Nhiều người cho rằng những cây lan việt khó nuôi

Vào mùa Đông lan cần có nhiều ánh nắng ban ngày, vì ánh nắng làm cho cây và tránh tưới vào ngọn cây lan vì nước đọng trong ngọn sẽ lam cho thối ngọn.. Bón bằng phân chuồng nên bón thật l

Nhiều người cho rằng những cây lan Việt khó nuôi "mỹ nhân mệnh đoản" Thực ra không phải như vậy Nên nhớ rằng mỗi loài lan có một môi trường sinh sống khác nhau cho nên chúng ta không thể nuôi trồng lan Dendrobium y như Cattleya hay Cymbidium và nhất là chúng ta lại ở Hoa Kỳ, Đức, Pháp, Canada v.v khí hậu thời tiết đều khác hẳn với Việt Nam, vì vậy cần để ý những điểm sau.

Dendrobium là một loài lan gồm trên 1500 giống mọc từ phía Tây Ấn độ tới Đông Nam Á, châu Úc và các hòn đảo tai Thái binh duơng Theo các tài liệu chúng tôi đã sưu tầm đuợc, Việt Nam có khoảng trên 110 giống Những giống này thường mọc ở trên các cao độ khác nhau cho nên cách trồng cũng chia ra làm 2 nhóm:

• Rụng lá vào mùa Thu như Den anosmum (Phi điệp, Dã hạc) Den aphyllum (hạc vĩ) Den primulinum (Long Tu) Den

wardianum (Ngũ tinh) v.v Nhóm này cần phải tưới bớt nước vào mùa Thu và tưới rất ít hoặc ngưng hẳn vào mùa Đông nếu ẩm độ trên 60%

• Xanh lá quanh năm như: Den amabile (thủy tiên tím) Den chrysanthum, (Phi điệp vàng) Den lindleyi (Tiểu điệp) Den

chrysotoxum (Kim Diệp) v.v Nhóm này mùa Đông tưới rất it, khoảng nửa tháng hay 1 tháng lần môt lần và chỉ tưới sơ

qua và chỉ tưới khi nào rể hoàn toàn khô hẳn Ở miền Nam California, ẩm độ xuống rất thấp nhất là lại mưa vào

mùa Đông, cho nên cần giữ cho cây khô ráo

Den amabile

Ảnh: Phan kim Ngân

NHIỆT ĐỘ

Vào mùa hè nhiệt độ trung bình từ 80-90°F hay 26.7-32.2°C vào ban ngày và từ 65-70°F hay 18.3-21.1°C vào ban đêm tức

là cần phải có nhiệt đô cách biêt giữa ngày và đêm từ 15-20°F hay 7-11°C Mùa Đông ban đêm cần lạnh khoảng dưới

50°F hay 10°C mới ra hoa Những giống rụng lá ưa lạnh hơn và những giống lá xanh quanh năm chịu nóng cao hơn ÁNH SÁNG

Lan cần nhiều ánh sáng, nếu thiếu ánh sáng lan sẽ không ra hoa Những giống thuộc nhóm Den nobile lại cần nhiều nắng hơn cả, lá phải ngả mầu vàng mới đủ nắng Vào mùa Đông lan cần có nhiều ánh nắng ban ngày, vì ánh nắng làm cho cây

và tránh tưới vào ngọn cây lan vì nước đọng trong ngọn sẽ lam cho thối ngọn Vào mùa Hè khi cây mọc manh hãy

tưới cho thật nhiều và thật đẫm Khi cây đã hết lớn tưới thưa đi và gần như ngưng hẳn vào mùa Đông

BÓN PHÂN

Hòa ½ thìa cà phê hay 1 thìa gạt bằng cho 4 lít nước, bóng hằn tuần Chỉ bón khi cây non mọc manh, nên nhớ tưới hôm trước hôm sau mới bón Không nên bón phân khi cây quá khô, có thể bón trên lá, nhưng tránh bón phân trên ngọn mầm cây vừa mới nhú sẽ làm cho thối ngọn Muốn cho lan thật tốt hãy bón phân 30-10-10 vào Xuân- Hè và đổi sang 10-30-20 vào mùa Thu, nếu tiếp tục bón bằng loại phân 30-10-10 có nhiều Nitrogene cây sẽ mọc Keiki thay vì ra hoa Có người bón phân 10-30-20 với dung luợng 1 thìa cà phê cho 4 lít nước cho mùa Xuân-Hạ, tới mùa Thu đổi sang 0-50-0 và chấm dứt việc tưới nước, bón phân vào mùa Đông Bón bằng phân chuồng nên bón thật loãng và không bón vào mùa Thu vì phân này nhiều chất đạm (Nitrogen)

VẬT LIỆU TRỒNG

Những cây nhỏ có thể buộc vào thân cây hay trên miếng vỏ cây nếu độ ẩm cao trên 60% và mùa hè phải tưới tối thiểu mỗingày một lần Vật liệu trồng trong chậu dùng 1/3 vỏ thông, 1/3 đá, 1/3 than củi lớn từ 1-2 phân cho dễ thoát nước Nên trồng trong chậu đất hay giỏ để tránh việc úng nước và giữ cho cây khỏi đổ Chọn chậu thật nhỏ chỉ vừa đủ cho cây mọc trong 2 năm Loài Dendrobium không ưa động đến rễ, cho nên chỉ thay chậu khi lan bị bệnh hay khi vật liệu trồng đã mục nát và thay chậu vào khi cây non mới mọc rễ

khô Không phun nước vào những ngày âm u và quá lạnh.

