Receptor màng tế bào và tác dụng của thuốc

NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC... Lớp lipíd đỏiỊ i 1 Protein xuyẻn màng phỉa ngoài Glycoiỉpid Glycoprotein Chuỗi bẻn oligosaccharid của glycophonnGlycolipỉd ProteinOlycophorin spectrin chuỗi pKlypep

LỜI G iới THIỆU

N h ằ m đ á p ứ n g n h u c ầ u ti m h iể u Líà n â n g cao tr ìn h độ c ù a c á n bộ

tr o n g n g à n h , N h à x u ấ t b ả n Y học t ổ ch ứ c in ấ n v à x u ấ t b ả n cuốn

s á c h "R eceptor m à n g t ế bào và tá c d ụ n g c ủ a th u ố c " d o G S T S N g u y ễ n X u â n

T h ắ n g • C h ủ n h iệ m B ộ m ô n H oá s in h T rư ờ n g Đ ạ i học D ược H à N ộ i biên

so ạ n N ộ i d u n g sá c h đ ã được tá c g iả n g h iê n cứ u, g iả n g d ạ y n h iề u n ả m sa u

đ ạ i học về v à n đ ể n à y,

C uốn sách n à y giớ i th iệ u cho các bác sỉ, dược sĩ, s in h viên Đ ại học Y Dược

n h ữ n g k iế n th ứ c cơ bản, h iện đ ạ i uề receptor m à n g t ế bào (m ộ t k h á i n iệ m y

s in h học m ới được t h ế giớ i đ a n g q u a n tâ m và p h á t triển , g ắ n liền với s ự hiểu

b iế t về cơ c h ế m iễ n d ịc h • b ện h học p h â n tử • tá c d ụ n g của th u ố c ở góc độ dưới

t ế bào) N g o à i p h ầ n cơ bản, sách g iớ i th iệ u m ộ t sô' lo ạ i receptor m à n g t ế bào

th ư ờ n g g ặ p và tá c d ụ n g củ a th u ố c có t h ể g iú p ứ h cho s ự h iể u biết về cơ chẽ

s in h bệnh d o receptor g ã y ra là m cơ sở l ý lu ậ n cho việc s ử d ụ n g th u õ c trong

đ iể u tr ị bệnh.

S á c h d ề cập đ ế n m ộ t tro n g n h ữ n g v ấ n đ ề q u a n trọ n g uà m ới n h ấ t trong lỉn h vực y s in h học h iệ n đ ạ i m à b ấ t c ứ c á n b ộ y t ế nào c ủ n g c ầ n thiết.

C h ú n g tôi h y vọ n g rằ n g cuổn sá ch sẽ đ e m lạ i n h iề u h ữ u ích cho b ạ n đọc

T u y đả có sứ a ch ữ a y à òô’ s u n g n h iề u tr o n g n h ữ n g lầ n tá i b ả n so n g cuốn sách

n á y chắc c h ắ n vẩn còn có th iế u sót; rấ t m o n g độc g iả g ó p ý đ ể lầ n x u ấ t b ả n sa u

d ư ơ c h oàn h ả o hơn.

NHÀ XUẤT BẢN Y HỌC

LỜI NÓI ĐẦU

C hủ n h iệ m Bộ m ôn H oá sin h ,

T rư ờ n g d ạ i học DưỢc H à Nội

P h ầ n m ộ t

NHỮNG NÉT C0 BẢN VẾ SINH HỌC MÀNG TÊ BÀO

1 M ỏ ĐẨU: v a i trò q u a n tr ọ n g c ủ a m à n g

N h ữ n g n ả m g ầ n đ â y v a i trò s i n h h ọ c c ủ a m à n g đ ã được n h i ể u n h à n g h i ê n

c ứ u q u a n tâ m v à c h ú ý bỏi vi n h i ề u q u á Irìn h s ô n g k h ô n g i h ê i h i ế u v a i t r ò cú a

m à n g M à n g t ế b à o c h iế m giữ v a i trò q u a n tr ọ n g tr o n g niọi tioạL d ộ n g cúu l ô bào

h o à ch ứ c p h ậ n cơ b á n c ủ a t ế b à o n h ư s i n h s ả n b iệ t hoá n h ậ n d iệ n , di c h u v é n

v ậ n c h u y ể n q u a m à n g T ê b à o u n g t h ư m ấ t h ế t c á c c h ứ c p h ậ n k ie m tra n ê n siiih

ra đặc t i n h mới n h ư p h â n c h ia t ê b à o n h a n h , vó h ạ n , tỉ\iig c ư d n g x â m lấ n v a o cac

mô b ìn h th ư ờ n g v à đ i c ă n ndi n à y q u a nơi k h á c N h ữ n g d ặ c t in h n à v liêm quan

c h ặ t c h ẻ t r ê n b ể m ặ t m à n g t ê bào c h o n ê n có người nói r à n g u n g t h ư là b ệ n h C'úa

m à n g M à n g tẽ b à o liê n q u a n d ế n n h ậ n d i ệ n c á c vi k h u ẩ n , v ir u s c á c k ý sinih vậi

N g h i ê n c ứ u m ả n g g iú p tìm h iể u cơ c h ế b ẩ m s i n h c ù a c á c v i s i n h v ậ t dó, Đỉặr biệi

t r o n g lâ m s à n g , đ iể u trị m u ô n tìm h iể u cd c h ê b ẩm s i n h t’ủ a th u ô c đ i v à o tô t à o

p h ả i n g h i ê n c ứ u m à n g T r o n g n h ữ n g n ả m g ầ n đ â y m à n g Hpid n h â n tạ o diược sú

d ụ n g là m c h o t h u ố c có h iệ u lực hơn H i ể u dưỢc b ả n c h ấ i v ậ n c h u v ế n q u a m àng, các bác s ĩ s ẻ d ề x u ấ t dược n h i ề u p h ư ơ n g p h á p trị liệ u m ới có h iệ u q u à đôi vớ i hà n g

lo ạ t b ệ n h d ẫ n tr u y ề n x u n g d ộ n g t h ầ n k in h , c á c b ệ n h t h ậ n c ấ p , m ạ n tín h V V Đôi với m i ễ n d ịch tẻ b à o v à m iễ n d ịc h g h é p cd q u a n , v iệ c t ìm h iể u m à n g b ể mậit dóng

k i n h , c ư ờ n g g iá p Irạ n g b ệ n h tá , đ á i i h ả o d ư ò n g c a o h u v ế t áp dị ứ n g , u n g thư,

MF: c á c sợi vi thể (microíilaments); MT: c à c ống siéu vi (microtubules)

- Lớp á o b ể m ậ t t ế b à o (cell s u r f a c e c o a t ) c h ứ a n h i ề u p o lv s a c c h a r id c ò n dược

gọi l à lớp g ly c o c a ly x , n ằ m p h ía n g o à i m à n g b à o tư ơ n g Lớp b ề m ặ t t ế b à o n à y t h ấ y

rõ ỏ m à n g vi k h u â n

- M à n g b à o tư ơ n g còn gọi là p l a s m a m e m b r a n e h a y m à n g t ế b à o (cell

m o t n b r a n e ) dược c ấ u tạ o c h ủ y ế u bởi lip id v à p r o te in Đ â y là lo ạ i m à n g c ủ a h ầ u

h ế t tẽ’ b à o đ ộ n g vật.

- P h í a b ê n Ir o n g m à n g b à o tư d n g được l i ê n k ế t bới c á c p r o te in có t ín h c h ấ t

co d u ỗ i t r o n g h ệ t h ố n g m ic r o f ila m e n t v à m ic r o t u b u le s p r o te in g ắ n c a lc i ( c a l m o d u l i n ) C á c I h à n h p h ầ n n à y liê n k ế t k h ô n g c h ặ t c h ẻ với m à n g b à o tư ơng,

k h a c VƠI lơp a o bè m ạ t , l e b a o lie n k e t c h ặ t c h é hơn Lơp a o p h ú be m ạ i t e b a o giu

bào-2.1 Thành phán hoá học của m àng tê bảo

M à n g được c ấ u tạ o bơi c á c p h â n t ử lip id , p r o te in v à đ ư ò n g Ví d ụ m à n g h ồ n g

c ầ u g ồ m 45% là lip id 45% p r o te in v à k h o ả n g 10% là đ ư ò n g C ác m à n g k h á c n h a u , cáo p h â n l ú n à v t h a v dối n h ư ỏ m à n g g a n lư ợ n g lip id k h o ả n g 40%, p r o te in 60% và

g l u c i d c h ư a (ìầ y 1% M à n g m y e lin th ì lip id g ầ n 80% ( h ìn h 1.2).

Màng (M) 0 Thànft phán % M.myelin

H ỉn h 1.2 Tỷ lệ % lipid v à protein trong m àng

2.1.1 L ip id m àng tế bào

C h ủ y ê u là p h o s p h o lip id t r o n g đ ó 4 loại c h i ê m t ỷ lệ c h í n h l à p h o s p h a t id v l

e t h a n o l a m i n (P E ) v à P S , PC, s p h i n g o m y e l i n (SM ) P E v à P S t h ấ y n h i ề u ở bể m ặ t

m à n g tiế p x ú c với b à o tư ớ n g còn PC, S M t h ì ờ b ề m ậ t tiế p x ú c với m ôi trư ờ n g b ên

n g o à i c ủ a t ế bào C ác acid béo ở m à n g t h ư ò n g là lo ạ i 16 v à 18 ca rb o n có 1 nôì dôi,

2 nối đôi v à loại 2 0 carb on có 4 nỗì đôi, lip id m à n g x ế p t h à n h 2 lớp P h ầ n ưa nước

c ủ a lipid h ư ớ n g r a n g o à i, p h ầ n k ỵ nưdc h ư ó n g v à o tr o n g P h o s p h o lip id k h á c n h a u

v ề tỳ lệ th e o lo ạ i m à n g ( h ìn h 1.3).

C h o ỉe s te r o ! c ó n ồ n g đ ộ c a o ỏ lớp lip id n g o à i ỏ d ạ n g e s t e h o á v à liê n k ế t lỏ n g

lẻ o vỏi tn à n s liê n q u a n d ê n tín h lỏ n g c ủ a m à n g n ên ả n h h ư ỏ n g đ ế n m ột s ô c h ứ c

C h o le s t e r o l á n h h ư ớ n g d ô n d iệ n tíc h c ủ a m à n g m ò n g m ột lớp tạ o n ẽ n sự

v ừ ỉ g c h ắ c t u ỷ th u ộ c s ố lu ợ n g ste r o l V a i Lrò q u a n tr ọ n g c ú a lip id là d u y tri và

n á i g c a o k h á n á n g h o ạ t d ộ n g c ủ a e n z y m c ủ n g n h ư dôì với th ụ t h ế r e c e p to r m à n g

t ế rắo. T r o n g n h i é u t r ư ò n g hỢp lip id ả n h h ư ò n g r ấ t tón dÔJ v ổ i k h ả n ả n g m iễ n

dụn c ú a t ế bào N h i ề u trư ờ n g hợp c h o t h ấ y lip id t ă n g c ư ò n g k h ả n ả n g t ạ o m iề n

100

Phosphatidyicholin sphingomyelin

I ' Ị phos phatĩdy Mầog (M) 0 Phosphoỉỉpid %

M.baotUững M.Golgi

Phosphatidyisdrìn PhOBphatidy I inositol Carđioỉipin

100

M.lưới nội bảo tưong sắn sùi M.nhần

M ngoài ty thể

M ỨXJn9 ỉy ttiể

H ln h 1.3 T h à n h p h á n llpid m à n g c ù a t ế b à o g a n c h u ộ t a: % những thành phán lipíd chinh s o với tổng lượng lipid Phấn "khác" chỉ mono,

di v à triglycerid, AB, choleslerol e s te ho á b: Thành phán % phospholipid s o với tổng lưạng phospholipid

2 í 2 P rotein m àng té bào

P r o t e in x u v ê n q u a màiiK: c h iế m k h o ả n g 70% p r o te in m à n g , m u ô n t á c h p h ả i

d ù i g c h ấ t p h á m à n g n h ư d e t e r g e n t X - 1 0 0 C h ú n g g ồ m c á c e n z y m liên k ế t m à n g , pir«tein v ậ n c h u v ê n , p ro tein k h á n g n g u y ê n , p r o te in n h ậ n d iệ n v.v,.

