Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế với thế giới là một đặc điểm của xã hội hiện đại. Quá trình đó vừa mang lại sự hợp tác hữu nghị giữa các quốc gia đồng thời cũng mang lại tính cạnh tranh kinh tế quyết liệt. Mỗi quốc gia muốn xây dựng và phát triển đều cần có sự đóng góp không hề nhỏ của đội ngũ tri thức, để có nguồn lực tri thức dồi dào thì phải kể đến vai trò của ngành giáo dục. Trước những yêu cầu và thách thức của cuộc cách mạng khoa học phát triển như vũ bão đòi hỏi giáo dục đào tạo phải có những đổi mới để đáp ứng yêu cầu của thời đại. Theo nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ đổi mới Giáo dục Đào tạo nhằm nâng cao phẩm chất, năng lực người học 7: “....tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực....” Việc bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh là nhiệm vụ lâu dài và phải được thực hiện từ mỗi cấp học, bậc học; đặc biệt chương trình lớp 10 được xem là “bản lề” cho toàn bộ chương trình Trung học Phổ thông, đây là bước tiến lớn trong quá trình tích lũy kiến thức và giúp học sinh hoàn thiện nhân cách từ bậc trung học cơ sở sang bậc trung học phổ thông. Trong đó phần phương trình, hệ phương trình trong chương trình Toán 10 là một phần hay và quan trọng luôn xuất hiện trong các đề thi Trung học Phổ thông Quốc gia. Môn Toán luôn luôn là môn học quan trọng của tất cả các cấp học, từ lớp mẫu giáo, cấp tiểu học, cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông và cấp độ đại học. Ở từng giai đoạn, môn Toán sẽ luôn bổ sung cho nhau ở một cấp độ cao hơn, như từ thấp đến cao. Và quan trọng hơn nữa, môn Toán cũng là môn hỗ trợ cho các môn học khác như môn Vật lý, Hóa học, Sinh học. Nếu như học sinh khó tiếp thu ở môn học này là do phương pháp giảng dạy, giải toán của lớp chưa thật sự phù hợp, sẽ dẫn hỏng kiến thức ngay từ đầu, đó là lỗ thủng của kiến thức cần phải có biện pháp khắc phục. Trong thực tế, tư duy logic của con người luôn làm nền tảng cho mọi tri thức khoa học và không thể tách rời với cuộc sống. Và môn Toán là môn học có khả năng giúp con người bồi dưỡng, nâng cao tư duy logic của bản thân. Trong chương trình Đại số 10 THPT, chương “Phương trình, hệ phương trình” có vai trò quan trọng, có nhiều nội dung hay, nhiều ứng dụng trong thực tế đòi hỏi học sinh cũng phải tích cực hoạt động để đạt được hiệu quả cao nhất. Xây dựng và xử lí tốt những tình huống có thể phát sinh trong quá trình dạy học sẽ giúp học sinh bồi dưỡng tư duy logic của mình, hiểu và vận dụng kiến thức một cách sâu sắc hơn. Đã có một số công trình nghiên cứu về tư duy logic trong dạy học môn Toán ở trường phổ thông, về phương pháp dạy học tình huống. Tuy nhiên chưa có công trình nghiên cứu về dạy học tình huống chương Phương trình, hệ phương trình nhằm bồi dưỡng tư duy logic cho học sinh. Từ những lí do trên tôi lựa chọn đề tài: “Bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh thông qua dạy học tình huống chương “Phương trình, hệ phương trình” Đại số 10 Trung học phổ thông” để nghiên cứu, hy vọng có thể góp phần đổi mới phương pháp dạy học và phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh từ đó nâng cao hiệu quả thực hiện các mục tiêu giáo dục.