Vào mùa Xuân, khi cây bắt đầu ra nụ hay mầm non, khởi sự việc tưới nước nhưng tưới thật thưa và phải đợi khô rễ giữa 2 lần tưới

• Thân cây lan già nếu cắt dài 10-15 và để trên rêu ẩm, từ các đốt có thể mọc ra cây con

Lan hài được goi là Lady’s slipper vì môi hoa giống như chiếc hài cũa phụ nữ Từ Âu châu, châu Á và châu Mỹ đều có những giống lan này Ngày xưa thường được gọi chung là Cypripedium, nhưng các nhà khoa học ngày nay đã phân tích ra thành nhiều loài để dễ phân biệt Vì khí hậu, địa thế, hình dáng lá hoa khác nhau cho nên tên của những giống nay được chia ra thành 5 loài:

Lan hài Paphiopedium được tìm thấy vào cuối thế kỷ thứ 18 Mãi cho đến năm 1959 mới được chính thức gọi là

Paphiopedilum để chỉ khoảng 80 giống lan hài mọc ở châu Á giống Trong đó Việt Nam có chừng 30 cây và có nhiều giống đặc hữu nghĩa là chỉ mọc tại VN và đã gây ra nhiều sôi động trên thế giới Do đó tất cả những cây lan hài VN đều được liệt

kê vào danh sách bảo vệ số I (Appendix 1) của Công ước quốc tế bảo vệ các giống, thú hiếm quý (CITES) Xin xem Lan rừngViệt Nam vần P, Pahiopedilum trong trang www.hoalanvietnam.org

Những cây lan này thường mọc ở dưới đất, trên những lớp lá cây đã mục rữa, một số bám vào cây rừng và một số mọc ở những kẽ núi đá Loài lan này không có thân củ để chứa nước và thức ăn cho nên cần độ ẩm cao Các cây lan này có mầu hoa săc sỡ hoặc có hương thơm để dụ những chú ong chui vào trong chiếc hài, dẫm chân lên nhụy cái để hút mật Khi trở

ra sẽ bị 2 túi nhị đực chờ đợi ở cửa và vô tình mang những túi phấn này di truyền nòi giống khắp nơi trong rừng Trường hợp này gọi là thụ phấn thiên nhiên (natural hybrid), còn ngưới ta lai tạo những giống mới ở trong vườn theo sở thích gọi làthụ phấn nhân tạo (man made hybrid)

Trồng lan hài không khó, nếu chúng ta nắm vững được những yếu cần thiết đó là: Ánh Sáng, Nhiệt độ, Tưới nước, Bón Phân, Ẩm độ, Thoáng gió và Thay chậu

Ánh Sáng

Ánh sáng rất quan trọng cho cây cối, biến chuyển các thức ăn thành đường để nuôi dưỡng cho cây Lan hài thường cần it ánh sáng hơn các loài lan khác, từ 800-1200 ánh nến là đủ để trồng loài lan này Nếu sáng hơn thì cần nhiều độ ẩm hơn Nếu thấy lá vàng tức là nhiều nắng quá

Nhiệt độ

Lan hài có 2 mầu lá : lá có đốm chịu được nhiệt độ ấm hơn từ 50-85°F hay 10-29°C Loại lá xanh chịu từ 40-75°F hay từ 4- 24°C Ngoài ra lan cần có một nhiệt độ khác biệt giữa ngày và đêm từ 15-20°F hay 8-10°C và một thời gian khoảng 1 tháng, ban đêm phải lạnh xưống dưới 45-50°F hay 7-10°C lan mới ra hoa

Tưới nước

Lan thích luôn luôn ẩm ướt và không ưa bị khô rễ Mùa hè nên tưới 2-3 lần một tuần, mùa đông có thể tưới 1 tuần một lần còn tùy theo chậu lớn hay nhỏ Ta có thể thử bằng cách cầm chậu lên, nếu thấy nhẹ là cần tưới thêm nước

Bón Phân

Lan hài cần ít phân bón hơn các loài lan khác vì sống ở những nơi có ít ánh sáng Ta có thể bón bằng ¼ thìa cà phê phân bón 20-20-20 cho 1 gallon hay 4 lít nước và bón mỗi tuần Nếu thấy đầu lá bị cháy đen tức là quá nhiều phân, nên ngưng bón khoảng 2-3 tuần, tức là chỉ tưới nước không để rửa bớt chất muối, rồi mới bón phân trở lại

ở của mình căn cứ theo dấu hiệu tốt xấu của cây và rút tỉa kinh nghiệm riêng cho chính mình

Đó mới là cách trồng tốt nhất Xin chúc các bạn thành công, cây sống lâu và ra hoa đẹp

Nhìn vào lá lan người ta có thể biết tình trạng của cây lan ra sao:

1 Lá xanh đậm và quặt quẹo: dấu hiệu thiếu ánh sáng

2 Lá vàng úa cây còi cọc: quá nhiều ánh sáng, quá nóng.

3 Lá cứng cát và hơi ngả mầu vàng: vừa đủ ánh sáng

4 Lá bị đốm thối và loang dần: bị bệnh thối lá thối đọt

5 Lá bị chấm, có sọc, có quầng: triệu chứng bị vi rút

6 Lá bị đốm nhưng không loang: đọng nước và bị lạnh

7 Đầu lá bị cháy: muối đọng trong chậu vì bón quá nhiều, hoặc lá già

8 Lá nhăn nheo: thiếu độ ẩm hay thối rễ

Lá già

Nhiều phân bón

Bẩy trường hợp kể trên đã được trình bầy cặn kẽ trong các bài: "Hoa lan và Ánh Sáng, Sâu bọ Bệnh tật", "Môi trường Bệnh tật và Sâu bọ" trong mục "Cách Trồng Lan" Vì vậy xin miễn nhắc lại.

Khi thấy lá lan nhăn nheo, đó là dấu hiệu của tình trạng: Thiếu độ ẩm hay thối rễ.

Tưới quá thường xuyên, rễ lan lúc nào cũng ướt dễ sinh ra bệnh và thối rễ Xin đừng nhầm lẫn giữa ẩm và ướt Rễ lan ưa tình trạng lúc ẩm, khi khô, cho nên khi tưới hãy tưới cho thật đẫm, xong rồi nên đợi 2-3 ngày hay một tuần sau cho khô rễ rồi mới tưới tiếp.

Vấn đề này tùy thuộc vào:

Chúng ta cũng đừng nhầm lẫn giữa thối rễ và tưới không đủ nước Nếu tưới không đủ, cây sẽ bị cằn cỗi và không tăng trưởng đúng mức chứ không bị nhăn nheo, ngoại trừ trường hợp bỏ quên không tưới cả tháng Những loại lan có lá dài và mềm như Oncidium, Brassia hay Odontoglossum khi thiếu nước lá sẽ có triệu chứng chun xếp lại Nếu tưới thấy lá lan vàng ra, mềm nhũn và rụng đó là dấu hiệu của việc tưới quá thường xuyên và hậu quả là thối rễ, lá nhăn nheo và rụng (ngoại trừ trường hợp của những loài lan rụng lá vào cuối mùa thu).

Thiếu độ ẩm và thối rễ

Chưa chắc là Vi rút, có khi chỉ là vết trầy

xước.

