Luận án tiến sĩ Y học: Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng loạn động muộn trên bệnh nhân tâm thần phân liệt do sử dụng thuốc an thần kinh cổ điển và nhận xét hiệu quả điều trị bằng Clozapin và

Mục đích nghiên cứu của luận án nhằm Mô tả đặc điểm lâm sàng loạn động muộn do sử dụng thuốc an thần kinh cổ điển kéo dài trên bệnh nhân tâm thần phân liệt. Tìm hiểu một số yếu tố nguy cơ liên quan tới loạn động muộn do sử dụng thuốc an thần kinh cổ điển kéo dài trên bệnh nhân tâm thần phân liệt. Nhận xét hiệu quả điều trị loạn động muộn do sử dụng thuốc an thần kinh cổ điển kéo dài bằng Clozapin và Vitamin E trên bệnh nhân tâm thần phân liệt.

Tôi xin chân thành c m  n ả ơ PGS.TS Nguy n Văn Ngânễ

Tôi xin chân thành c m  n ả ơ PGS.TS Nguy n Sinh Phúcễ

Nh ng ngữ ười th y tr c ti p ch  d n cho tôi trong su t quá trình h c ầ ự ế ỉ ẫ ố ọ

t p, tri n khai nghiên c u và hoàn thành lu n án:ậ ể ứ ậ  "Nghiên c u đ ứ ặ c đi m  ể lâm sàng lo n đ ng mu n ạ ộ ộ  trên b nh nhân tâm th n phân li t do s  d ng  ệ ầ ệ ử ụ thu c an th n kinh c  đi n và ố ầ ổ ể  nh n xét hi u qu  đi u tr  b ng Clozapin và  ậ ệ ả ề ị ằ Vitamin E”.

Xin chân thành c m  n ả ơ PGS.TS Cao Ti n Đ cế ứ , PGS.TS Bùi Quang Huy, PGS.TS Ngô Ng c T nọ ả , PGS.TS Nguy n Văn Nh nễ ậ …và các th yầ  

cô B  môn Tâm Th n và Tâm lý y h c ­ H c vi n Quân y đã t n tình chộ ầ ọ ọ ệ ậ ỉ 

b o và giúp đ  tôi trong quá trình h c t p và nghiên c u.ả ỡ ọ ậ ứ

Xin chân thành c m  n Ban giám đ c, Phòng sau đ i h c ­ H c vi nả ơ ố ạ ọ ọ ệ  Quân y, đã t o đi u ki n cho tôi đạ ề ệ ược h c t p, nghiên c u và hoàn thànhọ ậ ứ  khóa h c.ọ

Tôi xin chân thành c m  n Ban giám đ c, các bác sĩ và cán b  viênả ơ ố ộ  

ch c khoa Tâm Th n ­ B nh vi n 103, B nh vi n Tâm Th n H i Phòng đãứ ầ ệ ệ ệ ệ ầ ả  giúp đ  tôi tri n khai nghiên c u và hoàn thành lu n án.ỡ ể ứ ậ

Xin chân thành c m  n các đ ng nghi p, b n bè, nh ng ngả ơ ồ ệ ạ ữ ười thân 

và gia đình đã luôn h t lòng t o m i đi u ki n cho tôi trong su t quá trìnhế ạ ọ ề ệ ố  nghiên c u và hoàn thành lu n án.ứ ậ

Xin trân tr ng c m  n!ọ ả ơ

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên c u c a riêng tôi. Các sứ ủ ố 

li u, k t qu  nêu trong lu n án trung th c và chính xác.ệ ế ả ậ ự

Tác gi  lu n ánả ậ

 Đoàn H ng Quangồ

              7  TT

               9  

K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu nế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

 c a nhóm 2 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

               11   DANH M C CÁC BI U ĐỤ Ể Ồ

              11   

Mô t  gi i tính c a đ i tả ớ ủ ố ượng nghiên c uứ

               11   Trình đ  h c v n   đ i tộ ọ ấ ở ố ượng nghiên c uứ

Quy trình qu n lý và đi u tr  LĐMả ề ị

              45   Hình 1.4. Quy trình qu n lý và đi u tr  lo n đ ng mu nả ề ị ạ ộ ộ

c a 2 nhóm đ i tủ ố ượng nghiên c u t i th i đi m T0ứ ạ ờ ể

               81   

B ng 3.13. Kh o sát các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu nả ả ệ ứ ạ ộ ộ

 theo vùng c  th  c a 2 nhóm đ i tơ ể ủ ố ượng nghiên c u t i th i đi m T0ứ ạ ờ ể

                82   

B ng 3.14. Kh o sát các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu n ả ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

c a 2 nhóm đ i tủ ố ượng nghiên c u t i th i đi m T0ứ ạ ờ ể

               82   

B ng 3.15. Kh o sát lo n đ ng mu n trên thang DISCUS và AIMS ả ả ạ ộ ộ

c a nhóm nghiên c u t i th i đi m T0ủ ứ ạ ờ ể

B ng 3.27.  Li u lả ề ượng Vitamin E k t h p v i li u c  đ nh Clozapin đi uế ợ ớ ề ố ị ề  

tr  lo n đ ng mu n   b nh nhân tâm th n phân li tị ạ ộ ộ ở ệ ầ ệ

               93   

B ng 3.29. K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n ả ế ả ệ ứ ạ ộ ộ

c a nhóm 1 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

              95   

B ng 3.30. K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n ả ế ả ệ ứ ạ ộ ộ

c a nhóm 2 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

              96   

B ng 3.31. K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n theo ả ế ả ệ ứ ạ ộ ộvùng c  th  t i các th i đi m khác nhauơ ể ạ ờ ể

               97   

B ng 3.32.  K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n theo vùngả ế ả ệ ứ ạ ộ ộ  

c  th  c a nhóm 1 t i th i đi m T0 và T8ơ ể ủ ạ ờ ể

              98   

B ng 3.33. K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n theo vùngả ế ả ệ ứ ạ ộ ộ  

c  th  c a nhóm 2 t i th i đi m T0 và T8ơ ể ủ ạ ờ ể

              99   

B ng 3.34. K t qu  m t s  tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n ả ế ả ộ ố ệ ứ ạ ộ ộtheo vùng c  th     2 nhóm t i th i đi m  T8ơ ể ở ạ ờ ể

               99   

B ng 3.35. K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu n ả ế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

c a nhóm nghiên c u t i các th i đi m khác nhauủ ứ ạ ờ ể

              100   

B ng 3.36. K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu nả ế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

c a nhóm 1 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

              101   

B ng 3.37. K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu nả ế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

 c a nhóm 2 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

               101   

B ng 3.38. K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu nả ế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

   2 nhóm đ i tở ố ượng nghiên c u t i th i đi m T8ứ ạ ờ ể

              102   

B ng 3.39. K t qu  đi u tr  lo n đ ng mu nả ế ả ề ị ạ ộ ộ theo đi m s  thang DISCUS c a nhóm nghiên c uể ố ủ ứ

              102   

B ng 3.40. K t qu  đi u tr  lo n đ ng mu n theo đi m s  thang AIMS ả ế ả ề ị ạ ộ ộ ể ố

c a nhóm đ i tủ ố ượng nghiên c uứ

               103   

B ng 3.43. K t qu  đi u tr  tri u ch ng r i lo n ho t đ ngả ế ả ề ị ệ ứ ố ạ ạ ộ

               156   

K T QU  NGHIÊN C U C A Đ  TÀIẾ Ả Ứ Ủ Ề

               156   TÀI LI U THAM KH OỆ Ả

              158   

PH  L C 1Ụ ỤDANH SÁCH B NH NHÂN NGHIÊN C UỆ Ứ

(Thang đánh giá đ ng tác không t  ch  b t thộ ự ủ ấ ường)

2 ATK       An th n kinhầ

3 BN       B nh nhânệ

4 BPRS       Brief  Psychiatric Rating Scale 

(Tài li u ch n đoán và th ng kê các r i lo n tâmệ ẩ ố ố ạ  

th n ­ xu t b n l n th  4) ầ ấ ả ầ ứ

8 ICD­10       

International classification of diseases – 10th revision (Phân lo i b nh Qu c t  l n th  10)ạ ệ ố ế ầ ứ

3.2 Các th  b nh tâm th n phân li t theo ICD­10F (năm ể ệ ầ ệ

3.12 Kh o sát các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n  c a ả ệ ứ ạ ộ ộ ủ

2 nhóm đ i tố ượng nghiên c u t i th i đi m T0ứ ạ ờ ể

73

3.13 Kh o sát các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n  theo ả ệ ứ ạ ộ ộ

vùng c  th  c a 2 nhóm đ i tơ ể ủ ố ượng nghiên c uứ

74

3.14 Kh o sát các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu n  c aả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ ủ  

2 nhóm đ i tố ượng nghiên c uứ

74

3.15 Kh o sát lo n đ ng mu n trên thang DISCUS và AIMS  ả ạ ộ ộ

c a nhóm nghiên c u t i th i đi m T0ủ ứ ạ ờ ể

753.16 Ti n s  h i ch ng ngo i tháp do thu c an th n kinhề ử ộ ứ ạ ố ầ 753.17 Th i gian s  d ng thu c an th n kinh c  đi n kéo dàiờ ử ụ ố ầ ổ ể 76