Trang 11 Lí do chọn đề tài
Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế với thế giới là một đặc điểm của xã hộihiện đại Quá trình đó vừa mang lại sự hợp tác hữu nghị giữa các quốc gia đồng thời cũngmang lại tính cạnh tranh kinh tế quyết liệt Mỗi quốc gia muốn xây dựng và phát triển đềucần có sự đóng góp không hề nhỏ của đội ngũ tri thức, để có nguồn lực tri thức dồi dào thìphải kể đến vai trò của ngành giáo dục Trước những yêu cầu và thách thức của cuộc cáchmạng khoa học phát triển như vũ bão đòi hỏi giáo dục- đào tạo phải có những đổi mới đểđáp ứng yêu cầu của thời đại
Theo nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổimới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ đổi mới Giáodục- Đào tạo nhằm nâng cao phẩm chất, năng lực người học [7]: “ tập trung dạy cách học,cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩnăng, phát triển năng lực ”
Việc bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh là nhiệm vụ lâu dài và phải đượcthực hiện từ mỗi cấp học, bậc học; đặc biệt chương trình lớp 10 được xem là “bản lề” chotoàn bộ chương trình Trung học Phổ thông, đây là bước tiến lớn trong quá trình tích lũy kiếnthức và giúp học sinh hoàn thiện nhân cách từ bậc trung học cơ sở sang bậc trung học phổthông Trong đó phần phương trình, hệ phương trình trong chương trình Toán 10 là mộtphần hay và quan trọng luôn xuất hiện trong các đề thi Trung học Phổ thông Quốc gia
Môn Toán luôn luôn là môn học quan trọng của tất cả các cấp học, từ lớp mẫu giáo,cấp tiểu học, cấp trung học cơ sở, trung học phổ thông và cấp độ đại học Ở từng giai đoạn,môn Toán sẽ luôn bổ sung cho nhau ở một cấp độ cao hơn, như từ thấp đến cao Và quantrọng hơn nữa, môn Toán cũng là môn hỗ trợ cho các môn học khác như môn Vật lý, Hóahọc, Sinh học Nếu như học sinh khó tiếp thu ở môn học này là do phương pháp giảngdạy, giải toán của lớp chưa thật sự phù hợp, sẽ dẫn hỏng kiến thức ngay từ đầu, đó là lỗthủng của kiến thức cần phải có biện pháp khắc phục
Trong thực tế, tư duy logic của con người luôn làm nền tảng cho mọi tri thức khoahọc và không thể tách rời với cuộc sống Và môn Toán là môn học có khả năng giúp conngười bồi dưỡng, nâng cao tư duy logic của bản thân
Trong chương trình Đại số 10 THPT, chương “Phương trình, hệ phương trình” có vaitrò quan trọng, có nhiều nội dung hay, nhiều ứng dụng trong thực tế đòi hỏi học sinh cũngphải tích cực hoạt động để đạt được hiệu quả cao nhất Xây dựng và xử lí tốt những tình
Trang 2huống có thể phát sinh trong quá trình dạy học sẽ giúp học sinh bồi dưỡng tư duy logic củamình, hiểu và vận dụng kiến thức một cách sâu sắc hơn
Đã có một số công trình nghiên cứu về tư duy logic trong dạy học môn Toán ởtrường phổ thông, về phương pháp dạy học tình huống Tuy nhiên chưa có công trìnhnghiên cứu về dạy học tình huống chương "Phương trình, hệ phương trình" nhằm bồi dưỡng
tư duy logic cho học sinh
Từ những lí do trên tôi lựa chọn đề tài: “Bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh thông qua dạy học tình huống chương “Phương trình, hệ phương trình” Đại số 10 Trung học phổ thông” để nghiên cứu, hy vọng có thể góp phần đổi mới phương pháp dạy
học và phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh từ đó nâng cao hiệu quả thực hiện cácmục tiêu giáo dục
2 Mục tiêu nghiên cứu
Thiết kế một số tình huống dạy học trong dạy học chương "Phương trình, hệ phươngtrình" Đại số 10 THPT nhằm bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh, góp phần đổimới quá trình dạy học và nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập môn Toán ở trườngTHPT
3 Nhiệm vụ nghiên cứu:
a) Nghiên cứu cơ sở lí luận:
- Tìm hiểu lí luận về lí thuyết xây dựng tình huống dạy học.
- Quan niệm về năng lực tư duy logic, các tiêu chí đánh giá năng lực tư duy logic
- Xác định những biểu hiện và cơ hội phát triển của năng lực tư duy logic của học sinh khidạy học tình huống phần phương trình, hệ phương trình
b) Nghiên cứu cơ sở thực tiễn:
- Nghiên cứu nội dung chương “Phương trình, hệ phương trình” đại số 10 THPT theo hướngbồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh
- Tìm hiểu thực trạng dạy học phương trình, hệ phương trình ở trường THPT Thanh Thanh Ba- Phú Thọ
Ba Thiết kế một số tình huống dạy học phương trình, hệ phương trình nhằm bồi dưỡng tư duylogic cho học sinh
4 Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng và sử dụng được các tình huống dạy học chương "Phương trình, hệphương trình" Đại số 10 THPT thì sẽ góp phần bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho họcsinh và nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở trường THPT
Trang 35 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
a) Đối tượng nghiên cứu
+ Bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh
+ Tổ chức dạy học tình huống chương “Phương trình, hệ phương trình” Đại số 10THPT
b) Phạm vi nghiên cứu:
Hoạt động dạy và học chương “Phương trình, hệ phương trình” Đại số 10 THPT
6 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu:
a) Cách tiếp cận: Dựa trên cơ sở lí luận để đánh giá thực tiễn và đề xuất giải pháp.