Khi lá lan bị nhăn nheo hay mềm nhũn, chứng tỏ tình trạng rễ bị thối Ta hãy:

• Rút cây ra khỏi chậu

• Rửa rễ và cây cho sạch

• Cắt bỏ rễ thối

• Phun thuốc sát trùng, diệt nấm

• Trồng lại với vật liệu mới đã ngâm nước tối thiểu 24 giờ

Nhìn vào lá lan người ta có thể biết tình trạng của cây lan ra sao:

1 Lá xanh đậm và quặt quẹo: dấu hiệu thiếu ánh sáng

2 Lá vàng úa cây còi cọc: quá nhiều ánh sáng, quá nóng

3 Lá cứng cát và hơi ngả mầu vàng: vừa đủ ánh sáng

4 Lá bị đốm thối và loang dần: bị bệnh thối lá thối đọt

5 Lá bị chấm, có sọc, có quầng: triệu chứng bị vi rút

6 Lá bị đốm nhưng không loang: đọng nước và bị lạnh

7 Đầu lá bị cháy: muối đọng trong chậu vì bón quá nhiều, hoặc lá già

8 Lá nhăn nheo: thiếu độ ẩm hay thối rễ

Khi thấy lá lan nhăn nheo, đó là dấu hiệu của tình trạng: Thiếu độ ẩm hay thối rễ.

Tưới quá thường xuyên, rễ lan lúc nào cũng ướt dễ sinh ra bệnh và thối rễ Xin đừng nhầm lẫn giữa ẩm và ướt Rễ lan ưa tình trạng lúc ẩm, khi khô, cho nên khi tưới hãy tưới cho thật đẫm, xong rồi nên đợi 2-3 ngày hay một tuần sau cho khô rễ rồi mới tưới tiếp Vấn đề này tùy thuộc vào:

Chúng ta cũng đừng nhầm lẫn giữa thối rễ và tưới không đủ nước Nếu tưới không đủ, cây sẽ bị cằn cỗi và không tăng trưởng đúng mức chứ không bị nhăn nheo, ngoại trừ trường hợp bỏ quên không tưới cả tháng Những loại lan có lá dài và mềm như Oncidium, Brassia hay Odontoglossum khi thiếu nước lá sẽ có triệu chứng chun xếp lại Nếu tưới thấy lá lan vàng ra, mềm nhũn và rụng đó là dấu hiệu của việc tưới quá thường xuyên và hậu quả là thối rễ, lá nhăn nheo và rụng (ngoại trừ trường hợp của những loài lan rụng lá vào cuối mùa thu).

Thiếu độ ẩm và thối rễ

Chưa chắc là Vi rút, có khi chỉ là vết trầy

xước.

Khi lá lan bị nhăn nheo hay mềm nhũn, chứng tỏ tình trạng rễ bị thối Ta hãy:

• Rút cây ra khỏi chậu

• Rửa rễ và cây cho sạch

• Cắt bỏ rễ thối

• Phun thuốc sát trùng, diệt nấm

• Trồng lại với vật liệu mới đã ngâm nước tối thiểu 24 giờ

Nhiều cây lan khi mua về ở trong tình trạng bị trơ rễ (bare root) Những cây lan này có thể là:

• Bóc ở trong rừng ra vì lan bám vào thân cây lớn nên phải bóc ra, trường hợp này lan thường bị đứt rễ

• Gửi lan cho nhẹ cân, một vài vườn lan vẫn gửi lan trơ rễ, nhưng hiện nay phần đông lan gửi đi còn nguyên trong chậu.

• Lan vừa mới tách nhánh, nhà vườn không muốn trồng trong chậu

• Lan mang vào từ nước ngoài Vì vấn đề phòng ngừa bệnh tật, sâu bọ cho nên Bộ canh Nông Hoa Kỳ và nhiều quốc gia khác bắt buộc các cây cối nhập nội phải để trơ rễ

• Các giống Ascocenda, Vanda, Mokara trồng trơ rễ hay đã cắt cành

Những cây lan ở vào tình trang kể trên, khi tới tay người nhận thường ở trong tình trạng khô héo vì thiếu nước, thiếu hơi ẩm trong thời gian đóng gói, chuyên chở hoặc nằm trong nhà kho chờ đợi

Trong thời gian này có cây vì bản năng sinh tồn nên mọc mầm, nhưng phần đông ở trong tình trang ngủ yên hay thân cây bị teo tóp lai, rễ bị khô và dễ gẫy

Vì vậy tuyệt đối không nên đem trồng ngay khi cây ở trong tình trang này.

Việc cần làm là khi nhận được hãy mở ngay thùng xem xét xem cây có bị dập gẫy gì không? Nếu bị, những vết thương đó

là nơi cho vi trùng hay nấm dễ dàng xâm nhập Sau đó dùng dao hay kéo đã khử trùng cắt bỏ các lá, thân cây, rễ bị thối hay bị gẫy

Kinh nghiệm cho biết rằng nếu cắt bớt rễ đi cây sẽ mọc thêm rễ mới Phun thuốc diệt vi trùng và diệt nấm với 2 thìa cà phê Physan 20 cho lít nước hay rắc bột diêm sinh, bột quế hay các thứ thuốc khác Để cho khô sau đó ngâm lan vào một dung dịch với liều lượng cho 4 lít nước âm ấm như sau:

- 1 thìa súp đường vàng

- 1 thìa cà phê phân bón 15-15-15 hay 30-10-10

- 1 thìa B1

- 5 giọt Superthrive hay 1 viên thuốc ngừa thai

Ngâm lan khoảng 1 giờ, sau đó để cho ráo nước khoảng 2 giờ rồi lai ngâm tiếp trong vòng 2-3 ngày để đoan chắc rằng cây

và rễ đã hút đầy đủ nước Không nên ngâm cây suốt đêm hoặc khi nhiệt độ xuống dưới 65°F hay 18°C

Sau đó để cây vào chỗ rợp mát và cách xa các cây khác đề phòng lây bệnh Hãy để lan trên giàn hoặc trên sơ dừa hoặc trên rêu Phagnum moss, đừng để xuống đất

Phun sương mỗi ngày 2-3 lần tùy theo khí hậu Nếu càng nóng, càng phun nhiều lần hơn nhưng đừng để cho cây quá ướt Chỗ để cây lan trơ rễ cần phải thoáng đãng và ấm áp trên 70°F hay 21°C, không có gió lùa lạnh lẽo

Nếu cây nhỏ có thể bỏ vào trong bao nylon rồi buộc kín lại.Thỉnh thoảng mở ra, phun thêm chút nước, dựng cây thẳng lên cho tới khi cây ra mầm non hay ra rễ Đừng vôi vàng đem trồng ngay, hãy đợi đến khi cây ra rễ dài chừng 3-4 phân

Khi trồng nên ngâm vỏ cây và vật liêu trồng trong nước tối thiểu 24 giờ, nếu không các vật liệu này sẽ hút hơi ẩm

trong cây ra.