3.18 Li u lề ượng thu c Haloperidolố 77

3.20 Li u lề ượng thu c an th n kinh c  đi n và s  ph i h p ố ầ ổ ể ự ố ợ

thu c   2 nhóm đ i tố ở ố ượng nghiên c uứ

78

3.22 Gi i tính v i  các tri u ch ng lo n đ ng mu nớ ớ ệ ứ ạ ộ ộ 803.23 Liên quan gi a tu i v i các tri u ch ng lo n đ ng mu nữ ổ ớ ệ ứ ạ ộ ộ 813.24 Liên quan gi a h i ch ng ngo i tháp do thu c an th n ữ ộ ứ ạ ố ầ

kinh v i các tri u ch ng lo n đ ng mu nớ ệ ứ ạ ộ ộ

82

3.25 Liên quan gi a th i gian s  d ng thu c an th n kinh c  ữ ờ ử ụ ố ầ ổ

đi n v i các tri u ch ng lo n đ ng mu nể ớ ệ ứ ạ ộ ộ

83

3.26 Li u lề ượng Clozapin đ n thu n s  d ng đi u tr  lo n ơ ầ ử ụ ề ị ạ

đ ng mu n   b nh nhân tâm th n phân li tộ ộ ở ệ ầ ệ

84

3.27 Li u lề ượng Vitamin E k t h p v i li u c  đ nh Clozapin ế ợ ớ ề ố ị

đi u tr  lo n đ ng mu n   b nh nhân tâm th n phân li tề ị ạ ộ ộ ở ệ ầ ệ

84

3.28 K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n theo ế ả ệ ứ ạ ộ ộ

thang DISCUS t i các th i đi m khác nhauạ ờ ể

85

3.29 K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n ế ả ệ ứ ạ ộ ộ

c a nhóm 1 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

86

3.30 K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n ế ả ệ ứ ạ ộ ộ

c a nhóm 2 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

87

3.31 K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n theo  ế ả ệ ứ ạ ộ ộ

vùng c  th  t i các th i đi m khác nhauơ ể ạ ờ ể

88

3.32 K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n theo ế ả ệ ứ ạ ộ ộ

vùng c  th  c a nhóm 1 t i th i đi m T0 và T8ơ ể ủ ạ ờ ể

89

3.33 K t qu  các tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n theo ế ả ệ ứ ạ ộ ộ

vùng c  th  c a nhóm 2 t i th i đi m T0 và T8ơ ể ủ ạ ờ ể

90

3.34 K t qu  m t s  tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n ế ả ộ ố ệ ứ ạ ộ ộ

theo vùng c  th     2 nhóm t i th i đi m  T8ơ ể ở ạ ờ ể

913.35 K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu n  t i ế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ ạ 91

các th i đi m khác nhauờ ể

3.36 K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu nế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

c a nhóm 1 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

91

3.37 K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu nế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

 c a nhóm 2 t i th i đi m T0 và T8ủ ạ ờ ể

92

3.38 K t qu  các hình th c r i lo n c a lo n đ ng mu nế ả ứ ố ạ ủ ạ ộ ộ

   2 nhóm đ i tở ố ượng nghiên c u t i th i đi m T8ứ ạ ờ ể

92

3.39 K t qu  đi u tr  lo n đ ng mu n  theo đi m s  thang ế ả ề ị ạ ộ ộ ể ố

DISCUS c a nhóm nghiên c uủ ứ

93

3.40 K t qu  đi u tr  lo n đ ng mu n theo đi m s  thang ế ả ề ị ạ ộ ộ ể ố

AIMS  c a nhóm đ i tủ ố ượng nghiên c uứ

94

3.41 K t qu  đi u tr  các tri u ch ng r i lo n t  duyế ả ề ị ệ ứ ố ạ ư 963.42 K t qu  đi u tr  các tri u ch ng r i lo n c m xúcế ả ề ị ệ ứ ố ạ ả 973.43 K t qu  đi u tr  tri u ch ng r i lo n ho t đ ngế ả ề ị ệ ứ ố ạ ạ ộ 983.44 K t qu  đi u tr  các tri u ch ng r i lo n tâm th n khácế ả ề ị ệ ứ ố ạ ầ 983.45 K t qu  đi u tr  b nh tâm th n phân li t theo đi m s  ế ả ề ị ệ ầ ệ ể ố

3.1 Mô t  gi i tính c a đ i tả ớ ủ ố ượng nghiên c uứ 643.2 Trình đ  h c v n   đ i tộ ọ ấ ở ố ượng nghiên c uứ 653.3 R i lo n c m xúc   b nh nhân tâm th n phân li tố ạ ả ở ệ ầ ệ 68

3.5 Lo n đ ng mu n xu t hi n liên quan đ n s  l nạ ộ ộ ấ ệ ế ố ầ  

tái phát  b nh tệ âm th n phân li tầ ệ

79

3.6 Đi m trung bình thang DISCUS t i m i th i đi mể ạ ỗ ờ ể  

c a 2 nhóm đ i tủ ố ượng nghiên c uứ

93

3.7 Đi m trung bình thang AIMS t i m i th i đi m c a 2 ể ạ ỗ ờ ể ủ

nhóm đ i tố ượng nghiên c uứ

95

Hình Tên hình Trang1.1 Gi  thuy t tính tăng nh y c m c a Dopamin  theoả ế ạ ả ủ  

Đ T V N Đ Ặ Ấ Ề

Tâm   th n   phân   li t  ầ ệ (Schizophrenia)  là   m t   b nh   lo n   th n   n ng,ộ ệ ạ ầ ặ  chi m t  l  0,3­1,5% dân s  th  gi i và kho ng 0,47% dân s    Vi t Nam.ế ỷ ệ ố ế ớ ả ố ở ệ  

T  l  m i m c hàng năm trong c ng đ ng dân c  là 2,5­5/10.000 dân. Sỷ ệ ớ ắ ộ ồ ư ố 

b nh nhân tâm th n phân li t đi u tr  n i trú trong các b nh vi n chuyênệ ầ ệ ề ị ộ ệ ệ  khoa và khoa tâm th n c a b nh vi n đa khoa chi m t  l  t  ầ ủ ệ ệ ế ỷ ệ ừ 24,1­61,2 % [4].  

Cho đ n nay, b nh sinh b nh tâm th n phân li t v n ch a đế ệ ệ ầ ệ ẫ ư ược làm sáng t  nên ch a có li u pháp đi u tr  đ c hi u. Tuy nhiên, ỏ ư ệ ề ị ặ ệ dướ ựi s  phát tri n c a ể ủ hoá dược tr  li u đ c bi t vi c đi u tr  b nh tâm th n phân li tị ệ ặ ệ ệ ề ị ệ ầ ệ  

b ng các thu c an th n kinh đã mang l i hi u qu  tích c c [10]. Nh ng bênằ ố ầ ạ ệ ả ự ư  

c nh đó, v n đang t n t i m t v n đ  nan gi i là lo n đ ng mu n do tácạ ẫ ồ ạ ộ ấ ề ả ạ ộ ộ  

d ng ph  c a thu c an th n kinh gây ra, lo n đ ng mu n n u không đụ ụ ủ ố ầ ạ ộ ộ ế ượ  c

đi u tr  s m và h p lý s  khó h i ph c và đ  l i nh ng di ch ng n ng n ề ị ớ ợ ẽ ồ ụ ể ạ ữ ứ ặ ề

Lo n đ ng mu n (Tardive Dyskinesia) đạ ộ ộ ược mô t  nhả ư  nh ng v nữ ậ  

đ ng, đ ng tác b t thộ ộ ấ ư ng, không t  ch  có xu hờ ự ủ ướng l p đi l p l i c aặ ặ ạ ủ  các c  vùng m t, m t, lơ ặ ắ ưỡi, thân mình và các chi    x y ra khi s  d ngả ử ụ  thu c an th n kinh c  đi n kéo dài (thố ầ ổ ể ường t  3 tháng tr  lên). T t c  cácừ ở ấ ả  

an th n kinh c  đi n nh  Haloperidol, Clorpromazin, Nozinan  đ u có thầ ổ ể ư ề ể gây ra lo n đ ng mu n. B nh c nh lâm sàng và t n su t xu t hi n lo nạ ộ ộ ệ ả ầ ấ ấ ệ ạ  

đ ng mu n không gi ngộ ộ ố  nhau   m i b nh nhân. Lo n đ ng mu n thở ỗ ệ ạ ộ ộ ườ  ng

được coi là r i lo n v n đ ng n ng nh t do an th n kinh gây ra b i t  lố ạ ậ ộ ặ ấ ầ ở ỷ ệ cao và khuynh hướng t n t i b n v ng [122]. Lo n  đ ng mu n khôngồ ạ ề ữ ạ ộ ộ  

nh ng làm ngữ ườ ệi b nh v n đ ng khó khăn, c n tr  sinh ho t và giao ti pậ ộ ả ở ạ ế  hàng ngày mà còn làm  nh hả ưởng sâu s c t i ch t lắ ớ ấ ượng cu c s ng [30].ộ ố  

Lo n đ ng mu n h n ch  kh  năng h c t p lao đ ng và ph c h i ch cạ ộ ộ ạ ế ả ọ ậ ộ ụ ồ ứ  năng tái hòa nh p c ng đ ng [95].ậ ộ ồ

Lo n đ ng mu n chi m m t t  l  khá cao   nh ng b nh nhân r iạ ộ ộ ế ộ ỷ ệ ở ữ ệ ố  

lo n tâm th n nói chung và tâm th n phân li t nói riêng đạ ầ ầ ệ ược đi u tr  b ngề ị ằ  

an th n kinh c  đi n. Theo nghiên c u c a m t s  tác gi  thì t  l  lo nầ ổ ể ứ ủ ộ ố ả ỷ ệ ạ  

đ ng mu n g p   M  kho ng 15­20%;   Úc 15­25%;   châu Âu kho ngộ ộ ặ ở ỹ ả ở ở ả  20% và   châu Á kho ng 21,5%. Đáng chú ý là t  l  lo n đ ng mu n tăngở ả ỷ ệ ạ ộ ộ  lên   ngở ười cao tu i (kho ng t  50­70%). T n su t c a lo n đ ng mu nổ ả ừ ầ ấ ủ ạ ộ ộ  

ph  thu c vào r t nhi u y u t  khác nhau nh  lo i an th n kinh c  đi nụ ộ ấ ề ế ố ư ạ ầ ổ ể  

đư c s  d ng, th i gian đi u tr  ng n hay dài, li u lợ ử ụ ờ ề ị ắ ề ượng thu c an th nố ầ  kinh c  đi n s  d ng cao hay th p, l a tu i c a b nh nhân tr  hay già, gi iổ ể ử ụ ấ ứ ổ ủ ệ ẻ ớ  tính nam hay n  [39], [47].ữ

Vi c đi u tr  lo n đ ng mu n còn g p r t nhi u khó khăn, ch a cóệ ề ị ạ ộ ộ ặ ấ ề ư  thu c đi u tr  đ c hi u và có nhi u ý ki n khác nhau. M t s  tác gi  nhố ề ị ặ ệ ề ế ộ ố ả ư Adler L.A. (1998),  Barak Y. (1998), Egan M. F. (1997) ,Tufan A. E. (2013)

…th y r ng Clozapin và Vitamin E có tác d ng đi u tr , làm thuyên gi mấ ằ ụ ề ị ả  các tri u ch ng lâm sàng c a lo n đ ng mu n [23], [29], [58], [127]. ệ ứ ủ ạ ộ ộ

   Vi t Nam, tuy đã có m t s  nghiên c u v  lâm sàng, d ch t  h c,Ở ệ ộ ố ứ ề ị ễ ọ  các y u t  liên quan phát sinh lo n đ ng mu n nhế ố ạ ộ ộ ưng ch a có m t nghiênư ộ  

c u nào t  m  và có h  th ng đi sâu xem xét, đánh giá v  các tri u ch ngứ ỷ ỉ ệ ố ề ệ ứ  lâm sàng và các y u t  liên quan cũng nhế ố ư các phương pháp d  phòng vàự  

đi u tr  lo n đ ng mu n. ề ị ạ ộ ộ Vì v y, chúng tôi ti n hành đ  tài: ậ ế ề "Nghiên c u ứ  