b) Phương pháp nghiên cứu:
* Nghiên cứu lí thuyết
- Nghiên cứu một số phương pháp dạy học để thiết kế các tình huống trong quá trình dạy
học
- Nghiên cứu các công trình khác liên quan đến đề tài
- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa lớp 10 chương trình chuẩn
* Nghiên cứu thực nghiệm
- Điều tra thực trạng dạy học môn toán ở trường THPT Thanh Ba, huyện Thanh Ba, tỉnhPhú Thọ
- Thực nghiệm sư phạm: Giảng dạy các tình huống đã thiết kế, tham gia trao đổi với cácgiáo viên trong tổ bộ môn, kiểm tra mức độ tiếp thu của học sinh lớp thực nghiệm từ đó thuthập và xử lí kết quả
* Phương pháp thống kê toán học
Bằng thống kê toán học phân tích đánh giá đưa ra kết quả, đề xuất, kiến nghị
7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn:
- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về việc xây dựng các tình huống dạy học và bồi dưỡngnăng lực tư duy logic cho học sinh THPT
- Xác định được cơ hội phát triển tư duy logic cho học sinh trong dạy học phươngtrình, hệ phương trình- Đại số 10 THPT
- Thiết kế một số tình huống dạy học chương "Phương trình, hệ phương trình" Đại số
10 THPT nhằm bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh
- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo, thiết thực góp phần giúp giáo viên thựchiện nhiệm vụ đổi mới giáo dục trong trường phổ thông giai đoạn hiện nay
8 Tóm tắt cô đọng các nội dung chính của luận văn: Luận văn gồm 3 chương:
Trang 4CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TƯ DUY LOGIC CHO HỌC SINH THÔNG QUA TỔ CHỨC DẠY HỌC TÌNH
HUỐNG MÔN TOÁN Ở TRƯỜNG THPT 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề
Đứng trước bối cảnh của thời đại và đất nước, đòi hỏi giáo dục đào tạo phải xây dựngđược mô hình nhân cách con người Việt Nam hiện đại có tính tự chủ, năng động và sángtạo, có kiến thức về văn hóa và khoa học công nghệ, có kĩ năng vận dụng các kiến thức đểgiải quyết vấn đề, có kĩ năng nghề nghiệp, có sức khỏe, có đạo đức, có năng lực tự học vàthói quen tự học suốt đời, có khả năng thích ứng với những thay đổi của thời đại
Nền kinh tế tri thức và sự thay đổi khoa học công nghệ một cách nhanh chóng, đòihỏi kiến thức được truyền thụ trong nhà trường phải được cập nhật, bổ sung thường xuyên,liên tục, khi nội dung của chương trình dạy học thay đổi đòi hỏi phải thay đổi PPDH chophù hợp
Đổi mới PPDH luôn là vấn đề được quan tâm đến trong những năm gần đây, từ lãnhđạo các cấp của ngành giáo dục đến những nhà nghiên cứu, rồi các thầy giáo, cô giáo đềukhẳng định vai trò quan trọng của việc đổi mới PPDH trong việc nâng cao chất lượng giáodục đào tạo trong nhà trường
Dựa vào các tài liệu khoa học, báo chí và các kết quả điều tra khảo sát trong trongthực tiễn, chúng tôi thấy việc đổi mới PPDH diễn ra trên các mặt sau đây:
* Thay đổi mối quan hệ: thầy - trò
Với chủ trương nhằm giải phóng người học, để người học được tự do phát triển, hìnhthành nhu cầu học tập, phát triển khả năng cá nhân, đổi mới quan hệ thầy - trò bằng nhữngcách thức khác nhau, với mục đích hoạt động của người thầy là sự phát của cộng đồng, niềmhạnh phúc của xã hội
Điều chỉnh mối quan hệ thầy - trò theo hướng “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm”
từ đó nâng cao chất lượng dạy học đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của người họcnhằm đáp ứng những nhu cầu nhiều mặt của xã hội hiện đại Tuy nhiên đây mới chỉ là mộthướng trong đổi mới PPDH, do vậy cần sự phối hợp với các phương pháp và tư tưởng khác
Toán học không chỉ cung cấp nền tảng cho việc học các môn học khác hoặc là công
cụ để giải quyết những vấn đề trong thực tế đời sống, mà nó còn góp phần nhiều nhất trong
sự phát triển trí tuệ của mỗi HS Chúng ta cần biết rằng, giáo dục Toán học là giáo dục vềcác công cụ toán học, ngoài ra còn là giáo dục về “tư duy toán học”, tức là khả năng suyluận độc lập, logic, sâu sắc và có hệ thống “Tư duy toán học” là cái cần thiết cho mỗi
Trang 5người, ở mỗi ngành nghề khác nhau, kể cả với những người mà công việc không "đụng
chạm" trực tiếp đến toán
* Phát huy năng lực nội sinh của HS
