Kết cấu nhật kí văn học khảo sát qua các tác phẩm nhật kí chu cẩm phong, nhật kí nguyễn ngọc tấn, nhật kí nguyễn huy tưởng, nhật kí lưu quang vũ và nhật kí vũ xuân (2017)

Ngày nay đề tài viết về chiến tranh khôngcòn phổ biến như những năm cách mạng đã khiến nhiều bạn trẻ quên đi sự tồntại của một thời mưa bom khói đạn, những sáng tác sau này thật chưa thể

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

CHU CẨM PHONG, NHẬT KÍ NGUYỄN HUY

TƯỞNG, NHẬT KÍ NGUYỄN NGỌC TẤN, NHẬT KÍ LƯU

QUANG VŨ, NHẬT KÍ VŨ XUÂN)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lý luận văn học

HÀ NỘI, Năm 2017

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được bài khóa luận em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đếnTh.S Hoàng Thị Duyên - giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 làngười đã hướng dẫn chu đáo, tận tình cho em trong suốt thời gian làm khóaluận

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2, các thầy cô trong khoa Ngữ văn đã giúp đỡ em trong quá trình họctập tại trường và tạo điều kiện cho em thực hiện tốt khoá luận tốt nghiệp

Để hoàn thành được bài khóa luận này em xin gửi lời cảm ơn đến giađình, bạn bè những người đã luôn hỗ trợ, động viên em trong suốt quá trìnhnghiên cứu

Một lần nữa em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy cô, gia đình và cácbạn

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Tác giả khóa luận

Phạm Thị Lâm Oanh

LỜI CAM ĐOAN

Em tên là Phạm Thị Lâm Oanh, sinh viên K39E Văn Học Em xin camđoan những nội dung mà em đã trình bày trong khóa luận tốt nghiệp này làkết quả quá trình nghiên cứu của bản thân dưới sự hướng dẫn của các thầy côgiáo Khoá luận này chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào Nếunhững lời cam đoan trên là sai em xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Tác giả khóa luận

Phạm Thị Lâm Oanh

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 6

7 Cấu trúc khóa luận 6

PHẦN NỘI DUNG 7

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KẾT CẤU VĂN HỌC, NHẬT KÍ VĂN HỌC VÀ ĐÔI NÉT VỀ TÁC PHẨM KHẢO SÁT 7

1.1 Những vấn đề lý luận về kết cấu văn học, nhật kí văn học 7

1.1.1 Kết cấu trong tác phẩm văn học 7

1.1.2 Nhật kí văn học 9

1.1.2.1 Quan niệm về nhật kí văn học 9

1.1.2.2 Một vài đặc điểm của thể loại nhật kí văn học 10

1.2 Đôi nét về tác phầm khảo sát 12

1.2.1 Nhật kí Chu Cẩm Phong 12

1.2.2 Nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn 13

1.2.3 Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng 13

1.2.4 Nhật kí Lưu Quang Vũ 14

1.2.5 Nhật kí Vũ Xuân 15

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CỦA KẾT CẤU TRONG NHẬT KÍ VĂN HỌC 16

2.1 Tính tự do, linh hoạt 16

2.1.1 Tính tự do 16

2.1.2 Sự linh hoạt nhưng vẫn chặt chẽ 18

2.2 Tính phi chuẩn mực của kết cấu 21

2.3 Sự kết nối của các yếu tố tâm lí 26

2.3.1 Tâm lý của người lính 26

2.3.2 Tâm lí của một nhà văn 31

2.3.3 Sự kết nối của những cảm xúc, tình cảm 34

2.3.3.1 Kết nối cảm xúc của một người con 34

2.3.3.2 Kết nối cảm xúc của một người cha 36

2.3.3.3 Kết nối tâm lí của nguời chồng 37

2.4 Kết cấu theo trục thời gian, không gian 40

2.4.1 Kết cấu theo trục thời gian 40

2.4.2 Kết cấu theo trục không gian 44

2.4.2.1 Không gian rộng 45

2.4.2.2 Không gian hẹp 48

2.5 Sự đan xen linh hoạt của nhiều dạng kết cấu 50

2.5.1 Đan xen giữa kết cấu không gian và kết cấu thời gian 50

2.5.2 Đan xen giữa kết cấu thời gian và kết cấu tâm lí 54

2.5.3 Đan xen giữa kết cấu không gian và kết cấu tâm lí 56

PHẦN KẾT LUẬN 58 TÀI LIỆU THAM KHẢO

gái bác sĩ Hà Nội đã được in ở trong nước, được dịch ra nhiều thứ tiếng trên

thế giới với tiêu đề Nhật kí Đặng Thùy Trâm, đã trở thành một cuốn sách bán chạy nhất Cùng với Nhật kí Đặng Thùy Trâm, nhật kí Mãi mãi tuổi hai mươi

của Nguyễn Văn Thạc đã trở thành một sự kiện trong đời sống xã hội Haicuốn nhật kí nói trên ra đời đã gây nên một hiệu ứng xã hội rộng lớn Cùng

thời gian này, chúng ta đã được đọc rất nhiều cuốn nhật kí khác như Tài hoa

ra trận của Hoàng Thượng Lân, Sống để yêu thương và dâng hiến của Hoàng Kim Giao, Nhật kí chiến tranh của Chu Cẩm Phong, Nhật kí - Tác phẩm của Dương Thị Xuân Quý, B trọc của Phạm Việt Long, Nhật kí của Lê Anh Xuân, Những lá thư thời chiến Việt Nam, Nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi

(1953-1955) Những cuốn nhật kí này, đặt bên cạnh sáng tác của họ càng chochúng ta hiểu hơn cuộc sống, con người của một thời “Tất cả cho tiền tuyến”,

“Không có gì quý hơn độc lập tự do” Nhật kí vốn được viết ra dưới chiếnhào, trên đường hành quân, khoảng thời gian đợi chờ giữa những trận đánh,nhật kí cho người đọc hình dung ra người viết và cả một thế hệ, một thời kỳlịch sử Nhật kí chiến tranh đã thu hút được sự quan tâm của độc giả cũngnhư giới nghiên cứu, tạo ra hiệu ứng xã hội mạnh mẽ Những trang viết chânthực chất chứa những tâm tư tình cảm của tác giả trong suốt những năm thángkháng chiến đã thành một trong những đề tài nghiên cứu hấp dẫn cũng nhưtrở thành một kho tư liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu

Chiến tranh đã lùi xa chúng ta hơn 40 năm, cuộc sống hòa bình đã đượclặp lại khiến nhiều bạn trẻ ngày nay dần quên đi sự khốc liệt của chiến tranh

mà cha ông ta đã phải gánh chịu trong suốt những năm tháng đau thương ấy.Chiến tranh không chỉ có vinh quang, hay đấu tranh vì chính nghĩa - chiếntranh tóm gọn lại là sự chết chóc, sự hủy diệt Và cho dù nhiều người trở vềsau chiến tranh không hề bị thương tích song vết thương trong lòng họ lại vôcùng đau đớn và luôn rỉ máu Họ, những con người đã đi qua chiến tranh, trở

về với cuộc sống hòa bình nhưng dường như không còn là họ nữa Chiếntranh đã lấy đi của họ sự bình yên trong tâm hồn Sự anh dũng lòng quả cảm

hi sinh thân mình để bảo vệ đất nước luôn là công ơn to lớn nhất mà các thế

hệ trẻ chúng ta sau này cần ghi nhớ Ngày nay đề tài viết về chiến tranh khôngcòn phổ biến như những năm cách mạng đã khiến nhiều bạn trẻ quên đi sự tồntại của một thời mưa bom khói đạn, những sáng tác sau này thật chưa thể nào

có thể tái hiện lại được một cách chân thực bức tranh thời chiến Tuy nhiênsau khi những cuốn nhật kí chiến tranh được công bố rộng rãi khắp nơi, bạnđọc có thể thấy được những thước phim quay chậm lại lịch sử nước nhà quanhững cuốn nhật kí của những chiến sĩ đã trực tiếp cầm súng để bảo vệ nềnđộc lập một cách chân thực nhất

Văn chương Việt Nam đã mang một diện mạo mới kể từ khi có sự gópmặt của thể loại nhật kí chiến tranh, qua những ghi chép tỉ mỉ các tác giả đãviết lại cho thế hệ mai sau một bức tranh chân thực và sinh động nhất vềnhững khó khăn, gian khổ mà cha ông ta đã vượt qua để đem lại hòa bình chodân tộc như hiện nay Vì thế việc nghiên cứu về nhật kí chiến tranh vừa mang

ý nghĩa lý luận vừa mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc

Với những đặc điểm riêng về thể loại, nhật kí chiến tranh đã trở thànhmột trong những thể loại không thể thiếu trong nền văn học Tuy nhiên trênkhuôn khổ còn hạn hẹp nên thể loại này chưa được nghiên cứu một cách rộng

rãi và phổ biến như những thể loại thuộc loại hình văn học khác Vì lẽ đó, tôi

đã quyết định tiếp cận thể loại nhật kí văn học thông qua năm tác phẩm: Nhật

kí Chu Cẩm Phong, nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn, nhật kí Nguyễn Huy Tưởng, nhật kí Lưu Quang Vũ và nhật kí Vũ Xuân Chọn đề tài nghiên cứu trên tôi

mong có thể tìm hiểu thêm về thể loại nhật kí văn học cũng như qua đó pháthiện thêm được vẻ đẹp độc đáo của thể loại này

Nhân kỷ niệm 42 năm ngày giải phóng miền Nam thống nhất đất nước,tôi mong rằng bài nghiên cứu có thể góp một phần nhỏ vào việc tái hiện lạicuộc sống lúc bấy giờ cũng như để tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thế hệ đitrước những người đã không tiếc hi sinh thân mình đem lại hòa bình cho dântộc như hiện nay