P r o t e in n ả m ỏ rìa m àn g: c h iê m k h o ả n g 30% p r o te in m à n g , được t á c h khòi

m iìng b ằ n g nước d ễ d à n g C h ú n g là p r o te in e n z y m , c á c sỢi vồ c á c ô n g s iê u vi n ằm

d ư í i m àn g.

Một sô* loại p r o te in d ã đưỢc tá c h v à t i n h c h ế gồm c á c loại như:

* P r o t e in v ậ n c h u y ể n c h iê m k h o ả n g 5-10% gồm t ừ 10 d ế n 2 0 loại.

+ P r o t e in k h á n g n g u y ê n lo ạ i h o à hợ p t ổ c h ứ c v à đ ặ c h iệ u r ủ a ly m p h o bào

c h ế m sô lượiifí 10^' p h â n tứ tr o n g m à n g đối v ó i các Ig.

+ P r o t e in n h ậ n d iệ n gồm n h iề u loại, t r o n g đó lo ạ i n h ậ n d iệ n le c t in c ó tới 1 0 ’ plhin t.ử t r ê n m ặ t m à n g

+ P r o t e in e n z y m r ấ t p h o n g p h ú g ồ m n h i ể u lo ạ i tr o n g d ó c ó a d e n y l c y c la s e ,

A TPase là m ộ t t r o n g h à n g lo ạ t m e n q u a n t r ọ n g có n h iề u ý n g h ĩ a s i n h học.

2.2 Các loạỉ màng tê* bào (hình 1.4)

Máng bồo tương màng đòi 55%

Thể Goígi máng đơn Lưòi nôi bào tương màng đon

Ty thể mảng đôi mànọ ngoài, màng irong

H iệ n n a v c ấ u tr ú c m à n g b à o tư ơ n g c ò n n h i ề u m ô h ì n h v à g iá i h u y ê t d ê n g h ị,

t u v v ậ y g iá t h u v ế t v ề m ó h ì n h c ủ a S i n g e r v à N ic o ls o n (1 9 7 2 ) dược t h ừ a n h ặ n hơn

( ’h ú lliic h : (a) n h ữ n g c h ù v i è l tắt

l‘(^ p h o s p h a t i d v l co lin ; F*E: p h o s iỉ h a t id y l e t h a n o l a m i n

l’S; p h o s p h a t i d y l ser in ; PI; p h o s p h a t i d v l in o s ito l

PG: p h o s p h a t i d v l glvcerol; D r r , c a rd io lip in ; PA: p h o s p h a t id ic acid

SP; s p h i n g o m v e l i n

(b): l y s o p h o s p h a t i d v l colin

C ác lo ạ i lip id lạ n m à n g dôi, t r o n g đ ó v ù n g c ó cực là v ũ n g ư a nưổc h ư ô n g ra

p h a m ôi t r ư ò n g n g o à i, c ò n c h u ỗ i đài c a r b o n là v ù n g k h ô n g p h â n cực, v ù n g k ỵ IIƯH' h ư ố n g v à o p h ía b ê n trong- N h ù n g t h à n h p h ầ n n à v th ư ờ n g p h â n phôi k h ô n g

d ềi tr o n g 2 lâp củ a m à n g M à n g b à o i ư ơ n g còn có c h o le s t e r o l d ạ n g e s t e liê n kết lỏnĩ lé o v ó i m à n g đ ó n g v a i trò d ệm dối vói t í n h lỏ n g c ủ a m à n g bởi vi c h ú n g có th ể

á n i h ư ớ n g đ ế n m ộ t s ô ch ứ c p h ả n n h ư m à n g v ậ n c h u y ế n các c h ấ t , d in h k ế t và nh;n d iệ n c ũ n g n h ư h o ạ t đ ộ n g c ủ a m ộ t s ố e n z v m m à n g t ế bào c ũ n g n h ư k h ả n ả n g

ih i m f ú a c h ấ t q u a m à n g - Vi d ụ lo ạ i bớt c h o l e s t e r o l l ừ m à n g h ồ n g c ầ u dà t á n g sự iháTi t'úa g lv co ro l T ư ơ n g tự n h ư v ậ y t ã n g t ý lệ e h o le s t e r o l/p h o s p h o lip id c ủ a h ồ n g

c h u ộ t l a n g cỉã k h ứ đ ộ th ấ m c ủ a c h ấ t k h ô n g đ iệ n ly C h o le s t e r o l có ả n h h ư ở n g clỏ’i Irạ n g t h á i h o á rắ n c ủ a c ấ u tr ú c m à n g p h o s p h o lip id , k ìm h ã m s ự c h u y ể n đ ộ n g

c ú i các c h u ỗ i a c y l tr o n g lớp dôi p h o s p h o iip id m à n g tê b à o là m g ìà m s ự t h ấ m của ( ’l g lu c o s e d iíò n g v à c a t i o n h o á trị 1 t ã n g đ iệ n trở củ a m à n g , k ìm h ã m s ự h o ạ t itộj|Ị eú a K ', N a ', A T P a s e

C ấu t ạ o lip id m à n g bào tư ơ n g g ồ m 3 n h ó m ch ín h : lo ạ i t r u n g t i n h n h ư ựly:eru] n h iổ u ò m à n g m y e lin , m à n g h ồ n g cầu; loại lipicỉ k iể m n h ư p h o s p h a t id y l (‘t h m o l a m i n p h o s p h a t i d y l c h o lin trội l ê n ó m à n g t y t h ế v à lipici acid

J ) h ( s p h a t i d i c , p s C ác a c id b é o ớ m à n g b à o tư ơ n g n h i ể u n h ấ t là lo ạ i 16:0; 18:0, 18; 18:2, 2 0 :4 ( s ố d ầ u !à s ố lượng c a rb o n , sô' s a u là sô’ lư ợ n g liô n k ế t đôi)

(ìlvolÌỊ)id có rihiéu ở m à n g b à o t ư ơ n g n h ư n g k h ô n g có ỏ m à n g ty th ế m à n g ty lạp

i h i ^ i ù u ( ' < 1 1 1 h u l i p i i i

MànK b à o iư ơ n g g ồ m 2 loại p r o le in c h í n h là p r o te in liê n k ế t x u y ê n m à n g và

pi o e m liên k ế l ớ r ìa m à n g P r o te in liê n k ế t rìa m à n g có t h ế tá c h k h ỏi m à n g b ả n g vtH l ố y ế u ớt Loại n à y ở p h ía tr o n g h a y p h ía n p o à i m ả n g t r o n g d ó các g ố c acid

;u n n ưa n ư ớ c i h i (lược p h ô b à y trò n bé in ặ i p h â n lử o6n c á c gôV a c id a m i n k ị nưóc

p h ú ngoài (“úíi m à n g t ê bào còn e n d o p r o t e in th ì ngưỢc' lại P rotp in x u v ẽ n m à n g

c h iím k h o á n g 8 0 ”ó p r o te in m à n g l ố b à o c ó v a i trò s i n h học q u a n tr ọ n g n h ư p r o te in

p r o i e i n v ậ n o h u v ể n , n h ặ n d iệ n c ủ a m à n g M ộ t s ố p r o te in n à v có I h ế liên

k ế t VỚI c ấ c gô’r clưòng ớ b é m ậ t b ê n n g o à i là n h ữ n g lo ại g lu c o p ro te in có v a i t r ò s in h

hcK đặc b iệ t Các a c id a m i n c ú a p r o te in m à n g là n h ữ n g a c id a m i n có cực n h ư A sp, ( ì l u Lys, A rg c á c loại a c id a m i n t r u n g g ia n n h ư S er, T hr, Tyr, H is G ly v à m ộ t sô’

a c ií a m in k h ô n g p h â n c ự c n h ư A la, V al, L eu , Iso le u C ys M et, Pro P h e , Try.

T h à n h p h ầ n acid a m i n c ủ a p r o te in m à n g tê b à o c ù n g tư ơ n g lự n h ư i h à n h Ị)l)an

c ú a o n z v m h o à ta n N h ư n g x e m x é t tỉ lệ acid a m i n kị nưỏí* c lù vổ k lì o a n g Iiìôl

p h ầ n ba t o n g số a c id a m i n c ú a m à n g , a c id a m in loại ỉìcul k h o á n g 20% v à ỉicul

a m in k iề m k h o ả n g 12% S ự k h á c b iệ t rõ rột n h ấ t là h à m lượny (\v s t r o n g niànK

r â t i h ấ p đ iế u n à v c h ứ n g tồ tr o n g m à n g ít c ầ u n ô i clisulTur P r o te in m à n i( Ihì

k h ô n g k ị nưóc hơn p r o te in h o à t a n v à p r o te in ở p h ía tr o n g v à p h ía n g o à i oó sự

n è n m à n g h ỏ n g c ầ u ỏ 2 lốp k h ô n g g iô n g n h a u Lóp lip id p h ía n g o à i có i h à n h p h ản

c h ủ y ế u p h o s p h o t id v l c h o lin v à s p h ii ìg o m y e lin , cỏn lốp h p id m à n g p h ía b à o tư ơ n g được tạ o n ê n bơi p h o s p h o lip id a m in n h ư p h o s p h a t id y l s e r in p h o s p h a t id v l

* Các phođpholipỉd khác nhau được tính theo sô' phẩn trảm của toàn bộ phosphohpỉd.

C â u tr ú c k h ô n g c â n đối c ủ a m à n g h ồ n g c ầ u được g â y ra bởi s ự k h ô n g cển

x ứ n g tr o n g c á c h s á p đ ặ t c á c n h ó m cự c củ a p h o sp h o lip id , các p h ầ n acyl v à c ả c điện

tử c ủ a c h ú n g S ự m ấ t c â n đối n à y được d u y trì có t h ế do s ự k h u ê c h tá n q u a I ịì

h ạ n c h ế c ủ a c á c p h â n tử lip id g iữ a 2 lớp v à s ự có m ậ t c ủ a c á c p h â n t ử g ly c o lip d

c h ỉ ở p h ía b ên n g o à i c ủ a m à n g t ế bào.

G ly c o lip id c ó v a i trò q u y ế t đ ịn h t r ọ n g h o ạ t d ộ n g c ủ a c á c n h ó m m á u A, B 0

v à h o ạ t đ ộ n g c ủ a c á c c h ấ t n h ậ n d iệ n b ề m ặ t đôi với c á c độc t ố v i k h u â n , v í dụ /i

k h u ẩ n g â y b ệ n h tả Lipid m à n g c ủ a c á c đ ộ n g v ậ t k h ô n g g iô n g n h a u (b ả n ^ 1.3).

clalton lìh ô c ả h a i p h ía c ủ a m à n g , có s ố lư ợ n g 10^

|)hi‘m từ t r ê n m ộ t t ế bào, Mỗi p h â n tử g ồ m 2 c h u ỗ i

p o ly p e p tid v à c ó i h ê k ế t hợp VỚI g ly c o p h o r in Loại

loại p r o te in đưực p h o sp h o r y l h o á ở p h ía b à o tư ơ n g

c ủ a tô bào n ó có t h ể liê n k ế t vài s p e c t r in v à các

(1): lớp dõi lipid tạo thành màng.