Theo quan điểm này chính là tìm cách để HS tự phát huy năng lực bản thân, pháttriển trí tuệ, ý chí và tâm hồn của mình GV thường tổ chức các hoạt động cụ thể sau:
+ GV tổ chức cho HS hoạt động một cách độc lập, cá nhân hóa hoạt động học tập.+ Kích thích sự hứng thú, tính tích cực, tự giác, năng động, sáng tạo
+ Hình thành ở HS động cơ học tập lành mạnh, phát huy tính tự lực và ý chí học tập
* Giúp HS tăng cường hoạt động tự học:
Trong quá trình dạy học hiện đại người GV chỉ là người tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ
HS nhằm nâng cao hiệu quả của việc học Vai trò của người GV sẽ ngày một giảm dần khicác em lên các lớp cao hơn, cho đến khi HS hoàn toàn có khả năng tự đảm nhận việc họccủa mình Nhưng hiện nay trong quá trình dạy học người GV lại hoạt động quá nhiều, người
GV cung cấp nhiều thông tin, điều đó một mặt khiến HS buộc phải ghi nhớ kiến thức mộtcách bị động mặt khác không có thời gian để HS suy nghĩ, tìm tòi, sáng tạo
Bởi vậy, tăng cường phát huy tính tự giác, tự học của HS là một hướng quan trọngtrong đổi mới PPDH Người GV cần giúp đỡ để các em không chỉ tự học ở nhà mà các emcòn cần tự học ngay trên lớp Thực tiễn cho thấy, trong dạy học hoạt động GV chưa chútrọng hoạt động tự học có tính sáng tạo và sự kết hợp tự học sáng tạo với tự học tái hiện
Những nghiên cứu của các nhà khoa học giáo dục nước ta như Phạm Minh Hạc(1981), Trần Kiều (1995), Nguyễn Bá Kim (2014), Đào Tam (2016)… cho thấy: Đổi mớiphương pháp dạy học môn Toán trong trường phổ thông nước ta hiện nay cần tập trung vàomột số định hướng sau:
i) Dạy tự học trong toàn bộ quá trình dạy học
Dạy học cần chú trọng đến cách học, đến khả năng HS tự tổ chức, đảm nhận và tiếnhành quá trình học tập chứ không phải chỉ dừng lại ở điểm số cả môn học Ý tưởng nàyngày càng được nhấn mạnh trong lý luận và thực tiễn dạy học trên quy mô quốc tế:
Learning how to learn Ý tưởng này chỉ có thể được thực hiện trong những quá trình mà
người học thật sự hoạt động để đạt được những điều mà họ cần đạt Khả năng tự học cầnđược thực hiện ngay từ khi còn là HS Bởi vậy, vấn đề chủ đạo của quá trình dạy học là phảidạy phương pháp học trong đó cả việc dạy tự học Tự học không phải là tách người học rakhỏi xã hội, không phải là để người học tự giải quyết tất cả mọi vấn đề Một người biết tựhọc là người phải biết kế thừa những tri thức của nhân loại, biết khai thác, sử dụng những
Trang 6phương tiện của xã hội để thực hiện hoạt động học tập Chẳng hạn, muốn hiểu nghĩa củamột bài hát bằng tiếng nước ngoài, HS có thể và phải biết cách dùng từ điển Để tự học giảibài tập toán học, khi mà sự suy nghĩ của bản thân không thể giải quyết được vấn đề đặt ra,học sinh có thể và phải biết tìm tài liệu tham khảo.
ii) Xác lập vai trò chủ thể của HS, đảm bảo tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo được thực hiện cá nhân hoặc qua giao lưu
HS chính là chủ thể kiến tạo tri thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành thái độ Trong
quá trình học tập nhờ hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạothì vai trò chủ thể của người học được khẳng định Nhờ những hoạt động học tập được gợiđộng cơ và hướng đích mà HS phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạocủa mình nhằm biến đổi những nhu cầu của xã hội thành những nhu cầu của bản thân GV
có thể tổ chức để HS hoạt động cá nhân hoặc giao lưu, hợp tác với bạn bè tùy vào hoàn cảnhcũng như mục tiêu giáo dục Các hình thức tổ chức này đều rất cần thiết với phương phápdạy học hiện đại Thứ nhất, trong quá trình học tập cũng có những lúc HS cần có sự dẫn dắt
của thầy hay được sự trợ giúp của bạn bè, tuy nhiên hoạt động cá nhân của HS là yếu tố cần
thiết để dẫn đến thành công của quá trình dạy học Thứ hai, do việc học tập mang bản chất
xã hội nên quá trình giao lưu cũng phải được quan tâm và chú trọng trong phương pháp dạy
học Những hình thức học theo cặp, học theo nhóm, học lẫn nhau… ngày càng được tăngcường
iii) Phương tiện dạy học làm tăng thêm sức mạnh của GV và HS trong quá trình dạy
học.