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vì đặc điểm mang tính chất riêng tư nên trước năm 1986, thể loại nhật

kí không thực sự phát triển Sau đó nhật kí được dùng phổ biến trong nhữngnăm kháng chiến chống xâm lược Sau khi được sự đồng ý từ phía gia đình vàngười thân, những cuốn nhật kí đã dần được công bố và lan rộng trong giới

văn học đặc biệt là sự xuất hiện của hai cuốn nhật kí là: Nhật kí Đặng Thùy Trâm và Mãi mãi tuổi hai mươi đã thực sự gây được tiếng vang lớn đối với

bạn đọc và các nhà phê bình văn học, trở thành hiện tượng văn học, hiệu ứng

xã hội đặc biệt Những dòng tâm sự, nỗi lòng của những con người dù lăn lộnnơi đầu sóng ngọn gió, bão đạn mưa bom nhưng luôn toát lên lòng dũng cảm,thu hút giới nghiên cứu phê bình tham gia Nhiều bài viết giới thiệu, phê bìnhxuất hiện trên các phương tiện truyền thông tuy nhiên những công trìnhnghiên cứu chuyên sâu về nhật kí thì còn hạn chế.

Các nghiên cứu chỉ mới chạm đến một vài vấn đề cơ bản của một số tác

phẩm tiêu biểu lớn như: Thể loại nhật kí trong đời sống xã hội và văn học của giáo sư Trần Đình Sử, bài giới thiệu của nhà văn Thanh Quế về: Nhật kí chiến

tranh của Chu Cẩm Phong hay như chúng ta biết đến nhật kí chiến tranh chủ yếu qua Nguồn tư liệu đáng quý qua nhật kí chiến tranh của Tôn Phương

Lan Các bài nghiên cứu của Ngô Thảo, Nguyễn Huy Thắng về Nguyễn Huy

Tưởng cho ra mắt cuốn sách những chân dung song hành Một số bài báo

mang tính chất giới thiệu về hành trình của những cuốn nhật kí, về hiệu ứng

xã hội của chúng có thể kể đến như: Đọc nhật kí chiến tranh: Một tác phẩm văn học kì lạ, thêm một cuốn nhật kí chiến tranh xúc động, có thêm một nhật

kí chiến tranh chân thật, đọc nhật kí chiến tranh để lấy tinh thần cho một cuộc chiến mới, qua: Mãi mãi tuổi hai mươi và Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm nghĩ

về văn hoá đọc, những rung chuyển từ cách sống Thuỳ Trâm Những bài viết

này đã khẳng định ảnh hưởng mạnh mẽ và tác động to lớn của nhật kí chiếntranh tới mọi tầng lớp trong xã hội Tuy nhiên những tác phẩm, công trìnhnghiên cứu trên đề cập đến đặc điểm nghệ thuật, đặc trưng riêng của thể loạicòn ít mà chủ yếu khai thác những yếu tố bên lề tác phẩm

Một số bài báo giới thiệu về nhật kí văn học như: Văn học với nhật kí văn học đăng trên báo Bắc Giang của thầy Tạ Hiếu, bài giới thiệu của Nhà sử học Dương Trung Quốc về nhật kí chiến tranh: Cơn sốt nhật kí chiến tranh.

Có thể thấy những bài giới thiệu về nhật kí chiến tranh tương đối phong phúnhưng những bài viết có tính chất chuyên sâu thì còn ít

Vì thế, khoá luận này của chúng tôi chứa đựng một hướng đi mới trongviệc nghiên cứu về đặc trưng cơ bản của kết cấu trong nhật kí chiến tranh,góp phần làm đa dạng hơn những nghiên cứu của thể loại

3 Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu

Thể loại nhật kí nói chung và thể loại nhật kí văn học nói riêng trongnhững năm qua tuy đã gây được sự chú ý nhưng vẫn chưa thực sự phát triểnmạnh mẽ Vẫn chưa có nhiều công trình lớn nói về thể loại nhật kí mà chỉ cóvài bài tản mạn xung quanh một vài tác phẩm gây được sự chú ý lớn Điều đó

khiến cho việc tiếp cận thể loại mới này còn mang tính chất hạn chế Bài khóaluận này tôi mong rằng có thể góp một phần vào các công trình nghiên cứutrước đó để làm rõ vấn đề kết cấu của nhật kí văn học qua các tác phẩm nhật

kí chiến tranh, góp phần hoàn chỉnh bức tranh hiện thực đời sống của conngười trên nhiều bình diện, đa chiều và đa sắc, giúp cho độc giả có cái nhìntoàn diện hơn về con người và xã hội Nhật kí chiến tranh nói riêng đã mở rathế giới tâm hồn sâu lắng cảm xúc và chất chứa suy tư, tình cảm của chủ thểsáng tạo khi đánh giá, nhận xét về hiện thực cuộc sống dưới cái nhìn trực diện

Hơn thế nữa là bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến thế hệ cha ông đitrước, những con người đã không tiếc thân mình đem lại độc lập cho dân tộc,bảo vệ toàn vẹn giang sơn xã tắc Để từ đó hình thành nhân cách sống cao đẹpxứng đáng với sự hy sinh của lớp cha anh vì sự nghiệp vẻ vang của dân tộc

