Nghiên cứu về đặc điểm hình thái và giải phẫu loài bồ hòn (sapindus saponaria line) tại trạm đa dạng sinh học mê linh vĩnh phúc (2017)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA SINH - KTNN === === PHẠM THỊ THÚY NGÂN NGHIÊN CỨU VỀ ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI VÀ CẤU TẠO GIẢI PHẪU LOÀI BỒ HÒN SAPINDUS SAPONARIA Line TẠI TRẠM ĐA DẠNG S

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH - KTNN

=== ===

PHẠM THỊ THÚY NGÂN

NGHIÊN CỨU VỀ ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI VÀ

CẤU TẠO GIẢI PHẪU LOÀI BỒ HÒN

(SAPINDUS SAPONARIA Line)

TẠI TRẠM ĐA DẠNG SINH HỌC MÊ

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Tiến sĩ Đỗ Thị Lan Hương đã

tận tình hướng dẫn em để hoàn thành khoá luận này

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong tổ Thực vật, khoa Sinh –KTNN, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện giúp đỡ em trongquá trình làm đề tài và hoàn thành khóa luận này

Vì lần đầu tiên bước vào làm nghiên cứu nên không tránh khỏi nhữngthiếu sót, em rất mong nhận được ý kiến đóng góp của thầy cô và các bạn sinhviên để khóa luận của em được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Thúy Ngân

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận này được thực hiện dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Đỗ Thị Lan Hương.

Tôi xin cam đoan:

- Đây là kết quả của tôi nghiên cứu

- Kết quả này không trùng với kết quả nghiên cứu của bất kì tác giả nào

đã được công bố

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Thúy Ngân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2

3.1 Ý nghĩa khoa học 2

3.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

4 Bố cục khóa luận 2

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Lịch sử nghiên cứu hình thái và giải phẫu thực vật trên thế giới 3

1.2 Quá trình nghiên cứu hình thái giải phẫu thực vật ở Việt Nam 6

1.3 Những nghiên cứu về loài Bồ hòn Sapindus saponaria L 7

1.3.1 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 7

1.3.2 Sơ lược về Họ Bồ hòn ( Sapindaceae) 7

CHƯƠNG II: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 9

2.1 Đối tượng nghiên cứu 9

2.2 Địa điểm nghiên cứu 9

2.3 Thời gian nghiên cứu 9

2.4 Phương pháp nghiên cứu 9

2.4.1 Phương pháp kế thừa 9

2.4.2 Phương pháp nghiên cứu thực địa 9

2.4.3 Phương pháp ngâm mẫu tươi 10

2.4.4 Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm 10

2.5 Giới thiệu chung về khu vực nghiên cứu 11

2.5.1 Vị trí địa hình 11

2.5.2 Địa chất và thổ nhưỡng 12

2.5.3 Khí hậu - thủy văn 12

2.5.4 Thảm thực vật 12

CHƯƠNG III: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 14

3.1 Đặc điểm hình thái và cấu tạo giải phẫu rễ cây Bồ hòn (Sapindus sapnoria L.) 14

3.1.1 Đặc điểm hình thái của rễ 14

3.1.2 Cấu tạo giải phẫu của rễ 14

3.2 Đặc điểm hình thái và giải phẫu của thân loài Bồ hòn (Sapindus sapnoria L.) 15

3.2.1 Đặc điểm hình thái của thân 15

3.2.2 Cấu tạo giải phẫu của thân loài Bồ hòn 16

3.3 Đặc điểm hình thái và giải phẫu của lá Bồ hòn (Sapindus sapnoria L.) 19 3.3.1 Đặc điểm hình thái của lá 19