B ả n g 1.4: Một sỗ' đ ậ c trưng p h â n biệt giữa c á c proteỉn

đ ượ c n h ậ n biết rõ n h ấ t c ù a m à n g h ổ n g c á u người

C ác d ỉ c trưna P ro ỉein đ ỉn h 3 Glvcophorin Spectrln

Nhạy cảm vâi trypsin Không rõ

C hức phán chủ yếu Kènh dẫn anion Nhận diện virus cúm,

lectin hoạt động nhóm máu

Cố hoat đỏng Ca^‘

- A TPase

- G lycoph orin :

N ó là lo ạ i s ia lo g ly c o p r o t e in , liê n k ế t q u a m à n g , c ấ u tạ o t ừ 131 acid a m i n có Lrọng lượng p h â n tử k h o ả n g 3 0 0 0 0 d a lto n , p r o te in n à y n h ô c ả h a i p h ía c ủ a m à n g

Mỗi t ê b à o h ồ n g c ầ u c ó k h o ả n g 7.10'' p h â n t ủ g lv c o p h o r in T r o n g p h â n lứ glvcophorin có m ột đ o ạ n p ep tid d à i 2 3 acid a m in , tạ o xoắn a lp h a ờ tr o n g p h ạ m vi lớp dôi lipid c ủ a m à n g , tạ o phức hợp với p r o tein đ ìn h 3 Kháo vỏi ịirotein d in li 3 glycophorin n h ạ y cảm với trypsin G lvcophorin có vai trò d u y tri h o ạ i độ n g nhóm

m áu M N c h ã i n h ậ n d iện dô'i vói v ir u s c ú m , các c h ấ l lectin.

- S p ectrin ;

s p e c i r i n có t ê n k h á c là le c t in A p r o te in liê n k ế t với m à n g ó |)húi b à o Iiídnp,

g ồ m 2 c h u ỗ i p o lyp ep tid : c h u ỗ i a l p h a có p h á n tử lư ợ n g 2 2 0 0 0 0 d a lt o n , ch u ỗ ) a lp h a

p h ấ y (a') có tr ọ n g lư ợ n g p h â n tử 2 4 0 0 0 0 d a lto n Mỗi tê’ b à o có 2,2.10^ p ỉiãn tứ,

p r o te in n à y có chứ c p h ậ n cú a Ca*^ - A T P a s e (b ả n g 1.4).

N g o à i c á c p r o te in n à y m à n g h ổ n g c ầ u cò n cỏ n h ữ n g p r o te in v à e n z y m k h á c

n h ư n g s ố l ư ợ n g í t hơn n h ư N a ’ K ’ A T P a s e a c e t y lc h o lin e s t o r a s e v.v

2.2.3 Màng bào tuơng của tề bảo lym p ho

M à n g bào tư ơ n g c ủ a t ế b à o ly m p h o c ũ n g t h u ộ c m ô h i n h k h ả m lồ n g của

S i n g e r v à N ic o lso n M à n g b à o tư ơ n g t ế b à o ly m p h o g ồ m 2 lớp lip id t r o n g d ó PK và

PC c h iế m tới 70%, P C t h ì c a o hơn các t ế b à o k h á c, t h í d ụ t ế b à o ly m p h o c h iếm 10% t r o n g kh i đó ở m à n g t ế b à o g a n c h ỉ có 5,4% T ý lộ g iử a c h o le s t e r o i và

p h o sp h o ỉip id th ì c a o hơn c á c m à n g k h á c v à c ũ n g c h ứ a n h i ề u a c id béo chưH no

c h u y ể n dịch q u a lại kh i t ế b à o Ivm pho bị kích th íc h bới co n c a v a lin A (con A) Bán

c h ấ t của m à n g ly m p h o làm cho p h ân tử tr o n g m à n g dễ di r h u y ế n đ ế tạ o liên cấu trúc

m à n g m à tro n g d ó có cả lipid v à protein dược sắ p x ế p k h ô n g c â n xứng Các p h â n tứ globu lin m iễ n dịch th i c h ỉ k h u trú ở lớp p h ía ngoài, tro n g kh i đ ó h ệ ih ố n g cảc sởi và

ố n g thì chỉ liên k ế t d u v n h ấ t ỏ b ể m ặ t bên tro n g của m à n g t ế bào (h ình 1.6).

C hứ c p h ậ n c ủ a m à n g b à o tư ơ n g là d u y trì á p s u ấ t t h ẩ m i h ấ u , t h a m g ia tích

lũ y c h ấ t đ in h d ư ỡn g, đ à o t h ả i c h ấ t c ặ n b ã , s i n h t ổ n g hợp m ột s ố châ't c ù a t h à n h và

v ỏ n h à y t ế b à o , t h a m g ia v à o q u á tr ìn h p h o s p h o r y l hoá.

2.2.4 Màng nhăn

M à n g đôi q u a n h n h á n v à tạ o n ê n r ã n h n g ả n c á c h giừ a n h â n v à bào tương

M à n g n h â n có lỗ c h iế m 8-10% m à n g n h â n c h o c h ấ t đi q u a v à t h a y đổi tu ỳ t h e o t ế

b à o có t ổ n g hợp p h â n c h ia , t h a m g ia v à o q u á tr ìn h đ iề u h o à g e n v à v ậ n chu.\én

n h ừ n g s ả n p h ẩ m h o ạ t đ ộ n g gen.

Lớp lipíd đỏi

Ị i 1

Protein xuyẻn màng

phỉa ngoài

Glycoiỉpid

Glycoprotein

Chuỗi bẻn oligosaccharid của glycophonnGlycolipỉd

ProteinOlycophorin spectrin (chuỗi pK)lypep(id)B

H in h 1.6 Protein m à n g (A): proteín rìa m à n g d ễ tá c h chiét

protein xuyên m à n g rất k h ó tá c h chiết b ằ n g d u n g dịch nước

Màng hống cáu (B): vởí những "ãngter)" oligosaccharíd của glycoproteln v à glycoliptd mảng

2.2.5 Màng m ang lư ớ i n ộ i nguyên sinh (endoplasm ic reticulum )

T u ỳ i h e o s ự b ám các h ạ t rib osom t r ê n b ề m ặ t c ủ a m à n g , n gư ờ i ta p h â n c h ia

t h à n h m à n g lưối trơn h a y gồ g h ề C h ú n g c ó m ặ t t r o n g t ấ t cả các t ế b à o tạ o h ồ n g cầu , M à n g n à y m ỏ n g hơn m à n g b à o tư ơ n g 5 0 A “ M icro so m là m ộ t m ả n h m à n g nội

n g u y ê n s i n h có h ạ t th a m g ia t o n g hợp p r o te in b à i t i ế t ra n g o à i và p r o te in th a m giii x â y d ự n g các m à n g k h á c c ủ a t ế bào, t ổ n g hợp lip id (TG, PL) m à n g c h ứ a c h u ỗ i

n g a n v ặ n c h u v è n d iệ n tứ liê n q u a n đ ế n s ự o x y h o á NA D H ^ v à NADPH ^ H ệ t h ố n g

T h ự c c h ấ t !à m à n g tr u n g g ia n g iữ a m à n g lưói nội n g u y ê n s i n h v à m à n g bào

t ư ơ n g c h ử a t h y a m i n p y r o p h o s p h a t a s e b iể u t h ị lầ n lư ợ t t h e o t h ứ tự N- a c ety l

tiết-2.2.7 Màng ty lạp thế(m itochondría)

M à n g ty th ể là m ột m à n g p h â n tử k é p lip o p ro tein M à n g tr o n g có n h ữ n g n ẻ p

g ấ p lổi gọi là m ào, g iữ a m à o là k h o a n g h a y b u ồ n g Các m e n m à n g n g o à i là m en

c h u y ể n hoá a c id béo p h o sp h o lip id lip id N h ữ n g m e n d ặ c h iệ u c h ì d iê m c h o m à n g

M à n g đơn c h ứ a n h ữ n g m en t h u ỷ p h â n lipid n h ư lip a se, e s t e r a s e , phosphaLase,

th u ỷ p h ân glucid n h ư g ly co sid a se, h y a lu r a m id a se , n e u r a m in id a s e t h u ý p h â n ị)rotein

n h ư c a te p s in A, B, c , D E, đ ip ep tid a se ca rb o x y p e p tid a se a m in o p e p tid a se erizym

th u ỷ p h ân acid nucleic n h ư R N A se.

L y so s o m đ ó n g v a i trò là cơ q u a n t i ê u h o á củ a tê b à o đ ể t i ê u h o á các d ạ i p h â n

tử nội v à n g o ạ i bào, t i ê u v i k h u ẩ n , l ế b à o c h ế t M à n g ly s o so m có v a i tr ò đ ặ c b iệt

tr o n g việc d u y trì pH a c id s o với d ịch bào tương.

2.2.9 Màng peroxysom e

P eroxysom e là m ộ t m à n g đđn bao bọc các loại m e n c a t a ỉa s e , p ero x y d a se các

o x y d a se khác Nó có chức n ả n g p h á h u ý H2O2 độc với cơ th ể, oxy h o á N A PH v ngoài ty

th ể P e ro x y so m e sử d ụ n g r ấ t n h iể u oxy n h ư n g k h ô n g tạo ra ATP.

2.3 Các mô hỉnh cấu trú c màng tê' bào

2.3.2 Mỏ hinh m àng của G ortner và Grendel (1925)

Xác d ịn h đ iệ n tíc h lip id c ù a m à n g h ồ n g c ẩ u tr ả i t r ê n m ặ t nước g ấ p đ ô i d iện tíc h c ủ a t ổ n g s ố m à n g h ồ n g c ầ u được tá c h T ác g iả đ i đ ến g iả th u y ế t: m à n g tô bào

là m ộ t h ệ t h ô n g 2 lâp Hpid.

2.3.3 M ổ hinh m àng của Dawson và D anielli (1935)

D o k h ả n ă n g m à n g t ế b à o t h â y t h ấ p hdn n h iề u s o với t h ế n à n g c ủ a b ể mặt lớp lip id t r ê n m ặ t nước.

Khi cho t h ê m p r o te in v à o b ế m ặ t ló p p r o te in trả i t r ê n m ặ t nưóc th ì tạ o dược

t h ê n ă n g tư ơ n g t ự n h ư t h ê n ă n g ở bê m ặ t m à n g t ê bào T ừ đ ó tá c g ià đ ư a ra mó

hình m à n g là: m ã n g té bào là m ột h ệ th ô n g 2 lớp lip id v à được bọc b én n g o à i bới 1 lốp p r o le in

2.3.4 Mô hinh m àng của Roberston (1959)

Q u a n s á t m à n g được cô" đ ịn h b ằ n g o s m i dưới k ín h h iể n vi đ iệ n tử R ob erston đưa ra k h á i n iệ m đơn v ị m à n g cơ b á n 3 lớp: 2 lớp p ro tein d ậm đặc d iệ n tử n ằm nịtoài lớp lip id m ò đ ậ m d ộ d iệ n tứ hơn.