Để vào chỗ rợp mát nhưng ấm áp và đừng tưới trong 2-3 tuần lễ và chỉ phun nước sơ sơ trên lá và chậu cây, như vậy rễ sẽ mọc ra

Nên nhớ phải dùng que hay kẹp để giữ cho cây khỏi lung lay và làm hư đầu rể Khi cây đã bén rễ, tưới nước và bón phân thường xuyên hơn

Trường hợp những cây Vanda Mokara muốn treo mà không muốn trồng trong chậu, cần phun nước có pha dung dich kể trên vài lần một ngày trong 3-4 ngày

Phần lớn những cây lan của tôi đều ở vào tình trạng bị bỏ rơi 3-4 năm trời Vật liệu nuôi trồng đã bị mục nát, rễ chiếc bị thối, chiếc mọc ra ngoài thành chậu lai thêm lũ rệp sáp tàn hại Nhưng cây lan vẫn chưa chết, chứng tỏ ý chí khắc phục mọi tình huống để sống còn mạnh tới chừng nào

• Cây Ascocenda Yim Sum Wah hoa đỏ hồng như xác pháo, được vợ tôi yêu thích ngày nào cũng bị chung một số phận Lấy cây ra khỏi chiếc chậu đất, nhận thấy các rể phần lớn mọc ở cuối thân đã bị gẫy rập, tôi cắt bỏ hết chỉ còn chừa lại một chiếc rễ duy nhất mới mọc Sau khi phun thuốc sát trùng và trị rệp, tôi chọn một chiếc chậu đất thấp nhưng rộng miệng Sở dĩ tôi dùng chậu đất vì loại này thấm nước và giữ độ ẩm chung quanh chậu, rễ lan sẽ bám vào đó Hơn nữa loại chậu này nặng cho nên không bị đổ, rất thích hợp với cây lan còn quá ít rễ

Lấy một chiếc kẹp sắt để giữ cây cho vững, đặt cây lan ở vị trí giữa chậu và cột vào, đừng cho gốc cây chạm vào đáy chậu

để giữ trong tình trạng khô ráo khỏi bị mục nát

Sau đó bỏ than củi cỡ lớn 3-4 phân và sơ dừa vào chậu

• Cây lan Bò cạp theo giáo sư Phạm hoàng Hộ gọi là Tri thù, tên khoa học là Arachnis flos-aeris khi mua dài chừng 1 m, nay đã cao khoảng trên 3 m và đám rễ cũng dài chừng

đó Cho nên không còn thích hợp với kích thước nhỏ bé của căn nhà kính diện tích rất khiêm tốn, nên phải tìm cách thu lại cho gọn.

Cắt bỏ đám rễ quá dài, chỉ còn chừa lại những rễ có đầu xanh rồi phun thuốc Physan 20

để khử trùng.

Dùng một chiếc chậu 2 gallon (8 lít) và cho một que sắt có bọc nylon dài trên 1 m vào giữa chậu làm điểm tựa cho cây, rồi buộc cây vào đó Cho rễ vào trong chậu, xong rồi bỏ thêm các vật liệu trồng lan gồm: than củi, xơ dừa, cao xu mút (carpet padding) cắt vụn để giữ nước, miếng giấy tổ ong (swamp cooler pad) để cho thoáng hơi Không cần nén chặt

và cho đầy chậu.

Sau đó dùng giây chằng cây sắt vào 4 miệng chậu, cho khỏi bị nghiêng ngả.

• Cây lan Vanda Pat Delight cũng vậy, rễ quá nhiều và không chịu nằm trong chậu mà lại

bò ra ngoài chứng tỏ các vật liệu bên trong đã mục nát không còn thoáng khí nữa Mặc dầu cây đang ra hoa, tôi vẫn quyết đinh thu gọn lại.

Dùng kìm cắt giây kẽm cho chiếc chậu đất rời ra Cắt bỏ các rễ già đã khô héo, nhưng còn chiếc chậu nhỏ nguyên thủy bằng plastic mầu đen không thể nào lấy ra được, đành phải để lại.

Chọn một chiếc chậu tròn rộng miệng, cho cây lan vào giữa rồi từ từ quấn rễ vào trong chậu theo chiều kim đồng hồ, sau

đó dùng giây chằng thân cây vào 4 miệng chậu để khỏi bị đổ nghiêng Phun thuốc Physan 20 rồi bỏ thêm các vật liệu giữ

ẩm kể trên vào trong chậu

Cây lan này một tháng sau hoa vẫn chưa tàn

ĐIỀU KIỆN NUÔI TRỒNG

W = warm, nóng từ 60-90°F hay 15.6–32.2°C

Ẩm độ: 60-70%

Mùa hè tưới nước 2 ngày một lần hoặc mỗi ngày một lần nếu trồng ở ngoài trời

Bón phân mỗi tuần 2-3 lần với phân 20-20-20 pha ½ thìa cà phê cho 4 lít nước rồi cho vào bình phun sau khi tưới

Con gái tôi thích lan Hồ Điệp vì loại này hoa lâu tàn, dễ nuôi và nhất là lại rẻ tiền và đẹp Mua về để ngoài phòng khách, sau khi hoa tàn bỏ ra ngoài vườn mặc cho nắng gió.

Cây lan này khi bị trận động đất 5.4 tại Chino hills bị rơi xuống đất, cây văng ra khỏi chậu, cành gẫy, hoa dập Cây được nhà vườn trồng với rêu sphagnum moss, lớp ngoài vừa mới quấn thêm, lớp bên trong bắt đầu mục, đã có mùi Nhìn kỹ các đầu rễ đã thối đen cần phải sang chậu

Lấy hết rêu ra kể cả mới lẫn cũ chỉ còn trơ rễ Cắt bỏ các rễ thối và cành hoa chỉ chừa lai

3 đốt để có thể ra hoa tiếp, sau đó phun thuốc Physan 20

để khử trùng.