Loài người có sự phát triển tiến bộ vượt xa loài vật ở chỗ loài người là loài duy nhấttrên trái đất biết chế tạo và sử dụng công cụ lao động Chính vì vậy, phương tiện dạy họclàm tăng thêm sức mạnh của người sử dụng chúng Từ những đồ dùng dạy học đơn giản nhưchiếc thước kẻ, chiếc compa…đến những thiết bị kỹ thuật tân tiến như các phương tiện côngnghệ thông tin hiện đại (máy chiếu, máy tính, phần mềm ) chứa đựng những tình huống sưphạm giúp cho người GV giáo tổ chức hoạt động dạy học một cách sinh động và đạt hiệuquả cao hơn, nhất là việc sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin hiện đại trong dạyhọc đang ngày càng phát huy thế mạnh của nó trên toàn thế giới
iv) Tạo sự hứng thú học tập dựa trên hoạt động và thành quả hoạt động của chính
người học
Lạc quan dẫn đến hứng thú, hứng thú dẫn đến tài năng đó là công thức của các
chuyên gia về giáo dục học đưa ra Hoạt động học tập ngoài đòi hỏi tính tích cực, tự giác,
Trang 7chủ động và sáng tạo của người học thì còn phải mang lại niềm vui, khơi dậy niềm hứngthú, lạc quan cho người học Niềm vui này có được bằng nhiều cách thức khác nhau, nhưngtrong hoạt động của bản thân và thành quả của hoạt động học tập vẫn là quan trọng hơn cả.Đơn giản như khi tự mình làm được một bài tập khó, hay tự phát hiện ra một điều mới mẻcũng khơi gợi nguồn hứng thú học tập cho HS HS tự mình tìm tòi, giải quyết được các tìnhhuống có vấn đề sẽ cảm thấy sung sướng và tự hào về bản thân mình hơn rất nhiều là tiếpnhận thụ động những kiến thức từ người khác áp đặt sẵn cho mình Bởi vậy, cần tổ chức họctập cho HS sao cho họ luôn cảm thấy mình gần tới đích, chỉ cần nỗ lực gắng sức là có cơ hộithành công.
1.2 Một số vấn đề về dạy học tình huống
1.2.1 Tình huống dạy học
a) Khái niệm tình huống dạy học
Theo tác giả Phan Trọng Ngọ (2005): Tình huống dạy học là tình huống trong đó có
sự ủy thác của người giáo viên Sự ủy thác này chính là quá trình người giáo viên đưa ranhững nội dung cần truyền thụ vào trong các sự kiện tình huống và cấu trúc các sự kiện tìnhhuống sao cho phù hợp với logic sư phạm, để khi người học giải quyết nó sẽ đạt được mụctiêu dạy học
b) Phân loại tình huống dạy học
Tình huống thực
Tình huống giả định
c) Yêu cầu của một tình huống dạy học:
+ Các vấn đề phải nảy sinh từ trong nội bộ tình huống chứ không phải do GV gợi ý + THDH phải là đặc trưng của một họ tình huống cùng loại mà khi giải quyết tìnhhuống đặc trưng đó sẽ giúp HS khái quát được tri thức, ngoài ra tình huống đó phải bao hàmcác tri thức của những tình huống trong cùng họ
+ Mỗi THDH phải chứa đựng các trở ngại và khó khăn để HS phải cố gắng hoạtđộng, phải huy động, sắp xếp lại các tri thức, quan điểm, phương pháp đã biết để vượt quatrở ngại và khó khăn ấy
+ Mỗi THDH được cấu trúc để HS khi tiếp cận tình huống là đã có câu trả lời nhưngcâu trả lời đó nhanh chóng trở nên thiếu sót thậm chí sai, từ đó HS phải tự sắp xếp lại hệthống tri thức của mình để giải quyết các vấn đề đặt ra
d) Cấu trúc tình huống dạy học
Phần mở đầu
Trang 8Phần nội dung tình huống
Phần kết luận
e) Tiêu chuẩn của một THDH tốt
Về nội dung THDH:
+ Phải hàm chứa vấn đề mang tính giáo dục và phù hợp trọng tâm bài học
+ Phải phù hợp trình độ và nhu cầu tâm sinh lí của người học
+ Phải chứa đựng mâu thuẫn, có tính thúc ép, kích thích người học đưa ra quyết định
để giải quyết vấn đề
+ Phải có tính thời sự hoặc gần gũi với người học
Về hình thức trình bày:
+ Phải có sự đa dạng trong việc giới thiệu và giải quyết tình huống
+ Các vấn đề trong tình huống phải được sắp xếp một cách hợp lí
+ Cách hành văn cần ngắn gọn, súc tích, mạch lạc tránh gây nhiễu cho người học khigiải quyết vấn đề
1.2.2 Dạy học tình huống
a) Khái niệm dạy học tình huống:
Theo tác giả Phan Trọng Ngọ (2005): PPDH bằng tình huống là giáo viên cung cấpcho học viên tình huống dạy học Học viên tìm hiểu, phân tích và hành động trong tìnhhuống đó Kết quả là học viên thu nhận được các tri thức khoa học, thái độ và các kỹ nănghành động (trí óc và thực tiễn) sau khi giải quyết tình huống đã cho
b) Ưu và nhược điểm của dạy học tình huống
* Ưu điểm của dạy học tình huống:
- Nội dung dạy học gắn liền với thực tiễn cuộc sống
- DHTH giúp người học dễ tiếp thu các vấn đề lý thuyết phức tạp.
- DHTH góp phần phát huy tính sáng tạo, chủ động của người học.
- DHTH góp phần tăng khả năng hợp tác, làm việc theo nhóm đồng thời cũng phát huy khả năng trình bày, bảo vệ và phản biện ý kiến cá nhân trước đám đông.