3.3.2 Cấu tạo giải phẫu của lá 20

3.4 Đặc điểm hình thái cơ quan sinh sản của loài Bồ hòn 25

3.4.1 Đặc điểm hình thái của hoa 25

3.4.2 Đặc điểm hình thái của quả 26

3.5 Giá trị tài nguyên của loài Bồ hòn 26

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 31

1 Kết luận 31

1.1 Hình thái 31

1.2 Giải phẫu 31

2 Ý kiến đề xuất 32

TÀI LIỆU THAM KHẢO 33

n h 3 : Th ân c h í n h v à m ộ t cà n h n h ỏ c ủ a l o ài Bồ h ò n t ại đ i ểm t h u m ẫ u 16 Ả

n h 4 : Th ân k h i b ó c v ỏ 16 Ả

n h 5 : L át cắt n g a n g th â n s ơ c ấ p c ủ a l o à i Bồ hò n 16 Ả

n h 6 : M ộ t p h ầ n của th â n s ơ c ấ p 17 Ả

n h 7 : M ộ t p h ầ n t h â n sơ c ấ p 1 L ô n g đ ơ n b à o 17 Ả

n h 8 : Đỉn h s i n h t r ư ở n g c ủ a l o ài B ồ h ò n 17 Ả

n h 9 : L át cắt n g a n g th â n th ứ c ấ p c ủ a l o à i Bồ h ò n 18 Ả

n h 1 0 : M ộ t p h ần t h ân t h ứ c ấ p c ủ a l o ài B ồ h ò n 19 Ả

n h 1 1 : H ì n h th ái l á k é p và l á c h ét c ủ a l o à i Bồ h ò n 19 Ả

n h 1 2 : C à n h l á t h u đ ư ợc t ại đi ểm lấy m ẫ u 20 Ả

n h 1 3 : L á n o n c ó l ô n g p h ủ m ặt dưới 20 Ả

n h 1 4 : L át c ắ t n g a n g p h i ến l á 20 Ả

n h 1 5 : L át c ắ t n g a n g đ o ạ n p h ìn h t o c ủ a c u ốn g lá c h í n h 22 Ả

n h 1 6 : L át c ắ t n g a n g c u ố n g l á p h ầ n p h í a t r ê n đ o ạ n c u ố n g p hìn h 22 Ả

n h 1 7 : L át c ắ t n g a n g c u ố n g l á c h é t 23 Ả

n h 1 8 : L át c ắ t n g a n g g â n c h ín h c ủ a lá c h ét 23 Ả

n h 1 9 : M ộ t p h ần g â n c h í n h c ủ a l á c h ét 24 Ả

n h 2 0 : H o a b ồ h ò n 25 Ả

n h 2 1 : Q u ả b ồ h ò n x a n h v à q u ả b ồ h ò n c h í n 26 Ả

n h 2 2 : C h i ế t s u ấ t q u ả B ồ h ò n l àm ch ấ t t ẩ y r ử a ( N gu ồn : i nt e r n e t ) 29

hoạn tử; tên khoa học là Sapindus saponaria Quả Bồ hòn là loại quả hạch

khi chín thịt quả mềm như đường mạch nha, có hoạt tính như xà phòng, đượcngười dân nhiều nước Châu Á sử dụng Quả được dùng làm chất tẩy rửa, dầugội đầu Thịt quả có hàm lượng saponin cao, có tính kháng khuẩn, và là tácnhân sủi bọt nhẹ và tẩy rửa Nhiều nước trên thế giới dùng quả Bồ hòn để làmnguyên liệu tẩy trong chăm sóc da, tóc và cho các hiệu giặt Chính saponintrong thịt quả giúp ích cho việc tẩy các vết bẩn khỏi lòng bàn tay, làm giảmnhẹ bệnh chàm, bệnh vảy nến, và được dùng như một chất bổ trợ trong ngànhdệt và sản xuất kem đánh răng Nó cũng được dùng làm chất long đờm, gâynôn, ngừa thai, chữa chứng động kinh, chứng đau nửa đầu, trị chấy, ngứangáy, mẫn cảm da và điều chỉnh chứng chảy nước bọt thái quá Cũng có nơi,quả Bồ hòn được dùng điều trị nhiều bệnh khác như cảm lạnh, mụn nhọt,động kinh, táo bón, nôn mửa… Một số nghiên cứu cho thấy nó còn có tácdụng ngăn ngừa sự phát triển các tế bào u bướu

Ở nhiều nước phương Tây (Canada, Mỹ, Anh…), quả Bồ hòn đượcxem là nguyên liệu chính để sản xuất xà phòng thân thiện môi trường, khôngđộc hại, không gây ảnh hưởng xấu cho sức khỏe cộng đồng, và họ đã trồngrừng bồ hòn để sản xuất một loại bột giặt nổi tiếng có tên là Bohdi Soap Nuts