Đề tài nghiên cứu cũng hy vọng sẽ giúp người đọc nhận thức và có cái nhìnchân thực, rõ nét hơn về những gì cha ông ta đã đi qua và ý nghĩa của dòngsách đặc biệt này trong đời sống văn học Việt Nam

4 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

Các tác phẩm thuộc thể loại nhật kí chiến tranh số lượng không đồ sộ

và một số tác phẩm đã được nghiên cứu nhiều nên tôi xin đi sâu nghiên cứunăm cuốn nhật kí chính sau:

Phương pháp thống kê

6 Đóng góp của khóa luận

Với đề tài: “Kết cấu nhật kí văn học” (Khảo sát qua các tác phẩm: Nhật

kí Chu Cẩm Phong, nhật kí Nguyễn Huy Tưởng, nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn, nhật kí Lưu Quang Vũ, nhật kí Vũ Xuân), chúng tôi mong muốn bài khóa luận

sẽ góp phần làm phong phú và chuyên sâu hơn về thể loại nhật kí văn học

7 Cấu trúc khóa luận

Khóa luận được chia làm 2 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về kết cấu văn học, nhật kí văn học vàđôi nét về những tác phẩm khảo sát

Chương 2: Đặc điểm của kết cấu trong nhật kí văn học

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KẾT CẤU VĂN HỌC, NHẬT KÍ VĂN

HỌC VÀ ĐÔI NÉT VỀ TÁC PHẨM KHẢO SÁT

1.1 Những vấn đề lý luận về kết cấu văn học, nhật kí văn học

1.1.1 Kết cấu trong tác phẩm văn học

Có rất nhiều các chất kết dính để tạo nên được một tác phẩm hoànchỉnh Một trong số đó phải kể đến kết cấu một phương diện cơ bản của sángtác nghệ thuật Tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật độc đáo Để xâydựng nên chỉnh thể đó nhà văn phải suy nghĩ tổ chức các yếu tố trong tácphẩm nghệ thuật thống nhất: cái gì tả trước, cái gì tả sau, chi tiết như thế nào

tô đậm ra sao… cách tổ chức này gọi là kết cấu của tác phẩm văn học

Các nhà lí luận cũng đưa ra những quan điểm khác nhau về kết cấu

Các tác giả Từ điển thuật ngữ văn học (1999), đưa ra khái niệm như sau: Kết cấu tác phẩm:“Là toàn bộ tổ chức phức tạp sinh động của tác phẩm Tổ chức

tác phẩm không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bênngoài giữa các bộ phận, chương đoạn mà còn bao hàm sự liên kết bên trong,nghệ thuật kiến trúc, nội dung cụ thể của tác phẩm…”; “Bất cứ tác phẩm nàocũng có một kết cấu nhất định Kết cấu đảm nhận các chức năng đa dạng bộc

lộ tốt chủ đề và tư tưởng của tác phẩm, triển khai trình bày hấp dẫn cốttruyện, cấu trúc hợp lí, hệ thống tính cách, tổ chức điểm nhìn trần thuật củatác giả, tạo ra tính cách toàn vẹn của tác phẩm như một hiện tượng thẩm mĩ”[3; 156 - 157]

Cũng trong Từ điển thuật ngữ văn học (bộ mới), (2000) Kết cấu được

quan niệm là: “Toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động của tác phẩm”, thuậtngữ này được phân biệt với khái niệm bố cục, nó không chỉ là bố cục tác

phẩm, mà còn bao gồm cả sự liên kết bên trong, nghệ thuật kiến trúc nội dung

cụ thể của tác phẩm [9; 131]

Trong 150 thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân cũng cho rằng:

“Kết cấu là sự sắp xếp, phân bố các tác phẩm hình thức nghệ thuật, tuỳ theonội dung và đề tài Kết cấu gắn kết các yếu tố hình thức và phối thuộc chúngvới tư tưởng” [2; 167]

Theo tác giả cuốn Lí luận văn học thì: “Kết cấu tác phẩm là toàn bộ tổ

chức tác phẩm phục tùng đặc trưng nghệ thuật cụ thể mà mỗi nhà văn tự đặt

ra cho mình Kết cấu không bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và tư tưởngtác phẩm” [8; 152]

Soạn giả người Pháp Etienne Souriau trong cuốn Vocabulaire d’esthétique (Từ điển mĩ học) dành một độ dài đáng kể để cắt nghĩa thuật ngữ

kết cấu (composition) và các thuật ngữ liên quan Theo tác giả: “Trong nghĩabao quát, thuật ngữ kết cấu chỉ trật tự, tỉ lệ và mối liên hệ giữa các bộ phậntrong một tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt là trật tự và mối liên hệ được tạo nênbởi một dụng ý quan trọng của nghệ sĩ Thuật ngữ này cũng được sử dụng đểthể hiện thao tác mà nhờ nó, nghệ sĩ hiện thực hóa các liên hệ đó” [20; 447].Như vậy, cốt lõi của khái niệm này bao gồm hai phương diện: thứ nhất, đó

là sự bố trí, sắp xếp các yếu tố, bộ phận của tác phẩm theo trình tự và nguyêntắc nào đó; thứ hai, đó là sự liên kết giữa các yếu tố, bộ phận đó với nhau vàvới tư tưởng chủ đề trong tác phẩm, là sự phù hợp giữa chất liệu, hình thứcvới nội dung để tạo nên tính chỉnh thể, toàn vẹn của tác phẩm Thi pháp họchiện đại hết sức chú ý khảo sát, phân tích kết cấu các tác phẩm nghệ thuậtngôn từ và đặc biệt nhấn mạnh các kĩ thuật, các thủ pháp tạo nên dấu ấn riêngcủa tác giả trong phương diện này

