ương pháp nhà trường, phương pháp h c t p tiọ ậ ếng m  đ  m t cách khoa ẹ ẻ ộ

h c. H c sinh ti u h c ch  có th  h c t p các môn khác khi có ki n th c Ti ng ọ ọ ể ọ ỉ ể ọ ậ ế ứ ế

Vi t. B i đ i v i ngệ ở ố ớ ười Vi t, ti ng Vi t là phệ ế ệ ương ti n giao ti p, là công c  trao ệ ế ụ

đ i thông tin và chi m lĩnh tri th c. ổ ế ứ H n n a, con ngơ ữ ười mu n t  duy ph i có ngôn ố ư ả

ng  C  nh ng lúc chúng ta nghĩ th m trong b ng, chúng ta cũng “b ng b o d ” ữ ả ữ ầ ụ ụ ả ạcũng nói th m, t c là cũng s  d ng ngôn ng , m t hình th c ngôn ng  mà các nhà ầ ứ ử ụ ữ ộ ứ ữchuyên môn g i là ngôn ng  bên trong. Còn thông thọ ữ ường thì chúng ta th  hi n ra ể ệngoài k t qu  c a ho t đ ng t  duy, nh ng ý nghĩ t  tu ng c a chúng ta thành ế ả ủ ạ ộ ư ữ ư ở ủ

nh ng l i nói, nh ng th c th  ngôn ng  nh t đ nh. Ngôn ng  là công c , là hi n ữ ờ ữ ự ể ữ ấ ị ữ ụ ệ

th c c a t  duy. B i l  đó, t  duy và ngôn ng  có quan h  ch t ch  v i nhau, tác ự ủ ư ở ẽ ư ữ ệ ặ ẽ ớ

đ ng qua l i l n nhau. Ngộ ạ ẫ ười có t  duy t t s  nói năng m ch l c, trôi ch y và n u ư ố ẽ ạ ạ ả ếtrau d i ngôn ng  đồ ữ ượ ỉ ỉc t  m , chu đáo thì s  t o đi u ki n cho t  duy phát tri n t t.ẽ ạ ề ệ ư ể ố  Môn Ti ng Vi t trong trế ệ ường ti u h c không th  là b n sao t  chể ọ ể ả ừ ương trình khoa 

h c Ti ng Vi t vì trọ ế ệ ường có nhi m v  riêng c a mình. Nh ng v i t  cách là m t ệ ụ ủ ư ớ ư ộmôn h c đ c l p, Ti ng Vi t có nhi m v  cung c p cho HS nh ng tri th c v  h  ọ ộ ậ ế ệ ệ ụ ấ ữ ứ ề ệ

th ng Ti ng Vi t (h  th ng âm thanh, c u t o t , c u trúc ng  pháp, kh  năng ố ế ệ ệ ố ấ ạ ừ ấ ữ ả

bi u c m c a ngôn ng , quy t c ho t đ ng c a ngôn ng ). Đ ng th i, ki n th c ể ả ủ ữ ắ ạ ộ ủ ữ ồ ờ ế ứmôn Ti ng Vi t hình thành cho HS kĩ năng giao ti p (nghe, nói, đ c, vi t). Ngoài ra,ế ệ ế ọ ế  

Ti ng Vi t còn là công c  giao ti p và t  duy cho nên nó còn có ch c năng kép mà ế ệ ụ ế ư ứcác môn h c khác không có đọ ược, đó là:  trang b  cho HS m t s  công c  đ  ti p ị ộ ố ụ ể ế

nh n và di n đ t m i ki n th c khoa h c trong nhà trậ ễ ạ ọ ế ứ ọ ường, là công c  đ  h c các ụ ể ọmôn h c khác; kĩ năng nghe, nói, đ c, vi t là phọ ọ ế ương ti n là đi u ki n thi t y u ệ ề ệ ế ế

c a quá trình h c t p. Bên c nh ch c năng giao ti p, t  duy ngôn ng  còn có ch c ủ ọ ậ ạ ứ ế ư ữ ứnăng quan tr ng n a đó là th m mĩ, ngôn ng  là phọ ữ ẩ ữ ương ti n đ  t o nên cái đ p, ệ ể ạ ẹhình tượng ngh  thu t. Trong văn h c, HS ph i th y đệ ậ ọ ả ấ ược v  đ p c a ngôn ng  ẻ ẹ ủ ữ

Vì th    trế ở ường ti u h c, Ti ng Vi t và văn h c để ọ ế ệ ọ ược tích h p v i nhau, văn h c ợ ớ ọgiúp HS có th m mĩ lành m nh, nh n th c đúng đ n, có tình c m thái đ  hành vi ẩ ạ ậ ứ ắ ả ộ

c a con ngủ ười Vi t Nam hi n đ i, có kh  năng hòa nh p và  phát tri n c ng đ ng ệ ệ ạ ả ậ ể ộ ồnên hi u để ược các văn b n văn h c ho c hi u đả ọ ặ ể ược ngôn ng  trong giao ti p thì ữ ế

HS c n ph i hi u đầ ả ể ược nghĩa c a t  và các l p nghĩa c a t ủ ừ ớ ủ ừ

1.2. Tính c p thi t c a v n đ  nghiên c u : ấ ế ủ ấ ề ứ

T  có vai trò r t quan tr ng trong h  th ng ngôn ng  ừ ấ ọ ệ ố ữ Con người mu n tố ư duy  ph i có ngôn ng  Không có v n t  đ y đ , con ngả ữ ố ừ ầ ủ ười không th  s  d ngể ử ụ  ngôn ng  nh  m t phữ ư ộ ương ti n giao ti p. Vi c d y t  ng    ti u h c s  t o choệ ế ệ ạ ừ ữ ở ể ọ ẽ ạ  

h c sinh có năng l c t  ng , giúp cho h c sinh n m đọ ự ừ ữ ọ ắ ược ti ng m  đ , có phế ẹ ẻ ươ  ng

ti n giao ti p đ  phát tri n toàn di n. V n t  c a h c sinh càng giàu bao nhiêu thìệ ế ể ể ệ ố ừ ủ ọ  

kh  năng s  d ng t  càng l n, càng chính xác, ho t đ ng giao ti p s  th  hi n rõả ử ụ ừ ớ ạ ộ ế ẽ ể ệ  ràng và nh y bén h n.ạ ơ

V i m c tiêu đớ ụ ược quy đ nh thì môn Ti ng Vi t có vai trò h t s c quanị ế ệ ế ứ  

tr ng, giúp tr  chi m lĩnh tri th c m i, hình thành và phát tri n năng l c s  d ngọ ẻ ế ứ ớ ể ự ử ụ  

ti ng Vi t trong h c t p và trong giao ti p. Ngay t  b c ti u h c, h c sinh đế ệ ọ ậ ế ừ ậ ể ọ ọ ượ  cchú tr ng d y t , trong đó d y gi i nghĩa c a t  và các l p t  có quan h  v  ngọ ạ ừ ạ ả ủ ừ ớ ừ ệ ề ữ nghĩa là nhi m v  vô cùng quan tr ng.ệ ụ ọ

đ n T t c  nh ng th c t  trên đ u làm gi m hi u qu  c a ti t d y Ti ng vi t ế ấ ả ữ ự ế ề ả ệ ả ủ ế ạ ế ệ ở 

l p 5 hi n nay.ớ ệ

II. Ph n n i dung :ầ ộ

1. Chương 1. T ng quan.ổ

1.1 C  s  ly lu n :ơ ở ậ

Ngôn ng  văn h c còn là bi u hi n b c cao c a ngh  thu t ngôn t  nên khiữ ọ ể ệ ậ ủ ệ ậ ừ  

d y văn là cách b i dạ ồ ưỡng năng l c ngôn ng  t i   u cho ngự ữ ố ư ườ ọi h c. D y Ti ngạ ế  