đ c đi m lâm sàng  ặ ể lo n đ ng mu n ạ ộ ộ  trên b nh nhân tâm th n phân li t do ệ ầ ệ  

s  d ng thu c an th n kinh c  đi n và ử ụ ố ầ ổ ể  nh n xét hi u qu  đi u tr  b ng ậ ệ ả ề ị ằ   Clozapin và Vitamin E” nh m các m c tiêu sau: ằ ụ

1. Mô t  đ c đi m lâm sàng lo n đ ng mu n do s  d ng thu c an ả ặ ể ạ ộ ộ ử ụ ố  

th n kinh c  đi n kéo dài trên b nh nhân tâm th n phân li t ầ ổ ể ệ ầ ệ

2. Tìm hi u m t s  y u t  nguy c  liên quan t i lo n đ ng mu n do ể ộ ố ế ố ơ ớ ạ ộ ộ  

s  d ng thu c an th n kinh c  đi n kéo dài trên b nh nhân tâm th n phân ử ụ ố ầ ổ ể ệ ầ  

li t ệ

3. Nh n xét hi u qu  đi u tr  lo n đ ng mu n do s  d ng thu c an ậ ệ ả ề ị ạ ộ ộ ử ụ ố  

th n kinh c  đi n kéo dài b ng Clozapin và Vitamin E trên b nh nhân tâm ầ ổ ể ằ ệ  

th n phân li t ầ ệ

CHƯƠNG 1 

1.1. TÂM TH N PHÂN LI T VÀ LO N Đ NG MU NẦ Ệ Ạ Ộ Ộ

1.1.1. Khái ni m v  b nh tâm th n phân li tệ ề ệ ầ ệ

B nh tâm th n phân li t (TTPL) đã có t  hàng nghìn năm nay, nh ngệ ầ ệ ừ ư  

t i Th  k  XVIII m i đớ ế ỷ ớ ược mô t  trong y văn. S  hi u bi t v  b nh TTPLả ự ể ế ề ệ  

b t đ u b ng quan ni m ắ ầ ằ ệ  “S  m t trí tiên phátự ấ ” c a Griessinger. Năm 1874,ủ  Vogel đã mô t  h i ch ng Paranoid và ông g i là “lý trí b  l m l cả ộ ứ ọ ị ầ ạ ” năm 

1857, Morel B. mô t  m t lo i b nh tâm th n   ngả ộ ạ ệ ầ ở ười tr  tu i g i là “m tẻ ổ ọ ấ  trí s mớ ”. Năm 1882, Kandinsky V.K. kh i th o b ng phân lo i tâm th nở ả ả ạ ầ  trong đó đã xác đ nh b nh “tâm th n t  duyị ệ ầ ư ”  (Ideophrenia) mà các tri uệ  

ch ng phù h p v i b nh TTPL hi n nay. Năm 1911, quan đi m c a Bleulerứ ợ ớ ệ ệ ể ủ  cho r ng TTPL không ph i là m t b nh mà là m t nhóm b nh k t h p cácằ ả ộ ệ ộ ệ ế ợ  tri u ch ng phân li t trong tâm th n. Các tác gi  khác nh : Langfeldt A.G.ệ ứ ệ ầ ả ư  (1937), Schneider K. (1939), Snheznevsky A.V. (1966)  cũng đ a ra cácư  tri u ch ng ho c nhóm tri u ch ng đi n hình c a TTPL [4].ệ ứ ặ ệ ứ ể ủ

Năm 1992, T  ch c Y t  Th  gi i (TCYTTG) công b  b ng phân lo iổ ứ ế ế ớ ố ả ạ  

b nh Qu c t  l n th  10 (ICD­10F). Sau đó năm 1994, H i tâm th n h cệ ố ế ầ ứ ộ ầ ọ  

Hoa K  cho ra đ i tài li u ch n đoán và th ng kê các r i lo n tâm th nỳ ờ ệ ẩ ố ố ạ ầ  (DSM­IV) và DSM – V (năm 2013) trong đó b nh TTPL đệ ược mô t  k  cácả ỹ  tri u ch ng và có các tiêu chu n đ  ch n đoán b nh và th  b nh. Các tàiệ ứ ẩ ể ẩ ệ ể ệ  

li u này đệ ượ ử ục s  d ng r ng rãi trong tâm th n h c hi n nay [4], [7]. ộ ầ ọ ệ

  B nh TTPL là m t b nh lo n th n n ng, căn nguyên ch a rõ, ti nệ ộ ệ ạ ầ ặ ư ế  tri n theo khuynh hể ướng mãn tính và tiên lượng r t khác nhau gi a các thấ ữ ể lâm sàng, kh i phát   l a tu i tr  t  15­25 tu i [10]. Nhi u y u t  đở ở ứ ổ ẻ ừ ổ ề ế ố ượ  ccho là có liên quan đ n b nh nguyên và b nh sinh c a b nh TTPL, trong đóế ệ ệ ủ ệ  

n i b t là các y u t  di truy n, r i lo n chuy n hoá các ch t trung gian hoáổ ậ ế ố ề ố ạ ể ấ  

h c th n kinh, s  b t thọ ầ ự ấ ường trong c u trúc c a h  th n kinh trung ấ ủ ệ ầ ương, các y u t  tâm lý ­ xã h i… Hi n nay, nhi u tác gi  cho r ng b nh TTPLế ố ộ ệ ề ả ằ ệ  không ph i ch  do m t nguyên nhân duy nh t mà là k t qu  tác đ ng quaả ỉ ộ ấ ế ả ộ  

l i c a nhi u y u t  c  sinh h c l n môi trạ ủ ề ế ố ả ọ ẫ ường gây ra [10], [109]

1.1.2. Khái ni m v  lo n đ ng mu nệ ề ạ ộ ộ

Thu t ng  “lo n đ ng” (Dyskinesia) đậ ữ ạ ộ ược mô t  là nh ng c  đ ngả ữ ử ộ  ngoài ý mu n bao g m múa gi t (chorea), múa v n (athetosis) và lo nố ồ ậ ờ ạ  

trương l c c  (dystonia). Lo i tr  nh ng bi u hi n không ph i là lo nự ơ ạ ừ ữ ể ệ ả ạ  

đ ng nh  ch ng đ ng ng i không yên, v n đ ng th  đ ng và đ nh hình,ộ ư ứ ứ ồ ậ ộ ụ ộ ị  ngôn ng  và đi u b  thi u hoà h p và có tri u ch ng tic [39].ữ ệ ộ ế ợ ệ ứ

Lo n đ ng là m t h i ch ng chung c a nhi u r i lo n v n đ ng.ạ ộ ộ ộ ứ ủ ề ố ạ ậ ộ  

Bi u hi n là nh ng v n đ ng ng t quãng ho c chòng chành. Run là m tể ệ ữ ậ ộ ắ ặ ộ  trong nh ng bi u hi n c a lo n đ ng. Có nhi u nguyên nhân gây lo nữ ể ệ ủ ạ ộ ề ạ  

đ ng nh  b nh Parkinson, nh ng ch n thộ ư ệ ữ ấ ương s  não, các b nh t  mi n,ọ ệ ự ễ  các b nh nhi m khu n, các b nh mang tính di truy n trong gia đình  Trongệ ễ ẩ ệ ề  nhi u th p   k  qua, lo n đ ng đề ậ ỷ ạ ộ ược mô t  nh  nh ng v n đ ng ng uả ư ữ ậ ộ ẫ  nhiên,   d   thị ường   được   x p   chung   vào   h i   ch ng   ngo i   tháp   (Extra­ế ộ ứ ạ

Pyramidal Syndrome ­ EPS). Nh ng th c ch t lo n đ ng là nh ng r i lo nư ự ấ ạ ộ ữ ố ạ  

v n   đ ng   bao   g m   v n   đ ng   ch m   (Bradykinesia)   và   tăng   đ ngậ ộ ồ ậ ộ ậ ộ  (Hyperkinesia). Phân lo i v n đ ng ch m và tăng đ ng d a vào s  quan sátạ ậ ộ ậ ộ ự ự  

b nh lý và bi u hi n v  hình dáng c  th  [39]: ệ ể ệ ề ơ ể

­   Gi m   v n   đ ng   đả ậ ộ ược  mô   t  b i   s  c ng  nh c  (ch m   ch p  dả ở ự ứ ắ ậ ạ ị 

thường) khó khăn khi b t đ u và k t thúc ho t đ ng và đắ ầ ế ạ ộ ược che đ y b iậ ở  

v  m t c a ngẻ ặ ủ ườ ệi b nh Parkinson. 

­ Tăng đ ng là nh ng v n đ ng không t  ch  bao g m ch ng đ ngộ ữ ậ ộ ự ủ ồ ứ ứ  

ng i không yên, múa gi t, lo n trồ ậ ạ ương l c, gi t rung c , tic, múa v n vàự ậ ơ ờ  múa vung. 

1.1.3. Lượ ử ề ạc s  v  lo n đ ng mu n do thu c an th n kinhộ ộ ố ầ

Năm 1952, khi Clorpromazin l n đ u tiên đầ ầ ược áp d ng trong lâm sàngụ  tâm   th n   cũng   đ ng   th i   xu t   hi n   khái   ni m   v   “lo n   đ ng   mu n”ầ ồ ờ ấ ệ ệ ề ạ ộ ộ  (Tardive Dyskinesia). Năm 1957, m t s  nhà tâm th n h c và dộ ố ầ ọ ược lý lâm sàng h c đ u tiên mô t  nh ng tri u ch ng c  th  c a ch ng LĐM [39],ọ ầ ả ữ ệ ứ ụ ể ủ ứ  [50]. 