Những cách hiểu về kết cấu trên có chút khác biệt nhưng chúng có nétchung đều khẳng định kết cấu là cách tổ chức sắp xếp, có sự đan cài hài hòa

giữa nội dung và hình thức.

1.1.2 Nhật kí văn học

1.1.2.1 Quan niệm về nhật kí văn học

Theo từ điển Thuật ngữ văn học thì nhật kí: “Là một thể loại thuộc loại

hình kí”, là một dạng biến thể của kí hiện đại So với các thể loại khác nhưtiểu thuyết, thơ… thì kí xuất hiện muộn hơn, tận thế kỉ thứ XVIII khi có sựgia tăng chú ý đến thế giới nội tâm của con người, khi xuất hiện nhu cầu tựbộc bạch, tự quan sát thì thể lọai này mới xuất hiện ở Châu Âu và phát triểncực thịnh vào thế kỉ XIX

Ở N h ật Bản n gay từ thời Heian thế kỷ thứ 8, nhật kí (nikki) thôngthường của giới trí thức cung đình, ban đầu là các ghi chép việc công, đã ngàycàng hướng đến là thể loại văn chương đích thực, khi nó gắn song song vớiviệc miêu tả sự kiện là bình luận về sự kiện, sử dụng lối văn trang nhã Tácphẩm nhật kí văn chương nổi tiếng đầu tiên của Nhật có thể kể đến làcuốn T o s a n i k k i ( Thổ tá nhật kí), do thi nhân và nhà phê bình thơ K i no

T su ra y u k i v iết và cho ra đời năm 935 , ghi chép hành trình 55 ngày đường củatác giả từ Tosa (nay thuộc tỉnh Ko c h i , phía nam S hi ko k u) tới kinh đô (naythuộc K y ot o )

Ở Việt Nam, thể kí ra đời muộn, có thể lấy điểm mốc cho sự xuất hiện

thể loại này ở thời Lý - Trần với Vũ trung tùy bút và Thượng kinh kí sự Cũng

như ở phương Tây, thể kí ở Việt Nam cũng được coi là thể loại mở đường dẫntới sự phát triển rực rỡ của chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật Quanhiều giai đoạn lịch sử kí cũng có những biến thể cho phù hợp với xu thế pháttriển của văn học Nhật kí chính là một dạng biến thể của kí hiện đại bên cạnhhồi kí, tùy bút, tản mạn, phóng sự…

Từ điển văn học (bộ mới) định nghĩa nhật kí là: “Loại văn ghi chép sinh

hoạt thường ngày Trong văn học, nhật kí là hình thức trần thuật từ ngôi thứ

nhất số ít, dưới dạng những ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng ghi lạinhững gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, thử nghiệm; nó ít có hồi cố đượcviết ra chỉ cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc được công chúngđón nhận” [10; 1257].

Như vậy có thể thấy rằng nhật kí là những ghi chép cá nhân về những

sự kiện, những cảm xúc, những công việc nổi bật trong ngày Vũ Xuân đãtừng viết trong nhật kí của mình rằng: “Lật trang đầu cho một cuốn nhật kímới Ghi chép vào đây những chặng đường của cuộc sống Lưu lại trong đâytâm tình và những nghĩ suy có sức nặng, có chiều sâu để mỗi ngày sống mỗitốt hơn Có ý nghĩa hơn.” [19; 15]; “Ghi tiếp những trang nhật kí nở rộ hoachiến công với những giọt sương long lanh trên các cánh hoa đỏ thắm” [19;39]

1.1.2.2 Một vài đặc điểm của thể loại nhật kí văn học

Nhật kí văn học vừa dung chứa đặc điểm cá biệt do thể loại nhật kí quyđịnh, vừa bao hàm các đặc điểm chung của t ác p h ẩm v ăn họ c Giáo sư TrầnĐình Sử đã từng nói rằng: “Là một thể loại phi văn học hoặc cận văn học chonên nhật kí rất chân thật, chân thành, đáng tin cậy Ngoài mục đích riêng tư

nó không có mục đích nào khác chi phối Do vậy nhật kí thuộc vào văn học tưliệu với giá trị tư liệu của nó” [23] Nhật kí cũng như các thể loại khác của ký,trước hết đều coi trọng tính chân thực đáng tin cậy của sự kiện được ghi chéplại Mục đích ban đầu của cuốn nhật kí là ghi chép những gì đã diễn ra trongngày những sự vật sự việc đã trải nghiệm qua, nhật kí là một sự riêng tư viếtcho bản thân mình không hướng tới một đối tượng nào khác nên nó luôn chânthực