Vi t là đ a các em hoà nh p vào m t môi trệ ư ậ ộ ường s ng c a th i kì h i nh p. Cònố ủ ờ ộ ậ  

hi u sâu s c v  Ti ng Vi t là tác đ ng đ n kĩ năng c m th  th  văn c a HS. K tể ắ ề ế ệ ộ ế ả ụ ơ ủ ế  

h p gi a d y văn và d y ti ng s  t o đợ ữ ạ ạ ế ẽ ạ ược hi u qu  cao gi a hai môn văn ­ Ti ngệ ả ữ ế  

Vi t đ  HS l n lên tr  thành nh ng con ngệ ể ớ ở ữ ười hi n đ i, đệ ạ ược giáo d c toàn di n.ụ ệ  

V  b n ch t giáo d c là s  chuy n giao các giá tr  văn hoá đông ­ tây, kim ­ c , m tề ả ấ ụ ự ể ị ổ ộ  

s  giao ti p mà phự ế ương ti n ch  y u là l i nói c a cha m , th y cô là sách báo cácệ ủ ế ờ ủ ẹ ầ  

lo i. Trong giáo d c, vi c n m v ng ti ng nói (trạ ụ ệ ắ ữ ế ước h t là ti ng m  đ ) có ýế ế ẹ ẻ  nghĩa quy t đ nh. N u h c sinh y u kém v  ngôn ng , nghe nói ch  hi u l  m , nóiế ị ế ọ ế ề ữ ỉ ể ơ ơ  

vi t không chính xác, không th  hi n đế ể ệ ược ý mình cho suôn s , thì không th  nàoẻ ể  khai thác đ y đ  các thông tin ti p nh n t  ngầ ủ ế ậ ừ ười th y, t  sách v  đầ ừ ở ược. B i v y,ở ậ  trong n i dung giáo d c, chúng ta c n ph i h t s c coi tr ng vi c đào t o v  m tộ ụ ầ ả ế ứ ọ ệ ạ ề ặ  

ngôn ng , xem đó là đi u ki n không th  thi u đ  b o đ m thành công trong th cữ ề ệ ể ế ể ả ả ự  

hi n s  m nh trong đ i c a mình.  ệ ứ ệ ạ ủ

      Nh n th c c a tr  t  6 đ n 11 tu i còn mang tính c  th , g n v i các hìnhậ ứ ủ ẻ ừ ế ổ ụ ể ắ ớ  

nh và hi n t ng c  th  Trong khi đó ki n th c v  nghĩa c a t  và các l p t  có

quan h  v  ng  nghĩa có tính tr u tệ ề ữ ừ ượng và khái quát cao. Do v y, các em thậ ườ  ngkhông thích h c, ng i suy nghĩ d n đ n ti t h c kém hi u qu , h c sinh n m ki nọ ạ ẫ ế ế ọ ệ ả ọ ắ ế  

th c h i h t. M t khác, h c sinh l p 5 đứ ờ ợ ặ ọ ớ ược ti p xúc v i nh ng t  m i có nh ngế ớ ữ ừ ớ ữ  

bước nh y v t v  ki n th c nên các em thả ọ ề ế ứ ường có hi n tệ ượng lườ ọi h c, s  gi iợ ả  nghĩa t , s  h c các bài v  các l p t  Chính vì l  đó, ngừ ợ ọ ề ớ ừ ẽ ười giáo viên là ngườ ạ  i d y

ph i bi t kh i d y ni m say mê h c, óc t  duy, sáng t o c a  m i h c sinh. ả ế ơ ậ ề ọ ư ạ ủ ỗ ọ Làm 

th  nào đ  đ t đế ể ạ ược đi u đó?ề

        Do đ c đi m c a môn h c và đ c đi m nh n th c c a h c sinh l p 5 mau nhặ ể ủ ọ ặ ể ậ ứ ủ ọ ớ ớ 

nh ng l i nhanh quên, không thích nh ng ho t đ ng kéo dài, thích nh ng hình  như ạ ữ ạ ộ ữ ả  

tr c quan sinh đ ng , ngự ộ ười giáo viên c n l a ch n phầ ự ọ ương pháp, hình th c tứ ổ 

ch c d y h c phù h p v i các đ i tứ ạ ọ ợ ớ ố ượng h c sinh trong l p đ  h c sinh nào cũngọ ớ ể ọ  

n m ch c ki n th c v  t , c ng c  tri th c m i, rèn luy n các k  năng c  s , phátắ ắ ế ứ ề ừ ủ ố ứ ớ ệ ỹ ơ ở  tri n t  duy, ngôn ng  giúp h c sinh t  tin h n khi giao ti p.ể ư ữ ọ ự ơ ế

1. 2. C  s  th c ti n :ơ ở ự ễ

      Chương trình các môn h c   trọ ở ường ti u h c hi n nay đã để ọ ệ ượ ắc s p x pế  

m t cách khoa h c h  th ng song đ i v i h c sinh ti u h c ộ ọ ệ ố ố ớ ọ ể ọ là b c h c n n t ng,ậ ọ ề ả  

đ n trế ường là m t bộ ước ngo t l n c a các em trong đó ho t đ ng h c là ho t đ ngặ ớ ủ ạ ộ ọ ạ ộ  

ch  đ o, ki n th c các môn h c v  t   nhiên và xã h i ch a đủ ạ ế ứ ọ ề ự ộ ư ược bao nhiêu, v nố  

t  s  d ng vào trong cu c s ng đ  di n đ t trình bày t  từ ử ụ ộ ố ể ễ ạ ư ưởng, tình c m c a mìnhả ủ  còn quá ít. M c dù v n đ  nghĩa c a t , các l p t  có quan h  v  ng  nghĩa và vi cặ ấ ề ủ ừ ớ ừ ệ ề ữ ệ  

d y v n đ  này   trạ ấ ề ở ường ti u h c không gây nhi u tranh cãi nh  vi c d y n iể ọ ề ư ệ ạ ộ  dung c u t o t  nh ng đây l i là công vi c không m y d  dàng b i vì nghĩa c a tấ ạ ừ ư ạ ệ ấ ễ ở ủ ừ 

là m t v n đ  ph c t p, tr u tộ ấ ề ứ ạ ừ ượng, khó n m b t trong khi đó t  duy c a h c sinhắ ắ ư ủ ọ  

ti u h c ch  y u thiên v  c  th  t  duy tr u tể ọ ủ ế ề ụ ể ư ừ ượng phát tri n nh ng   m c để ư ở ứ ộ 

th p. ấ Các em thường l n l n gi a t  nhi u nghĩa ­ t  đ ng nghĩa ­ t  đ ng âm, gi iẫ ộ ữ ừ ề ừ ồ ừ ồ ả  nghĩa t  còn mang tính chung chung, không chính xác. H n th  n a, các em ch a ýừ ơ ế ữ ư  

th c đứ ược vai trò xã h i c a ngôn ng , ch a n m độ ủ ữ ư ắ ược các phương ti n k t c u vàệ ế ấ  quy lu t cũng nh  h at đ ng ch c năng c a nó. M t khác, HS c n hi u rõ ngậ ư ọ ộ ứ ủ ặ ầ ể ười ta nói và vi t không ch  cho riêng mình mà cho ngế ỉ ười khác nên ngôn ng  c n chínhữ ầ  xác, d  hi u, tránh làm cho ngễ ể ười khác hi u sai n i dung câu, t , ý nghĩa di n đ t.ể ộ ừ ễ ạ  Chính vì v y vi c d y nghĩa c a t  và các l p t  có quan h  v  ng  nghĩa có r tậ ệ ạ ủ ừ ớ ừ ệ ề ữ ấ  nhi u giáo viên trong trề ường quan tâm song ch a có ai nghiên c u nên tôi đã ch nư ứ ọ  

v n đ  này giúp h c sinh tháo g  nh ng khó khăn, vấ ề ọ ỡ ữ ướng m c khi h c m ng ki nắ ọ ả ế  

th c này c a môn TV.ứ ủ

2. Chương 2. N i dung v n đ  nghiên c u :ộ ấ ề ứ

Qua th c t  gi ng d y, d  gi  đ ng nghi p   trự ế ả ạ ự ờ ồ ệ ở ường s  t i, trở ạ ường b n, tôiạ  

nh n th y vi c d y và h c t t v  nghĩa c a t  và các l p t  có quan h  v  ngậ ấ ệ ạ ọ ố ề ủ ừ ớ ừ ệ ề ữ nghĩa cho h c sinh l p 5 là m t công vi c r t c n thi t.ọ ớ ộ ệ ấ ầ ế