Chính vì quả Bồ hòn có rất nhiều điểm đặc biệt như vậy nên nó đượcxem là cây quan trọng nhiều mặt ở nhiều nước Châu Á Hiện nay, cây Bồ hònđược trồng ở một số địa phương để lấy quả Để giúp người trồng và nghiêncứu xác định chính xác cây Bồ hòn, cung cấp thêm dẫn liệu về giải phẫu của

loài Bồ hòn chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu về đặc

điểm hình thái và giải phẫu loài Bồ hòn (Sapindus saponaria Line) tại

Trạm Đa dạng Sinh học Mê Linh - Vĩnh Phúc”

2 Mục đích nghiên cứu

- Mô tả đặc điểm hình thái, giải phẫu cơ quan sinh dưỡng và đặc điểmhình thái cơ quan sinh sản của loài Bồ hòn thu được ở Trạm Đa dạng sinh học

Mê Linh- tỉnh Vĩnh Phúc

- Giá trị tài nguyên của loài Bồ hòn

3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

3.1 Ý nghĩa khoa học

Đề tài cung cấp những dẫn liệu khoa học về hình thái và giải phẫu loài

Bồ Hòn để phục vụ cho nghiên cứu và giảng dạy

CHƯƠNG I TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Lịch sử nghiên cứu hình thái và giải phẫu thực vật trên thế giới

Thực vật có vai trò vô cùng quan trọng đối với con người cũng như cácsinh vật khác trên trái đất: điều hòa khí hậu, cung cấp khí oxi cho sự sống vàlương thực, thực phẩm, dược liệu, Để tận dụng được những lợi ích mà thựcvật đem lại, con người ngày càng có nhu cầu hiểu biết nhiều hơn về nó Hìnhthái giải phẫu học thực vật là bộ môn khoa học chuyên nghiên cứu về hìnhdạng bên ngoài và cấu tạo bên trong cơ thể thực vật Ngay từ thời cổ đại, cácnhà khoa học đã nghiên cứu vấn đề này Cho đến nay hình thái giải phẫu họcthực vật vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu để làm rõ thêm các quy luật vềhình thái và cấu tạo cơ thể thực vật trong quá trình phát triển, thích nghi vớimôi trường sống Tuy nhiên, giới thực vật vô cùng phong phú, khả năng thíchnghi với môi trường tự nhiên của chúng thật đa dạng, điều này đã tạo nênnguồn gen quý, sự đa dạng sinh học cho hành tinh chúng ta

Thực vật học là bộ môn khoa học xuất hiện tương đối sớm Cách đâygần 3000 năm, một trong những công trình đầu tiên có tính chất khoa học màngày nay người ta biết được là của Theophraste (317-286 trước công nguyên)

đã viết nhiều sách về thực vật như "Lịch sử Thực vật", "Nghiên cứu về câycỏ" Trong các sách đó, lần đầu tiên đề cập đến các dẫn liệu có hệ thống vềhình thái, cấu tạo cơ thể thực vật cùng với cách sống, cách trồng, cũng nhưcông dụng của nhiều loại cây

Thế kỷ XVI-XVII, Caesalpine, Rivenus, Tournefort đã xây dựng hệthống phân loại thực vật dựa trên cơ sở đặc tính hình thái của hạt, phôi và cánhhoa

Năm 1703, John Ray đã phân biệt sự khác nhau giữa cây Một lá mầm

và cây Hai lá mầm, tách chúng ra thành 2 nhóm phân loại lớn

Thời kỳ phục hưng, nguồn lợi từ thực vật đối với việc phát triển củachủ nghĩa tư bản với tư cách là một loại hàng hoá đã được đặc biệt chú ý.Kiến thức về thực vật do đó cũng được tăng lên nhanh chóng Nhiều hệ thốngphân loại ra đời, nhưng phải kể đến ở đây là Linnê (1707-1778), ông đã môtả

10.000 loài và xếp chúng vào một hệ thống nhất định Hình thức ông dùng đểphân loại thực vật dựa vào hình thái cơ quan sinh sản mà trong đó chủ yếu lànhị và một phần lá noãn