Năm 1964, thu t ng  “lo n đ ng mu n” m i chính th c đậ ữ ạ ộ ộ ớ ứ ược sử 

d ng đ  mô t  nh ng đ ng tác b t thụ ể ả ữ ộ ấ ường, không t  ch  và có xu hự ủ ướ  ng

l p đi, l p l i c a các nhóm c  trong c  th  [47]. ặ ặ ạ ủ ơ ơ ể

Năm 1968, các tác gi  mô t  ch ng lo n đ ng mu n(LĐM) là nh ngả ả ứ ạ ộ ộ ữ  tri u ch ng gây ra do s  d ng thu c an th n kinh (ATK) kéo dài và x y raệ ứ ử ụ ố ầ ả  

mu n trong đi u tr  khi c t, gi m li u thu c ATK đ t ng t. LĐM có thộ ề ị ắ ả ề ố ộ ộ ể 

t n t i trong vài ngày, vài tu n ho c hàng tháng, th m chí hàng năm có liênồ ạ ầ ặ ậ  quan t i li u trình đi u tr  [47].ớ ệ ề ị

Casey D.E. và  Gerlach J.  (1988)  đ a ra m t s  gi  thuy t v  b như ộ ố ả ế ề ệ  nguyên và b nh sinh v  LĐM do s  d ng ATK c  đi n kéo dài [47].ệ ề ử ụ ổ ể

Năm 1994, Hi p h i tâm th n M  đ a ra tiêu chu n ch n đoán xácệ ộ ầ ỹ ư ẩ ẩ  

đ nh LĐM [26].ị

1.2.  LO N Đ NG MU N DO S  D NG THU C AN TH N KINHẠ Ộ Ộ Ử Ụ Ố Ầ  

C  ĐI N KÉO DÀI  TRÊN  B NH NHÂN TÂM  TH N PHÂNỔ Ể Ệ Ầ  

LI TỆ

1.2.1. Các nghiên c u lâm sàng b nh tâm th n phân li tứ ệ ầ ệ

1.2.1.1. Tri u ch ng lâm sàng b nh tâm th n phân li t ệ ứ ệ ầ ệ

Tri u ch ng lâm sàng c a b nh TTPL vô cùng ph c t p, phong phú,ệ ứ ủ ệ ứ ạ  luôn luôn thay đ i và đổ ược phân chia thành 2 nhóm tri u ch ng dệ ứ ương tính 

và âm tính: 

­ Tri u ch ng âm tính c a b nh TTPL th  hi n s  tiêu hao, m t mát,ệ ứ ủ ệ ể ệ ự ấ  

m t tính toàn v n và th ng nh t trong các m t ho t đ ng tâm th n v n có.ấ ẹ ố ấ ặ ạ ộ ầ ố  Bleuler P.E. (1911), cho r ng tri u ch ng âm tính là n n t ng c a quá trìnhằ ệ ứ ề ả ủ  phân li t th  hi n b ng tính thi u hòa h p trong các ho t đ ng tâm th n, tệ ể ệ ằ ế ợ ạ ộ ầ ự 

k  và gi m sút th  năng tâm th n [4], [16], [109].ỷ ả ế ầ

+ Tính thi u hoà h p bi u hi n b ng tính hai chi u trái ngế ợ ể ệ ằ ề ược, tính dị 

k  khó hi u, tính khó thâm nh p, tính ph  đ nh và tính t  đ ng. Tính thi uỳ ể ậ ủ ị ự ộ ế  hoà h p th  hi n trong toàn b  các ho t đ ng tâm th n c a ngợ ể ệ ộ ạ ộ ầ ủ ườ ệ  i b nh

nh ng rõ nét nh t trong 3 m t ho t đ ng tâm th n chính là t  duy, c m xúcư ấ ặ ạ ộ ầ ư ả  

và hành vi tác phong

+ Tính t  k  cũng mang nh ng tính ch t trên nh ng   m c đ  caoự ỷ ữ ấ ư ở ứ ộ  

h n, n i b t là tính d  k  khó hi u và khó thâm nh p. Ngơ ổ ậ ị ỳ ể ậ ườ ệi b nh t  k  điự ỷ  vào th  gi i n i tâm, theo đu i, xây d ng th  gi i c a riêng mình, đ o l nế ớ ộ ổ ự ế ớ ủ ả ộ  các quy lu t t  nhiên và xã h i d n đ n hành vi k  d  không ai có th  hi uậ ự ộ ẫ ế ỳ ị ể ể  

được. 

+ Các tri u ch ng gi m sút th  năng tâm th n đệ ứ ả ế ầ ược bi u hi n b ngể ệ ằ  

gi m tính năng đ ng, linh ho t, m m d o trong các ho t đ ng tâm th n,ả ộ ạ ề ẻ ạ ộ ầ  

c m xúc cùn mòn, khô l nh, t  duy nghèo nàn, ý chí suy đ i, ho t đ ng ngàyả ạ ư ồ ạ ộ  càng suy gi m, d n d n không thích  ng đả ầ ầ ứ ược trong giao ti p, th c hành xãế ự  

h i [4], [7].ộ

­ Tri u ch ng dệ ứ ương tính là các tri u ch ng xu t hi n thêm trong quáệ ứ ấ ệ  trình b  b nh có tính ch t đa d ng, ph c t p và luôn thay đ i, xu t hi n,ị ệ ấ ạ ứ ạ ổ ấ ệ  

m t đi ho c đấ ặ ược thay th  b ng các tri u ch ng dế ằ ệ ứ ương tính khác. Tri uệ  

ch ng dứ ương tính thường có trong giai đo n đ u và gi m d n   giai đo nạ ầ ả ầ ở ạ  sau c a b nh [4], [6], [7]. ủ ệ

­ Các tri u ch ng âm tính và dệ ứ ương tính trong tâm th n phân li t đ uầ ệ ề  

bi u hi n trong các m t c a ho t đ ng tâm th n. M i liên quan gi a cácể ệ ặ ủ ạ ộ ầ ố ữ  tri u ch ng âm tính và dệ ứ ương tính ph  thu c vào ti n tri n c a b nh. Cácụ ộ ế ể ủ ệ  

th  ti n tri n càng n ng thì các tri u ch ng âm tính càng chi m  u th ể ế ể ặ ệ ứ ế ư ếTheo Nguy n Văn Th  (2010),ễ ọ  đ c đi m các r i lo n ch c năng tâmặ ể ố ạ ứ  

th n   trong   b nh   TTPL   nh   r i   lo n   c m   xúc   chi m   t   l   cao   nh tầ ệ ư ố ạ ả ế ỉ ệ ấ  (88,34%); r i lo n ý th c chi m t  l  th p nh t (0,39%). Các tri u ch ngố ạ ứ ế ỉ ệ ấ ấ ệ ứ  hoang tưởng và  o giác r t đa d ng, trong đó hoang tả ấ ạ ưởng t  cao (18,9%),ự  hoang tưởng t  bu c t i (12,54%), hoang tự ộ ộ ưởng b  h i (10,97%), các  oị ạ ả  giác nh   o thanh thô s  (16,94%),  o thanh ra l nh (4,2%), gi m v n đ ngư ả ơ ả ệ ả ậ ộ  (45,15%), tăng v n đ ng (24,58%), các c n xung đ ng (21,25%), xung đ ngậ ộ ơ ộ ộ  

1.2.1.2. Ch n đoán b nh và các th  lâm sàng tâm th n phân li t ẩ ệ ể ầ ệ

­ Ch n đoán b nh tâm th n phân li t: ẩ ệ ầ ệ

+ Ch n đoán b nh TTPL theo tiêu chu n c a TCYTTG (ICD­10) nămẩ ệ ẩ ủ  

1.2.2. Lo n đ ng mu n trên b nh nhân tâm th n phân li tạ ộ ộ ệ ầ ệ

1.2.2.1. Tri u ch ng lâm sàng lo n đ ng mu n ệ ứ ạ ộ ộ

Đ c đi m lâm sàng c a LĐM r t đa d ng và phong phú. Nhi u tác giặ ể ủ ấ ạ ề ả 

nh n đ nh tri u ch ng chính c a LĐM là s  v n đ ng ng u nhiên và liênậ ị ệ ứ ủ ự ậ ộ ẫ  

t c   lụ ở ưỡi, mi ng, và m t, đôi khi g p   chân tay và thân mình, ít khi g p ệ ặ ặ ở ặ ở các c  vùng hô h p, n u có g p thì s  gây ra nh ng ti ng kêu “ n  n”,ơ ấ ế ặ ẽ ữ ế ủ ỉ  

th m chí b nh nhân hít vào r t khó khăn. Đôi khi g p   các chi, nh t là chiậ ệ ấ ặ ở ấ  

dưới, bàn chân có th  b  tác đ ng nhi u nên vi c đi l i r t khó khăn [39],ể ị ộ ề ệ ạ ấ  [47]. 

Crane G.E. (1973) và các tác gi  khác đã mô t  LĐM là nh ng tri uả ả ữ ệ  

ch ng xu t hi n mu n do s  d ng thu c ATK c  đi n kéo dài ho c c tứ ấ ệ ộ ử ụ ố ổ ể ặ ắ  

ho c gi m li u thu c ATK đ t ng t. Lo n đ ng mu n có th  t n t i trongặ ả ề ố ộ ộ ạ ộ ộ ể ồ ạ  vài ngày, vài tháng ho c th m chí hàng năm. Các tri u ch ng LĐM ch  t nặ ậ ệ ứ ỉ ồ  

t i ban ngày và m t đi khi ng  Lo n đ ng mu n đạ ấ ủ ạ ộ ộ ược đ c tr ng b ng cácặ ư ằ  

v n đ ng b t thậ ộ ấ ường, không t  ch    m t, môi, lự ủ ở ắ ưỡi, c  hàm dơ ưới. C  thụ ể 

nh  đ ng tác nhai tóp tép, m p máy môi, run gi t môi, nh p nháy mi m tư ộ ấ ậ ấ ắ  liên t c, thè th t lụ ụ ưỡ ắ ư ưỡi, l c l  l i sang 2 bên, múa v n c a cánh tay, gi tờ ủ ậ  rung   bàn và ngón tay, các đ ng tác l c c  ở ộ ắ ổ chân, gi m bàn chân, gõ các ngónậ  chân, l ng và c  có th  b  xo n v n [50].ư ổ ể ị ắ ặ

Lo n đ ng mu n đạ ộ ộ ượ Waln O. và Jankovic J. (2013) mô t  là đ c tr ngc  ả ặ ư  

c a các đ ng tác b t th ng   vùng m t, mi ng, l i nh  múa gi t, run, tic ủ ộ ấ ườ ở ắ ệ ưỡ ư ậ  

B nh nhân có LĐM có th  có bi u hi n khác th ng khác nh :  b n ch n, nóiệ ể ể ệ ườ ư ồ ồ  không t  ch  và c m giác đau [130].ự ủ ả

Casey D.E. và Gerlach J. (1988) cho r ng LĐM g p   15­20% s  b nhằ ặ ở ố ệ  nhân được đi u tr  b ng thu c ATK là các thu c kháng Dopaminergic nhề ị ằ ố ố ư thu c có  u th  trên h  Dopamin D2. Li u thu c ATK càng cao và th iố ư ế ệ ề ố ờ  gian s  d ng càng dài thì nguy c  gây LĐM càng tăng. Ví d  nh  li uử ụ ơ ụ ư ề  

Haloperidol 0,05mg/kg và Clorpromazin 1mg/kg cân n ng có th  gây raặ ể  LĐM [47].