Dùng một chậu khoảng 15 cm chiều ngang, nên nhớ Hồ Điệp không ưa chậu quá lớn.

Cho vào đáy chậu ít hột móp (styro foam) khoảng 2-3 cm

để cây khỏi bị úng nước Giữ cây ở giữa chậu rồi bỏ vỏ thông và vỏ dừa vào, thứ to 1-2 cm (50% vỏ thông và 50% vỏ dừa) đã ngâm nước có pha 1 thìa súp B1, ½ thìa

cà phê phân bón 20-20-20 và một viên thuốc ngứa thai hay 10 giọt Superthrive trong 4 lít nước.

Dùng ngón tay cái, ấn quanh miệng chậu cho hơi chặt để cây khỏi bị nghiêng ngả Nếu cần, cột cây vào một que tre cho vững Nên nhớ nên bỏ vỏ thông và vỏ dừa cho đến chiếc

lá đầu tiên và không nên trồng nông hay sâu quá

Để cây vào chỗ nóng và thoáng gió, nhưng không có ánh nắng và không tưới trong 2-3 tuần lễ, cây sẽ ra rễ mới Sau đó tưới bón như thường

Người ta có thể nhân giống các cây lan theo kỹ thuật tân tiến như gieo hạt hay cấy mô Chúng ta chỉ cần có một chút kiến thức căn bản cũng có thể nhân giống bằng tách nhánh hay cắt cành Riêng một vài loài lan như Dendrobium và Phaius có thể nhân giống bằng cách cắt khúc

Cây lan Úc Dendrobium Big Star (Hohosei 2 x Den spesiosum) hoa rất lớn mầu tím đỏ với đặc điểm cây xòe ra như mâm sôi Mỗi năm cây này ra khoảng 20-25 mầm mới Cây quá lớn để ở phía dưới chiếm nhiều chỗ, nhưng nếu treo lên cả chậulẫn cây đã gần 100 nhánh, quá nặng vả lại có nhiều thân đã quá già Những thân này teo tóp lại và không còn lá và đã hết

ra hoa, để lại chỉ thêm chật chỗ

Sau khi chia cây ra làm nhiều khóm, cắt bỏ những thân cây không còn lá còn rễ Dùng dao thật sắc cắt thân cây này ra thành từng đọan, mỗi đoạn có 3-4 đốt.

Phun thuốc Physan 20 để khỏi nhiễm trùng, nhiễm nấm xong rồi để những khúc cây này lên một lớp sơ dừa Sau đó trải cát lên chiếc khay cao chừng 4-5 phân và để lớp sơ dừa và khúc cây lan trên cát Để vào chỗ rợp mát và tưới nước cho thật đẫm, cứ vài ngày lại phun nước một lần.

Khoảng 6 tuần lễ sau, vi lý do sinh tồn, mầm non bắt đầu nứt ra từ các mấu đốt, sau đó mọc rễ và theo luật thiên nhiên chui qua lớp sơ dừa để tìm nước Từ 8-10 tuần các mầm non này ra lá và rễ đã dài khoảng 4-5 cm

Cắt thân cây thành những đoạn ngắn để trồng vào chậu dễ dàng, dùng dao thật sắc để cắt, không làm cho thân cây bị dập Phun thuốc Physan 20 và trồng vào chậu nhỏ với:

Lan Vanda là một loại phong lan có nhiều màu sắc sặc sỡ, xuất xứ từ vùng Châu Á Thái Bình Dương Lan Vanda được chia thành 3 loại: loại lá dẹp (strap-shaped leaves), loại lá tròn (cylindrical or terete leaves), và loại lá nửa tròn nửadẹp (semi-terete leaves) Lan Vanda rất đẹp, hình dáng vừa tròn lại vừa dày nên được rất nhiều người ưa thích trồng Hoa Lan Vanda thường tươi lâu từ 4 đến 8 tuần, tuỳ theo khí hậu và giống Có vài loại Lan Vanda tỏa mùi thơm như Vanda amesiana, V denisonianum, V cristata và V dearei Có loại có vân như Vanda coerulea hoặc đốm như V tricolor hay V sanderiana Lan Vanda có thể

ra hoa 2 hoặc 3 lần trong một năm nếu được chăm bón đủ điều kiện

Trồng Lan Vanda không khó, nếu ta trồng đúng cách và tạo đủ điều kiện thích hợp cho cây phát triển thì cây sẽ sống lâu và ra hoa thường xuyên

Độ ẩm: Cây Lan Vanda thích ở độ ẩm ban ngày vào khoảng 60% đến 70%, và ban

đêm là khoảng 90% đến 95% thì cây sẽ phát triển nhanh Nếu thiếu độ ẩm cây sẽ mau khô ở rễ và dẫn đến héo lá Cây sẽ khó ra hoa nếu thiếu độ ẩm hoặc thiếu nước

Tưới nước: Cây Lan Vanda rất thích nước Vào mùa hè thì cây phát triển rất nhanh

nên cần nhiều nước Ta có thể tưới nước mỗi ngày và 2 lần một ngày mà không sợ

bị thối rễ nếu cây được trồng trong rổ không có nguyên liệu Vào mùa đông bớt tướinước lại, chỉ cần 2 lần trong 1 tuần là đủ Khi thấy lá nhăn và mềm tức là cây đang

bị thiếu nước trầm trọng, chúng ta cần tưới nhiều hơn Thiếu nước cũng là nguyên nhân khiến Lan Vanda khó có thể ra hoa

Bón phân: Vào mùa Đông bớt bón phân hoặc chỉ cần tưới nước là đủ Vào mùa Xuân thì ta nên bón phân nhiều hơn để

kích thích cây phát triển và ra hoa Khi ra hoa thì tiếp tục bón phân vì Lan Vanda tiêu thụ rất nhiều phân bón để nuôi lá và hoa Cây Lan Vanda giống như Lan Hoàng Hậu (Cattleya) và Lan Đất (Cymbidium) rất thích phân có nhiều chất nitro vì chịu nhiều ánh sáng Thường thì ta có thể dùng ½ muỗng café phân bón (20-20-20) hoà tan vào 1 gallon nước để tưới cây Loại phân này có thể dùng được quanh năm Khi nào thấy rễ bị cháy tức là quá nhiều phân bón nên dừng lại một thời gian

và chỉ tưới nước thôi là đủ Chúng ta sẽ tưới phân lại khoảng 2 tuần sau đó

Ánh sáng: Cây Lan Vanda thích nhiều ánh sáng hơn loại cây Lan Hoàng Hậu nhưng không sống trực tiếp dưới ánh sáng

như ở Nam California, vì sẽ dễ bị cháy lá Khi thấy lá cây đổi màu vàng tức là nhiều ánh sáng quá Nếu lá cây xanh đậm tức là thiếu ánh sáng, có thể sẽ không ra hoa được Chúng ta có thể trồng Lan Vanda ngoài sân và sử dụng lưới 50%-55%