Sau Linnê có một số nhà bác học như Tutxiơ, Ađanxơn, Oguxt,Đơcanđôn, Anphônxơ đã có nhiều đóng góp cho phân loại hình thái và hệthống thực vật thông qua phương pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái và cấutạo giải phẫu thực vật

Tuy nhiên, việc nghiên cứu phân loại hình thái học thực vật của các nhàkhoa học đã nêu trên chỉ dựa vào việc quan sát đặc điểm hình thái của cây đểlàm tiêu chuẩn

Năm 1838, Robert Hook (Anh) đã phát minh ra kính hiển vi mở đầu chomột giai đoạn mới nghiên cứu cấu trúc bên trong cơ thể thực vật

Thế kỷ XVII - XVIII, nhờ sự phát triển của nhiều ngành khoa học nhưvật lý, hóa học, người ta đã thu được khá nhiều dẫn liệu quan trọng về cấutạo bên trong cơ thể thực vật, nên việc nghiên cứu thực vật không còn bó hẹptrong việc sưu tầm mô tả nữa mà phương pháp thực nghiệm được sử dụng.Hàng loạt các công trình khoa học đã ra đời, trong đó có:

+ "Giải phẫu thực vật" của M Malpighi (Ý), (1675-1679)

+ "Anatomy of vegetables" của Grew (Anh), (1652)

Những nghiên cứu này có thể được xem là mở đầu cho khoa học giảiphẫu thực vật ngày nay

Đầu thế kỷ XIX, các nhà khoa học đã tìm ra mối liên quan giữa cấutrúc và một số chức năng cơ bản trong đời sống của thực vật như quang hợp,

hô hấp, Năm 1874, Svendener đã chú ý đến việc áp dụng chức năng sinh lýkhi nghiên cứu giải phẫu thực vật Năm 1884, Haberland đã phát triển hướngnghiên cứu này trong cuốn sách "Giải phẫu - Sinh lý thực vật".

De Barry (1877) cho ra đời cuốn "Giải phẫu so sánh các cơ quan dinhdưỡng", trong đó phân biệt các loại mô, túi tiết, mạch, ống nhựa mủ, Cáchphân biệt của ông tuy còn mang tính chất nhân tạo nhưng cũng đánh dấu mộtbước tiến bộ trong nghiên cứu cấu trúc của cơ thể thực vật

Vào nửa sau thế kỷ XX, việc nghiên cứu hình thái, giải phẫu thựcvật ngày càng được đẩy mạnh và được ứng dụng cho một số ngành khác nhaunhư sinh lý, sinh thái học thực vật, phân loại, Các kết quả nghiên cứu trênđược tập hợp trong một số sách về giải phẫu thực vật của nhiều tác giả trên thếgiới, như: "Giải phẫu các họ cây Hai lá mầm và Một lá mầm" của Metcalfe vàChalk (1950, 1960, 1961) là một công trình có giá trị, tập hợp đợc kết quảnghiên cứu của nhiều tác giả trên thế giới

Katherine Esau (1956) đã đề cập đến cấu tạo giải phẫu của một số câyleo Hai lá mầm Theo tác giả thân cây Hai lá mầm thuộc thân thảo không cósinh trưởng cấp hai Hệ thống mạch cấp một bao gồm các dải xếp sát nhau, có

kích thước thay đổi như: bí ngô (Cucurbita); mộc hương (Aristolochia) Còn

cây Một lá mầm thuộc thảo trong các lát cắt ngang của lóng có thể nhìn thấy

ba hệ thống mô thông thường, là biểu bì, mô cơ bản và mô dẫn Các bó dẫnnày thường được phân bố theo hai mặt phẳng cơ bản, hoặc chúng nằm thànhhai vòng, một vòng bao gồm những bó nhỏ hơn, còn vòng kia gồm những bólớn hơn nằm sâu trong thân, [9] [10]

Kixeleva (1977) mô tả khá kỹ cấu tạo giải phẫu cây Một lá mầm, câyHai lá mầm và một số hình thức biến thái của thân Theo tác giả những câyleo có thân dài và mềm dẻo Tính mềm dẻo của chúng là do cấu tạo độc đáocủa gỗ mà ra Gỗ ở cây leo không tạo thành vòng dày đặc thống nhất, mà bịphân cắt ra bởi

các tia tuỷ hay bởi các phần libe thành những vùng riêng biệt [18].