Hi p h i tâm th n h c Hoa K  (DSM­IV năm 1994) đã đ a ra các tiêuệ ộ ầ ọ ỳ ư  chu n ch n đoán LĐM và đẩ ẩ ược b  sung cho hoàn ch nh b i DSM­V (2013)ổ ỉ ở  [26], [27]

Theo  Kaplan H. I. và Sadock B. J. (1996) và Sadock B.J., Sadock V. A. (2005), Lo n đ ng mu n là nh ng r i lo n v n đ ng bi u hi n b ng cácạ ộ ộ ữ ố ạ ậ ộ ể ệ ằ  

đ ng tác b t thộ ấ ường, không t  ch , có xu hự ủ ướng l p đi l p l i c a các cặ ặ ạ ủ ơ vùng m t, lặ ưỡi, thân mình và các chi. Trên lâm sàng có th  g p nh ng đ ngể ặ ữ ộ  tác múa v n, múa gi t ho c nh ng đ ng tác mang tính ch t đ nh hình vàờ ậ ặ ữ ộ ấ ị  

nh p đi u x y ra do r t nhi u nguyên nhân khác nhau [83], [113].ị ệ ả ấ ề

 Theo Jankelowitz S. K. (2013), LĐM xu t hi n 20 ­ 40% b nh nhânấ ệ ệ  

đi u tr  b ng ATK c  đi n. Có th  dao đ ng t  kho ng 26% sau năm thề ị ằ ổ ể ể ộ ừ ả ứ 

nh t, 52% sau năm th  hai và 60% sau năm th  ba khi đi u tr  ATK c  đi nấ ứ ứ ề ị ổ ể  [74]

Brasic J. R. và cs (2015) cho r ng khi b nh nhân đằ ệ ược đi u tr  b ngề ị ằ  ATK có th  có c  2 bi u hi n lo n đ ng c p và LĐM. B nh nhân có đ ngể ả ể ệ ạ ộ ấ ệ ồ  

th i ch ng đ ng ng i không yên và Tic khi đi u tr  b ng thu c ATK kéoờ ứ ứ ồ ề ị ằ ố  dài [39]

1.2.2.3.  Lo n đ ng mu n theo t ng vùng c  th  do s  d ng thu c ạ ộ ộ ừ ơ ể ử ụ ố  an 

th n kinh c  đi n kéo dài ầ ổ ể

Theo Sachdev P. (2004) cho th y các tri u ch ng LĐM hay g p nh t ấ ệ ứ ặ ấ ở vùng lưỡi, m t, m t [112]. ặ ắ

Theo Glazer W.M. và cs (2000) nh n th y LĐM đ c tr ng vùng m t,ậ ấ ặ ư ặ  

m t và đ u chi [67]. Còn theo Rey J.M. và cs (1981) nh n th y LĐM ắ ầ ậ ấ ở vùng môi là 48,3%, lưỡi 34,5%, hàm 37,9% và chi dưới là 44,8% [106]

Casey D.E. (1998) và m t s  tác gi  khác nh n th y có t i t  50­53%ộ ố ả ậ ấ ớ ừ  

trường h p LĐM có nh ng r i lo n v n đ ng   chi trên [47], [68].ợ ữ ố ạ ậ ộ ở

DSM – IV (1994) th y có 25% LĐM thấ ường g p   vùng đ u, c  vàặ ở ầ ổ  thân mình. Lo n đ ng mu n bi u hi n dạ ộ ộ ể ệ ưới 3 hình th c: múa v n, múaứ ờ  

gi t và các đ ng tác đ nh hình [26]:  ậ ộ ị

­ Múa gi t (Choreiform): có bi u hi n nhanh, gi t c c, không l p l i.ậ ể ệ ậ ụ ặ ạ

­ Múa v n (Athetosis): có bi u hi n ch m ch p, u n éo và liên t c.ờ ể ệ ậ ạ ố ụ

­ Các đ ng tác nh p đi u thì mang tính ch t đ nh hình.ộ ị ệ ấ ị

1.2.3. Tiêu chu n ch n đoán lo n đ ng mu n do s  d ng an th n kinhẩ ẩ ạ ộ ộ ử ụ ầ  

c  đi n trên b nh nhân tâm th n phân li tổ ể ệ ầ ệ

1.2.3.1.  Tiêu chu n ch n đoán lo n đ ng mu n theo DSM­ IV (1994) ẩ ẩ ạ ộ ộ

Theo Hi p h i Tâm th n h c Hoa K , đã ch n đoán LĐM do s  d ngệ ộ ầ ọ ỳ ẩ ử ụ  thu c ATK kéo dài đã xác đ nh   m c 333.82: Lo n đ ng mu n là các cố ị ở ụ ạ ộ ộ ử 

đ ng (đ ng tác) b t thộ ộ ấ ường, không t  ch , có nh p đi u c a lự ủ ị ệ ủ ưỡi, hàm, thân mình và các chi có liên quan v i vi c s  d ng thu c ATK kéo dài. ớ ệ ử ụ ố

A. Các đ ng tác không t  ch  c a lộ ự ủ ủ ưỡi, hàm dưới, thân mình và các chi có liên quan t i vi c s  d ng thu c ATK.ớ ệ ử ụ ố

B. Các đ ng tác không t  ch  xu t hi n trong giai đo n ít nh t 4 tu n,ộ ự ủ ấ ệ ạ ấ ầ  

có th  g m các ki u sau:ể ồ ể

1. Các đ ng tác múa gi t (Choreiform) nhanh, gi t c c, không l p l i.ộ ậ ậ ụ ặ ạ

2. Các đ ng tác múa v n (Athetosis) xu t hi n ch m, u n éo và liên t c.ộ ờ ấ ệ ậ ố ụ

3. Các đ ng tác có nh p đi u (mang tính ch t đ nh hình).ộ ị ệ ấ ị

C. Các đ ng tác   tiêu chu n A và B xu t hi n sau khi s  d ng thu cộ ở ẩ ấ ệ ử ụ ố  ATK ho c sau 4 tu n khi s  d ng thu c ATK (ho c 8 tu n sau khi đang sặ ầ ử ụ ố ặ ầ ử 

d ng thu c ATK ch m).ụ ố ậ

D. Đã s  d ng thu c ATK ít nh t 3 tháng (1 tháng n u   ngử ụ ố ấ ế ở ười trên 60 

trước khi s  d ng thu c ATK và kèm theo các d u hi u th n kinh khu trúử ụ ố ấ ệ ầ  không c t nghĩa đắ ược

F. Các tri u ch ng không x p vào lo i các r i lo n v n đ ng c p tínhệ ứ ế ạ ố ạ ậ ộ ấ  

do thu c ATK (lo n trố ạ ương l c c  c p tính, tr ng thái b n ch n ).ự ơ ấ ạ ồ ồ

1.2.3.2. Các ph ươ ng pháp h  tr  ch n đoán lo n đ ng mu n ỗ ợ ẩ ạ ộ ộ

+ Có ti n s  ít nh t 3 tháng đi u tr  b ng thu c ATK. ề ử ấ ề ị ằ ố

+ Có t ng s  đi m t  5 đi m tr  lên.ổ ố ể ừ ể ở

­ Thang AIMS (Abnormal Ivoluntary Movement Scale):

Được ti n hành   nh ng b nh nhân s  d ng thu c ATK t  3 ­ 6 thángế ở ữ ệ ử ụ ố ừ  

tr  lên. Thang g m 12 m c (tiêu chí) trong đó có 7 m c đ u đánh giá các r iở ồ ụ ụ ầ ố  

lo n v n đ ng c a c  th , m c 9 và 10 đánh giá t ng quát, m c 11 và 12ạ ậ ộ ủ ơ ể ụ ổ ụ  đánh giá tình tr ng c a răng.ạ ủ  Đánh giá m c đ  v n đ ng nh m ph n ánhứ ộ ậ ộ ằ ả  tính ch t ch  c a quan sát, g m có 4 m c đ  [62], [39]: ặ ẽ ủ ồ ứ ộ

1.2.4. Ch n đoán phân bi t v i lo n đ ng mu nẩ ệ ớ ạ ộ ộ

Ch n đoán phân bi t LĐM v i các h i ch ng và các b nh sau [39]:ẩ ệ ớ ộ ứ ệ

1.2.4.1. B nh múa gi t Syndenham ệ ậ

Múa gi t Syndenham là lo n đ ng có ti n s  m c liên c u khu nậ ạ ộ ề ử ắ ầ ẩ  nhóm A, thường g p   tr  em và thanh thi u niên sau 6 tháng ho c lâu h nặ ở ẻ ế ặ ơ  khi b  b nh. Múa gi t Syndenham đi u tr  b ng kháng sinh th y thuyênị ệ ậ ề ị ằ ấ  

gi m đáng k  T  l  m c b nh   n /nam là 2/1. Bi u hi n b ng s  xu tả ể ỷ ệ ắ ệ ở ữ ể ệ ằ ự ấ  

hi n múa gi t, nhệ ậ ược c , h  huy t áp, ch ng nói khó, kèm theo ám  nhơ ạ ế ứ ả  

cưỡng b c, r i lo n c m xúc và r i lo n hành vi. B nh xu t hi n đ t ng tứ ố ạ ả ố ạ ệ ấ ệ ộ ộ  

ho c âm   sau 2 ­ 4 tu n c a đ t đi u tr  t n công và có xu hặ ỉ ầ ủ ợ ề ị ấ ướng gi m b tả ớ  

d n kho ng 3 ­ 6 tháng.ầ ả

1.2.4.2. B nh Hallevorden – Spartz ệ

Khác v i LĐM, Hallevorden ­ Spartz là m t b nh di truy n th n kinhớ ộ ệ ề ầ  

hi m g p (b nh nhi m s c th  l n) có r i lo n trí tu  và ch t sau kho ngế ặ ệ ễ ắ ể ặ ố ạ ệ ế ả  

20 năm. B nh thệ ường g p   l a tu i 10 ­ 15 tu i. Bi u hi n lâm sàng là coặ ở ứ ổ ổ ể ệ  

c ng, lo n trứ ạ ương l c, múa gi t ­ múa v n, bàn chân d  hình, suy gi m v nự ậ ờ ị ả ậ  

đ ng tu n ti n. B nh do suy gi m quá m c nguyên t  S t t i các h ch n nộ ầ ế ệ ả ứ ố ắ ạ ạ ề  (nh n th y trên MRI). Hallevorden­Spartz là lo n đ ng t  phát và có bi uậ ấ ạ ộ ự ể  

hi n lo n th n.ệ ạ ầ

1.2.4.3. Tr ng thái đ ng ng i không yên mu n (Tardive akathisa) ạ ứ ồ ộ

Bi u hi n v n đ ng l p l i, rung nh , ngo n ngoèo khi gi m li uể ệ ậ ộ ặ ạ ẹ ằ ả ề  thu c đ i kháng Dopamin   b nh nhân đố ố ở ệ ược đi u tr  b ng thu c ATK.ề ị ằ ố  