để lọc bớt ánh sáng Loại lá tròn thì cần nhiều ánh sáng hơn loại lá dẹp

Nhiệt độ: Cây Lan Vanda thích ở nhiệt độ ban đêm từ 50-60°F, ban ngày từ 70-90°F Ở nhiệt độ cao chúng ta có thể tưới

cây thường xuyên hơn như 2 hoặc 3 lần trong 1 ngày Ở nhiệt độ thấp thì phải cẩn thận khi tưới nước, vì nếu tưới nước nhiều mà lạnh thì cây dễ bị nấm và rụng lá ở dưới gốc đi lên, như hình cây dừa

Thay chậu: Cây Lan Vanda có thể trồng trong chậu có than và đá, hoặc trồng trong rổ không có vật liệu trồng cây thì

không cần phải thay chậu thường xuyên, khoảng 4 đến 5 năm mới cần thay Còn nếu trồng trong chậu có vỏ dừa hoặc vỏ cây thì nên thay chậu mới 2 năm/lần Chúng ta có thể dùng vỏ dừa hoặc vỏ cây ngâm với thuốc sát trùng và phân bón từ 2đến 5 ngày để rửa sạch chất muối ở trong vỏ dừa trước khi trồng Chúng ta dùng ½ muỗng café thuốc Physan 20 (thuốc sát trùng), 1 muỗng canh vitamin B1 (thuốc kích thích rễ), 1 muỗng canh café phân bón (20-20-20) vào 1 gallon nước để ngâm vật dụng trồng Sau khi trồng thì 1 đến 2 tuần sau hãy tưới nước trở lại, tuỳ theo khí hậu thời tiết vì phải để cho rễ cây khô và phục hồi trở lại

Chuyển động và thoáng khí: Cây Vanda thuộc loại phong lan vì vậy rất cần thoáng khí và sự rung chuyển để cho cây

được tươi tốt hơn Theo kinh nghiệm của tôi cho thấy thì cây để ngoài vườn có gió nhiều liên tục sẽ mọc tốt hơn là trong nhà kính ít gió

Đây chỉ là những phương cách căn bản để trồng cây Lan Vanda sao cho thích hợp cho việc sinh tồn và ra hoa Theo những phương pháp trên, hy vọng rằng các bạn sẽ thành công trong việc trồng loại phong lan này Để hoàn hảo hơn, chúng ta còn phải học hỏi tuỳ theo thời tiết, khí hậu, nơi trồng và nguồn nước tưới ở mỗi nơi đều khác nhau Chúng ta cần phải thay đổi sao cho thích hợp khi cây có những dấu hiệu tốt hoặc xấu, và từ đó chúng ta rút ra được kinh nghiệm và cách trồng thích hợp nhất cho chính mình Đó chính là cách trồng hoa lan tốt nhất Tôi xin chúc cho các bạn thành công mỹ mãn và cây hoa lan của các bạn sẽ sống lâu và cho hoa đẹp

Từ khi chính phủ Hoa Kỳ ra lệnh cấm khai thác rừng thông tại vùng Alaska, giá vỏ thông trồng lan tăng lên vùn vụt Các nhà trồng lan phải tìm những vật dụng khác để thay thế hầu

hạ bớt chi phí Trong những năm gần đây vỏ dừa, sơ dừa, bột

dừa, rêu, đá được nhập nội và được các nhà trồng lan đem ra

thử nghiệm và khá thành công và làm cho giá vỏ thông đứng

hẳn lại

VỎ DỪA (Coconut husk chip)

Vỏ dừa là một chất liệu rất tốt để trồng lan bởi vì vỏ dừa:

• Mau ngấm nước và lâu mục tới 5 năm trong khi vỏ thông

chỉ có 3 năm

• Giữ nước nhiều hơn vỏ thông cho nên không cần tưới nhiều

• Rất thông thoáng

• Có một nồng độ thích hợp với lan pH 5.2- 6.5

Nhưng vỏ dừa cũng có những khuyết điểm:

• Không giữ cây chặt chẽ như vỏ thông

• Có chất tannin tác hại đến rễ cây và cây non, ngoài ra có

nhiều chất muối do cây mọc ở bờ biển hay vùng nước lợ,

hoặc giả các nhà chế biến dùng nước mặn để rửa và hay có

nấm trắng làm nước khó ngấm vào

Vỏ dừa ép khô

Để khắc phục những khiếm khuyết kể trên chúng ta nên tìm cáchcột cây vào chậu và phải ngâm nước trước khi dùng Hãy bỏ qua lời nói của nhà chế tạo, vỏ dừa cần ngâm nước từ 24-48 giờ rồi xảnước đi, thay nước mới 4-5 lần cho tới khi nước trong hẳn Để trừ nấm trắng hãy bỏ một chút vỏ gỗ thông đỏ (Redwood bark) trộn chung với vỏ dừa.

Tùy theo loại lan người ta trộn vỏ dừa như sau:

- Loài lan cần giữ ẩm thường xuyên như Paphiopedilum, Phalaenopsis, Zygopetalum v.v… từ 90% vỏ dừa và 10% vỏ thông

- Loài lan như Cattleya, Oncidium, Cymbidium v.v trộn 70% vỏ dừa, 20% vỏ thông và 10% gạch, đá, than hay vỏ sò

Tại Thái Lan người ta trồng lan trong quả dừa hay trong những mảnh vỏ rất lớn Ngoài ra người ta còn dùng sơ dừa (Coconut fiber) hoặc dùng bột dừa 70% (Coconut coir), đá bọt 10% (perlite)

và than 10% rất tốt để trồng những cây lan nhỏ và những loài có

rễ nhỏ

ĐÁ

Gần đây người ta dùng nhiều loại đá để trồng lan

Diatomite là thứ đá do các khoáng chất hóa thạch được nhiều người ưa chuộng vì thấm nhiều nước tới 150% so với trọng lượng, không chất độc hại nhưng giá khá đắt $30 USD một bao với dung tích 1 cf hay 60 lít Thứ đá này không mục rất thích hợp với Dendrobium, một loài lan không ưa thay chậu

Aliflor là một thứ đá nhẹ rỗng ruột thường dùng riêng

hoặc trộn chung với các thứ khác để có sự thông thoáng.