1.2 Quá trình nghiên cứu hình thái giải phẫu thực vật ở Việt Nam

Ở Việt Nam, việc nghiên cứu hình thái giải phẫu thực vật chỉ thực sựphát triển vào khoảng 30 năm trở lại đây Tuy nhiên, cũng như hầu hết cáccông trình nghiên cứu trên thế giới, phần lớn đều đi sâu quan sát mô tả cấu tạo

cơ quan dinh dưỡng, mô tả cấu tạo của cơ thể thực vật một cách chung chung

Những năm gần đây, một số tác giả trong nước đã quan tâm nghiên cứumột số loài, chi hay họ thực vật Hạt kín như:

Phan Nguyên Hồng (1970) mô tả hình thái và cấu tạo giải phẫu một số

cơ quan của các loài cây ngập mặn theo hướng thích nghi [12]

Nguyễn Bá (1974) nghiên cứu khá kĩ hình thái, cấu tạo các cơ quantrong cơ thể thực vật nhưng lĩnh vực hình thái giải phẫu theo hướng thíchnghi thì lại chưa được đề cập nhiều [1]

Hoàng Thị Sản, Phan Nguyên Hồng, Nguyễn Tề Chỉnh (1980) vàHoàng Thị Sản, Trần Văn Ba (1998) đều đề cập đến đặc điểm cấu tạo, sự pháttriển chung của cơ thể thực vật nhưng cũng chưa đưa ra được nhiều dẫnchứng cụ thể về đặc điểm hình thái và giải phẫu thích nghi của loài [23]

Nguyễn Tề Chỉnh (1980) với đề tài nghiên cứu “Góp phần tăng cường tính thực tiễn trong giáo trình giải phẫu và hình thái thực vật qua nghiên cứu cấu tạo giải phẫu cơ quan dinh dưỡng một số cây hạt kín ở Việt Nam” Số

lượng mẫu tác giả làm giải phẫu khá nhiều và phong phú trong đó có đề cậpqua một số loài: bầu bí, khoai lang, bìm bìm Tuy nhiên, trong đề tài này chỉ

mô tả cấu trúc giải phẫu đơn thuần, chưa chỉ ra được những đặc điểm sai khácgiữa các loài nghiên cứu và vấn đề cấu tạo giải phẫu theo hướng thích nghihoàn toàn không đề cập đến

Đỗ Thị Lan Hương (2012) trong luận án tiến sĩ “Nghiên cứu đặc điểm hình thái và cấu tạo giải phẫu của một số loại cây dây leo thuộc miền bắc

Việt Nam” đã tìm ra đặc điểm thích nghi của một số loài cây Bầu bí trong

điều kiện khác nhau [14]

Như vậy, việc nghiên cứu hình thái giải phẫu thích nghi phù hợp vớichức năng của các cơ quan dinh dưỡng bước đầu được nghiên cứu một cách

cụ thể Các công trình khoa học được nghiên cứu trên đối tượng là cây nội địachưa được nhiều Do đó, dẫn chứng minh họa thực tế còn hạn chế

Nhìn chung các công trình nghiên cứu hình thái, giải phẫu thích nghiphù hợp với chức năng bước đầu đã được nghiên cứu một cách cụ thể

1.3 Những nghiên cứu về loài Bồ hòn Sapindus saponaria L.

1.3.1 Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước

- Trong nước: Một số công ty đã nghiên cứu và chiết suất từ quả bồ

hòn để làm ra nhưng sản phẩm thiên nhiên an toàn và thân thiện với môitrường.Ví dụ như: sản phẩm dầu gội đầu, nước rửa kính, làm sạch trang sức,quả giặt bồ hòn an toàn cho cả da em bé, vv…

phòng đã được ứng dụng từ xa xưa Ở nhiều nước phương Tây (Canada, Mỹ,Anh…), quả Bồ hòn được xem là nguyên liệu chính để sản xuất xà phòngthân thiện môi trường, không độc hại, không gây ảnh hưởng xấu cho sức khỏecộng đồng, và họ đã trồng rừng bồ hòn để sản xuất một loại bột giặt nổi tiếng