Nhật kí là lời tự bộc bạch tâm sự của tác giả mỗi khi cô đơn, muốn tựnhìn lại mình chiêm nghiệm lại sự việc đã xảy ra, là những ghi chép thời hiệntại Vì thế, có thể nói nhật kí chính là thể loại ký mang tính chất riêng tư, đời

thường nhiều nhất Với tư cách là những ghi chép của cá nhân, trong nhật kíngười viết có thể tự do trình bày những suy nghĩ riêng tư và cảm xúc trước sựthật Riêng tư chính là lý do tồn tại của nhật kí, là điểm hấp dẫn của thể loạinày, vì nó liên quan đến những tâm tư tình cảm, bí mật của cá nhân, đặc biệt

là những nhân vật được xã hội quan tâm Trong Mãi mãi tuổi 20, Nguyễn Văn

Thạc đã quan niệm về việc ghi nhật kí như sau: “Nếu như người viết nhật kí

mà viết cho mình, cho riêng mình thì đọc cuốn nhật kí đó sẽ chân thực nhất,

sẽ bề bộn và sầm uất nhất Người ta sẽ mạnh dạn ghi cả vào đấy những suynghĩ tồi tệ nhất mà thực sự họ có Nhưng nếu nhật kí mà có thể có người xemnữa thì nó sẽ khác, khác nhiều Họ không dám nói thật, nói đúng bản chất sựkiện xảy ra trong ngày, không dám nói hết và đúng những suy nghĩ nảy nở vàthai nghén trong lòng họ Và đó chính là điều tối kị trong nhật kí Nó sẽ dạycho người viết tự lừa dối ngòi bút của mình, tự lừa dối lương tâm của mình”[12; 255].

Nhật kí thường viết theo ngôi thứ nhất tác giả tự độc thoại với chínhbản thân mình Nếu như trong các thể loại như: Phóng sự, tùy bút, bút kýtrung tâm thông tin không phải là tác giả mà là các vấn đề xã hội thì ở nhật kívăn học người viết luôn là trung tâm, so với các thể loại khác vai trò của cáitôi trần thuật trong nhật kí văn học bao quát, xuyên suốt toàn bộ tác phẩm.Tác giả không ngần ngại xuất hiện trong từng chi tiết nhỏ nhất và chính sự cómặt của cái tôi ấy đã góp phần quan trọng trong việc tạo ra niềm tin của côngchúng vì họ tin rằng đang được nghe kể về những sự thật mà tác giả là người

đã trực tiếp chứng kiến Tuy nhiên, có những khi lời độc thoại của tác giả haynhân vật lại chính là cuộc đối thoại ngầm với người khác về con người vàcuộc đời nói chung, về bản chất mình nói riêng Hình tượng tác giả trong nhật

kí văn học là hình tượng mang tầm khái quát tư tưởng thẩm mỹ lớn lao

Nhật kí được viết một cách linh hoạt có khi viết liên tục khi thì ngắtquãng, tuy nhiên nó luôn được viết tại thời điểm hiện tại chứ không thể là quá

khứ viết cho tương lai Trong nhật kí Lưu Quang Vũ ngày 31/3/1963, có đoạn

viết: “Nhớ lại ngày 27/10/1957, ngày mình vào Đội Ừ nhỉ, đêm trước hômkết nạp Không ngủ được Lúc lên tuyên thệ rồi nhận khăn đỏ… Thôi viết nốtchuyện chùa Thầy” Sau đó tác giả lại về với hiện tại để viết: “Về đến nhà hầunhư kiệt sức nằm ngủ một mạch từ chập tối” [18; 15]

Đặc điểm của nhật kí là viết rất ngắn gọn tự nhiên bởi nó là tiếng nóibên trong, là tiếng nói nội tâm về những sự việc riêng tư: “Đi trại với lớp ởchùa Thầy Trời hơi lạnh Cả lớp đi ô tô khá xóc và mệt Chùa Thầy rấtđẹp…” [18; 14] Nó kết hợp linh hoạt giữa tự sự, đời thường và trữ tình mượtmà

Tóm lại nhật kí vừa mang những nét chung của các thể loại văn họckhác vừa mang những nét riêng biệt mà chỉ riêng thể loại nhật kí mới có

1.2 Đôi nét về tác phầm khảo sát

1.2.1 Nhật kí Chu Cẩm Phong

Nhật kí Chu Cẩm Phong, (NXB hội nhà văn) Nhà văn liệt sĩ Chu Cẩm

Phong đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trangnhân dân Đây là vinh dự không những của gia đình nhà văn mà còn là vinh

dự chung của giới văn nghệ chúng ta Lần đầu tiên một nhà văn được phongtặng danh hiệu anh hùng Đời văn của Chu Cẩm Phong quá ngắn, chỉ có banăm rưỡi, mà lại là ba năm rưỡi chồng chất biết bao công việc ngoài vănchương, nên anh chưa có điều kiện biểu lộ đầy đủ năng lực sáng tác trong một