Đá này rất đắt khoảng $9 USD cho ¼ cf Đặc điểm của

thứ đá này là có tác dụng chống sự thối rễ và mọc cây cỏ

trong chậu.

Núi đá lửa Volcano rock hay Lava rock, đá ở ven suối

River stone, Pea gravel cũng có thể trộn chung với sơ dừa

hay vỏ thông mà đỡ tốn tiền hơn nhiều Nhưng núi đá lửa

thường hay giữ chất muối và các thứ đá khác không ngấm

nhiều nước Ngoài ra có thể dùng gạch, ngói hay than củi thay thế cũng được.

RÊU Sphagnum moss

Thứ rêu tốt nhất để trồng lan sản xuất từ Tân tây lan (New Zealand) thứ này mầu xanh vàng rất sạch, có tác dụng không

có nấm Thứ sản xuất tại Ba Tây (Brazil) hay Chí Lợi (Chile) cũng được nhưng không tốt bằng Không nên dùng những thứ

từ Trung quốc hay Canada không được sạch và mau mục

Rêu chỉ thích hợp với những cây lan trồng trong chậu nhỏ từ 6" hay 15 phân trở xuống Rêu giữ nước rất nhiều nên không thích hợp với Dendrobium, Cattleya, Laelia v.v

Khi trồng không nên nén chặt quá và cũng không lỏng quá và phải thay mỗi năm một lần Nếu không, rêu muc nát, giữ quá nhiều nước và chất muối làm cho hư rễ lan Lợi điểm là có thể dùng chậu nhỏ và không cần tưới quá thường xuyên

CHÚ Ý

Vỏ dừa đã ngâm nước

Trước khi trồng lan các vật liệu phải cần ngâm trong nước có pha:

• Physan 20, thuốc khử trùng, khử nấm 1-2 thìa cà phê cho 1 gallon hay 4 lít nước

• Phân bón 15-15-15 với dung lượng ½ thìa cà phê cho 1 gallon hay 4 lít nước

• 10 giọt Superthrive hay 1 viên thuốc ngừa thai cho1 gallon hay 4 lít nước

• 1 thìa súp B1 cho 1 gallon hay 4 lít nước cho mau mọc rễ

Dendrobium là loài lan (genus) đông đảo nhất với hơn 1000

giống (species) nguyên thủy được chia thành 40 nhóm

(sections) thuộc giòng dendrobiinae Loài lan này xuất xứ từ

Ấn độ sang đến Á Châu tới quần đảo Tahiti, trên từ Hàn Quốc

đến Nhật Bản xuống dưới Châu Úc và Tân tây lan Vì vậy khí

hậu khác nhau cho nên cách trồng cũng khác: về ánh sáng,

nước tưới Trong bài này chỉ nói chung chung về những giống

mọc trong những vùng thuộc Đông Nam Á Châu và Việt Nam

mà thôi

Dendrobium do tiếng La tinh, "dendro" nghĩa là cây, còn chữ

"bios" nghĩa là sự sinh sống Do đó dendrobium được hiểu

là cây lan sống ở trên cây (epiphytic) hay phong lan Tiếng

Việt thường gọi là lan Hoàng Thảo có lẽ bởi vì trước kia chúng

ta không phân biệt giữa loài và giống nên chỉ nhằm vào các

cây có hoa mầu vàng mà thôi Thực ra lan Dendrobium có

nhiều mầu sắc và hình thái khác nhau Hiện nay có nhiều

người dùng chữ Đăng lan thay cho Dendrobium như Cát lan

cho Cattleya chẳng hạn

Trồng lan Dendrobium không quá khó, nếu chúng ta nắm

được những bí quyết căn bản của loài này và nguồn gốc

nguyên thủy của nó Sau đây là cách trồng của các cây lấy về

từ rừng và những cây đã được trồng từ hạt hoặc cấy mô nghĩa

là đã được thuần hóa

Nhiệt độ

Nhiệt độ ảnh hưởng rất nhiều đến sự tăng trưởng của cây cối,

Vào mùa hè nóng nực cây phát triển nhanh hơn cho nên cần

nhiều độ ẩm và nước Phần lớn các cây này thích hợp với

nhiệt độ ban đêm vào khoảng 50-60°F (10-16°C) và ban ngày

vào 70-90°F (21-32°C) Nếu trời nóng hơn nhiệt độ ở trên

chúng ta nên tưới cây thường xuyên hơn, cây sẽ không bị tình

trạng căng thẳng (stress) hay nóng cháy

Ánh Sáng

Ánh sáng rất quan trọng cho cây lan vì nó trực tiếp giúp cho cây tạo ra chất nuôi dưởng cho cây tăng trưởng nhanh Nếu thiếu ánh sáng cây sẽ yếu mềm và chậm phát triển, không những thế mà có thể làm cho cây không ra hoa được Nhưng nếu quá nhiều ánh nắng sẽ làm cho cây bị cháy lá hoặc chết cây con

Nước

Nước rất quan trọng cho cây để tăng trưởng Vào mùa hè cây cần nước nhiều hơn là mùa đông Nếu thiếu nước cây sẽ không phát triển và có thể bị chết khô Nhìn thấy thân cây hoặc lá cây bị nhăn nheo, chúng ta biết là cây bị thiếu nước Vào mùa hè chúng ta có thể tưới 2 lần một tuần, nếu trồng trong chậu nhựa, còn mùa đông chỉ tưới mỗi tuần một lần là đủ Tưới quá nhiều cây sẽ bị úng thủy

và sẽ bị thối rễ và tạo cho cây dễ bị nhiễm trùng hoặc nhiễm nấm rồi chết

Độ ẩm

Độ ẩm cũng rất cần cho cây được phát triển nhanh hơn và hoa cũngtươi tốt và lâu tàn Trung bình cây cần độ ẩm khoảng từ 40-60% vàoban ngày và từ 60-90% vào ban đêm cây sẽ tươi tốt hơn Với độ ẩm cao, lá cây và rễ cây sẽ có thể hút hơi nước trong không khí khi cần thiết