có tên là Bohdi Soap Nuts Ở Ấn Độ, vỏ quả nghiền bột trộn với mật ongchữa viêm phổi; ở Nepal dùng vỏ quả giã nát đắp hàng ngày chữa bệnh nấm

da, ghẻ; vỏ quả còn được phơi khô, tán nhỏ thổi vào họng chữa họng tắckhông nuốt được; hạt tán bột ngậm (nhổ nước) chữa hôi miệng và sâu răng

1.3.2 Sơ lược về Họ Bồ hòn ( Sapindaceae)

Là một họ thực vật trong Bộ Bồ hòn (Sapindales) Họ này có khoảng140-150 chi và 1.400-2.000 loài

Chúng là các loại cây thân gỗ, cây bụi, cây thân thảo và dây leo sinh

sống trong vùng ôn đới và nhiệt đới trên toàn thế giới Nhiều loài là cácloại "cây tiết sữa", tức là chúng chứa nhựa cây giống sữa, và nhiều loài chứacác sanponin có độ độc tính vừa phải trong lá hoặc trong hạt Lá của chúngthường là lá kép lông chim.

Hoa nhỏ, mọc thành cụm hình xim (ít khi là hoa đơn độc), thường kèmtheo lá bắc Các hoa cái chủ yếu ở gốc của cụm hoa còn hoa đực ở trên đỉnhcụm Có 5 đài hoa (đôi khi 4), rời hoặc hợp Số lượng cánh hoa là 5 (đôi khi

là 4 hoặc không cánh), thường là rời, cũng có khi là hợp gốc Thường có 8 nhịhoa, được phân bổ thành hai vòng, mỗi vòng 4 nhị, nhưng số lượng nhị cũng

có thể là từ 4 đến 10 hoặc nhiều hơn Các chỉ nhị thường có lông tơ

Quả là loại có cùi hoặc khô, nứt ra hoặc không; phôi nhờn hoặc có tinhbột, không có nội nhũ Quả có thể là loại quả nang, quả hạch, quả hạt, quảmọng, quả nứt hay quả cánh Các hạt có vỏ hạt Phôi mầm uốn cong hay cuộnxoắn

CHƯƠNG II:

ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Loài Bồ hòn (Sapindus sapnoria L.) được trồng ở khắp các tỉnh miền

Bắc nước ta như Cao Bằng, Lạng Sơn (Than Mọi), Bắc Cạn, Thái Nguyên,Quảng Ninh, Hà Tây, Phú Thọ Mẫu thu tại trạm Đa dạng sinh học Mê Linh -Vĩnh Phúc

- Ngoài ra, chúng tôi còn phân tích các mẫu vật thuộc loài này hiện đượclưu giữ tại Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật để xây dựng bản mô tả loàinày ở Việt Nam

2.2 Địa điểm nghiên cứu

- Phòng thí nghiệm thực vật học của trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2.Phòng Thực vật, Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật

- Đề tài được nghiên cứu tại Tram Đa dạng Sinh học Mê Linh, xã NgọcThanh, thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc

2.3 Thời gian nghiên cứu

2.4.2 Phương pháp nghiên cứu thực địa

+ Cách lấy mẫu: Chụp ảnh, thu mẫu cành có hoa

+ Đánh số hiệu; cố định mẫu trong dung dịch đã chuẩn bị sẵn Mẫu vậtđược lưu trữ ở Phòng thí nghiệm Thực vật học của Trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2

2.4.3 Phương pháp ngâm mẫu tươi

Ngâm mẫu tươi trong hỗn hợp dung dịch: 400ml rượu etylic 96%, 80mlformol, 40ml axit axetic 40%, 280ml nước cất (theo phương pháp củaPauseva, 1974) Dung dịch này giữ cho mẫu thực vật tươi lâu, để giữ mẫutươi lâu cần thay dung dịch 4 tháng 1 lần