2.3.5 MÔ hinh m àng của Singer và N icolson (1972)

Dựa v à o kỹ t h u ậ t làm d ô n g lạ n h , bẻ g ã v m à n g (F re e ze ừ a c tu r e ), cộng hướng

từ h ạ t n h â n (n u c le a r m a g n e ú c r eso n a n ce ), lai g h é p t ế bào (h y b r id ly o f cell) cho

th ây các p h â n tứ protein k h ô n g c h ỉ n ằ m p h ía n g o à i m à n g m à ch u i s â u v à o bên trong m à n g T ác g iá x â v d ự n g m ô h ìn h k h ả m lỏ n g m à n g (F lu id m osoic m o d el of

m em b ran e): m à n p là h ệ th ố n g 2 lớp lipid lỏ n g v à các p h ả n tủ protein có t h ể n h ú n g trong đó với m ửc dộ nó n g s â u k h á c n h a u ( h ìn h 1.7 và 1.8).

Mô h ìn h có th ô h ìn h tư ợ n g h o á m à n g là m ộ t b iển lỏ n g lip id tr o n g d ó p ro tein Iihư n h ữ n g c ù lao tr o n g b iến lỏ n g đó {p r o te in s a s i s l a n d s in ílu id s e a s o f lipids).

B à n g th ự c n g h iệ m , người ta d ã x á c đ ịn h được m à n g s in h học ỏ t r ạ n g th á i bán lỏ n g ch o n ê n c á c i h à n h p h ầ n c ủ a m à n g có th ế đi c h u y ể n tro n g m à n g Khi

đ á n h d ấ u b à n g c l i ấ l phiU q u a n g ngưòi ta đ à p h á t h iệ n t h ấ v có s ự tr a o đổi c ạ n h

n h a u còn dược gọi là k h u y ế c h l á n b ên c ủ a n h ù n g p h â n t ủ lipiđ tro n g m à n g x ả y ra 10*' lầ n tro n g l g iãy, T h ự c n g h iệ m c ũ n g c h ì c h o t h ấ y có s ự đổi ch ỗ vị Cri các

p r o le in Iro n g m à n g n h ư s ụ di c h u v ế n củ a r ec e p to r đ ế n với a d e n v l c y cla se T ín h

ló n g c ủ a m à n g tê’ bào p h ụ th u ộc v à o t h à n h p h ầ n c ấ u tạ o n ê n m à n g , n h i ệ t độ bao

q u a n h m à n g , các ion v à |)H c ứ a môi trường N h ữ n g v ê u t ố n à v có t h ể làm cho

t r ạ n g th ái m ã n g i h a v đối lòn g, b án lò n g h oặc đ ặc 0 n li iệ t độ m à m à n g t ừ trạ n g

t h á i đ ặ c c h u y ế n s a n g lỏ n g h a y ngược lạ i gọi là đ iể m c h ả y lỏ n g h a y đ iế m đổi p h a

ctácỉ m ã n g K h i n l i i c t đ ô ỏ (.lưỏi d i c m đ ô i phu thì l i p i d mùn(ị; b i ê u h i ộ i t c õ u I r ú c t i i i h

t h ế v à npược lại kh i n l i i ệ l độ ở t r ê n đ iế m đổi p h a th ì lip id m à n g ở tr ạ n g th á i lỏng

C h u ỗ i acul b é o c à n g ngíin, c à n g n h i ể u liên k ế t c h ư a no k h ô n g có p h â n n h á n h thì

n h i ệ t độ đ iế m đổi p h a c à n g Ihấp T rái lạ i a c id b é o c h u ỗ i d à i b ă o hoà, n h iề u

n h á n h thì (liểm đổi p h a cao C h o le s te r o l đ ư a t h ê m v à o m à n g s è làm g iả m s ự di đõHE cù a cá(' cliuỗi carb on ỏ v ù n g n h ó m ưa nưóc S o n g d ầu tậ n b('n dối d iệ n của cáo c h u ỗ i dó v ẩ n di d ộ n g dược v à n h ư v ặ v là m c h o lip id m à n g k h ó đ i v à o tr ạ n g

i h á i gcl.

T, và T2; những thời điểm k h á c nhau Glycoprotetn mang:

G P ; di chuyển ngang dễ dàng: G P, bj hạn ché’ di chuyển

V ậ y c h o le s t e r o l là m d ịch c h u y ể n t ì n h t r ạ n g b á n lỏ n g v à o p h ía k ỵ nước bên

t r o n g c ủ a m à n g v à n â n g c a o d iể m đổi p h a c ủ a m àn g- S ự d u y tri t in h I r ạ n g b án

lỏ n g c ủ a lớp đôi lip id m à n g có ý n g h ĩ a q u a n t r ọ n g dôi vói cơ i h e s ô n g n h ư k h ả

n ă n g th íc h n g h i c ủ a các cơ t h ể k h á c n h a u đối với n h i ệ t đ ộ c a o h a y t h ấ p , sự tác

g iá i th íc h q u á tr ìn h s i n h m à n g v à s ự trả lòi m iẻ n d ịch v v T u y v ậ y t ín h lỏ n g của

m à n g v ẫ n c h ư a Lhê g iả i Lhích h ế t được q u á t r ì n h v ậ n c h u y ế n n h iề u c h ấ t qua màriK c ũ n g n h ư q u á tr in h c ú a s ự đ ín h k ế t v à n h ậ n d iệ n d ặ c h iệ u c ủ a m à n g

3 CÁC CHỨC PHẬN SINH HỌC CHỦ YẾU CỦA CÁC CHẤT LỚP Á o BỂ MẶT TẾ BÀO

Lớp á o b ể m ặ t tê’ b à o là các p h ứ c hớp g ly c o lip id v à g ly c o p r o te in dược h ìn h

t h à n h do s ự liê n k ế t các t h à n h p h ầ n lip id v à p r o te in c ủ a m à n g vâi n h ữ n g gốc

đ ư ò n g c ú a m à n g b à o tư ơng N ó có n h iệ m v ụ p h ủ p h ía n g o à i m à n g b à o tư ơ n g với I\hiểu ch ứ c n à n g q u a n trọng.

3.1 G lyco lip id và glycoproteỉn của lớp áo bể m ặt tè' bào

M à n g k h à m ló n g củ a t ế b à o đưỢc h ì n h t h à n h bơi lip id v à p r o te in m à n g t ế bào t r o n g đó m ộ t p h ầ n n h ỏ c ủ a t h à n h p h ầ n n à y l i ê n k ế t v ó i các gôc đ ư ò n g tạ o n ên

g ly c o lip iđ v à g ly c o p r o te in p h ủ ở b ê n n g o à i m à n g N g o à i 2 d ạ n g nói trên,

c a r b o n h v d r a t còn dược liê n k ê t với m à n g ở d ạ n g p o ly s a c c h a r id tự đo T ấ t cả 3

d ạ n g cú a c a r b o n h y d r a t c h iế m k h o ả n g 3% t r ọ n g lư ợ n g m à n g G ly co lip id c h iế m t ừ 2

d è n 20'!'o lip id m à n g C a r b o n h v d r a t c ủ a g lv c o lip id t h ư ò n g là g a la c t o s e ừ u c t o s e , N

- a c e t y l g lu c o s e , N - a c e t y l g a la c t o s e v à N - a c e t y l n e u r a m in ic còn gọi là acid sia lic , G lv c o lip id c h ứ a m ộ t h a y n h i ề u p h â n t ủ d ư ò n g dược p h â n t h à n h 3 loại;

g ly c o lip id t r u n g t ín h , g ly co lip id a c id c h ứ a acid s ia lic v à g ly c o lip id ch ứ a acid

s u l í u r i c hoậc acid p h o sp h o ric G ly c o lip id còn được c h ia t h à n h g ly c e r o - glyco lip id ,

s p h i n g o - g ìv c o lip id tu ỳ th u ộ c v à o a lc o l c ủ a g ly c o lip id là g ly cero l h a y s p h in g o z ln

G ly c o p r o tc in là n h ũ n g p o ly s a c c h a r id liê n k ế t với gôc s e r in h a y t r e o n in c ủ a protein bời n h ữ n g liên k ế t đ ồ n g h o á Irị P o ly sa c c h a r id t h ư ò n g là n h ữ n g d ư ờ n g t r u n g tín h

n h ư I) - g a la c t o s e , D • m a n t o s e , n h ữ n g đ ư ờ n g a m i n n h ư acid s ia lic P h ầ n lipid

t r o n g p h â n tứ g lv c o lip id đưỢc k h u t r ú ở m à n g b à o tư ơ n g c ò n p h ầ n p r o te in k h u trú

cá tr o n g lớp áo b ể m ặ l tê bào G ly c o lip id c h ứ a 27% h e x o s e , 16% h e x o s a m i n v à 4%

a c id sia lic Sô'% cò n lạ i c ủ a gôc đ ư ờ n g dược liê n k ế t v ố i g ly c o p r o te in ở m à n g h ổ n g rổii nKưíii T u ỳ th p o ai.t ràriK hiiộr f ủ a g ly r o r a ly x V(ìi mànR h ồ n e rẩii rn t h ế bnộr c-hậl h a v k h ô n g b u ộ c c h ặ t với n à n g C a r b o n h y đ r a t c ủ a lớp á o b ể m ặ t t ế b à o k h ô n g

g i ô n g n h a u C h ẳ n g h ạ n bể m ặ t t ế b à o ly m p h o ch ứ a n h i ề u g ly c o p r o te in và

t a r b o n h y d r a t loại a c id vỏi đ ộ d à y 3 5 0 Â Đ ộ d à y c ủ a m à n g h ồ n g c ầ u c h ỉ k h o á n ỉỉ

5 0 Ả Dộ d à y c ú a m à n g b ề m ặ t t h a v đổi t h e o các g i a i đ o ạ n p h â n c h ia s i n h s ả n của tê’ bì)0- ('hiVl tlinh k ế t bể m ậ t n h ư lo c tin tliư ò n g dược d ù n g đ ể n g h iê n cử u ih à n h

ph íìn c a r b o n h y d r a l bế m ặ t tê bào, C o n c a v a lin A được d ù n g đ ế p h á t h iệ n lốp áo bề

m ặt tê b à o ly m p h o đ ế p h á t h iệ n sự k h á c n h a u g iữ a bề m ặ t t ế b à o ly m p h o B v à T

là các tiể n c h ấ t c ủ a k h á n g n g u y ê n C ác k h á n g n g u y ê n n à v dượr g o i ỉà k h á n g

n g u y ê n n h ó m m á u n h ư n g c h ú n g cQng có ở n h iề u lo ạ i t ế b à o k h á c c ủ a cơ t h e cỉược

p h â n bô' r ộ n g răi ỏ đ ộ n g v ậ t c ũ n g n h ư ơ th ự c v ậ t L a n d s t e i n e r n ă m 1 9 0 0 p h á t h iện

4 n h ó m m á u A, B, o và A B n h ư n g h iệ n n a y d ă có tới 14 h ệ i h ố n g n h ó m m á u dưiV

p h á t h iệ n v à ch ứ a 100 k h á n g n g u y ê n k h á c n h a u Đ ậ c t ín h cd b á n củ a k h á n g

n g ư v ê n n h ó m m á u là sự tồ n tạ i s u ố t cả đ ò i cá th ế T u y v ậ y c h ú n g c ũ n g có t h a y dối

k h i u n g thư, b iệ t hoá, s ự g ià tê bào, th ời k ỷ p h á t tr iể n b à o th a i, k h í t ế b à o p h â n

c h ia B ả n c h ấ t h o á học k h á n g n g u v ê n n h ó m m á u A, B, 0 , M N , p, L e w is , I, H là loại glyco lip id , trừ M N là loại g ly c o p r o te in K h á n g n g u y ê n H x á c đ in h n h õ m m áu

0 là tiế n th â n c ủ a k h á n g n g u y ê n A, B N • a c ety l g a la c to s a m in được kế^t hỢp vói

g a la cto se ớ vị trí 3 bởi h ê n k ế t a • glycosyl là gôc đ ư ò n g tậ n c ù n g c ú a n h ó m A N h ư n g

n h óm B thì N • acetyl g a lâ to s a m in được th a y th ê bdi gala cto se, N ả m 1924,

L a n d ste in e r v à I-/evin p h á t h iện được k h á n g n g u y ê n n h ó m p, n h óm n à y gồm khán^^

n g u v ên Pi, p v à P k - Đ ặc tín h của n h óm k h á n g n g u y ê n loại glycolipid n h ư ơ bả n g 1.5.