- DHTH kích thích hứng thú học tập cho HS nhờ quá trình tư duy, tranh luận, thảo luận tích cực với bạn bè.
- DHTH giúp người GV thu nhận thêm được những kiến thức, giải pháp mới từ phía
HS để làm tăng thêm vốn kiến thức của mình và bài giảng trở nên phong phú hơn từ đó có
thể điều chỉnh, xây dựng lại THDH sao cho thật hợp lí
Trang 9- DHTH giúp gắn kết những kiến thức lí thuyết rời rạc của một hoặc nhiều môn học khác nhau.
* Nhược điểm của dạy học tình huống:
- DHTH yêu cầu những kĩ năng phức tạp hơn trong giảng dạy của người GV
- DHTH làm gia tăng công việc của người GV.
- DHTH đòi hỏi người GV phải dành nhiều thời gian để chuẩn bị các phương án từ
đó tìm ra phương án tối ưu.
- DHTH đòi hỏi GV phải luôn cập nhật những kiến thức, thông tin, kĩ năng mới.
- DHTH đòi hỏi giáo viên phải hiểu rõ HS và những yếu tố ảnh hưởng để có sự phối
hợp một cách hợp lí các phương pháp dạy học
- DHTH tốn nhiều thời gian của người học.
c) Điều kiện để sử dụng tình huống dạy học và yêu cầu khi sử dụng tình huống dạy học
* Điều kiện để sử dụng tình huống dạy học
- Thời lượng số tiết cho phép giảng dạy trong bài phải phù hợp
- Số lượng HS trong lớp phải phù hợp để GV có thể sử dụng các PP và kĩ thuật dạyhọc đa dạng
- HS phải thói quen học tích cực
- GV phải chuẩn bị tốt các THDH
- GV có kĩ năng ủy thác, điều khiển (thúc đẩy sự hứng thú và sự tham gia tích cựccủa HS, quan tâm khai thác các ý tưởng của HS…), kĩ năng thể chế hóa,…
* Yêu cầu khi sử dụng tình huống dạy học
- Cách đưa ra tình huống của giáo viên phải tạo được cảm xúc, tạo nhu cầu nhận thứchay nói cách khác là tạo được thế năng tâm lí để HS sẵn sàng hoạt động nhằm giảiquyết vấn đề đã nêu
- Tình huống dạy học phải phù hợp với mục tiêu của bài học, không làm thay đổi
mục tiêu và xáo trộn phân phối chương trình môn học
- Trong cách giải quyết tình huống dạy học, phải làm cho HS nắm vững vấn đề và tựlực giải quyết tình huống ở mức cao nhất Chú trọng các hoạt động tích cực như đềxuất giải pháp, thực hiện các thao tác tư duy và suy luận logic: Phân tích, so sánh,trừu tượng hóa, khái quát hóa… Áp dụng các PP nhận thức khoa học: PP tương tự,
PP mô hình hóa, thực nghiệm đối chứng…
- Thời điểm đưa ra tình huống dạy học phải phù hợp với nội dung bài học, phù hợpvới tiến trình nhận thức khoa học của HS
Trang 10- Thời gian giải quyết tình huống dạy học phù hợp với quy định của chương trình.
- Tiến trình giải quyết tình huống dạy học cũng thể hiện tiến trình nhận thức khoahọc và là nội dung bài học
- Phải phối hợp nhiều PPDH và kĩ thuật dạy học khác nhau Tuân theo quy trình vậndụng THDH một cách linh hoạt, sáng tạo
d) Đề xuất quy trình dạy học môn Toán bằng PPDH tình huống
Triển khai dạy học tình huống theo kịch bản gồm các màn và các pha hoạt độngtương ứng, trong đó thể hiện cơ bản như sau:
Giai đoạn 1: Chuẩn bị tình huống dạy học
Bước 1: Xác định mục đích, nội dung của tình huống
Bước 2: Xây dựng tình huống
Bước 3: Dự kiến kế hoạch dạy học bằng tình huống
Giai đoạn 2: Triển khai dạy học tình huống
+ GV ủy thác tình huống cho HS
+ Triển khai tình huống
+ Giáo viên thể hiện vai trò chủ thể hóa
Giai đoạn 3: Giai đoạn đánh giá
* Quy trình thiết kế tình huống dạy học kiến thức mới
* HĐ 1: hoạt động dẫn dắt vào khái niệm, có thể được thực hiện nhờ một ví dụ hoặcmượn một sự kiện thực tiễn,
* HĐ 2: là hoạt động hình thành khái niệm – giúp học sinh có được khái niệm – cóthể thực hiện được bằng cách khái quát hoá,
* HĐ 3: hoạt động củng cố khái niệm, với các hoạt động nhận dạng và thể hiện kháiniệm Thông qua các ví dụ và phản ví dụ để khắc sâu kiến thức cho HS
* HĐ 4: vận dụng khái niệm đã học vào các bài tập đơn giản
* HĐ 5: vận dụng khái niệm đã học vào các bài tập tổng hợp
* Quy trình thiết kế tình huống dạy học định lí thường bao gồm các hoạt động sau:
HĐ1: Hoạt động tạo động cơ học tập định lí
HĐ2: Hoạt động phát hiện định lí (nếu dạy theo con đường quy nạp, còn dạy theocon đường suy diễn thì có thể bỏ qua hoạt động này)
HĐ 3: Hoạt động phát biểu định lí
HĐ 4: Hoạt động chứng minh định lí
HĐ 5: Hoạt động củng cố định lí bao gồm:
Trang 11* Quy trình thiết kế tình huống dạy học giải bài tập
Bước 1: Tìm hiểu nội dung đề bài
Bước 2: Tìm cách giải
Bước 3: Trình bày lời giải
Bước 4: Nghiên cứu sâu lời giải
1.3 Bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh thông qua tổ chức dạy học tình huống.
1.3.1 Năng lực tư duy logic:
1.3.1.1 Tư duy
i) Khái niệm tư duy: Theo Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam (2005): Tư duy là
một quá trình nhận thức bậc cao có ở con người, phản ánh hiện thực khách quan vào bộ nãocon người dưới dạng khái niệm, phán đoán, suy luận… Tư duy nảy sinh trong hoạt động xãhội, bao hàm những quá trình nhận thức tiêu biểu: Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, kếtquả của quá trình tư duy là sự nhận thức về một đối tượng nào ở mức độ cao hơn, sâu sắchơn
ii) Các thao tác tư duy
a) Phân tích và tổng hợp:
b) So sánh c) Khái quát hoá d) Trừu tượng hóa e) Đặc biệt hoá f) Phép tương tự 1.3.1.2 Tư duy logic
Theo Chu Cẩm Thơ (2015): "Logic hình thức nghiên cứu cơ cấu của các hình thức tưduy (khái niệm, phán đoán, suy luận) Nhiệm vụ chủ yếu là xây dựng các quy tắc, quy luật
mà sự tuân thủ là là điều kiện cần thiết để đạt được những kết quả chân thực trong quá trình
Trang 12thu nhận tri thức Tư duy logic là loại hình tư duy thường gặp trong môn Toán, gắn liền vớicác hình thức tư duy mà logic hình thức nghiên cứu."
Tư duy logic của học sinh trong quá trình học tập nói chung và quá trình dạy họctoán nói riêng là một dạng tư duy trừu tượng được đặc trưng bởi các kĩ năng sau:
+ Kĩ năng chia nhỏ thành các trường hợp riêng sau đó kết hợp chúng lại; kĩ năng phán đoán các kết quả cụ thể dựa vào lí thuyết
+ Kĩ năng tìm ra các hệ quả từ những yếu tố đã cho
+ Kĩ năng tổng quát hóa các kết quả sau quá trình giải quyết vấn đề
1.3.1.3 Đặc điểm tư duy logic của học sinh THPT
Hoạt động trí tuệ của các em bao gồm các thao tác tư duy: phân tích, tổng hợp, sosánh, đặt biệt hóa, trừu tượng hóa, khái quát hóa Tư duy logic chỉ phát triển thông qua khảnăng suy luận Học sinh chỉ có thể tiến hành các hoạt động suy luận bằng cách sử dụng cácmệnh đề logic Tuy nhiên, toán học có tính trừu tượng và khái quát cao cho nên việc rènluyện tư duy logic là rất cần thiết, để các em có thể vận dụng giải quyết các vấn đề toán họcmột cách khoa học, tạo tiền đề cho các em học tốt các môn học khác và vững vàng với cáckiến thức toán học ở bậc cao hơn
1.3.1.4 Bồi dưỡng tư duy logic cho học sinh THPT
Bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho HS qua dạy học toán ở trường phổ thông làluyện tập cho HS diễn đạt lập luận của mình Làm cho HS nắm vững và chính xác một cách
có hệ thống những kiến thức và kĩ năng toán học phổ thông Và kĩ năng vận dụng các kiếnthức thức đó trong những tình huống cụ thể khác nhau, vận dụng vào đời sống thực tiễn, ápdụng vào các môn học khác
Muốn đánh giá một HS có tư duy logic ta cần dựa vào: HS biết suy luận logic, đúngđắn; HS có khả năng trừu tượng hóa, khái quát hóa; HS biết phản bác ý kiến sai bằng nhữnglập luận logic; HS biết lập luận để bảo vệ quan điểm của mình; HS biết sử dụng các ngônngữ toán học một cách chính xác; HS biết trình bày lời giải một cách khoa học,
Việc bồi dưỡng tư duy chính là dạy để học sinh có khả năng tư duy hiệu quả hơn,biết bảo vệ lập luận của mình và phản bác những lập luận không đúng Bởi vậy bồi dưỡngnăng lực tư duy logic cho học sinh cần:
+ Bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh phải gắn liền với việc sử dụng cácthuật ngữ và kí hiệu toán học một cachs chính xác
+ Bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh gắn liền hoạt động giải toán
Trang 13+ Bồi dưỡng năng lực tư duy logic cho học sinh phải phù hợp với trình độ tư duy củahọc sinh.