Đ  kh c ph c để ắ ụ ược nh ng v n đ  đã nêu   trên, tôi  tìm hi u kĩ n i dung vàữ ấ ề ở ể ộ  

hi u để ược n i dung các ti t h c trong chộ ế ọ ương trình, nghiên c u cách t  ch c cácứ ổ ứ  trò ch i có th  áp d ng đ  hoàn thành bài h c m t cách nh  nhàng mà hi u qu  caoơ ể ụ ể ọ ộ ẹ ệ ả  

nh t; giúp h c sinh th  giãn, m nh d n nói lên suy nghĩ c a mình, nêu v n đ  đấ ọ ư ạ ạ ủ ấ ề ể cùng gi i quy t; g i cho h c sinh th y đả ế ợ ọ ấ ược m i liên h  gi a các bài h c, phânố ệ ữ ọ  môn trong Ti ng Vi t đ  v a n m ch c bài, v a c ng c  đế ệ ể ừ ắ ắ ừ ủ ố ược ki n th c đã h c;ế ứ ọ  

ki m tra k t qu , liên h  th c t … Làm t t để ế ả ệ ự ế ố ược đi u đó, giáo viên d y ph i tâmề ạ ả  huy t v i ngh , v i h c sinh, ph i chu n b  kĩ cho m i bài d y, m i ti t d y vàế ớ ề ớ ọ ả ẩ ị ỗ ạ ỗ ế ạ  

nh t là ph i nghiên c u đ  tìm ra gi i pháp h u hi u nh t giúp h c sinh h c t tấ ả ứ ể ả ữ ệ ấ ọ ọ ố  

h n.ơ

      V y đóng góp c a đ  tài này chính là t o cho h c sinh có h ng thú khi h cậ ủ ề ạ ọ ứ ọ  

Ti ng Vi t nói chung và ph n nghĩa c a t  và các l p t  có quan h  v  ng  nghĩa,ế ệ ầ ủ ừ ớ ừ ệ ề ữ  giúp nh ng h c sinh còn ng i nói, ng i phát bi u trong h c Ti ng Vi t đ  nâng caoữ ọ ạ ạ ể ọ ế ệ ể  

ch t lấ ượng  h c cho h c sinh trong các trọ ọ ường ti u h c.ể ọ

2.1. Th c tr ng :ự ạ

2.1.1 Tìm hi u th c t  c a tr ể ự ế ủ ườ ng:

Năm h c 2013 ­ 2014, trọ ường Ti u h c Quy t Th ng có ba l p 5 v i 105 h cể ọ ế ắ ớ ớ ọ  sinh. Tôi được phân công d y và ch  nhi m l p 5A. L p tôi ch  nhi m có 35 h cạ ủ ệ ớ ớ ủ ệ ọ  sinh trong đó có 23 n , 12 nam. Trong quá trình nghiên c u đ  tài c a mình, tôi g pữ ứ ề ủ ặ  

m t s  khó khăn và thu n l i nh  sau:ộ ố ậ ợ ư

  *Thu n l i :ậ ợ

+ V  phía Nhà trề ường:

­ Luôn  quan tâm đ n ch t lế ấ ượng d y c a GV và ch t lạ ủ ấ ượng h c c a HS.ọ ủ

­ Đ u t  đ y đ  c  s  v t ch t, trang thi t b  ph c v  công tác d y và h c.ầ ư ầ ủ ơ ơ ậ ấ ế ị ụ ụ ạ ọ

­ Hàng tu n có các bu i sinh ho t chuyên mônầ ổ ạ  đ  GV trao đ i kinh nghi m, ể ổ ệ

th o lu n bài đ  tìm ra phả ậ ể ương pháp, hình th c d y h c t i  u  trong quá trình d y.ứ ạ ọ ố ư ạ

­ T  ch c thao gi ng các c p đ  giáo viên đổ ứ ả ấ ể ược c  sát, h c h i kinh nghi mọ ọ ỏ ệ  

c a đ ng nghi p.ủ ồ ệ

        + V  phía giáo viên: ề   

 ­ Ph n l n giáo viên c a trầ ớ ủ ường có trình đ  chuyên môn, nghi p v  đ t vàộ ệ ụ ạ  

vượt chu n, nhi u giáo viên đ t danh hi u giáo viên d y gi i các c p.ẩ ề ạ ệ ạ ỏ ấ

 ­ Giáo viên trong các t , kh i chuyên môn luôn t  h c h i đ  b  sung, c pổ ố ự ọ ỏ ể ổ ậ  

nh t ki n th c ph c v  cho công tác gi ng d y c a mình.ậ ế ứ ụ ụ ả ạ ủ

­ Giáo viên quan tâm đ n các đ i tế ố ượng h c sinh, nhi t tình trong công tácọ ệ  

gi ng d y.ả ạ

       + V  phía h c sinh:ề ọ

­ Ph n nhi u h c sinh ngoan, tích c c trong h c t p và rèn luy n.ầ ề ọ ự ọ ậ ệ

­ Các em có đ y đ  đ  dùng h c t p, sách giáo khoa, v  vi t đúng quy đ nh.ầ ủ ồ ọ ậ ở ế ị

­ Ph  huynh h c sinh luôn quan tâm đ n vi c rèn luy n h c t p HS, có sụ ọ ế ệ ệ ọ ậ ự 

k t h p gi a ph  huynh, giáo viên và các l c lế ợ ữ ụ ự ượng giáo d c trong, ngoài Nhàụ  

­ M t vài giáo viên ch a nhanh nh y trong vi c đ i m i phộ ư ạ ệ ổ ớ ương pháp d yạ  

h c theo họ ướng phát huy tính tích c c c a h c sinh, l y h c sinh làm trung tâm.ự ủ ọ ấ ọ       + V  phía h c sinh:ề ọ

­ M t s  ít h c sinh còn lộ ố ọ ườ ọi h c, làm bài còn c u th , làm các bài toán dẩ ả ướ  ihình th c qua loa cho xong.ứ

­ M t s  gia đình ch a th c s  quan tâm đ n vi c h c c a con mình, còn giao ộ ố ư ự ự ế ệ ọ ủphó vi c rèn luy n và h c t p c a h c sinh cho Nhà trệ ệ ọ ậ ủ ọ ường

    ­ L i gi ng m ch l c, truy n c m, quan tâm đ n các đ i tờ ả ạ ạ ề ả ế ố ượng h c sinh trongọ  

     ­ GV ch a  kh c sâu ki n th c cho HS.ư ắ ế ứ

     ­ Ph n m  r ng ki n th c cho h c sinh gi i ch a có.ầ ở ộ ế ứ ọ ỏ ư

 *    Ch t l ấ ượ ng :

      Sau ti t d y   l p 5B tôi ti n hành ki m tra k  năng th c hành c a các h c ế ạ ở ớ ế ể ỹ ự ủ ọsinh sau ti t d y b ng bài t p :ế ạ ằ ậ

Bài 1: Tìm t  đ ng nghĩa v i m i t  sau đây: đ p; to l n; h c t p.ừ ồ ớ ỗ ừ ẹ ớ ọ ậ