B nh nhân thệ ường than phi n v  s  b n ch n và không có kh  năng tr nề ề ự ồ ồ ả ấ  tĩnh  Tr ng thái đ ng ng i không yênạ ứ ồ   có th  ch n đoán trên nh ng tri uể ẩ ữ ệ  

ch ng ch  quan c a b nh nhân. Đ  tìm ra b ng ch ng ứ ủ ủ ệ ể ằ ứ tr ng thái đ ng ng iạ ứ ồ  không yên c nầ  h i b nh nhân ỏ ệ “B n có c m giác b n ch n không? B n có ạ ả ồ ồ ạ   thôi thúc nào đó đ  di chuy n không?   ể ể B n có th  gi  cho bàn chân c a ạ ể ữ ủ   mình c  đ nh không?” ố ị  N u b nh nhân tr  l i có thì hãy h i b nh nhân vế ệ ả ờ ỏ ệ ề 

m c đ  n ng hay nh  c a chúng. Đ ng th i h i b nh nhân v  nh ng r cứ ộ ặ ẹ ủ ồ ờ ỏ ệ ề ữ ắ  

r i trong tình c m, n u có đau bu n thì h i v  m c đ  đau kh  Tr ng tháiố ả ế ồ ỏ ề ứ ộ ổ ạ  

b n ch n mu n đi u tr  b ng các thu c Propranolol, thu c đ i kháng bêta,ồ ồ ộ ề ị ằ ố ố ố  Biperiden,   Diazepam,   Clodidin,   Propoxiphene,   m t   s   thu c   gây   mê   vàộ ố ố  thu c kháng cholinergic. ố

1.2.4.4. R i lo n co th t mí m t mu n (Tardive Blepharospasm ố ạ ắ ắ ộ )

 Là gi m s  l p l i c a các c  vùng mí m t th i gian ít nh t kho ng 1ả ự ặ ạ ủ ơ ắ ờ ấ ả  tháng khi ng ng đi u tr  b ng các thu c đ i kháng Dopamin. Tri u ch ngừ ề ị ằ ố ố ệ ứ  

c a b nh dao đ ng nh  m t m i và lo âu, khi ngh  ng i và ng  s  thuyênủ ệ ộ ư ệ ỏ ỉ ơ ủ ẽ  

gi m.ả

1.2.4.5. Lo n tr ạ ươ ng l c c  mu n (Tardive Dystonia) ự ơ ộ

  Lo n trạ ương l c c  mu n xu t hi n t  1­2 % s  b nh nhân đự ơ ộ ấ ệ ừ ố ệ ượ  c

đi u tr  b ng thu c kháng Dopamin kéo dài. Bi u hi n c a lo n trề ị ằ ố ể ệ ủ ạ ương l cự  

c  mu n là dáng đi u c  đ nh các c  vùng m t và c , t t v o c , giơ ộ ệ ố ị ơ ặ ổ ậ ẹ ổ ữ 

nguyên dáng khu trú ho c toàn b  thân th  Không gi ng nh  LĐM, lo nặ ộ ể ố ư ạ  

trương l c c  có th  thuyên gi m v i các thu c kháng cholinergic.ự ơ ể ả ớ ố

1.2.4.6. Gi t rung c  mu n (Tardive Myoclus) ậ ơ ộ

 Gi t rung c  mu n là m t r i lo n hi m g p, bi u hi n b ng gi tậ ơ ộ ộ ố ạ ế ặ ể ệ ằ ậ  

m nh b t thình lình c a các c  vùng m t, c , thân  ạ ấ ủ ơ ặ ổ

1.2.4.7. R i lo n ki u Tic mu n (Tardive Tourette) ố ạ ể ộ

 R i lo n ki u Tic (máy c ) mu n xu t hi n   nh ng b nh nhân trênố ạ ể ơ ộ ấ ệ ở ữ ệ  

21 tu i và h i ch ng gi ng Tourette mu n g p   tu i nh  h n (7 tu i) doổ ộ ứ ố ộ ặ ở ổ ỏ ơ ổ  

đi u tr  b ng thu c đ i kháng Dopamin. Đ c đi m lâm sàng c a r i lo nề ị ằ ố ố ặ ể ủ ố ạ  

ki u Tic mu n xu t hi n   nh ng nhóm c  phát âm nh  máy c  l i nói,ể ộ ấ ệ ở ữ ơ ư ơ ờ  phát âm gi t c c, ch ng nói leo, ch ng nh i đ ng tác, ch ng nói t c   Máyậ ụ ứ ứ ạ ộ ứ ụ  

gi t c  thuyên gi m khi có s  căng th ng.ậ ơ ả ự ẳ

1.2.4.8.  Run mu n (Tardive Tremor) ộ

 Run mu n là m t r i lo n tăng đ ng liên quan đ n vi c đi u tr  dàiộ ộ ố ạ ộ ế ệ ề ị  ngày b ng thu c đ i kháng Dopamin. Run mu n là nh ng chuy n đ ngằ ố ố ộ ữ ể ộ  hình sin có nh p đi u c a các c  chân, tay, đ u, c  ho c c  phát âm (gi ngị ệ ủ ơ ầ ổ ặ ơ ọ  nói)   Không   gi ng   nh   rung   ki u   não,   các   chuy n   đ ng   mang   tính   tố ư ể ể ộ ự nguy n.ệ

1.2.5. Các xét nghi m c n lâm sàng trong lo n đ ng mu nệ ậ ạ ộ ộ

Các xét nghi m c n lâm sàng ít có giá tr  trong ch n đoán, theo dõi, tiênệ ậ ị ẩ  

lượng LĐM. Tuy nhiên chúng có tác d ng đ  giúp ch n đoán lo i tr  cácụ ể ẩ ạ ừ  

­ Xét  nghi m  hóa sinh  đánh giá s  co th t mí m t  ch m  (tardiveệ ự ắ ắ ậ  blepharospasm):   b ng   xét   nghi m   huy t   thanh,   xét   nghi m   đ ng   trongằ ệ ế ệ ồ  huy t thanh, xét nghi m enzym Ceruloplasmin, ki m tra ch c năng tuy nế ệ ể ứ ế  giáp và xét nghi m huy t thanh b nh giang mai.ệ ế ệ

­ Xét nghi m ki m tra Canxi huy t đ  lo i tr  b nh h  Canxi máu.ệ ể ế ể ạ ừ ệ ạ

­ Trong LĐM k t qu  ch p s  não vi tính (CT­scan) và ch p c ngế ả ụ ọ ụ ộ  

hưởng t  s  não (MRI) bình thừ ọ ường. Tuy nhiên các phương pháp ch n đoánẩ  hình  nh này có th  giúp ch n đoán phân bi t.ả ể ẩ ệ

­ Trong b nh Huntington, s  teo nhân đuôi thông thệ ự ường có th  nhìnể  

1.2.6. Ti n tri n c a lo n đ ng mu n do s  d ng thu c an th n kinhế ể ủ ạ ộ ộ ử ụ ố ầ  

c  đi n kéo dài trên b nh nhân tâm th n phân li tổ ể ệ ầ ệ

Lo n đ ng mu n ti n tri n n ng d n trong quá trình đi u tr  b ngạ ộ ộ ế ể ặ ầ ề ị ằ  thu c ATK kéo dài, tuy nhiên cũng không ph i là thố ả ường xuyên.   li u duyỞ ề  trì (Stable Dose) thì LĐM không ti n tri n thêm và nhi u trế ể ề ường h p cònợ  thuyên gi m. Khi d ng thu c ATK sau 2 ­ 5 năm, LĐM s  thuyên gi m d nả ừ ố ẽ ả ầ  

và h t hoàn toàn. Các tác gi  cho r ng có 60% các trế ả ằ ường h p LĐM sợ ẽ 

kh i sau 5 năm ng ng s  d ng thu c ATK và ch  còn 3 ­ 6% có xu hỏ ừ ử ụ ố ỉ ướ  ng

ti n tri n m n tính ho c ti n tri n thành t ng đ t không thế ể ạ ặ ế ể ừ ợ ường xuyên. 

Theo DSM­IV (1994) th y 5 ­ 10% LĐM s  thuyên gi m và cĩ kho ng tấ ẽ ả ả ừ 

50 ­ 90% s  b nh nhân ti n tri n nh  d n [39].ố ệ ế ể ẹ ầ

1.2.7. D ch t  h c lo n đ ng mu n do s  d ng thu c an th n kinh cị ễ ọ ạ ộ ộ ử ụ ố ầ ổ 

đi n kéo dài trên b nh nhân tâm th n phân li t ể ệ ầ ệ

Lo n đ ng mu n chi m t  l  khá cao trong s  các tác d ng ph  do sạ ộ ộ ế ỷ ệ ố ụ ụ ử 

d ng thu c ATK c  đi n nh  Haloperidol và Clorpromazin. Nghiên c uụ ố ổ ể ư ứ  

c a các tác gi  th y t  l  LĐM    ủ ả ấ ỷ ệ ở b nh nhân ệ TTPL   giai đo n kh i đ u bở ạ ở ầ ị LĐM chi mế  kho ngả  4%. B nh nhân b  b nh ệ ị ệ ở nhi u l a tu i khác nhau thìề ứ ổ  

cĩ t  l  LĐM khác nhau nh    l a tu i dỷ ệ ư ở ứ ổ ướ  30 tu ii ổ  chi m 12%, t  30 ­ 50ế ừ  

tu i chi mổ ế  25% và t  ừ 60 tu i tr  lên chi mổ ở ế  40% [61]. 