2.4.4 Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm

* Làm tiêu bản giải phẫu tươi bằng dao lam cắt tay để quan sát cấu trúc

cơ quan cần nghiên cứu

Làm tiêu bản cố định theo phương pháp của R.M Klein và D.T Klein

(1979) [19, 20], Trần Công Khánh (1981)

Lát cắt được nhuộm kép với xanh metylen và cacmin Các bước tiến hành:

 Mẫu vi phẫu sau khi cắt được ngâm ngay vào nước Javen 15–30 phút

để loại hết nội chất của tế bào

 Rửa sạch Javen bằng nước cất rồi ngâm mẫu vào nước có pha axitaxetic trong 5 phút để loại hết nước Javen còn dính lại

 Rửa hết axít axetic bằng nước cất

 Nhuộm màu trong dung dịch cacmin khoảng 30 phút

 Rửa lại trong nước cất

 Nhuộm mẫu trong dung dịch xanh metylen (1-2 phút)

 Lấy vi mẫu ra, rửa sạch bằng nước cất rồi đưa lên kính quan sát vớinước hoặc dung dịch glyxerin (với nước sẽ quan sát mẫu tươi, còn với dungdịch glyxerin quan sát tươi nhưng có thể để được trong thời gian vài ngày)

*Bóc biểu bì lá để quan sát cấu tạo hiển vi: Đun mẫu lá 1-2 phút trongdung dịch HNO3 loãng cho đến khi lá có màu vàng nhạt và có nhiều bọt khí

trên bề mặt lá thì dừng lại Lấy mẫu ra rửa sạch bằng nước cất, tách biểu bìtrên và biểu bì dưới Đặt mẫu lên lam kính rồi dùng bút lông đánh nhẹ để thịt

lá trôi đi rồi quan sát

Ghi lại hình ảnh quan sát được bằng máy ảnh kỹ thuật số nối với kínhhiển vi quang học OLIMPIA

Quan sát, đo, đếm mẫu vật qua kính hiển vi quang học Sử dụng trắc vivật kính và trắc vi thị kính để xác định kích thước tế bào và mẫu vật cần đotheo phương pháp của Pauseva (1974)

- Thu thập, xử lý mẫu theo phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật vềthành phần loài

- Phân loại theo phương pháp hình thái so sánh và phương pháp giảiphẫu

- Phương pháp làm tiêu bản giải phẫu được thực hiện theo các bước xử límẫu, cắt tiêu bản, nhuộm kép, quan sát, chụp ảnh trên kính hiển vi Phân tíchgiải phẫu cơ quan sinh dưỡng: thân, lá, rễ; và cơ quan sinh sản: hoa, quả, hạt

2.5 Giới thiệu chung về khu vực nghiên cứu

2.5.1 Vị trí địa hình

Trạm đa dạng sinh học Mê Linh thuộc Viện Sinh thái và Tài nguyên sinhvật, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nằm trên địa bàn xãNgọc Thanh, thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc Giáp ranh với Vườn quốc giaTam Đảo theo hướng Đông, đó cũng chính là lí do vì sao Trạm còn được coi

là hành lang xanh của Vườn quốc gia này

Khu vực Trạm có tọa độ: 21o23’57’’ – 21o23’35’’ vĩ độ Bắc

105o42’40’’ – 105o46’65’’ kinh độ ĐôngNằm ở độ cao gần 500m so với mực nước biển, tổng diện tích của Trạm

là 170,3 ha, trong đó chiều dài khoảng 300m, chiều rộng trung bình khoảng550m (chỗ rộng nhất khoảng 800m, chỗ hẹp nhất khoảng 300m), bao gồm

hần 70ha rừng thứ sinh, 30ha rừng trồng, hơn 60ha cây bụi, ao suối và 3hadành cho khu nhà làm việc tại Trạm.