Bài 2. X p các t  dế ừ ưới đây thành các nhóm t  đ ng nghĩa : bao la, lung linh, v ng ừ ồ ắ

v , hiu qu nh, long lanh, lóng lánh, mênh mông, v ng teo, v ng ng t, bát ngát, l p ẻ ạ ắ ắ ắ ấloáng, lóng lánh, hiu h t, thênh thang.ắ

K t qu  c a c  l p đ t đế ả ủ ả ớ ạ ược nh  sau:ư

TH I GIANỜ L P 5B (L P Đ I CH NG)Ớ Ớ Ố Ứ L P 5A (L P TH C NGHI M)Ớ Ớ Ự Ệ

Đ U NĂMẦ

10 HS28,6%

15HS42,8%

8HS22,9%

2HS5,7%

18 HS51,4%

15 HS42,9%

2 HS5,7%

      Qua k t qu  kh o sát, tôi th y ch t lế ả ả ấ ấ ượng làm bài   l p 5A cao h n l p 5B ở ớ ơ ớ

m t chút.  Do v y, đ  d y và h c ph n nghĩa c a t  và các l p t  có quan h  v  ộ ậ ể ạ ọ ầ ủ ừ ớ ừ ệ ề

ng  nghĩa đ t hi u qu  cao, c n chú tr ng đ n hình th c truy n th  ki n th c đ  ữ ạ ể ả ầ ọ ế ứ ề ụ ế ứ ểgây h ng thú nâng cao ch t lứ ấ ượng h c cho h c sinh. Qua tìm hi u và áp d ng m t ọ ọ ể ụ ộvài bi n pháp d y ­ h c v  v n đ  “ệ ạ ọ ề ấ ề D y nghĩa c a t  và các l p t  có quan h   ạ ủ ừ ớ ừ ệ

v  ng  nghĩa cho h c sinh l p 5 ề ữ ọ ớ ” trong năm h c 2013 – 2014,  tôi nh n th y hi u ọ ậ ấ ệ

qu  gi  h c cao h n, h c sinh h ng thú h c, gi  h c th t vui, th t nh  nhàng, sôi ả ờ ọ ơ ọ ứ ọ ờ ọ ậ ậ ẹ

n i đ c bi t m i h c sinh đ u đổ ặ ệ ỗ ọ ề ược b c l  suy nghĩ v  v n s ng, v n t  c a mìnhộ ộ ề ố ố ố ừ ủ

2.2. Các gi i pháp :ả

Bi n pháp d y nghĩa c a t  và các l p t  có quan h  v  ng  nghĩa:ệ ạ ủ ừ ớ ừ ệ ề ữ

Nghĩa c a t  đủ ừ ược hi u là n i dung đ i tể ộ ố ượng v t ch t, là s  ph n ánh đ iậ ấ ự ả ố  

tượng c a hi n th c (m t hi n tủ ệ ự ộ ệ ượng, m t quan h , mộ ệ ột tính ch t, hay m t quáấ ộ  trình) trong nh n th c, đậ ứ ược ghi l i b ng m t t  h p âm thanh xác đ nh. Đ  tăngạ ằ ộ ổ ợ ị ể  

v n t  cho h c sinh, ngoài vi c h  th ng hóa v n t , công vi c quan tr ng là làmố ừ ọ ệ ệ ố ố ừ ệ ọ  cho h c sinh hi u nghĩa t , phân bi t đọ ể ừ ệ ược các l p t  có quan h  v  ng  nghĩa.ớ ừ ệ ề ữ  Đây là nhi m v  quan tr ng trong s  phát tri n ngôn ng  c a tr  em. Vi c d yệ ụ ọ ự ể ữ ủ ẻ ệ ạ  nghĩa c a t  đủ ừ ược ti n hành trong t t c  các gi  h c, b t c    đâu có cung c p tế ấ ả ờ ọ ấ ứ ở ấ ừ 

ng , thu t ng , khái ni m, thì   đó có d y nghĩa t  Bài t p gi i nghĩa t  xu t hi nữ ậ ữ ệ ở ạ ừ ậ ả ừ ấ ệ  trong phân môn LTVC không nhi u nh ng vi c gi i nghĩa t  l i chi m v  trí r tề ư ệ ả ừ ạ ế ị ấ  quan tr ng trong các bài h c MRVT. Vi c cho các em hi u nghĩa các t  ch  đi m,ọ ọ ệ ể ừ ủ ể  

t  trung tâm c a m i trừ ủ ỗ ường nghĩa là vô cùng c n thi t.ầ ế

Trong quá trình nghiên c u tôi đã c  th  b ng nh ng bi n pháp sau:ứ ụ ể ằ ữ ệ

a Bi n pháp d y nghĩa c a t  cho h c sinh l p 5 ệ ạ ủ ừ ọ ớ

­ Các bi n pháp gi i nghĩa t ệ ả ừ

­ Các bi n pháp tìm hi u ý nghĩa c a m t s  t  ng  có giá tr  ngh  thu tệ ể ủ ộ ố ừ ữ ị ệ ậ  trong văn b n t p đ c.ả ậ ọ

b. Bi n pháp d y các l p t  có quan h  v  ng  nghĩa ệ ạ ớ ừ ệ ề ữ

 D y nghĩa c a t  cho h c sinh l p 5ạ ủ ừ ọ ớ

Đ  gi i nghĩa t , trể ả ừ ước h t giáo viên ph i hi u nghĩa t  và bi t gi i nghĩaế ả ể ừ ế ả  

phù h p v i m c đích d y h c, phù h p v i đ i t ợ ớ ụ ạ ọ ợ ớ ố ượ ng h c sinh ọ  Đ i v i h c sinhố ớ ọ  

l p 5 vi c gi i nghĩa t  không th  gi ng v i h c sinh l p 1­2. M t khác ho t đ ngớ ệ ả ừ ể ố ớ ọ ớ ặ ạ ộ  

gi i nghĩa t  nói chung cũng s  có đi m khác v i vi c gi i nghĩa t  ng  đả ừ ẽ ể ớ ệ ả ừ ữ ược dùng 

có tính ngh  thu t. Theo đ nh hệ ậ ị ướng v a nêu, tôi c  g ng tìm ra các bi n pháp gi iừ ố ắ ệ ả  nghĩa t  thích h p v i lừ ợ ớ ượng t  ng  c n cung c p cho h c sinh l p 5 và các bi nừ ữ ầ ấ ọ ớ ệ  pháp tìm hi     u t  ng  ngh  thu t trong các văn b n T p đ c c a kh i l p 5.ể ừ ữ ệ ậ ả ậ ọ ủ ố ớ

Bi n pháp 1 ệ :  Gi i nghĩa t  cho h c sinh l p 5 ả ừ ọ ớ

        Qua 16 ti t MRVT và 69 văn b n t p đ c, tôi th ng kê đế ả ậ ọ ố ược h n 200 t  h cơ ừ ọ  sinh c n hi u nghĩa. Đây là s  lầ ể ố ượng t  khá l n so v i kh  năng gi i nghĩa c a h cừ ớ ớ ả ả ủ ọ  sinh đ  tu i 11,12. Trong m t s  công trình nghiên c u v  PPDH TV và m t s  tàiộ ổ ộ ố ứ ề ộ ố  

li u hệ ướng d n giáo viên ti u h c d y t  ng  đã nêu m t s  cách gi i nghĩa sau: ẫ ể ọ ạ ừ ữ ộ ố ả

“Gi i nghĩa b ng tr c quan ả ằ ự ; gi i nghĩa b ng cách đ i chi u so sánh v i các ả ằ ố ế ớ  

t  khác ừ ;  gi i nghĩa b ng các t  đ ng nghĩa, trái nghĩa ả ằ ừ ồ ;  gi i nghĩa t  b ng cách ả ừ ằ   phân tích t  các thành t  và gi i nghĩa t ng thành t  này ừ ố ả ừ ố ;  gi i nghĩa b ng đ nh ả ằ ị   nghĩa         