Bón Phân

Đăng lan cần nhiều phân bón vào mùa hè hơn là mùa đông vì mùa

hè cây tăng trưởng nhiều hơn Nếu có đầy đủ chất dinh dưỡng cây sẽmau lớn, ra nhiều hoa và hoa to hơn Ta nên dùng phân 20-20-20 hoặc 15-15-15 để bón quanh năm và 6-30-30 để kích thích cho ra hoa Chỉ nên dùng ¼ hoặc ½ thìa cà phê với một gallon (4 lít) nước

để tưới cây mỗi tuần Nếu dùng quá nhiều thì dễ bị cháy lá và cháy

rễ cây Nếu thấy ngọn lá bị cháy đen tức là nhiều phân quá, hãy

ngưng bón phân trong 2 tuần rồi mới tưới phân trở lai Ta cũng nên tưới nước không phân mỗi tháng một lần để rửa hết chất nuối đọng trong chậu.

Rung chuyển

Sự rung chuyển của cây cối trong thiên nhiên cũng rất quan trọng không kém các phần khác Từ sự rung chuyển nhờ gió hay mưa, những sinh vật chung quanh và âm thanh của các côn trùng cũng như các loài dã thú, tôi tin tưởng rằng cây sẽ sống tốt hơn, ít bệnh tât hơn khi trở về với bản chất thiên nhiên của nó Có những cây lan rừng khi mang về sẽ không có cách nào mà trồng tốt được như khi còn ở trong thiên nhiên

Chú ý

Cây lan Den hercoglossum (hồng câu) sau 1-2 năm sẽ rụng hết lá để ra hoa hay cây non.Hoa sẽ tàn sau 2-3 tuần Lan

chịu nước vào mùa hè, bớt tưới nước vào mùa đông

Những cây Den anosmum (dã hạc), lituiflorum, pulchellum, lowianum, finlayanum, heterocarpum, parishii,

pieradii, nobile (Thạch hộc), tortile, chrysanthum, wardianum sẽ rụng lá trước và khi đang ra hoa Cần tưới nhiều

nước vào mùa hè và mùa đông thì bớt tưới

Những cây Den amabile, chrysotoxum (Kim điệp), farmeri, densiflorum, moschatum (Thái

bình), thyrsiflorum (Thủy tiên), brymerianum, fimbriatum, lindleyi không rụng lá và xanh tốt quanh năm Những cây

thuộc loại này đừng bao giờ để khô

Những cây lan có thân hình dáng như củ khoai và hoa mầu vàng thường hay bị những con ong vò vẽ và chuột đến viếng thăm, hãy nên cẩn thận

Tất cả những yếu tố trên đây là điều cần thiết cho cây nói chung và Đăng lan hay Hoàng thảo nói riêng theo kinh nghiệm của tôi Muốn cho cây hoa được tốt đẹp, lâu bền hơn chúng ta phải học hỏi, nghiên cứu làm sao chỗ chúng ta nuôi trồng cómột khí hậu, nước tưới độ, ẩm, ánh sáng, gió vật liệu, phân bón giống như môi trường nguyên thủy của mỗi loại cây Như vậy quý vị sẽ thành công mỹ mãn trong việc nuôi trồng những giống lan Việt Nam

Đây là kỹ thuật nuôi cấy mắt cây hay còn gọi là kỹ thuật giâm cành, mà ở VN gọi là cấy mô phân sinh

Từ các chồi mắt (buds) "ngủ" bạn có thể sản xuất ra một hoặc nhiều cây (sinh sản vô tính)

Mắt cây (node) là gì?

Cây thường tạo ra các chồi "ngủ" để chắc chắn rằng cây có thể sống còn, nếu chồi ngọn chết đi hoặc bị sâu bọ ăn Trong một thời dài, khi ngọn lớn lên và sản xuất chất điều hoà sinh trưởng (hormone – kích thích tố) để ngăn cản sự phát triển của các chồi khác trên thân cây Nếu ngọn chết đi, chất điều hoà sinh trưởng bị thiếu hụt và các chồi "ngủ" bắt đầu phát triển

Phalaenopsis Mắt cây Phalaenopsis (hình chi tiết)

Bạn có thể tìm chồi ngủ ở đâu?

Mắt cây có thể tìm thấy như:

• trên thân Phalaenopsis, Doritis và Phaius

• trên thân hành của Dendrobium

• dưới gốc của Cattleya

Giâm cành trên đất

Sửa soạn mắt cây

Chúng ta hãy thử làm theo kỹ thuật sau với Phaius tankervilleae và sẽ có kết quả rất tốt Trong một lớp học, những người tham gia đã nhân giống thành công Phalaenopsistrên bổi rêu (peat, sphagnum moss) Bạn hãy xem hình

cây Phalaenopsis ở phần dưới đây:

Nhân giống Phalaenopsis trên bổi rêu

Một trong những người tham gia lớp học của chúng tôi nhân giống thành

công Phalaenopsis trên những bổi rêu.

Cách làm:

• nhúng ướt bổi rêu dưới vòi nước.

• trải rộng trên một cái khay nhựa, đổ lấp đầy khoảng trống giữa những bổi rêu với cát sa thạch (silica) và đổ một ít nước + nước dừa và trong khay

nhựa.

• đặt khay nhựa vào trong lò microwave khoảng chừng 3 phút.

• bỏ một ít rêu (moss) vào trong cát khi đã nguội.

• cắt cành hoa khoảng 3 cm trên và dưới mắt cây.

• lột bỏ các màng bao (bracts).

• đặt các đoạn mắt cây và trong bổi rêu

• đậy khay nhựa với lớp plastic và đặt khay dưới ánh đèn trồng cây.

Mắt cây phù hợp là bạn cắt 3 cm ở phía trên và dưới mắt của cành hoa Điều rất quan trọng là phải dùng dao bén, bởi vì dao cùn làm các mô bị tổn thương rất nhiều Kế đó bạn hãy cẩn thận gỡ bỏ các màng bao

Đặt mắt cây vào trong đất trồng:

Đặt mắt cây đã sửa soạn nằm ngang trong đất trồng, mắt cây phải ở phía trên