Theo DSM–IV (1994) t  l  LĐM dao đ ng t  20 ­ 30% [26].ỷ ệ ộ ừ

1.2.7.1. V  tu i phát b nh  ề ổ ệ

Lo n đ ng mu n do s  d ng ATK c  đi n kéo dài x y ra   b t cạ ộ ộ ử ụ ổ ể ả ở ấ ứ 

l a tu i nào, Michặl Alimi (2011) t ng h p m t lo t cơng trình nghiên c uứ ổ ổ ợ ộ ạ ứ  

nh : m t tài li u bao g m 56 nghiên c u 35.000 b nh nhân đư ộ ệ ồ ứ ệ ược đi u trề ị 

b ng thu c ATK tìm th y t  l  LĐM g p 20%, đ c bi t  LĐM g p thằ ố ấ ỷ ệ ặ ặ ệ ặ ườ  ngxuyên   nh ng ngở ữ ười trên 65 tu i v i t  l  ổ ớ ỷ ệ ước tính t  3 đ n 77% [97]. ừ ếTheo Saltz  B.L. và cs (1989) nghiên c u   129 b nh nhân đứ ở ệ ược đi u trề ị 

b ng ATK c  đi n sau 40 tu n, th y cĩ 48,9% b nh nhân LĐM (tu i trungằ ổ ể ầ ấ ệ ổ  bình 76,6 ± 8,9)  [115]. Theo Glazer W.M. (2000) tu i cao nguy c  gây LĐMổ ơ  cao [68]

Theo Caroff  S.N và cs (2011) đ a ra t  l  LĐM t  6 ­ 12% trong nămư ỉ ệ ừ  

đ u tiên đi u tr  b ng ATK li u th p,   ngầ ề ị ằ ề ấ ở ười trên 45 tu i t  l  này là 25 ­ổ ỉ ệ  30% sau m t năm đi u tr  [44].ộ ề ị

1.2.7.2. V  gi i tính  ề ớ

Lo n đ ng mu n do thu c ATK c  đi n x y ra   c  nam và n  và ạ ộ ộ ố ổ ể ả ở ả ữ ở 

l a tu i tr  t  l    2 gi i ngang nhau,   ứ ổ ẻ ỷ ệ ở ớ ở người trên 40 tu i th y n  gi iổ ấ ữ ớ  cao h n. Tơ heo Rey J.M. và cs (1981) nghiên c u   66 b nh nhân LĐM cóứ ở ệ  

39 b nh nhân nam và 27 b nh nhân n  [106]. Nh ng Lenard A.A. và csệ ệ ữ ư  (1999) nghiên c u 158 b nh nhân LĐM l i th y t  l  nam là 95% [89].ứ ệ ạ ấ ỷ ệ

1.2.7.3. V  th i gian m c b nh tâm th n ề ờ ắ ệ ầ

 Các tác gi  nh n th yả ậ ấ  t  l  LĐM có xu hỷ ệ ướng gia tăng   ngở ườ ệ  i b nh

có ti n s  tâm th n lâu năm và liên quan đ n vi c s  d ng thu c ATK cề ử ầ ế ệ ử ụ ố ổ 

đi n. Labate  L.A. và cs (1997) cho r ng ngể ằ ư i có ti n s  m c b nh tâmờ ề ử ắ ệ  

th n trên 15 năm thì LĐM là 42%  [88]. Theo Jeste D.V. và cs (2000), nghiênầ  

c u   439 b nh nhân r i lo n tâm th n dứ ở ệ ố ạ ầ ược đi u tr  b ng Clorpromazinề ị ằ  

v i li u < 150mg/ngày cho th y t  l  LĐM sau 1 năm là 29%, sau 2 năm làớ ề ấ ỷ ệ  50% và sau 3 năm là 63%

1.2.7.4. Lo n đ ng mu n và thu c an th n kinh ạ ộ ộ ố ầ

Đi u tr  b ng thu c ATK c  đi n th i gian càng dài, li u càng cao thìề ị ằ ố ổ ể ờ ề  nguy c  LĐM càng nhi u. Vi c c t gi m thu c đ t ng t ho c ph i h p v iơ ề ệ ắ ả ố ộ ộ ặ ố ợ ớ  các thu c kháng Histamin, kháng Cholinergic nh  Artan, Biberiden   làm choố ư  LĐM càng tr m tr ng h n. Tùy t ng lo i thu c có th  gây ra LĐM   cácầ ọ ơ ừ ạ ố ể ở  

m c đ  khác nhau. Các thu c ATK không bi t đ nh thứ ộ ố ệ ị ường ít gây LĐM h nơ  [39]

Casey   D.E.,   Gerlach   J   (1988)   nh n   th y   v i   li u   Haloperidolậ ấ ớ ề  0,05mg/kg cân n ng và Clorpromazin 1mg/kg cân n ng có th  gây ra LĐMặ ặ ể  [47]. 

1.2.7.5. M t s  y u t  liên quan khác ộ ố ế ố

­ Tình tr ng s c kho : ạ ứ ẻ  nhi u tác gi  nh n th y m t s  b nh n i khoaề ả ậ ấ ộ ố ệ ộ  

nh : đái tháo đư ường, cao huy t áp, các b nh t  mi n, b nh tim m ch  cóế ệ ự ễ ệ ạ  

lưỡng c c ) khi đự ược đi u tr  k t h p v i thu c ch ng lo n th n t  lề ị ế ợ ớ ố ố ạ ầ ỷ ệ LĐM g p kho ng 9 ­ 64% [85].ặ ả

­ H i ch ng ngo i tháp ộ ứ ạ : b nh nhân có ti n s  h i ch ng ngo i tháp doệ ề ử ộ ứ ạ  thu c ATK c  đi n, đ c bi t là k t h p v i các thu c kháng Cholinergic cóố ổ ể ặ ệ ế ợ ớ ố  nguy c  gây LĐM cao h n. Theo Casey D.E. và Gerlach J. (1988) và m t sơ ơ ộ ố tác gi  khác nh ng trả ữ ường h p lo n trợ ạ ương l c khi s  d ng thu c ATKự ử ụ ố  

nh  h i ch ng Parkinson hay ch ng đ ng ng i không yên (akathisia) thìư ộ ứ ứ ứ ồ  nguy c  LĐM cao [39], [47].ơ

­  T n th ổ ươ ng não b ộ:  t n thổ ương não b  và ngộ ười già có b nh đáiệ  tháo đường có nguy c  gây ra LĐM cao h n khi ph i đi u tr  b ng thu cơ ơ ả ề ị ằ ố  ATK c  đi n [47].ổ ể

­  Tình tr ng hôn nhân ạ :  Lo n đ ng mu n thạ ộ ộ ường x y ra   n  gi i,ả ở ữ ớ  

ngườ ới l n tu i và nh ng ngổ ữ ười không l p gia đình chi m t  l  cao h nậ ế ỷ ệ ơ  [47]

­ Ti n s  gia đình ề ử : m t s  tác gi  còn đ a ra gi  thuy t v  y u t  diộ ố ả ư ả ế ề ế ố  truy n, tuy nhiên gi  thuy t này còn ch a đề ả ế ư ược xác đ nh rõ ràng. Ngoài raị  

còn m t s  nguyên nhân khác nh  u ng rộ ố ư ố ượu, hút thu c lá, ch ng t c  ố ủ ộ đ uề  

có nguy c  gây ra LĐM [39].  ơ

Byne W. và cs (2000), nghiên c u nhóm 1 g m 79ứ ồ   b nh nhânệ   TTPL mạn tính  đã cao tu i đổ ể xác đ nh t  lị ỷ ệ  h i ch ngộ ứ   Parkinson  do thu c anố  

th n kinhầ  Nhóm 2 để ki m traể  m iố  liên quan gi aữ  Parkinson và ch c năngứ  

nh n th cậ ứ , các tri u ch ng ệ ứ dương tính và âm tính, gi i tính, tu i ớ ổ kh i phátở , 

tu i hi n t i,ổ ệ ạ   ch  đế ộ  s  d ng thu c an th n kinhử ụ ố ầ   và  lo n đ ngạ ộ   mu n ộ ở 

b nh nhânệ  TTPL mạn tính có tu iổ  cao thì nguy c  caoơ  v iớ  Parkinson và suy 

gi m nh n th cả ậ ứ , nh ng m i ư ố liên quan gi a ữ 2 nhóm này v n ch aẫ ư  đủ [42].1.3. B NH SINH LO N Đ NG MU N DO S  D NG THU C ANỆ Ạ Ộ Ộ Ử Ụ Ố  

TH N   KINH   C   ĐI N  KÉO   DÀI   TRÊN   B NH  NHÂN   TÂMẦ Ổ Ể Ệ  

TH N PHÂN LI TẦ Ệ

1.3.1. Lo n đ ng mu n do s  d ng thu c an th n kinh kéo dài trênạ ộ ộ ử ụ ố ầ  

b nh nhân tâm th n phân li t ệ ầ ệ

Najib J. (1999) cho r ng b nh sinh c a LĐM còn ch a đằ ệ ủ ư ược hi u bi tể ế  

đ y đầ ủ và ch aư  có thu c ố đi u trề ị đ c hi uặ ệ  Vi c đệ ánh giá các thu cố  khác nhau s  d ngử ụ  trong đi u tr  LĐM đang đề ị ượ  th  nghi m lâm sàng và ch ac ử ệ ư  xác đ nh đị ượ ụ ểc c  th  [99]. 

Theo Casey D.E. và Gerlach J. (1988) thu c ATK là nguyên nhân chínhố  gây LĐM, vi c đi u tr  b nh lo n th n b ng li u cao và kéo dài các thu cệ ề ị ệ ạ ầ ằ ề ố  này s  làm tăng nguy c  LĐM [47]. ẽ ơ

Thu c ATK là nguyên nhân chính gây ra LĐM, còn s  ố ự b t thấ ường về 

ch c năng c a h  Dopaminergic ch  là th  y u. Các thu c tác đ ng vào hứ ủ ệ ỉ ứ ế ố ộ ệ Dopamin đượ ử ục s  d ng r ng rãi càng làm tăng thêm LĐM [39].ộ

Theo Boyd R. và Dunn K. (2015) Các ATK c  đi n có liên quan đ cổ ể ặ  

bi t và là nguyên nhân gây LĐM. Các ATK m i ít gây LĐM h n, tuy nhiênệ ớ ơ  

n u s  d ng li u cao và kéo dài v n có th  có LĐM [38] ế ử ụ ề ẫ ể

Ph n l n các thu c ATK (neuroleptics) đầ ớ ố ược s  d ng lâu dài và li uử ụ ề  cao có nguy c  gây ra LĐM. Tùy theo t ng thu c và tùy theo các b nh lo nơ ừ ố ệ ạ  

th n mà gây ra LĐM   m c đ  khác nhau.ầ ở ứ ộ

 Theo Strange P.G và cs (2001), các thu c ATK c  đi n có ái l c v iố ổ ể ự ớ  receptor Dopamin D2 cao h n các thu c ATK không bi t đ nh. Ngơ ố ệ ị ượ ạ  c l i,các thu c ATK không bi t đ nh có ái l c m nh v i receptor D3 và D4 [123].ố ệ ị ự ạ ớTheo Nguy n Kim Vi t (2002), các thu c ch ng lo n th n có hi uễ ệ ố ố ạ ầ ệ  

qu  nh  s  phong t a các receptor Dopamin, đ c bi t Receptor Dopamin 2.ả ờ ự ỏ ặ ệ  

Do v y vi c s  d ng các ch t đ i kháng receptor D2 kéo dài d n đ n vi cậ ệ ử ụ ấ ố ẫ ế ệ  thay đ i s  lổ ố ượng các receptor này d n đ n tri u ch ng LĐM [20].ẫ ế ệ ứ

Các thu c ATK không bi t đ nh thố ệ ị ường ít gây ra LĐM h n, trong đóơ  thu c Clozapin r t hi m khi gây lo n trố ấ ế ạ ương l c c , Parkinson, ch ngự ơ ứ  