1

Gal NAcFuc (1-2) Gal (1-4) Glc NAc (1-3) 3 Gal (V4) Glc - Ceramiđ

1

Gal

3.2.2 G ly c o lip id là chất nhận đối v ở i m ậ t s ỏ phân tử

* G a n g lio s y l c h á t n h â n đ ố i vớ i đ ô c tô v à v i k h u ă n ( B ả n g 1.6)

Đ ộ c t ố vi khuAn tả gổm 6 c h u ỗ i p o ly p ep tid dưỢc liỏn k ô t với n h a u bới 5 h a v 6

c ầ u d is u l f u r , tr ạ n g lượng p h á n t ủ v à o k h o ả n g 8 4 , 0 0 0 d a lto n Độc tô' VI k h u ấ n tả

b a o g ồ m 2 nh óm : n h ó m A có 1 c h u ỗ i v à n h óm B g ồ m 5 chuỗi- N h ỏ m B củ a dộc tô

g á n với g a n g li o s y l ỏ b ể m ặ t té b à o còn n h ó m A c ủ a dộc t ố g â y h o ạ t h o á a d e n y l cyc’ta se m à n g G a n g h o s v l GMj là i h ả n h p h ầ n h o ạ t h o á củ'\ c h ấ t n h ậ n đối với độc

t ố n à y N gư ời la t ín h được r ằ n g k h o ả n g 10 ‘ p h â n t à GMj có tr ê n b ế m ặ t m ột t é

b à o t h i g â v ra h o ạ t d ộ n g tối d a c ủ a độc tô' Khi k ế t hợp v à o g a n g li o s y l th ì dộc tô' bị Lhay cìối v ề c ấ u h ìn h và h o ạ t đ ộ n g c ủ a nỏ có t h ể gồni 2 g ia i đoạii G ia i d o ạ n d ầ u liẽn k ê t vài m à n g tê bào, g ia i đ o ạ n th ử 2 là m h o ạ t h o á a d e n y l c y c la s e , làm t à n g

i h u ý p h â n lipid Iro n g c á c tê b à o mâ và k ìm h â m t ổ n g hợp s te r o id tr o n g tẽ bào

i h ư ợ n g t h ậ n , k ích th íe h bài t i ế t nước v à đ iệ n g iả i ò ruột.

2 NANAGT1

Chât n h ậ n độc tô uỗn ván

Gal (1-4) Gaỉ NAc (1-4) Gal (1-4) Glc - Ceramiđ

5 3 0 0 0 v à cliuổi n h ẹ 2 1 0 0 0 d a lto n , c h ú n g liê n k ế t với n h a u b ằ n g c ầ u d isu lfu r Bể

n iạ t Uỉ b a o Ih a n k in li c u a dọc to n a v co r a t n h i é u C h a t n h ặ iì g a n g li o s y l ioaỉ

và (ÌT Đ ộc lô" uốn v á n g ổ m 2 nhóm : n h ó m I liêTi k ế t V<M c h ấ t n h ậ n c ủ a m àn g,

n h ó m II là m h o a t hoá a d e n y l c y c la s e C h â t n h ậ n ở m à n g b ế m ặ t t ế bào thrìn k in h

c ủ n g là m t h a v đổi c ấ u h in h c ủ a dộc tố.

* G a n g lio s y l ià c h á t n h ả n đ ỏ ì với h o r m o n p f'0te in

N h ù n g loại h o r m o n t u y ê n y è n n h ư T S H , LH , F S H (ỈH , d ề u dược liê n k è t tạ o

C alỉỉequ estnn I của m à n g lưới nội n g u y ê n sin h có trọng lượng p h ân tử là 4 6 0 0 0

G ly c o p r o te in liê n k ế t c a lci c ủ a ty tạ p th ể có t r ọ n g lưỢng p h â n t ử 3 3 0 0 0

1 hay 2 glycopeptid c ó trọng lượng phân tử 33.000 trẽn mổi chuỗi nặng

1 glycopeptid 4500 trẻn một chuôi nâng

3.4 A cid sia lic trèn bể mặt tế bào

* C ấ u tr ú c v à 8ự có m ặ t CÚQ a c id a ia lic

Acid s i a l i c là t h à n h p h ầ n c ủ a m à n g tê bào đặc b iệ t là c ấ u tr ú c c ủ a m à n g bé

m ặ t t ế bào N ó được liê n k ế t tr o n g g lv c o lip id v à g ly c o p r o te in Acid s ia lic c ủ a lớp

áo bế m ặ t tê b à o c h iế m k h o ả n g 65-70% lo à n bộ a c iđ s i a l i c c ủ a t ê bào, h ầ u h ế t liên

k ết với g ly c o p r o te in n h ư n g ở h ệ i h ầ n k in h và n à o acid s ia lic là t h ả n h p h ầ n rộng râi c ủ a g lvcolip id

* V ữi tr ò c ủ a Q cid s i a li c tr ê n b ề m ặ t m à n g i ế b à o

A c id s i a l i c c h e p h ủ c á r k h á n g n g u v ê n ỏ b ề m ặ t t ế bào

Aciđ sialic d ù n g đ ể báo vệ các gỗc g a la c to s e cuối c ù n g mà n h ữ n g gốc nàv thưòriR có tro n g n h ử n g c h ấ t n h ặ n q u an trọng đê c h o p h ếp các t ế bào n h ư t ế bào m áu liên k ết với g a n v à các cd q u an k h á c tro n g q u á tr in h tu ầ n hoàn m á u v à bạch huyết.

- A c id s i a l i c liẽ n k ế t vâi g ly c o p r o te in ở b ể m ặ t t ê bào, d ó n g v a i trò n h ư

n h ử n g chất n h ậ n đ ặ c b iệ t đối với các c h ấ t le ctín , p h ẩ n n h ỏ v iru s, c á c h orm on , các

3.5 C alm odulin và sự Mén kết calcỉ vởi màng bào tưong

C a lm o d u lin là proLein đ iể u c h ỉ n h p h ụ th u ộ c c a lc i được tim t h â y tr o n g c á c l ế

b à o d ộ n g v ậ t tồn tạ i ớ d ạ n g h o à ta n tr o n g b à o tư ơ n g h a y ỏ d ạ n g liê n k ế t m à n g vói

m ir r o so m v à m à n g b à o tương C a lm o d u lin k ế t hợ p với m à n g i h ể h iệ n 3 c h ứ c nảrig

c lìủ vếu.

L àm t â n g ái lực đối với c a lc i v à n â n g h o ạ i đ ộ n g c ú a e n x y m A T P a s e , được'

h o ạ t h o á bới ion calci lẻn m ức tối đa C a lm o d u lin có t h ế coi n h ư m ột t h à n h p h ầ n

c ủ a e n z y m Ca*' - A T P a s e liê n k ế t với m à n g b à o tư ơ n g Ca*“ • A T P a s e tr o n g t ẽ bào

ly m p h o c6 s ự Hèn q u a n íĩiữa c a lm o d u lin với e n z v m n à v ỏ m à n g t ế bào.

- C a lm o d u lin có v a i d iê u h o ồ h o ạ t đ ộ n g c ủ a e n z v m m à n g t ế b ả o k h á c n h ư

a d e n y l c v c la s e C h ẳ n g h ạ n tr o n g n g h i ê n c ứ u v ế m ôí liê n q u a n g iử a p h ứ c hỢp

r e c e p to r • h o r m o n với a d e n y l c y c la s o v à c a lc i ở m à n g b à o tương- S ự g iả i p h ó n g

k h ói v ị trí ức c h ê t r ê n a đ e n y l c y c la s e m à n g là y ế u tô md đ a u c h o h o ạ t độ n g

c ú a e n z y m n à y dưới ả n h h ư ớ n g c ủ a p h ứ c hợp r e c e p to r • horm on

- C a lm o d u lin th a m g ia v à o q u á tr ìn h h o a t đ ộ n g c ủ a các sỢi m ic r o fila m e n l,

m ic r o tu b u l K h u trú bế m ặ t b ên t r o n g củ a m à n g bào tương> c h ú n g có t ín h t h u ộ n

n g h ịc h tu ỳ th u ộ c v à o n ồ n g độ c a lc i n h iề u h a y ít t r o n g t ế bào.

Đ ặc tín h hoá lý, tác d ụ n g s in h học c ủ a c a lm o d u iin dược tổn g k ế t ò bả n g 1.8.

C a lm o d u lin là tiế u đơn vị đ iể u h o à c ủ a p r o te in k i n a s e c • m ộ t p r o te in d iều

h o à n h iề u p h á n ử n g e n z v m kích th íc h bới Ca^^.

B à n g 1.8: Giới thiệu mộ( s ố đ ặ c tính lý ho á, sinh c ủ a p h â n tử calm odulin

6 Thiếu cystein và hydro

cyprolin trong phân tử

7 70% acid amin giống

troponin c

8 Ò vị tri acid amin thứ 115 có

lysin đi/ợc gán 3 góc melhyl

9 Có 4 vi tri liên kẽt C a ‘*

Calmodulin làm điểu hoà hoạt động của nhíéu enzym vầ c á c q u á trình khác trong t ẽ b à o như:

8 Phospho rylase kinase

9 Kinase chuỗi n h ẹ myosin

10 Giải phỏng các chát chuyển đoạn thẩn kinh và c á c chức phận khac v.v

Catmodụlin có mâi trong h ầ u h ẻ t các tẽ’ b a o c ủ a c á c loài khác nhau

- ở m àng

- ở b à o íương

C a lm o d u lin có 4 vị trí có á i lực c a o đ ể k ế t hỢp v à i Ca*^ K h i k ế t hợp Ca*‘ cảm

ứ n g sự t h a y dối c ấ u tr ú c c a lm o d u lin , g i ú p c a lm o d u lin t á c d ụ n g có h i ệ u quà vói

Phức hợp enzym hoaỉ đòng

•Caimoduỉin lên Ca'*

c á c (lịch ngOỉìi t ố bào n h ư não, lu ỳ , m á u v.v F ib r o n e c tin dưííc gọi b ằ n g n h iề u lé n

n h ư ịỊlohulin k h ô n g h o à l a n lạ n h , v ế u tô' c h ố n g g e l a t i n p ro tcin sỢi nh ỏ, proipin

o p s o m n k h á iig n g u y ê n b ề m ộ t tê b à o xđ non (S F A ), g a la c to p r o lp in a, y ế u l ố k êt

d ín h t ế bào (CAF) p r o le in n h ạ y c ả m với s ự b iế n h ì n h ơ b èn niỊoủi (Iprrp' p rotein ),

p r o lc in b ể m ặ t tứ’ l)àc) ((’S F ), Zela (Z) v ế u tô’ trải t ế bào n b r o n e c lin vi có k h ả n â n g liên k ế t p ro tein sợi Iiliư colagt*n, fibrin ribrinoịỉen, a c tin h e p a r in