  Tôi đã chia các t  mà sách giáo khoa TV5 yêu c u h c sinh hi u nghĩa thànhừ ầ ọ ể  các nhóm và xác đ nh bi n pháp gi i nghĩa t  tị ệ ả ừ ương  ng v i m i nhóm.ứ ớ ỗ

  A.  Gi i nghĩa b ng đ nh nghĩa ả ằ ị

         Gi i nghĩa b ng đ nh nghĩa là bi n pháp gi i nghĩa b ng cách nêu n i dungả ằ ị ệ ả ằ ộ  nghĩa, g m t p h p các nét nghĩa b ng m t đ nh nghĩa. T p h p nét nghĩa đồ ậ ợ ằ ộ ị ậ ợ ược li tệ  

kê theo s  s p x p nét nghĩa khái quát, cũng là nét nghĩa t  lo i lên trự ắ ế ừ ạ ước h t và cácế  nét nghĩa càng h p, càng riêng thì càng   sau.  Tôi đã hẹ ở ướng d n HS:ẫ

      ­ Nh n d ng đậ ạ ược ý nghĩa ph m trù c a t ạ ủ ừ

      ­ Xác đ nh ti u lo i c a t ị ể ạ ủ ừ

 T m th i phân bi t cách gi i nghĩa các nhóm t  nh  sau: ạ ờ ệ ả ừ ư

 a. Nhóm các t  thu c t  lo i danh từ ộ ừ ạ ừ

*  Danh t  tr u t ngừ ừ ượ

        Khi gi i nghĩa các danh t  tr u tả ừ ừ ượng, tôi hướng d n HS làm nh  sau:ẫ ư

 ­ Ch n đọ ược các t  g i tên các nét nghĩa khái quát.ừ ọ

 ­ Xác đ nh rõ ph m trù nghĩa c a các t  c n gi i nghĩa. ị ạ ủ ừ ầ ả

 ­ Tùy đ c đi m riêng t ng t  mà có th  ch n m t trong các t  sau: ặ ể ừ ừ ể ọ ộ ừ s , cu c, ự ộ  

nh ng, ph m vi, lĩnh v c ữ ạ ự , n i ơ  làm t  công c  đ  m  đ u nét nghĩa khái quát choừ ụ ể ở ầ  

    ­ Ch n t  công c  đ  m  đ u cho nét nghĩa “s ”.ọ ừ ụ ể ở ầ ự

V y, “ậ t  t ư ưở ” là sự suy nghĩ ho c ý nghĩ ( t p trung t  t ng ặ ậ ư ưởng), quan 

đi m và ý nghĩa chung c a ngể ủ ườ ố ới đ i v i hi n th c khách quan (ệ ự t  t ư ưở ng ti n b ,  ế ộ

 Khi d y bài C a sông (TV5­ T2 ­ Tr 75), tôi đã hạ ử ướng d n HS gi i nghĩa tẫ ả ừ 

“Tôm r o” ả  : m t lo i tôm  (nghĩa khái quát) s ng   vùng n c l , thân nh  và dài.ộ ạ ố ở ướ ợ ỏ

 V i các t  ch  đ  v t, d ng c , đ  dùng ho c ph ớ ừ ỉ ồ ậ ụ ụ ồ ặ ươ ng ti n s n xu t, ệ ả ấ  sau nét 

nghĩa ph m trù là ạ nét nghĩa hình dáng, kích th ướ , c u t o c ấ ạ  và cu i cùng là ố nét nghĩa 

ch c năng ứ

Ví d :ụ

+ (cái) Bay (TV5­ T1­ Tr 148): đ  v t (nét nghĩa ph m trù) ồ ậ ạ , d ng c  c a thụ ụ ủ ợ 

n , g m m t mi ng thép m ng hình lá l p vào cán (ề ồ ộ ế ỏ ắ nét nghĩa hình dáng, kích th ướ ,  c

c u t o) ấ ạ  , dùng đ  xây, trát, láng ( ể nét nghĩa ch c năng) ứ  

 Khi gi i nghĩa các t  ả ừ bàn, gh , s p ế ậ , các em s  miêu t  c u t o các đ  v tẽ ả ấ ạ ồ ậ  này na ná nh  nhau, nh ng nh t thi t các em ph i nói đư ư ấ ế ả ượ bàn dùng đ  kê vi tc  ể ế  

       Khi gi i nghĩa các t  thu c lo i này, giáo viên có th  nêu đây là m t lo i ả ừ ộ ạ ể ộ ạ đ ng ộ  

v t, th c v t, ậ ự ậ  thu c h  Tuy nhiên đ  gi ng nghĩa ng n g n, giáo viên nên nêuộ ọ ể ả ắ ọ  

tr c ti p nghĩa khái quát c a t ng lo i, ti p đ n là các nét nghĩa ự ế ủ ừ ạ ế ế hình dáng, kích 

th ướ c, môi tr ườ  s ng ng ố  ho c ặ  tính năng c a loài đ ng v t, th c v t đó.ủ ộ ậ ự ậ

Ví d : ụ

+ Con mang (con ho ng) (TV5­ T1­ Tr 75): ẵ  Loài thú r ng( ừ nghĩa khái quát ), 

cùng h  v i họ ớ ươu (thu c h ), s ng bé có hai nhánh và lông vàng đ  (ộ ọ ừ ỏ hình dáng,  kích th ướ c)

        Danh t  có nhi u ti u lo i, v i m i ti u lo i, cách gi i nghĩa b ng đ nh nghĩaừ ề ể ạ ớ ỗ ể ạ ả ằ ị  cũng tương t  nghĩa là đ a nét nghĩa ch  lo i lên trự ư ỉ ạ ước h t, sau đó m i c  th  hóa.ế ớ ụ ể

Ví d : ụ

+ Thanh ray: (TV5 – T2 ­ Tr136) Thanh s t ho c thép (nét nghĩa ch  lo i ) ắ ặ ỉ ạghép n i v i nhau thành hai đố ớ ường song song đ  t o thành để ạ ường cho tàu ho , tàuả  

đi n hay xe goòng ch y (c  th  hóa).   ệ ạ ụ ể

b. Nhóm các t  thu c lo i đ ng từ ộ ạ ộ ừ

      Chia đ ng t  thành ba lo i: ộ ừ ạ đ ng t  ch  hành đ ng ộ ừ ỉ ộ , đ ng t  ch  tr ng thái ộ ừ ỉ ạ  

và đ ng t  ch  quá trình ộ ừ ỉ  nghĩa ch    lo i v a nêu chính là nét nghĩa khái quát, mỉ ở ạ ừ ở 

đ u cho l i gi i nghĩa đ ng t  theo cách đ nh nghĩa. Vi c xác đ nh các nét nghĩaầ ờ ả ộ ừ ị ệ ị  

ti p theo cũng căn c  vào nét nghĩa khái quát này. Ch ng h n khi gi i nghĩa m tế ứ ẳ ạ ả ộ  

đ ng t  hành đ ng, ngộ ừ ộ ười gi i nghĩa ph i nêu đả ả ược các nét nghĩa hành đ ng tộ ự thân hay hành đ ng tác đ ng, cách th c hành đ ng và k t qu  hành đ ng. ộ ộ ứ ộ ế ả ộ

Ví d : ụ

+ Trình (TV5­ T2 – Tr84): ho t đ ng ạ ộ , đ a ra đ  ngư ể ười trên xem xét và gi iả  quy t.ế

       Đ i v i các đ ng t  ch  ý nghĩa quá trình, sau nét nghĩa ph m trù c n nêuố ớ ộ ừ ỉ ạ ầ  

được nét nghĩa ch  ỉ di n bi n ễ ế  ho c k t qu  c a ặ ế ả ủ  quá trình bi n đ i ế ổ

Ví d :ụ

+ Hóa thân: quá trình bi n đi và hi n ra l i thành m t ngế ệ ạ ộ ười ho c m t v t cặ ộ ậ ụ 

th  khác nào đó (ể hóa thân vào nhân v t ậ ). 