đ ng ng i không yên và LĐM [20], [39], [125].ứ ồ

Th  vân có vai trò đi u ch nh v n  đ ng, trong khi  đó Haloperidolể ề ỉ ậ ộ  phong t a receptor D2   th  vân kho ng 85% và còn các ATK m i chỏ ở ể ả ớ ỉ phong t a receptor này kho ng 35­75%. (N u Receptor D2 b  phong t a thìỏ ả ế ị ỏ  

xu t hi n h i ch ng tăng đ ng). Khi s  d ng thu c ATK c  đi n (5 – 8ấ ệ ộ ứ ộ ử ụ ố ổ ể  năm) t  l  LĐM 20 ­ 40% và chi m kho ng 5%/năm [74].ỷ ệ ế ả

Theo Correll C.U. và cs (2004) nghiên c u   2.769 b nh nhân, đi u trứ ở ệ ề ị 

b ng các thu c ATK l n lằ ố ầ ượt nh : Risperidon (n= 1.235), Olanzapin (n =ư  610),  Quetiapin (n = 386), Amisulprid  (n = 331), Ziprasidon  (n = 207) và 

th i gian đi u tr  trung bình cho m t b nh nhân là 263 ­ 306 ngày. Nghiênờ ề ị ộ ệ  

c u so sánh v i b nh nhân s  d ng Haloperidol (n = 408) và s  d ng giứ ớ ệ ử ụ ử ụ ả 

dược (n = 71). Nhóm tu i nghiên c u bao g m tr  em (n = 77), ngổ ứ ồ ẻ ườ ớ  i l n(n = 1419), ngườ ới l n và người cao tu i (n = 794) và b nh nhân đ  tu i 54ổ ệ ộ ổ  

tu i tr  lên (n = 479).  K t qu  t  l  LĐM do thu c ATK th  h  th  2 làổ ở ế ả ỷ ệ ố ế ệ ứ  0%   tr  em, 0,8% (kho ng 0,0% ­1,5%)   ngở ẻ ả ở ườ ới l n, 6,8%   ngở ườ ưở  i tr ngthành h n h p và dân s  già và 5,3% (kho ng 0,0% ­13,4%) trong đ  tu iỗ ợ ố ả ộ ổ  

b nh nhân 54 tu i tr  lên, So v i 5,4% (kho ng  4,1% ­ 7,4%)   ngệ ổ ở ớ ả ở ườ ớ  i l n

đi u tr  b ng Haloperidol [49].ề ị ằ

­ LĐM không ph i do thu c ATK [39]: ả ố

Các thu c không ph i là ATK cũng gây ố ả ra LĐM tuy   nhi u m c đở ề ứ ộ khác nhau nh :ư  

­ Kháng Cholinergic: Benzhexol, Biperiden (Akineton)… 

­ Ch ng tr m c mố ầ ả : Monoamin Oxidase Inhibitor (IMAO), Fluoxetin, Setralin, Amitriptylin, Perphenazin, Amoxapin, Doxepin, Imipramin…

­ Thu c ch ng đ ng kinh:ố ố ộ  Carbamazepin, Ethosuximid, Phenobarbital, Phenytoin…

­ Thu c kháng Histamin:ố  thu c ố thông mũi và kích thích giao c m.ả

­ Thu c đi u tr  Parkinson: ố ề ị Bromocriptin (Parlodel), Levodopa (Dopar, L­Dopa, Larodopa), Levodopa­carbidopa (Atamet, Sinemet)

­  Thu c   ch nh   khí   s cố ỉ ắ :  Lithium   (Cibalith­S,   Eskalith,   Lithane, Lithobid, Lithotabs, Lithonate)

­  Các   ch t   kích   thích:ấ   Amphetamin   (Adderall),  Methylphenidat (Ritalin, Ritalin SR), Caffein

1.3.2. B nh sinh lo n đ ng mu n do s  d ng thu c an th n kinh cệ ạ ộ ộ ử ụ ố ầ ổ 

đi n kéo dài trên b nh nhân tâm th n phân li t ể ệ ầ ệ

1.3.2.1. Gi  thuy t v  sinh hóa não ả ế ề

­ Gi  thuy t v  tăng tính nh y c m c a Dopamin: ả ế ề ạ ả ủ

Dopamin đượ ổc t ng h p t  các axít amin ti n ch t Tyrosin   m tợ ừ ề ấ ở ạ  

đo n s i tr c th n kinh. Quá trình t ng h p này có vai trò c a Tyrosinạ ợ ụ ầ ổ ợ ủ  Hydroxylase. Khi Dopamin đượ ổc t ng h p chúng đợ ược đ a và các túi dư ự 

ch  trong xinap và sau đó gi i phóng ra khe xinap khi có s  kh  c c màngữ ả ự ử ự  

t  bào. T i xinap Dopamin s  đi hai con đế ạ ẽ ường chính: Th  nh t Dopaminứ ấ  

được tái h p thu tr  l i trấ ở ạ ước xinap và s  đẽ ược gi i phóng ti p sau đó, thả ế ứ hai Dopamin s  b  ti p t c chuy n hóa [20].ẽ ị ế ụ ể

Gi  thuy t tăng tính nh y c m c a Dopamin gi  m t vai trò quanả ế ạ ả ủ ữ ộ  

tr ng và phọ ù h p v i b nh c nh lâm sàng. LĐM xu t hi n sau th i gian sợ ớ ệ ả ấ ệ ờ ử 

d ng thu c ATK t ng đ i dài (kho ng 6 tháng) khi Dopamin b  phong to ụ ố ươ ố ả ị ả  Theo   Kaufman  D. M  (2007), nh n th y  Haloperidol   tác  đ ng  lên cácậ ấ ộ  receptor Dopamin   sau xinap làm cho các receptor còn l i tăng tính nh yở ạ ạ  

c m và b t đ u xu t hi n các receptor m i. Khi đó s  lả ắ ầ ấ ệ ớ ố ượng l n Dopaminớ  

gi i phóng   trả ở ước xinap ho c bao quanh khe xinap đ  tránh b  phong toặ ể ị ả 

và b t đ u tăng tính nh y c m [84].ắ ầ ạ ả  

Hình 1.1. Gi  thuy t tính tăng nh y c m c a Dopamin  ả ế ạ ả ủ

Theo Casey D.E., Gerlach J. (1988) Dopamin đượ ạc t o ra t  trừ ướ  cxinap và được phát tán vào khe xinap qua kênh Canxi. Dopamin g n v iắ ớ  protein nh  receptor và receptor này g n v i Dopamin làm thuyên gi m vi cờ ắ ớ ả ệ  

t o ra Acetycholine và Dopamin. Khi thu c ATK g n v i receptor gây raạ ố ắ ớ  

hi n tệ ượng ngượ ạc l i làm tăng Acetycholine và Dopamin. Hình  nh trên cònả  cho   th y   tác   đ ng   c a   Anti­Dopaminergic:   Alphamethyl–p­Tyrosineấ ộ ủ  (AMPT)  c ch  s  tái t o Dopamin và Tetrabezaine làm  c ch  phát tánứ ế ự ạ ứ ế  Dopamin trước xinap vào khe làm tăng kh  năng ngăn c n d n truy n thôngả ả ẫ ề  tin. Tuy nhiên, gi  thuy t này v n ch a đả ế ẫ ư ược làm sáng t  trong m t sỏ ộ ố 

r t ít ho c không làm tr m tr ng thêm LĐM trên ngấ ặ ầ ọ ười. Đ ng v t r t nh yộ ậ ấ ạ  

c m sau li u pháp Dopamin “desensitization”, nh ng BN LĐM l i không bả ệ ư ạ ị 

nh h ng. 

Nghiên c u ch c năng c a Dopamin ch  ra s  tăng nh y c m c aứ ứ ủ ỉ ự ạ ả ủ  chúng   BN LĐM. S  lở ố ượng receptor trong não BN LĐM không tăng thêm 

so v i ngớ ười không có LĐM.   ngỞ ười cao tu i có LĐM th y tăng v  sổ ấ ề ố 

lượng receptor Dopamin D2. Tăng nh y c m có th  góp ph n làm gi m b tạ ả ể ầ ả ớ  các tri u ch ng pakinson. Nh ng có m t s  trệ ứ ư ộ ố ường h p LĐM không thợ ể phù h p v i gi i thích c a gi  thuy t này. Vì v y, c n ph i nghiên c u kợ ớ ả ủ ả ế ậ ầ ả ứ ỹ 

lưỡng h n v  gi  thuy t tăng tính nh y c m v i Dopamin D2   BN LĐMơ ề ả ế ạ ả ớ ở  [39]

­ Gi  thuy t v   c ch   ả ế ề ứ ế receptor Dopamin:

Theo Casey D.E. và Gerlach J. (1988) LĐM x y ra khi phong to  ho cả ả ặ  

gi m kích thích receptor Dopamin D2. LĐM xu t hi n ngay t  khi b t đ uả ấ ệ ừ ắ ầ  

ho c k t thúc quá trình s  d ng thu c. S  phong to  receptor D2 gây raặ ế ử ụ ố ự ả  LĐM và cũng gây ra lo n trạ ương l c c  nh  h i ch ng Parkinson và ch ngự ơ ư ộ ứ ứ  

đ ng ng i không yên. Gi  thuy t này cũng phù h p v i ngứ ồ ả ế ợ ớ ười cao tu i cóổ  LĐM. S  thuyên gi m s  lự ả ố ượng receptor Dopamin D2 trong não gây ra LĐM và Parkinson   BN trong cùng m t th i đi m [47].ở ộ ờ ể

Casey D.E. và Gerlach J. (1988) nghiên c u tác đ ng vào receptorứ ộ  Dopamin D1 gây thè lè lưỡi nh    kh  khi s  d ng Haloperidol, trong khi đóẹ ở ỉ ử ụ  Quinperole l i tác d ng ch n l c vào receptor Dopamin D2 gây đ ng tácạ ụ ọ ọ ộ  

đ nh hình   vùng mi ng. Còn Apomorphine tác đ ng m nh vào c  receptorị ở ệ ộ ạ ả  Dopamin D1 và D2 gây ra thè lè lưỡi và đ ng tác đ nh hình   vùng mi ng.ộ ị ở ệ  

Lo n đ ng có th  do tác đ ng c a receptor D1 mà không có receptor D2. Sạ ộ ể ộ ủ ự thay đ i qua l i gi a receptor D1 và D2 có th  gi i thích do tăng tính nh yổ ạ ữ ể ả ạ  

c m c a Parkinson cũng nh  LĐM   ngả ủ ư ở ười cao tu i [47].ổ

Bridler R. và cs (2003) cho th yấ  thu c ATK m i có ítố ớ  LĐM h nơ  và là 

xu hướ  đi u trng ề ị trong tương lai. M t thông báo cho th yộ ấ  m tộ  ph  n  ụ ữ ở