3.6.1 Thành phẩn cấu trúc của tibronectin

K ibrom ĩctin là g ly c o p r o te in dược tá ch t r ê n b ế m ặ t t ế bào g ià u prolin và

Irọiig ỉư ợ n g p h â n tứ 2 2 0 0 0 0 d a lto n Các c h u ỗ i n à y k h ô n g g iố n g n h a u , p ib ro n ec tin

bề m ậ t t ê b à o tồ n tại dưỏi 2 dạng: liạ n g 2 c h u ỗ i v à d ạ n g 4 c h u ỗ i bơi s ự nối b à n g

c ầ u d is u lfu r N h ữ n g c ầ u nối n à y th ư ờ n g n ằ m m ộ t p h ía ở đ ầu tậ n c ù n g ch ử a n h óm

ca rb o n y l củ a p h à n tứ S ự k h ử k h ô n g c á n x ứ n g c ủ a to à n b ộ p h â n tủ s ự k h ử các

đ â y n ô i d i s u l í u r n h ữ n g cầ u nối n à v th ư ờ n g nằtn m ộ t p h ía ò đ ầ u l ậ n c ù n g chửa

n h ó m c a r b o n v l c ủ a I)hân tử S ự k h ii c á c d â y n ố i d is u l f u r là m ức c h ê có h iệ u quá

c ú a ribronectin t r ê n s ự k ế t dín h cơ c h ấ t - t ế bào Đ ầ u t ậ n c ù n g bỏi n h ữ n g n h ó m

a m in tự do c ủ a h a i d ạ n g bị p h o n g bế, còn c á c t h à n h p h ầ n acid a m in và

c a rb o n h v (ira t c ủ a c h ú n g Ihi g iố n g n h a u n h ư h ệ t N ế u so s á n h c ấ u trúc cúa

í ib r o n e c lin dược c h iế t rn từ h u y ế t t h a n h v à m ôi trư ờ n g n u ôi c ấ y l è b à o th ì th â y

r ằ n g c h ú n g r ấ t giốniỉ n h a u à đ iế m đ ả n g d iệ n v à s ự d i c h u y ế n tr o n g gel

p o lv a c r v la m id • S D S S o n g m ột v à i k h á c n h a u n h ỏ ^ ữ a ch ú n íỉ dưỢc t.hồ’y tr o n g hộ

t h ố n g g e n k h á c n h ư d ạ n g h u y ế t Lhanh th ì được p h ả n g iả i t h à n h b ă n g kéo tro n g

k h i đó d ạ n g tê bào thì chi' m ột b ã n g đơn rộng, T ín h hoà ta n c ú a c h ú n g c ũ n g k h á c

n h a u , D ạ n g h u v ế l th a n h h o à ta n ớ pH = 7 còn d ạ n g t ế bào k h ô n g hoà ta n trừ kh i

n â n g lên pH là 11 h oặc được x ứ trí bới n h ữ n g t á c n h â n là m b iến tín li m ạ n h Sự kliúc Iiliiiu Iihư kổ IIÊII có llic Auã'l h iệii ỏ d ầu l ậ u c ù a aiiiiu lự đu vủa

p h â n tú- C h ẳ n g h ạ n íib r o n e c lin c ủ a bò v à n g ư ò i có acid a m i n tận c ù n g là gõc

p y r o iu t a in a t i r o n g k h i dó fib ro n ec tin tê b à o gà c o n th ì k h ô n g p h ái thô NgUcii La

c h o rà n g h a i d ạ n g n b r o n c c t in có t h ể là s ả n p h ấ m c ủ a c ù n g m ộ l gí‘n n h ư n g d ạ n g

tè b ã o thì bị t h u ỳ p h â n m ộ t p h ầ n bỏi p r o t e a s e n é n n h ỏ hơn dạiiR h u y ế t ih a n h

n i ề u n à y c ũ n g k h ô n g loại trừ trư ờ n g hợp c h ú n g c ó t h ẻ s in h ra t ừ n h ữ n g í»t‘n kháo

nh

au-3.6.2 Va/ tró sinh học cúa tibronectin

Fibi'(ineclin có n h iề u vai trò s i n h học tro n g c á c h o ạ t d ộ n g tê bào:

- V ai Irò d ín h kô'l Ếĩiừa cơ c h ấ t với t ế bào: cd c h ấ t colafí(‘ii, cư chấL dẻo, sự Lrái r ộ n g l ẽ bào-

- T ậ p hợp c á c t ế bào: các h ổ n g c ầ u dược c ố đ ịn h , c á c t ế b à o gan.

L àm trỏ lạ i b ìn h ih ư ò n g h iệ n tư ợ n g b iế n h ìn h c ủ a tê bào n h ư sá p đ ặt

t h a n g h à n g các l ê bào, h ìn h t h á i t ế b à o sơi non , h ì n h Ihái b ể m ặ t tê bào, to rhử c

la i các bó ổơi vi ihẺ.

b ể m ặ t t ế b à o c ũ n g có t h ể là m t r u n g g i a n cho s ự nối k ế t các t ế b à o r i ê n g r ẽ VỚI

c o la g e n P ib r o n e c tin th a m g ia b i ệ t h o á t ế bào, c h ẳ n g h ạ n sự m ấ t b i ệ t h o á c ủ a tê

b à o s ụ n g â y ra s ự t ả n g fib ro n ectin N h ư v ậ v sự m ấ t í ib r o n e c t in có t h ế dòi h ò i đe

b iệ t hoá đôì với m ộ t sô' t ế b à o n à o đó T r o n g m á u í ib r o n e c t in có th ổ đ ò i h ỏ i d e b iệ t

h o á đôì vâi m ột s ố t ế bào n à o đó T ro n g m á u fib r o n e c tin đ ín h k ế t n h ủ n g m á n h vỡ

n á t c o la g e n s a u c h ấ n th ư ơ n g tạ o đ iể u k iệ n t h u ậ n lợi c h o s ự tiê u hoá c ú a d ạ i Ih ự i’ bào T r ê n b ề m ặ t c ú a các t ế b à o b iến h ì n h ác t ín h c ó s ự g iả m íìb r o n e c tin

S ự g iả m p r o te in n à y l i ê n q u a n đ ế n s ự g iá m t ổ n g hỢp n ó v à s ự t ả n g cư ờ n g

ih o á i h o á bới p r o t e i n a s e tr ê n b ể m ặ t t ế b à o u n g th ư Đ ể g iả i th íc h sự x â m n h ậ p dễ

d à n g c ủ a t ế b à o u n g t h ư v à o các m ô x u n g q u a n h v à s ự d i c ă n n h a n h c h ó n g đ ế n c á c ndi k h á c bởi lý d o g iả m h à m lư ợ n g fib r o n e c tin b ể m ặ t d ẫ n đ ế n g iá m l i n h k ê t d in h giOa c h ú n g F'ibronectin có k h ả n ả n g s á p x ế p t h ắ n g h à n g n h ử n g tê b à o bị b iên

h ìn h , t ả n g sự c h u y ể n d ịch t ế bào P ib r o n e c tin k h ô n g có b iể u h iệ n t r o n g m ố i liên

q u a n vối v iệ c k iế m tra tốc độ lớn lên c ủ a t ế bào, sự v ậ n c h u y ế n c á c c h ấ t din h

d ư 0 n g q u a m à n g h a y A M P v ò n g , bởi v ì n h ữ n g t h a y đổi n à y k h ô n g t h ế dược hồi

p h ụ c lại b ìn h th ư ờ n g s a u k h i xử trí íib r o n e c t in c h o n h ũ n g Lê’ b à o bị b iế n d ạ n g S ự

g iả m fib ro n ec tin b ể m ặ t t ế bào c ò n được t h ấ y ở th òi k ỳ p h â n bào Đ i ề u n à y có th ẻ

g iả i th íc h sự g iả m íib r o n e c tin tr o n g t ế b à o u n g th ư , m ộ t lo ạ i t ế b à o lu ô n lu ô n ở

t r ạ n g th á i p h á n bào S ự g iả m f ib r o n e c tin tr o n g các t ế b à o b iế n h in h bơi n h iế u

n g u y ê n n h â n tr o n g dó s ự g iá m A R N t h ô n g tin đ ể t ổ n g hỢp nó, sự t ă n g t h o á i hoá bởi p r o t e a s e v à k h ả n ã n g g iả m liê n k ế t n ó tr ê n b ể m ặ t t ế bào k h ả n â n g cuô'i n à y

có t h ể trội hơn s ự g iả m t ổ n g hỢp íib r o n e c tin S ự liên q u a n v ể v a i trò s m h học có

ih ế thsív ở m ó hìnVi Bau

Sơ đồ liên quan giữa tibronectin bé mặt ỉế bào với một số chức phận sinh học của nó

3.7 G lyco syl transferase bé mặt tẻ bào

( í i y c o s v l tr a n s íV r a se (‘ó v a i trò s ủ a c h ữ a liư h ạ i m à n g b ề m ã t v à t i ế p xúc íỊÌửíi các* l ê bào Nó là m ột hộ t h ố n g enzyiTỉ xúc tá c s ự c h u y ỏ iì vẠn Kỏc Lừ

G lucose • 6 - 3 Acetylglycosamin UDP - acetylglucosamin

X h ữ n g c h u ỗ i olíosacch aricl ironK c á c p h ử c hợp d ư ờ n g n h ư gl>x‘o p r o te in

in u c in g a n g l i o s i d k h ó n g dược tố n g hợp t h e o cơ c h ẻ k h u ò n g iố n g n h ư các p r o te in

v à a c id nuclcMC ('húnK t ô n g hợp d o s ự x ú c tá c c ủ a en7,yni p ly co sy l t r a n s f e r a s e

N l i ư v ậ y cầtì có s ự biếu th ị grii th íc h hỢp n h à m d iếu k h iế n s ự h ìn h t h à n h cár

e n z y n ì cic lố ii^ hỤ|) ()IitỊosa<'(*harid S ự tò n g hợp n à y có i h c ịíồm 'Ầ cơ chỀ:

ih r n ì iiinịĩ m o n o s a c c h a n d v à o đ á u t ậ n cùnK c*ủa c h u ổ i

o i i t i o s a c o h a n t l Còì\ự i h ê m các: ch u ỗ i đ à ì n h ư 2 - 3 oligobiaccharid vào d á u t ậ n c ủ a

c h u ồ i o lig o sa c ch a ric i oó siin.

('ỏ s ự v ậ n c h u y ê n lừììịỊ m o n o s a c c h a r id đ ế n g ấ n với oligusac‘c!íaricl b u ộ c sằn

t r ô n ^lá protiMn lìa v lipid.