số bút kí, truyện ngắn Tuy nhiên, chỉ qua những trang nhật kí Chu CẩmPhong ghi vội giữa khói lửa chiến trường, chúng ta chẳng những đã được thừahưởng một khối tư liệu hết sức phong phú đồng thời cũng thấy rõ ở anh mộtcặp mắt quan sát rất sắc sảo, một trực giác nắm bắt tâm lý bén nhạy, tinh tế,

với một lối ghi mộc mạc và sinh động Tập Nhật kí chiến tranh là tập sách có

sức nặng nhất của ông Từ những dòng nhật kí Chu Cẩm Phong viết đã hiệnlên cuộc sống, chiến đấu kiên trung bất khuất của nhân dân ta tại những vùngđất chiến tranh ác liệt nhất của Khu V (Quảng Nam, Quảng Đà và QuảngNgãi) Nhiều sự việc, con người thực trong nhật kí còn gây xúc động cho tasuốt nhiều năm qua và tôi tin sẽ còn gây xúc động lâu dài

1.2.2 Nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn

Nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn, (NXB hội nhà văn), tập nhật kí được tác giả

ghi từ năm 1953 đến năm 1955, tức là vào một thời kì đẹp nhất và bi trángnhất của cuộc đời ông, khi Nguyễn Ngọc Tấn và Bình Trang gặp nhau ở bưngbiền Nam Bộ, họ yêu nhau cưới nhau, khi ông tiếp tục đi đánh những trậnđánh cuối cùng của cuộc kháng chiến Đó là những trang nhật kí đẹp đẽ và bitráng nhất của cuộc đời Nguyễn Ngọc Tấn hết mình vì sự nghiệp đất nước vìcuộc chiến đấu, hết mình trong tình yêu có những khát vọng có những cựcđoan hay lầm lạc chân thành, và cả những giọt nước mắt dành cho người vợ,người mẹ mà ông yêu nhất Song ở đây không chỉ có thế, ở đây còn là mộtmảng, một bức tranh đẹp đẽ, bi tráng của dân tộc in dấu lên cuộc đời số phậnnhững con người cụ thể

1.2.3 Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng

Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng, (NXB Kim Đồng ) Đây có lẽ là cuốn nhật

kí “đồ sộ” nhất trong thể loại nhật kí văn học nói riêng Bởi lẽ nó đượcNguyễn Huy Tưởng ghi lại trong suốt 30 năm cuộc đời, cho đến tận nhữngngày cuối cùng trước khi tác giả ra đi mãi mãi Tập nhật kí của ông được contrai Nguyễn Huy Thắng biên soạn và công bố đầy đủ vào năm 2006, với ngót

1700 trang giấy Được chia làm 3 tập, tập 1: “Nguyễn Huy Tưởng đến với văn chương và cách mạng”; tập 2: “Nguyễn Huy Tưởng nghệ sĩ và công dân” Và tập 3: “Nguyễn Huy Tưởng những năm kháng chiến” Song hành với sáng

tác, từ những ngày đầu tiên cầm bút viết văn Nguyễn Huy Tưởng đã viết nhật

kí và thói quen đó được ông duy trì đều đặn Cuốn nhật kí đã ghi lại cuộc đờicủa Nguyễn Huy Tưởng kể từ khi mới vào cách mạng cho đến khi nằm trêngiường bệnh và ra đi mãi mãi Nó như một người bạn đồng hành cùng ôngtrong suốt nửa quãng đời người chứng kiến bao tâm trạng vui, buồn, hờn giậncũng như những bước ngoặt lớn của cuộc đời ông

1.2.4 Nhật kí Lưu Quang Vũ

Nhật kí Lưu Quang Vũ, (NXB Lao động), đây là những trang nhật kí

được ông viết trong khoảng 5 năm (1971- 1975) Ngay từ khi bắt đầu đi học,Lưu Quang Vũ có thói quen ghi lại nhật kí rất đều đặn Phần nhật kí trongquyển sách này được Lưu Quang Vũ viết trong suốt thời gian ba năm học cấpIII, cho đến những ngày đầu tiên bước vào cuộc đời quân ngũ (từ 1963 đến1965) Những trang nhật kí không chỉ ghi lại những sinh hoạt đời thường,những hoạt động ở trường lớp mà còn bộc lộ những suy nghĩ về con người,cuộc sống xã hội và văn chương nghệ thuật Thời đi học, Lưu Quang Vũ có

ba niềm say mê lớn đó là: Ghi nhật kí, vẽ tranh và làm thơ Những dòng nhật

kí, những bài thơ giàu suy tư và gửi gắm nhiều tâm sự, sớm già dặn đối vớicậu học trò 16 tuổi Cái nhìn của ông về đời người vượt xa tầm hiểu biết củamột chàng thiếu niên mới lớn Lưu Quang Vũ viết về cuộc sống và cái chết,

về cái vô hạn của thời gian và cái hữu hạn của đời người Đây cũng là thời kìgian khó đến cùng cực của Lưu Quang Vũ mà ít người biết đến, ông thất vọng

cô đơn và có cả những lúc bế tắc nữa Nhưng cũng trong những năm ấy ôngnhận thức sâu sắc được nhiều điều rộng lớn hơn và nhất là khám phá ra chínhbản thân mình Ông quyết định nhập ngũ khi mới mười bảy tuổi, phần cuối lànhững nghĩ suy của một chàng trai Hà thành trước khi nhập ngũ đầy nhiệthuyết muốn cống hiến cho Tổ Quốc