       Riêng đ i v i các đ ng t  ch  tr ng thái, vi c l a ch n t  ng  đ  gi i nghĩaố ớ ộ ừ ỉ ạ ệ ự ọ ừ ữ ể ả  

c n chú ý sao cho các đ c đi m tr ng thái c a đ i tầ ặ ể ạ ủ ố ượng được miêu t  rõ   nét,ả  

nh ng không l n  v i cách gi i nghĩa các tính t  Đ c bi t là các đ ng t  ch  tr ngư ẫ ớ ả ừ ặ ệ ộ ừ ỉ ạ  thái tâm lí, tình c m c a con ngả ủ ười. 

  Khi gi i nghĩa các đ ng t  ch  tr ng thái, nêu tr ng thái c a đ i tả ộ ừ ỉ ạ ạ ủ ố ượng trong 

m t tình tr ng c  th  nh  tr ng thái tâm lí: xao xuy n, b i h i, băn khoăn, b i r i.ộ ạ ụ ể ư ạ ế ồ ồ ố ố  

Ho c tr ng thái v t lí c a s  v t: n t, v , m , s t  cũng có th  là các tr ng thái,ặ ạ ậ ủ ự ậ ứ ỡ ẻ ứ ể ạ  tình tr ng xã h i: náo lo n, nháo nhác, h n lo n, xôn xao. Còn khi gi i nghĩa cácạ ộ ạ ỗ ạ ả  tính t  ch  tính ch t tâm lí, đ c đi m c a ngừ ỉ ấ ặ ể ủ ườ ầi c n nêu rõ nét nghĩa thường bi uể  

th  các đ c đi m c a đ i tị ặ ể ủ ố ượng và kèm theo thang đ  đánh giá.ộ

Ví d : ụ

+ Ác: tính ch t gây h i, đau kh , tai h a cho ngấ ạ ổ ọ ười khác

c. Nhóm t  thu c lo i tính t   ừ ộ ạ ừ

         Tính t  thừ ường được chia làm hai lo i: ạ

­ Tính t  không m c đ : Đ  th  hi n đừ ứ ộ ể ể ệ ược m c đ  đ c đi m, tính ch t màứ ộ ặ ể ấ  chúng bi u th , nh ng tính t  này có th  k t h p v i các t : ể ị ữ ừ ể ế ợ ớ ừ r t, quá, l m ấ ắ  

 Ví d : ụ tr ng, vàng, xanh, đ , tròn ắ ỏ  . 

­ Tính t  có m c đ :  các tính t  này đã hàm ch a ý nghĩa m c đ  nên chúngừ ứ ộ ừ ứ ứ ộ  không k t h p đế ợ ược v i các t  ớ ừ r t, quá, l m  ấ ắ  Vì v y khi d y các em gi i nghĩaậ ạ ả  các t  thu c t  lo i tính t , nét nghĩa ph m trù c n nêu trừ ộ ừ ạ ừ ạ ầ ước h t chính là nét nghĩaế  tính ch t, đ c đi m. Các nét nghĩa c n trình bày theo l i miêu t ấ ặ ể ầ ố ả

 Ví d : ụ

+  Lan man:   nhi u ( nói, vi t, suy nghĩ) h t cái này đ n cái kia m t cáchề ế ế ế ộ  

m ch l c, không h  th ng.ạ ạ ệ ố

       Gi i nghĩa b ng t p h p các nét nghĩa là cách d y đ y đ  nh t nh ng làả ằ ậ ợ ạ ầ ủ ấ ư  

m t yêu c u khó đ i v i h c sinh ti u h c, vì v y các bài t p gi i nghĩa trong mônộ ầ ố ớ ọ ể ọ ậ ậ ả  LTVC thường xây d ng dự ướ ại d ng cho s n t  và nghĩa c a t , các đ nh nghĩa v  tẵ ừ ủ ừ ị ề ừ yêu c u h c sinh xác l p s  tầ ọ ậ ự ương  ng. ứ

 Lo i này có 2 ti u d ng.ạ ể ạ

+ D ng 1 ạ : Cho s n các t  yêu c u h c sinh tìm trong các nghĩa đã cho nghĩaẵ ừ ầ ọ  phù h p v i t ợ ớ ừ

Ví d : * Bài t p 1(TV5­ T1­ Tr 47) ụ ậ Dòng nào d ướ i đây nêu đúng nghĩa c a ủ  

A B

Sinh v tậ Quan h  gi a sinh v t(k  c  ngệ ữ ậ ể ả ười) v i môi trớ ườ  ng

xung quanh

Sinh thái Tên g i chung các v t s ng, bao g m  đ ng v t,ọ ậ ố ồ ộ ậ  

th c v t và vi sinh v t, có cinh ra, l n lên và ch t.ự ậ ậ ớ ếhình thái Hình th c bi u hi n ra bên ngoài c a s  v t, có thứ ể ệ ủ ự ậ ể 

quan sát được

B. Gi i nghĩa theo l i so sánh t  đ ng nghĩa, g n nghĩa ho c trái nghĩa ả ố ừ ồ ầ ặ

      Đây là cách gi i nghĩa m t t  b ng cách quy nó v  nh ng t  đã bi t, các tả ộ ừ ằ ề ữ ừ ế ừ dùng đ  quy chi u đó ph i để ế ả ược gi ng kĩ.ả

      Ví d :  Khi d y bài “ Tranh Làng H ”, tôi hụ ạ ồ ướng d n HS gi i nghĩa t  ẫ ả ừ thu n ầ   phác nh  sau: ư

+ Thu n phác ầ  (TV5­ T2­ Tr 88): ch t phác, m c m c.ấ ộ ạ

      Vì t  đ ng nghĩa thừ ồ ường khác nhau v  s c thái cho nên cách gi ng theo l iề ắ ả ố  

so sánh t  đ ng nghĩa nên k t h p v i cách gi ng đ nh nghĩa ho c v i cách gi ngừ ồ ế ợ ớ ả ị ặ ớ ả  theo l i miêu t  Bên c nh vi c đ a ra các t  đ ng nghĩa, g n nghĩa đ  đ i chi u,ố ả ạ ệ ư ừ ồ ầ ể ố ế  

c n b  sung thêm nh ng nét nghĩa riêng cho t ng t  nên khi gi i nghĩa chúng ta cóầ ổ ữ ừ ừ ả  

th  ch  c n làm rõ nghĩa m t t  nh ng vi c xác đ nh lo t đ ng nghĩa s  giúp chúngể ỉ ầ ộ ừ ư ệ ị ạ ồ ẽ  

ta hi u rõ nghĩa c a t  c n gi i nghĩa h n. ể ủ ừ ầ ả ơ

Ví d :ụ

      Khi gi i nghĩa t  ả ừ l c ố  (c n l c), chúng ta đ a t  này v  lo t đ ng nghĩa: ơ ố ư ừ ề ạ ồ l c, ố   gió, bão, giông, giông t , ố  Trong lo t t  trên, chúng ta ch n t  ạ ừ ọ ừ gió làm t  trungừ  tâm r i gi ng nghĩa t  th t kĩ, r i b  sung nh ng nghĩa đ c thù cho các t    ồ ả ừ ậ ồ ổ ữ ặ ừ l c ố ,  bão, giông

+ gió: là hi n tệ ượng không khí trong khí quy n chuy n đ ng thành lu ng tể ể ộ ồ ừ vùng có áp su t cao đ n vùng có áp su t th p.ấ ế ấ ấ

+ l c ố : gió xoáy m nh trong ph m vi nh ạ ạ ỏ

+ giông: bi n đ ng m nh c a th i ti t, thế ộ ạ ủ ờ ế ường có  gió  to gi t m nh và cóậ ạ  