H iộn riỉiv cr<J c h ê 1 v à 3 có n h i ề u d ẳ n liệu v ổ ch ú n ^ C ác đơ n vị

m o n o s a c c h a r it l thỉ dưọc v â n c h u y ê n t ừ e á c n u c le o tid tư ơ n g ứ n g tới các

p ly c o p r o t c in m u cin , g lv c o lip id th íc h hợp v à mỏi p h á n ứ n g v ậ n c h u v ô n d ó t h ì dược

x ú c tá c Ixn m ộ t ^lycosyl t r a n s f e r a s e dặc h iệ u đối vỏi p h â n tứ c h ấ t n h ậ n Do dó

m ộ t m o n o sa c c h a r id có th é đưỢc v ậ n c h u y ê n bơi n h i é u g l v c o s y l L r a n síe r a se tu ỳ

t h e o c h ấ t n h ặ n nó M ột đ iế m q u a n t r ọ n g k h á c là s ả n p h a m c ù a mồi p h ả n ứ n y được* xúc tá c bdi g lv c o sv l t r « n s f e r a s e trà t h à n h m ộ t cơ c h ấ t dối với e n z y m s a u

t r o n g c h u ỗ i p h ả n ứ ng Do v ậ v cÀn có p h ử c hỢp m u lti g lv c o sv l t r a n s f e r a s e là m xúc

tá c c h o s ự t ố n g hơp c h o c á c c lìu ỗ i o lig o s a c c h a r id tr o n ^ g lv c o p r o t e in m u c in h a v

g lv c o lip id T h ô n g tin di t r u y ề n đ ế tổ n g hớp các c h u ỗ i o l i g o s a c c h a n d th ì được d ịch

g a n g l i o s i d , g lv c o p r o te in có ch ứ c p h ậ n là n h ù n g c h ấ t n h ậ n đôi vối c á c c h ấ t t r u n g

g i a n h o á học ở c á c đ ầ u t ậ n tẻ bào t h ầ n k in h , n h ư v ặ v t r o n g c h ừ n g m ực n à o d ó các

c h ấ l n h ậ n n à y k iể m tra các c h ấ t a c e t y l cholin> G A B A q u a s i n a p nối c á c tê bào

t h ồ n k in h Đ ồ n g thời g ly c o s v l t r a n s í e r a s e c ù n g đ ó n g v a i trò c h ấ t n h ậ n ở t ế bí\o

t h ầ n k in h G ly c o sy l t r a n s f e r a s e t h a m g ia tr o n g q u á tr ìn h tiế p x ú c g iữ a c á c t ế bào.

* G iả t h u y ế t t i ế p xúc g iữ a c á c t ế b à o b ằ n g e n z y m - cơ c h â t

M ộ t tr o n g n h iể u g iả t h u y ế t liê n q u a n đ ế n s ự tiế p x ú c g iữ a c á c l ê bào là g iả

t h u y ế t k h á n g n g u y ê n • k h á n g t h ể c ủ a E h r lic h • T y le r • W e iss S ự tiế p x ú c g iữ a các

t é b à o n h ò loại p h ả n ứ n g d iế n h ìn h k iể u k h á n g n g u y ê n • k h á n g th ế.

* M ột g iả t h u y ế t k h á c ^ ả i th íc h s ự tiế p x ứ c g iữ a c ả c t ế b à o là d o s ự tác d ụ n g

t ư ơ n g h ổ g iữ a c á c t h à n h p h â n c a r b o n h y d r a t t r ê n b ế m ặ t t ê b à o d ô ì d iệ n n h a u S ự

t á c d ụ n g t ư o n g hỗ n à y d ự a t r ê n s ự h ì n h t h à n h các liên k ế t h y đ ro g iữ a các gỏí'

đ ư ò n g có t h ế g â y ra c ấ u tr ú c b ển n h ư c ù a c e ll u lo s e h a y k it in L iê n k ế t h y d ro g iữ a

c á c dun vị dưònịỊ c6 tViể p h ụ th u ộ c v à o CẾÍU h ì n h c ủ a v ò n g pyrunoAP trn n g

o lig o s a c c h â r id T u y n h iê n , k h á i n iệ m l i ê n k ế t h y d ro x ả y ra g iữ a c á c p h â n tử th ì cỏ

t h ỗ n h ư n g th ự c h iệ n g ià t h u y ế t s ự t i ế p x ú c g iữ a c á c t ẻ b à o th ì còn g ặ p k h ó k h ả n Bởi vì cơ c h ẻ n à y đòi h ỏ i p h ả i có tr ậ t t ự c a o tr o n g c ấ u t ạ o p h ả n tử c ủ a b ể m ặ t tỏ

b à o đ ế th u được n h ữ n g k ế t d ín h b ển g iữ a các t ế b à o th ì c ầ n h in h t h à n h m ột lượng

k h á lởn c á c liẻ n k ê t hydro.

* M ột g iả t h u y ế t th ứ 3 v ề s ự t i ế p x ú c g iũ a c á c t ê b à o là e n z y m • cờ c h ấ t cũa

R o s e m a n g iả t h u y ế t n ả y d ự a v à o 2 qu d iì 8á t t h ụ c n g h iệ m

â Bê m ặt tê bào m a n g carbonhydrat g ắ n c h ặ t v à o glvcoprotein v à glvcolipid.

b M à n g bào tư ơ n g c h ử a g lv c o sy l t r a n s f e r a s e t r è n b ề m ặ t p h ía ngoài,

G iả t h u y ế t n à y c h o r à n g g ly c o sy l t r a n s í e r a s e t r ê n b ể m ặ t t ế b à o cỏ th ẻ n h ư

c h ấ t g á n c h ặ t đ ặ c h iệ u vối c a rb o n h y d ra t ỏ bé m ặ t t ế b à o đôí d iệ n E n z y m n à v c6 th ê

giừ v a i trò x ú c tá c c h ỉ k h i n à o n u cleo tid • d ư ò n g đòi hỏi v ậ n c h u y ế n gốc đường bài

t i ế t ra môi trường b ê n n goài G iả t h u y ế t t h ể h iệ n dưỢc s ự tư ơ n g tác giữa glvcosvl

tr a n s f e r a s € t r ê n b ể m ặ t v à c a rb o n h y d ra t t r ê n b ề m ặ t t ế bào k ia cỏ t h é coi n h ư s ự

li ê n k ết e n z v m • cơ c h ấ t L iên k ế t loại n à y m ạ n h hơn liên k ế t hvdro.

S ự liê n k ế t h ằ n g đ ị n h tr o n g tá c d ụ n g t ư ơ n g h ỏ g iừ a e n z v m cơ c h ấ t p h ụ t h u ộ c vào c á c y ế u t ố b ê n n g o à i N u c le o t id • d ư ò n g có t h ể là lo ạ i t á c n h â n đ iể u h o à vì

g ly c o sv l t r a n s í e r a s e x ú c tá c p h ả n ử n g 2 p h â n tử tr o n g đ ó c6 m ặ t cơ c h ấ t là

n u cie o tid - đ ư òn g- K h ô n g có n u c le o t i d • đ ư ờ n g th ì p h ứ c hỢp g iữ a e n z y m n à y v à điiờnị; sõ k h ô n g t á c h ra đ ư ợ c / N h ư n g n u c le o t i d • đ ư ờ n g th ì được t ô n g hợ p t r o n g bào tư ơng D o v ậ y tôc đ ộ t ổ n g hỢp v à b à i t i ế t c ủ a n ó có t h ể h o ạ t đ ộ n g đ iể u h o à q u á Irình cỉính k ế t được c h ọ n lọc c a o g iữ a 2 t ê bào C ác io n h o á trí 2 c ũ n g t h a m g ia

d iếu h o à v ì h ầ u h ế t g ly c o sy l t r a n s f e r a s e đ ò i h ò i io n h o á trị 2 đ ể h o ạ t d ộ n g n h ư

h o ạ i h o á e n2yni c ủ a c h ú n g n h ư n g ỏ t r ạ n g t h á i k h á c c ủ a c a t io n n h ư lạ i

gâ y ửc c h ế C á c s ả n p h ẩ m n u c lo o t id c ủ a p h ả n ứ n g n h ư U D P G D P v à G M P c ó i h ể

là n h ù n g c h ả t ức c h ế m ạ n h c ủ a e n z v m n h ầ m t h e o dõi sự đ iể u h o à đ ín h k ế t g i ũ a các t ế bào G lv c o s y l t r a n s ĩ e r a s e t r ê n b ể m ặ t t ế b à o A tạ o liê n k ế t g ly c o s y l với cơ

c h ấ t irôu l ẽ b à o B Khi p h ả n ứ ỉìg đó được c u n g câ"p n u c le o t id • đ ư ò n g m à c h ú n g ta dưỢc t ố n g hỢp t r o n g b à o tư ơ n g t ế b à o A h a y B Q u á tr ìn h g ly c o sv l h o ả giữã c á c t ế bào n à v có t h ế b iế n c h ấ t n h ậ n t h à n h s ả n p h ẩ m h o ặ c có t h ế liê n k ế t y ế u d ẩ n d ế n

m ấ t sự k ẻ t d í n h v à c ó t h é c á c t ế b à o tá c h x a n h a u ( h ìn h 1.10) S ự t á c h n h a u n à y chì dược t h u y ế t kh i e n z y m cu ố i c ủ n g t r o n g h ệ m u lt i g ly c o sy l t r a n s f e r a s e

k h ỏ n g c ó t r ê n b ề m ặ t t ể hào, n ế u có m ặ t t h ì l i ê n k ế t e n z y m • có chất m ới có t h ế được h i n h t h à n h v à g â y ra s ự k ế t d ín h lạ i được t ả n g lê n D o đ ó g ly c o sy l h o á g iữ a các té b à o có th ê g â v ra h ậ u q u á h o ặ c m ấ t h o ặ c tìm đượe s ự k ế t d ín h

S ự k ế t d ín h g iữ a c á c t ế b à o là b ả n c h ấ t s i n h học cơ b ă n c ủ a t ế b à o t r o n g cơ

ih ô đa b à o v à n ó đ ó n g m ột v a i trò q u a n t r ọ n g t r o n g các q u á tr ìn h s i n h lý k h á c

n h a u b a o g ồ m t?ự lớn lên , s ự b j ệ i h o á h ì n h t h á i v à s ự di c h u y ể n tê b à o B ả n

c h ấ t đ ặ c t r i í n g c ủ a t ế bào b ìn h t h ư ò n g được th ể h iệ n Iro n g n u ô i c ấ v là h iệ n tư ợ n g

ức c h ê tiế p x ú c r ú a s ự di đ ộ n g v à ức c h ế t i ế p x ú c c ủ a s ự ló n lên Đ iể u đó có ý n g h ĩ a

là các t ế b à o tr o n g kh i n u ô i c ấ y tạ o ra được m ộ t lớp t ẽ b à ồ k ế t d ín h c h ặ t c h ẽ vớì nỉu iu rồi dừnK di d ộ n g v à s i n h s ả n N h ư n g đối với n h ữ n g t ế b à o bị b iế n h ì n h u n g

i h ư bơi n h ữ n g v i r u s g â y u n g t h ư t h ì c h ú n g m ấ t di n h ữ n g b ả n chắt đặc t r ư n g trên , ( ' h ú n g d í n h k ế t n g h è o n à n v à tạ o ra n h i ể u lớp t ế b à o c h ồ n g c h ấ t l ê n n h a u Đ ó là

t r u ĩ i g l ố b à o u n p th ư t h iế u e n z y m g ly c o sy l t r a n s f e r a s e n à o đ ó tr o n g c h u ỗ i p h ả n

ừníí N h ư v ậ y , u n g t h ư có t h ể Ih iế u k h ả n ả n g h ì n h t h à n h t ấ t c ả n h ữ n g p h ử c hợp I*nzym • cơ c h ấ l n h ư dược đòi hòi với sự l i ê n k ế t ỏ các t ế bào b ìn h t h ư ò n g Đ i ế u

n à y d ả n (ỉén sự d ín h k ố l y ế u g iữ a c á c l ê b à o u n g t h ư t ạ o đ iể u k iệ n c h o c h ủ n g m ấ t

ửc c h ê l i ế p x ú c v à có t h é di c à n đi xa, n ê n t h i ế u e n z y m đ ầ u tr o n g c h u ỗ i p h ồ n ứ n g

o n x v m Ihì c ó t h e loạị trừ s ự th a m g ia c ủ a các c n z y m k h á c tiẽ p đó tr o n g c h u ỗ i