1.3.2 Biểu hiện của năng lực tư duy logic trong dạy học phương trình, hệ phương trình
PPDH tình huống là một phương pháp lí tưởng giúp HS tổ chức các hoạt động học
tập; HS khám phá và lĩnh hội tri thức nhờ sự tương tác với môi trường trong tình huống cụthể; tăng cường khả năng tư duy, tiếp cận đối tượng; HS được phát triển nhiều kĩ năng: kĩnăng làm việc, kĩ năng hợp tác, kĩ năng giao tiếp,…
Người GV cũng cần lưu ý khi xuất phát từ tình huống gợi vấn đề:
Để gây được niềm tin ở khả năng cần làm sao cho HS không có cảm giác rằng bàitoán quá xa lạ và khó có thể giải quyết được
Nếu có thể, hãy thiết kế tình huống xung quanh một môi trường cho phép hợp thứchóa
GV nên tổ chức cho HS học tập theo nhóm và thiết kế quy trình hoạt động theo nhómmột cách phù hợp
Khi dạy học phương trình, hệ phương trình bằng dạy học tình huống GV cần phải tổ chức, hướng dẫn cho HS biết tự khám phá những kiến thức mới Không chỉ dạy cho HS kiến thức mà phải dạy cho HS phương pháp học, đặc biệt là phương pháp tự học
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
Chương 1 đã trình bày tóm lược các nghiên cứu lí luận về tư duy logic và lý thuyếtdạy học tình huống Các kết quả này sẽ cung cấp cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu thiết kếcác tình huống dạy học được trình bày trong chương 2 Từ đó mở ra khả năng vận dụng lýthuyết tình huống vào thực tiễn dạy học
Trang 14Để góp phần đổi mới PPDH, cần thiết phải đẩy mạnh nghiên cứu lí luận và thực tiễndạy học để tìm ra những PPDH hiệu quả, đáp ứng với sự phát triển của xã hội Đổi mớiPPDH phải được thực hiện theo định hướng hoạt động hóa HS, tức là tổ chức cho HS họctập trong hoạt động và bằng hoạt động tích cực, tự giác, chủ động và sáng tạo PPDH tìnhhuống trong lý thuyết tình huống là hướng tiếp cận của đổi mới PPDH nói chung và đổi mớiPPDH môn Toán nói riêng, đã và đang tiếp tục được phát triển.
Trang 15CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ TÌNH HUỐNG DẠY HỌC NHẰM BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TƯ DUY LOGIC CHO HỌC SINH KHI DẠY HỌC CHƯƠNG
"PHƯƠNG TRÌNH, HỆ PHƯƠNG TRÌNH" ĐẠI SỐ 10 THPT
2.1 Dạy học nội dung chương: “Phương trình, hệ phương trình” Đại số 10 THPT 2.1.1 Mục tiêu dạy học và cấu trúc chương “Phương trình, hệ phương trình” trong chương trình Đại số 10 THPT
2.1.1.1 Mục tiêu dạy học chương “Phương trình, hệ phương trình”
a) Mục tiêu về kiến thức
* Đại cương về phương trình
* Phương trình quy về phương trình bậc nhất, phương trình bậc hai
* PT và HPT bậc nhất nhiều ẩn
b) Mục tiêu về kĩ năng
- Biết nêu điều kiện xác định của phương trình (không cần giải các điều kiện)
- Biết biến đổi tương đương phương trình
- Giải và biện luận thành thạo phương trình ax b 0, ax2 bx c 0
- Giải được các phương trình quy về bậc nhất, bậc hai (phương trình chứa ẩn ở mẫu
số, phương trình chứa dấu giá trị tuyệt đối; phương trình chứa căn đơn giản, phương trìnhđưa về phương trình tích)
- Biết vận dụng định lí Vi-et vào việc nhẩm nghiệm của phương trình bậc hai, tìm hai
số khi biết tổng và tích của chúng
- Giải được và biểu diễn được tập nghiệm của phương trình bậc nhất hai ẩn
- Giải và biện luận được phương trình dạng: ax by c
- Giải được hệ ba phương trình bậc nhất ba ẩn đơn giản (có thể dùng máy tính bỏtúi)
- Biết chuyển bài toán có nội dung thực tế về bài toán giải được bằng cách lập và giải
hệ hai phương trình bậc nhất hai, hệ ba phương trình bậc nhất ba ẩn
- Biết dùng máy tính bỏ túi hỗ trợ tìm nghiệm của hệ hai phương trình bậc nhất hai,
hệ ba phương trình bậc nhất ba ẩn
2.1.1.2 Phân tích cấu trúc nội dung dạy học
* Tiết 19, 20: Đại cương về phương trình.
* Tiết 21, 22: Phương trình quy về phương trình bậc nhất, phương trình bậc hai.
* Tiết 23, 24, 25: Phương trình và hệ phương trình bậc nhất nhiều ẩn
* Tiết 26: Thực hành giải toán trên máy tính cầm tay.