+ vàng xu m:  ộ màu vàng đ m trên di n r ng ậ ệ ộ

+ vàng x ng:  ọ màu vàng g i c m giác m ng n c ợ ả ọ ướ

+ vàng l m:  ị màu vàng g i c m giác r t ng t ợ ả ấ ọ  

         Ho t đ ng gi i nghĩa các t  ghép chính ph  cùng hình v  chính, khác nhau vạ ộ ả ừ ụ ị ề hình v  phân nghĩa s c thái hóa, cũng th c hi n theo cách th c nêu trên.ị ắ ự ệ ứ

        Gi i nghĩa t  b ng cách so sánh v i t  trái nghĩa, giáo viên c n chú ý b n ả ừ ằ ớ ừ ầ ả

ch t c a t  trái nghĩa là nh ng t  có nghĩa trái ngấ ủ ừ ữ ừ ược, đ i l p nhau xét theo m tố ậ ộ  

ph m trù nh t đ nh. Tuy nhiên c n phân bi t, có nh ng c p t  trái ngạ ấ ị ầ ệ ữ ặ ừ ược nhau t oạ  thành hai c c mâu thu n, ph  đ nh c c này t t y u ph i ch p nh n c c kia. ự ẫ ủ ị ự ấ ế ả ấ ậ ự

Ví d :ụ

+  tr ng – đen; trên­ d ắ ướ  Khi nói trên có nghĩa là không ph i   d i ả ở ưới. 

Có nh ng t  trái nghĩa phữ ừ ương hướng là các t  ch  hừ ỉ ướng đ i l p nhau trongố ậ  không gian ho c th i gian. ặ ờ

Ví d :ụ

       nam­ b c; đông – tây; lên – xu ng; ra – vào ắ ố  

L i có nh ng t  trái nghĩa thang đ , t c là nh ng c p t  có nghĩa trái ngạ ữ ừ ộ ứ ữ ặ ừ ượ  cnhau t o thành hai c c có đi m trung gian, ph  đ nh c c này ch a h n đã t t y uạ ự ể ủ ị ự ư ẳ ấ ế  

ch p nh n c c kia. ấ ậ ự

Ví d : ụ

+ nóng – l nh ạ ,   gi a có ở ữ mát,  m ấ ;  già – trẻ,   gi a có ở ữ trung niên  Vì thế 

khi gi i nghĩa t  b ng cách so sánh v i các t  trái nghĩa, có trả ừ ằ ớ ừ ường h p ta nói: ợ  sao  nhãng (TV5­ T2­ Tr153) là không  nhớ ( c p quên – nh ặ ớ). Nh ng không th  gi iư ể ả  

nghĩa  r i ủ  (TV5­ T2­ Tr126) là không may m n. Vì c p ắ ặ r i – may ủ  còn có nghĩa từ bình thường (cu c đ i r i ro, cu c đ i bình th ộ ờ ủ ộ ờ ườ ng, cu c đ i may m n ộ ờ ắ ). Trong 

th c t , h c sinh thự ế ọ ường quen gi i nghĩa theo ki u đ i l p ả ể ố ậ có – không. Nh  v y,ư ậ  giáo viên c n chú ý gi i thích rõ h n cho các em hi u. ầ ả ơ ể

+ màu ng c lam ọ (TV5 ­ T1­Tr12): ch  màu s c có màu xanh đ m.ỉ ắ ậ

­ Th  hai ứ  là đ i v i các t  có ch c năng bi u hi n cao nh  các t  láy s c tháiố ớ ừ ứ ể ệ ư ừ ắ  hóa, ho c t  ghép phân nghĩa s c thái hóa, m t m t v a ph i k t h p cách gi ngặ ừ ắ ộ ặ ừ ả ế ợ ả  theo đ nh nghĩa, m t khác ph i dùng l i miêu t  Đ  miêu t , chúng ta có th  l yị ặ ả ố ả ể ả ể ấ  

m t s  v t, ho t đ ng c  th  làm ch  d a r i miêu t  s  v t, ho t đ ng đó saoộ ự ậ ạ ộ ụ ể ỗ ự ồ ả ự ậ ạ ộ  cho n i b t lên các nét nghĩa ch a đ ng trong t   ổ ậ ứ ự ừ

Ví dụ: 

+ v t v :   ậ ờ lay đ ng nh , y u  t, nh  không có s c m nh ch ng đ  t  bênộ ẹ ế ớ ư ứ ạ ố ỡ ừ  trong, m c cho s c m nh bên ngoài kéo đi, lôi l i nh  cây c  dài lay đ ng trong lànặ ứ ạ ạ ư ỏ ộ  

nước nh ẹ

         N u nh  cách gi i nghĩa theo đ nh nghĩa b t đ u t  các ý nghĩa bi u ni m thìế ư ả ị ắ ầ ừ ể ệ  

gi ng nghĩa theo cách miêu t  v  c  b n là b t đ u b ng m t ý nghĩa bi u v t tiêuả ả ề ơ ả ắ ầ ằ ộ ể ậ  

bi u nh t đ  giúp h c sinh lĩnh h i để ấ ể ọ ộ ược nghĩa bi u v t. Đi u này cho phép giáoể ậ ề  viên ch p nh n nh ng l i gi i nghĩa c a h c sinh nh  sau:ấ ậ ữ ờ ả ủ ọ ư

* Bài t p đ c: ậ ọ Quang c nh làng m c ngày mùa ả ạ  (TV5­ T1­ Tr10)

+ Vàng  i ố : là màu vàng c a lá mít.ủ

+ Vàng xu m ộ : là màu c a cánh đ ng lúa chín đ u.ủ ồ ề

+ Vàng giòn: là màu vàng c a r m, r  ph i r t khô. ủ ơ ạ ơ ấ

D.   Gi i nghĩa theo cách phân tích t  ra t ng ti ng và gi i nghĩa t ng ả ừ ừ ế ả ừ  

ti ng ế

         Cách gi i nghĩa này có  u th  đ c bi t khi gi i nghĩa t  Hán vi t. Vi c gi iả ư ế ặ ệ ả ừ ệ ệ ả  nghĩa t ng ti ng r i khái quát nêu ý nghĩa chung c a c  t  s  giúp h c sinh c  sừ ế ồ ủ ả ừ ẽ ọ ơ ở 

n m v ng nghĩa t ắ ữ ừ

Ví d : +  ụ Nhân quy n:   ề (TV5­ T2­ Tr 147) :  nhân: người; nh ng đi u đữ ề ượ  c

hưởng, được làm, được yêu c u theo quy ầ ước chung trong c ng đ ng và theo quyộ ồ  

c c a pháp lu t

Nhân quy n:   ề nh ng đi u mà con ngữ ề ườ ượi đ c hưởng, được làm, được yêu 

c u, theo quy ầ ước chung trong c ng đ ng và theo quy ộ ồ ướ ủc c a pháp lu t.ậ

Bi n pháp 2 ệ  Các bi n pháp tìm hi u ý nghĩa c a m t s  t  ng  có giá tr ệ ể ủ ộ ố ừ ữ ị   ngh  thu t trong văn b n T p đ c ệ ậ ả ậ ọ

      Tác ph m văn h c v n hàm súc và có nhi u t ng ý nghĩa. Vi c đ c hi u vănẩ ọ ố ề ầ ệ ọ ể  

b n ngh  thu t th c ch t là khai thác hàm ý  n sâu trong câu ch , hình  nh, hìnhả ệ ậ ự ấ ẩ ữ ả  

tượng c a tác ph m. Đ i v i h c sinh ti u h c, yêu c u này là khó đ i v i các em.ủ ẩ ố ớ ọ ể ọ ầ ố ớ  Giáo viên c n có bi n pháp giúp các em huy đ ng v n hi u bi t c a mình t  cácầ ệ ộ ố ể ế ủ ừ  môn h c khác và t  trong cu c s ng đ  hi u nghĩa c a t  ng  có giá tr  ngh  thu t.ọ ừ ộ ố ể ể ủ ừ ữ ị ệ ậ  