Đây thuộc vùng bán sơn địa phía Bắc huyện Mê Linh, là phần kéo dài vềphía Đông Nam của dãy Tam Đảo, có địa hình đồi và núi thấp xu hướng thấpdần từ Bắc xuống Nam [11]

2.5.2 Địa chất và thổ nhưỡng

Đất gồm 2 loại chủ yếu là đất Feralit màu vàng và đất Feralit màu vàng

đỏ Nhìn chung các loại đá mẹ khá cứng, thành phần khoáng có nhiều thạchanh, Muscovit, khó phong hóa, hình thành nên các loại đất có thành phần cơgiới nhẹ, cấp hạt thô, dễ bị rửa trôi và xói mòn, nhất là những nới dốc cao bịxói mòn mạnh để trở lại phần đá rất cứng (điển hình là khu vực từ độ cao 300-440m) [11]

2.5.3 Khí hậu - thủy văn

Đây là vùng nhiệt đới gió mùa, nằm rong vùng khí hậu chung của đồngbằng Bắc Bộ, nhiệt độ trung bình hằng năm là 22-23oC, tập trung không đều,tháng có nhiệt độ cao là tháng 6, tháng 7 và tháng 8 Còn mùa lạnh vào cáctháng 12, tháng 1 và tháng 2 Lượng mưa từ 1100-1600 mm/năm, phân bốkhông đều [11]

2.5.4 Thảm thực vật

Theo các tài liệu đã thống kê, TĐD Sinh học Mê Linh có 171 họ thực vậtvới 699 chi và 1126 loài Trong đó:

+ Ngành Thông đất (Lycopodiophyta) 2 họ, 3 chi, 6 loài

+ Cỏ tháp bút (Equisetophyta) 1 họ, 1 chi, 1 loài

+ Dương xỉ (Polypodiophyta) 19 họ, 34 chi, 64 loài

+ Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) 147 họ, 693 chi, 1151 loài

+ Các họ khác có nhiều loài là: Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 67 loài;

Cà phê (Rubiaceae) 35 loài, Lan (Orchidaceae) 38 loài; Cói (Cyperaceae) 35

loài; Đậu (Fagaceae) 35 loài; Gừng (Zingiberaceae) 20 loài; Ráy (Araceae) 22loài; Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) 21 loài; Đơn nem (Myrsinaceae) 20 loài; Cúc(Asteraceae) 29 loài; Dâu tằm (Moraceae) 21 loài [21][24].

Hệ thực vật ở Trạm được chia thành các bộ, gồm bộ thực vật trên núiđất, thực vật trên núi đá, thực vật hạt trần, bộ tre trúc, thực vật ưa ẩm, thựcvật thủy sinh…

Hệ sinh thái của Trạm giờ đây không chỉ có các loài cây địa phương màcòn được bổ sung 88 loài thực vật trên khắp đất nước như: Kim giao, Nghiến,Sưa, Sao đen, Nhội, Lát hoa, Vàng anh, Kháo, Chò nâu, [11]

CHƯƠNG III KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Đặc điểm hình thái và cấu tạo giải phẫu rễ cây Bồ hòn (Sapindus sapnoria L.)

3.1.1 Đặc điểm hình thái của rễ

Qua quan sát tại địa điểm lấy mẫu

chúng tôi thấy cây Bồ hòn có rễ cọc, rễ

chính to, dài, đâm sâu trong lòng đất Rễ

bên nhỏ hơn mọc xung quanh tạo thành

một thể thống nhất bám chắc vào đất,

giúp cây đứng vững trong không gian

Rễ của cây có chức năng chính là hút

nước, ion khoáng và giữ chặt cây vào

đất

Quan sát mẫu thu được, rễ rất cứng

do các thành phần cấu tạo đã hóa gỗ và

vỏ ngoài màu nâu, xuất hiện nốt sần

3.1.2 Cấu tạo giải phẫu của rễ

Ảnh 1: Rễ thu được tại địa điểm lấy mẫu thuộc TĐD Sinh học Mê Linh

(Nguồn: P.T.T.Ngân)

Cấu tạo thứ cấp của rễ cây bồ hòn được hình thành do sự hoạt động của

2 tầng phát sinh là tầng sinh vỏ và tầng sinh trụ

Phần vỏ

Tầng bần gồm 2-3 lớp tế bào hình phiến, kích thước tương đối đồng đều,xếp sít nhau tạo thành vòng bao quanh rễ Vách tế bào hóa bần do thấm chấtsuberin, làm cho tế bào mất nội chất sống và có màu vàng Bần có đặc tínhkhông thấm nước và khí nên có tác dụng bảo vệ cho cây khỏi bị mất nước,