X gược lại i h i ê u i*nzym th ử 2 th i h ả y còn c h o p h é p 2 tô b à o d ín h k ế t n h a u q u a

o n z y m t h ứ nhâ't tr o n g c h u ỗ i D ự a v à o t h u y ế t d ín h k ế t e n z y m • cơ c h ấ t t r o n g u n g Lhư, n g ư ò i t a còn n ê u t h ê m m ộ t k iể u k h á c đ ề g iả i th íc h sự tiế p x ú c g iữ a t ế b à o vài

n h a u R o sh v à W h i t e kh i n g h iê n c ứ u h iệ n tư ợ n g n à y ỏ c á c t ế b à o 3 T 3 b ìn h t h ư ò n g

v à u n g t h ư d à gỢi ý r ằ n g t r a n s • g ly c o s y l h o ả th ì x ả y ra t ê b à o b ìn h th ư ờ n g , t r o n g

khi dó CIS • glycosyl h o á x ảy r a ớ tẽ b à o bị b i ế n h ì n h ( h ìn h 1.10)

H ln h 1.10A: S ự đính kết e n z y m c ơ c h ấ t binh thường: tra n s - glycosyltation B;

S ự đính kết bị h ư hại: cis • glycosylation

T ro n g m ối liê n q u a n với sự t ả n g củ a h o ạ t đ ộ n g s ia ly l tra n sfera.se có íỉự tãn^ỉ

c ú a a c id s i a l i c t r ê n bê m ặ t c ủ a m ộ t v à i t ế bào bị b iê n h ìn h hoá học h a y v ir u s mà

F l o w e s s v à c ộ n g s ự đ ã p h á t hiện

T óm lại s ự t h a y dổi h o ạ t đ ộ n g c ú a m ộ t sô’ e n z y m g lv c o sv l t r a n s f e r a s c k èm

t h e o t h a y đối m ộ t s ố t h à n h p h ề n c a r b o n h y d r a t t r ê n bê m ặ t cái' t ế b à o u n g th ư

c ù n g n h ư s ự t h a y đổi đ ín h k ế l tiế p x ú c x ả v r a giữ a c h ú n g h in h n h ư c ó m ột mỏi liê n q u a n c h ậ t c h ẽ với n h a u t h e o cơ c h ế đ í n h k ế t "enzym - cơ c h ấ í ” đ ã tr ìn h bày.

c y c l a s c thì t r u n g t â m h o ạ t đ ộ n g n ằ m k h á c p h ía gốc đ ư ò n g V a i trò c ú a g ố c đ ư ờ n g

là t h a m g ia b á o v ệ e n z v m k h ỏi b ị t h u ý p h ả n bdi protp olitic, d iể u h o à h o ạ t đ ộ n g

c ủ a m e n q u a t in h lỏ n g c ủ a m à n g , q u a l i ê n k ế t với c á c le c t in d u y tri c ấ u tr ú c 3

c h ié u c ủ a c á c p h á n tử t r ẽ n bể m ặ t tê

bào-4.1 Một SÔ' enzym mãng tê bào

* P h o s p h a ta s e k iề m (E C 3 1.3.1)

P h o s p h a t a s e k iể m có n h iề u n g u ồ n gôc tr o n g cơ t h ể ỏ xưdng ở gan E n z y m

n à y c ũ n g k h u t r ú n h iề u ỏ m à n g b à o tư d n g t ế bào B ả n c h ấ t h o á học là

g i y c o p r o le in c ó p h â n tử lư ợ n g k h o á n g 1 5 0 0 0 0 d a lto n P h o s p h a t a s e k iể m h o ạ t

d ộ n g ớ pH th íc h hợp t ừ 9 2 - 9 ,6 x ú c t á c s ự th u ý p h á n các m o n o e s te c ú a acld

p y r o p h o ổ p h o r ic B ìn h th ư ờ n g t ế bàơ Iv m p h o k h ô n g x á c n h ậ n được p h o s p h a t a s e

k iổ m n h ư n g kh i l ế b à o n à y bị n h iễ m v ir u s đ ặ c b iệ t là các lo ạ i v ir u ổ G ro ss, R ich và

M o lo n e v i h ì sự tố n g hỢp p h o s p h a t a s e k i ể m x ả y ra M ặ c d ầ u s ự h iế u b i ế t e n z y m

n à y c h ư a đ ầ y d ủ n h ư n g p h o s p h a t a s e k iể m t h a m g ia v à o v iệ c tạ o các p r o tiđ sợi,

v à o q u á t r ì n h tạ o xương, t ổ n g hỢp các p o ly s a c c h a r id v à o s ự đ iề u c h ỉn h t ạ o acid

n u c le ic t h a m g ia v ậ n c h u v ế n m ộ t s ố châ't q u a n ỉà n g , s i n h s ả n v à b i ệ t h o á t ế bào, (ìiểu h o à c h u y ê n h o á v à s a o c h é p g e n ớ ru ột, t h ậ n , x ư ơ n g n h ữ n g cơ q u a n n à y liên

q u a n đ ến v ậ n c h u v ế n caici S ự v ậ n c h u y ể n c a lci q u a n h u n g m a o ru ộ t có th ẻ liên

<juan g iữ a c a lc i A T P a s e , Mg* A T P a s e v à p h o s p h a t a s e k iể m

S ự k lìu trú c á c lo ạ i A T P a s e k h á c n h a u t r é n m à n g b à o t ư o n g được p h á t h iện

t r o n g n h i ề u lo ạ i t ê bào E n z y m n à y đặc tr ư n g c h ỉ th ị củ a e n z y m m à n g tê bào

H o ạ t d ộ n g c a o c ủ a N a ’ A T P a s e ở b ể m ặ t b ẽn n g o à i c á c t ế b à o t h ầ n k i n h M g ’^

A T P a s e ớ Lrong b à o tư ơ n g c ủ a các t ế b à o t u y ế n vú A T P a s e đưỢc n ó i d ế n n h iề u

n h á t là bơm K', Na* q u a m à n g t ê bào, t r o n g đ iể u k iệ n b ìn h th ư ờ n g k h i s ử d ụ n g

m ộ t p h â n t ủ A T P th ì bơm được 3 Na* ra n g o à i v à 2K* v à o t r o n g t ê bào, A T P a s e

h o ạ t d ộ n g tr o n g m ôi Irường ít n h ắ t 10 m M Na*^ v à I m M K* ỏ p H ỏ 7.4 T u y v ặ y pH

n à v còn t h a v đối U iỳ th u ộ c loại e n z y m A T P a s e , c h ả n g h a n c 6 t r ư ò n g hợ p pM cầ n

t h i ế t c h o h oạt đ ộ n g có t h ể là 1 h a v 8 A T P a s e c ầ n t h i ế t c h o s ự h o ạ t d ộ n g c ủ a bđm K* Na* q u a m à n g q u y ế t d ịn h s ự t h a y d o i d iộn t h ế m à n g , ồự J)h.in b ố K* N a ' ở

tr o n g v à n g o á i m à n g t ế b à o k ó o th e o s ự p h á n b ố các ion k h á c t r o n g n ộ i hho uà

n g o ạ i bào Đ ậ c b iệ t K‘ Na^ A T P a s e c ủ a t ẻ b à o t h ậ n có v a i trò q u a n t r ụ n g Lrong

v iệ c đ à o th ả i nước, K* Na* A T P a s e được t á c h ra t ừ m à n y v à được t in h c h ế ớ mức

đ ộ cao S ự t in h c h ê tối ư u p h ụ t h u ộ c v à o s ự có m ặ t c ủ a lip id, (‘h ồ n g h ạ n k h i líp id dược tá ch ra h o ạ t t í n h c ủ a e m y m g iả m đi T r ọ n g lư ợ n g p h â n tử tr o n g giới h ạ n

E n z y m x ú c tá c p h á n ứng tạ o A M P v ò n g t ừ A T P VỚI sự t h a m giã c ủ a ion

E n z y m n à y có troiig n h i ề u m ô đ ộ n g v ặ t , g á n c h ặ t v à o m à n g b à o tư ơ n g cúỉi t ế bào Cơ c h ấ t đ ặ c b iệ t c h o e n z v m là A TP, k h ô n g tạ o 3, 5' • n u c le o t id v ò n g t ừ A D P-

H o ạ t t ín h c ủ a a d e n y l c v c l a s e được t ả n g lê ĩi k h i có m ặ t cú a h o r m o n loại d ẫ n x u ấ t

t ừ acid a m in n h ư n o r a d r e n a lin k h i e n z y m còn n ằ m ở m à n g n g u y ê n v ẹ n H o ạ t t ín h

a d e n y l c y c la s e c ò n dược t ả n g lên k h i có m ặ t G TP H o ạ t t í n h o n z y m b ị k íc h th íc h tối đ a bởi iso p r o te ro n o ! k h i được t h ê m G T P , X T P h o ặ c IT F ỏ n ồ n g dộ 0 ,2 M trặ l

lự n â n g h o ạ t t ín h xúc tá c c ủ a e n2y m t h e o t h ứ tự I T P > X T F > G T Ì \ 5 ’ - g u a n y l y l

im i d o d ip h o s p h a t (U p p N H p ) d à n a n g r á t c a o h o ạ t t in h x u c la c < u a a d c n v l c v c l a s e

k h i có m ặ t is o p r o te r c n o l Cơ c h ẻ x ú c t á c n à y được g iá i th íc h ò p h a đ ẩ u a d c n v l

c y c l a s e liên k ế t với g u a n i n n u c lo o t id ở vị trí đ iế u h oà T iô p d ế n p h a t h ứ 2 c h u y ê n

d ạ n g k h ô n g h o ạ t d ộ n g t h à n h d ạ n g h o ạ t đ ộ n g r â t m ạ n h S ự h o a t đ ộ n g c ủ a a d e n y l

c y c l a s e liê n q u a n n h i ề u d ế n s ự liê n k ế t c ủ a h o r m o n , a m i n d ả n t r u y ề n t h ầ n k in h đốì với n h ữ n g rocop tor c ủ a c h ú n g - T r o n g n h i ề u tr ư ờ n g hdp a g o n i s t loại a m i n d ẫ n

t r u y ề n t h ẩ n k in h k ích th íc h h o ạ t đ ộ n g e n z v m q u a s ự h ìn h t h à n h p h ứ c hdp

h o rm o n ‘ recep lo r, n h ư n g với n h ữ n g a n t a g o n i s t tư ơ n g ứ n g th ì k h ò n g tạ o n ẽ n tác

d ụ n g k ích Ih ích cũr\g n h ư k ìm h ã m e n z y m n à y A d e n y l c v c l a s e cỏ v a i Irò s i n h họo

q u a n Irọng đôi với c h u y ể n h o á m à n g n ó i r iê n g vồ n h i ề u r h u y ế n h o á k h á c nói

c h u n g th ỏ n g C|ua v a i trò tá c d ụ n g rộ n g lớ n củ a A M P v ò n g K nzym m à n g n à y iiẽn

q u a n r â t n h iể u đối với tá c d ụ n g th uốc C h o n ê n a d e n y l c v c l a s e râ*t dưỢc q u a n tá m ,

t u y v ậ v e n z v m r ấ t k h ó tá c h c h iế t v i 8 ố lư ợ n g ít v à v ô c ù n g n h ạ v c ả m với n h i ệ t độ

T ro n g c ô n g tá c n g h iê n cứ u tá c d ụ n g c ủ a th u ô c trdn m à n g t ê bào, n p ư òi ta k h ỏ n g

t h ế k h ô n g n g h iê n cứu a d e n y l c v cla se