Nh ng làm th  nào đ  giúp h c sinh nh n ra các t  ng  đư ế ể ọ ậ ừ ữ ược dùng m t cách nghộ ệ 

thu t. Đi u này đòi h i giáo viên không ch  hậ ề ỏ ỉ ướng d n mà c n có các bài t p cẫ ầ ậ ụ 

th  đ  h c sinh th c hành nh n di n và phân tích. Vi c tìm hi u ý nghĩa c a m tể ể ọ ự ậ ệ ệ ể ủ ộ  

s  t  ng  có giá tr  ngh  thu t trong văn b n t p đ c nên th c hi n nh  sau: ố ừ ữ ị ệ ậ ả ậ ọ ự ệ ư

A. Nh n di n các t  ng  ngh  thu t ậ ệ ừ ữ ệ ậ

      Trước khi tìm ra các bi n pháp phân tích t  ng  ngh  thu t, giáo viên c nệ ừ ữ ệ ậ ầ  giúp h c sinh nhanh chóng tìm ra các t  dùng hay trong văn b n.  ọ ừ ả

       Ch a phân tích làm sao bi t đư ế ượ ừc t  ng  đó dùng hay nh  th  nào nh ngữ ư ế ư  

b ng s  hi u bi t v  tính c  th , tính tr u tằ ự ể ế ề ụ ể ừ ượng trong nghĩa c a t , v  hi nủ ừ ề ệ  

tượng nhi u nghĩa và các quan h  ng  nghĩa giáo viên có th  đ t ra các câu h i đ nhề ệ ữ ể ặ ỏ ị  

hướng đ  h c sinh xác đ nh t  ng  ngh  thu t.ể ọ ị ừ ữ ệ ậ

       Ví d  :  Khi d y bài t p đ c Quang c nh làng m c ngày mùaụ ạ ậ ọ ả ạ   SGK yêu c u trầ ả 

l i câu h i sau: hãy ch n m t t  ch  màu s c trong bài ờ ỏ ọ ộ ừ ỉ ắ Quang c nh làng m c ngày ả ạ   mùa mà em thích nh tấ  ? 

      V i  bài t p nh  trên, h c sinh s  bi t cách ch  ra các t  ng  mà các em thích,ớ ậ ư ọ ẽ ế ỉ ừ ữ  

ho c đặ ược g i ý là t  ng  đó đợ ừ ữ ược dùng đ c đáo, sáng t o. Yêu c u các em tìm tộ ạ ầ ừ 

ng  th  các bi n pháp tu t  Th c hi n bài t p trên các em s  tìm ra đữ ể ệ ừ ự ệ ậ ẽ ược các từ dùng đ t trong văn b n ngh  thu t. Còn các t  đó đắ ả ệ ậ ừ ược dùng ngh  thu t ra sao,ệ ậ  giáo viên c n ph i hầ ả ướng d n c  th ẫ ụ ể

B. Đ t t  c n tìm hi u trong h  th ng đ  phân tích ặ ừ ầ ể ệ ố ể

      M t nguyên t c c a vi c phân tích t  ng  trong tác ph m văn h c, là chú ýộ ắ ủ ệ ừ ữ ẩ ọ  

đ  phát hi n ra tính th ng nh t cũng t c là tính h  th ng gi a các t  ng  v i chể ệ ố ấ ứ ệ ố ữ ừ ữ ớ ủ 

đ  c a tác ph m. Nghĩa là t  ng  mà giáo viên và h c sinh đang xem xét đã cùngề ủ ẩ ừ ữ ọ  

v i các t  ng  khác trong h  th ng b c l  ý ch  đ o c a văn b n ra sao và giá trớ ừ ữ ệ ố ộ ộ ủ ạ ủ ả ị riêng c a t  ng  đó là gì. V i h c sinh ti u h c chúng ta không nên ho c h n chủ ừ ữ ớ ọ ể ọ ặ ạ ế dùng khái ni m h  th ng khi hệ ệ ố ướng d n h c sinh phân tích t  ng  mà ch  lên dùngẫ ọ ừ ữ ỉ  

cách nói: tìm đi m chung, đi m riêng ể ể  gi a t  đang tìm hi u v i các t  khác.  ữ ừ ể ớ ừ

Ví d  1: Có th  dùng t  nào thay th  cho t  ụ ể ừ ế ừ đ m ẫ  trong câu: 

       V i đôi cánh đ m n ng tr iớ ẫ ắ ờ

       B y ong bay đ n tr n đ i tìm hoa.      ầ ế ọ ờ

  Đ i v i bài t p trên, hình th c gi ng bài t p thay th , tích c c hóa v n tố ớ ậ ứ ố ậ ế ự ố ừ 

nh ng th c ch t là d ng bài t p g i ý phân tích t  ng  theo l i so sánh đ ng nh tư ự ấ ạ ậ ợ ừ ữ ố ồ ấ  

và đ i l p. Khi làm bài t p này ch c ch n h c sinh ph i tìm t  đ ng nghĩa v i tố ậ ậ ắ ắ ọ ả ừ ồ ớ ừ 

đ m ẫ  nh :  ư sũng, th m đ m, ng p, ấ ẫ ậ vv  và phân tích đ i chi u đ  kh ng đ nh t  ố ế ể ẳ ị ừ đ m ẫ  

dùng trong ng  c nh này là h p lí nh t, có tác d ng g i hình  nh và bi u c m rõữ ả ợ ấ ụ ợ ả ể ả  

r t.ệ

       Ngôn ng  trong các tác ph m văn h c thữ ẩ ọ ường có tính nhi u nghĩa. Các t  ngề ừ ữ 

được dùng đ c đáo, sáng t o thộ ạ ường hàm ý g i s  liên tợ ự ưởng phong phú. Làm thế nào đ  h c sinh ti u h c v n quen v i t  duy c  th  có th  hi u để ọ ể ọ ố ớ ư ụ ể ể ể ược các nghĩa khác nhau trong t  nhi u nghĩa, t  nghĩa tr c ti p, c  th  đ n nghĩa gián ti p, tr uừ ề ừ ự ế ụ ể ế ế ừ  

tượng. Giáo viên c n hi u hi n tầ ể ệ ượng nhi u nghĩa trong ngôn ng  ngh  thu t tuyề ữ ệ ậ  khác nh ng v n b  chi ph i b i nh ng quy t c chi ph i hi n tư ẫ ị ố ở ữ ắ ố ệ ượng nhi u nghĩaề  trong ngôn ng  Vì th  bi n pháp gi i nghĩa các t  nhi u nghĩa đữ ế ệ ả ừ ề ược dùng có giá trị ngh  thu t c n ph i bám ch c vào các quan h  ng  nghĩa mà tìm ra nh ng giá trệ ậ ầ ả ắ ệ ữ ữ ị 

n i dung và ngh  thu t c a t  c n phân tích.ộ ệ ậ ủ ừ ầ

C   Phân tích m i quan h  gi a nghĩa chính và nghĩa chuy n c a t ố ệ ữ ể ủ ừ   nhi u nghĩa ề

      Theo GS. Đ  H u Châu: t  ng  và các hình  nh ngôn ng  trong tác ph mỗ ữ ừ ữ ả ữ ẩ  

thường n m trong các trằ ường h p ng  nghĩa sau: ợ ữ

a, T  ng  đừ ữ ược dùng trong nghĩa chính hay nghĩa ph  ngôn ng  và ch  dùngụ ữ ỉ  trong nghĩa đó mà thôi

b, T  ng  đừ ữ ược dùng trong nghĩa tu t  và ch  có nghĩa tu t  mà thôi.ừ ỉ ừ

c, T  ng  v a dùng trong nghĩa chính v a dùng trong nghĩa bóng tu t ừ ữ ừ ừ ừ