1.2.5 Nhật kí Vũ Xuân

Nhật kí Vũ Xuân, (NXB Quân đội nhân dân) Được ông viết từ năm

1969 đến năm 1972 Vũ Xuân đã từng nói rằng: “Tôi chỉ muốn một câu nóiđược vang lên bên tai thế hệ sau là: Đừng làm hoen ố máu của những người

đi trước” [16; 234] Vũ Xuân đã thực hiện ba cuộc hành quân, vượt lên baobom đạn của kẻ thù để vào Nam đánh giặc Cuốn nhật kí quý giá hào hùngnày ghi lại được hai trên ba cuộc hành quân đó Cũng như những ngườibạn cùng trang lứa khác Vũ Xuân ra đi với một mục tiêu rõ ràng: “Bàn giaonguyên vẹn giang sơn Việt Nam cho thế hệ tương lai”, chiến đấu hết mình,

Vũ Xuân là một người gan dạ dũng cảm, cũng là một người lãnh đạo tốt,

xa quê hương bạn bè từ khi còn là những cậu thanh niên mới lớn đối vớiông đánh giặc chính là lẽ sống của cuộc đời

Đặc điểm chung của năm cuốn nhật kí là đều viết trong giai đoạn chiếntranh, chính vì lẽ đó ngoài cuộc đời của tác giả còn cho ta hình dung lại bứctranh thời chiến đầy khó khăn nhưng cũng thật oanh liệt, chỉ qua nhữngtrang nhật kí ghi vội giữa khói lửa chiến trường, chúng ta chẳng những đãđược thừa hưởng một khối tư liệu hết sức phong phú đồng thời cũng thấy rõ

ở tác giả một cặp mắt quan sát rất sắc sảo, một trực giác nắm bắt tâm lýnhạy bén, tinh tế, với một lối ghi mộc mạc và sinh động Xuyên suốt nhữngtrang nhật kí, ta bắt gặp những con người với toàn bộ cuộc sống hằng ngày,những cuộc chiến đấu, và những ứng xử lo toan, những vui buồn yêu giậnsuy tư Những trang nhật kí với những sự thật, cái sự thật thô ráp tươi ròng

và sống động Những con người thật, những địa chỉ thật, những sự việcthật, những tâm trạng thật, cuộc chiến tranh nhân dân ở tận thôn xóm, ở cáinơi đối đầu trực tiếp giữa người dân thường với kẻ địch vũ trang, cuộc sốngvới tiếng khóc, tiếng cười đều được viết chi tiết vào cuốn nhật kí, mà đọclên ta thấy mỗi trang nhật kí là một câu chuyện đẫm nước mắt Tất cả đóđều do sự tàn khốc của chiến tranh gây ra

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM CỦA KẾT CẤU TRONG NHẬT KÍ VĂN HỌC 2.1 Tính tự do, linh hoạt

người Đặc điểm chung của nhật kí chiến tranh là đều được viết tronggiai

đoạn kháng chiến nên nó không có điều kiện được viết liên tục thế nên nhật

kí có thể được viết thường ngày, cách ngày, một tháng hay thậm chí cả mộtnăm mới được viết tiếp: “Nửa tháng rồi chưa viết nhật kí - mình tiếnhành kế hoạch học tập - vì chính trị, văn nghệ văn hóa mới là bước đầu nênkinh nghiệm chưa có nền nếp” [10; 54] Hoặc do bận rộn với công việc: “Bậnrộn với công việc chẳng ghi liên tục được 1h24p sáng qua vượt sông Bến Hảiđưa đơn vị vào làm nhiệm vụ” [19; 35]; “Bận rộn vô chừng, công việc cứchồng chéo lên nhau, song song với việc kế hoạch là phải tổ chức thực hiệnrồi May mà được chậm lại chút thời gian nữa mới có thời gian ghi vội vài

dòng vào đây” [19; 37].

Một điểm nữa là nhật kí có thể ghi lại những chuyện đã xảy ra trước đấy

mà tác giả chưa có thời gian ghi lại: “Hôm nay mới ghi lại những sự việc đãxảy ra ngày hôm qua” [19; 44] Điểm này khiến cho nhật kí thường bị lầm

tưởng thành hồi ký Hồi ký là ghi chép lại những sự kiện đã diễn ra trong quákhứ chứ không phải ghi chép lại những chuyện đang xảy ra Còn đối với nhật

kí nó có thể ghi lại cả những chuyện đã xảy ra lẫn đang xảy ra, tuy nhiên nhờvào đặc điểm quan trọng nhất của nhật kí đó là khi viết nhật kí tác giảthường kèm theo thời gian cụ thể, nên khi viết về câu chuyện đã xảy ra chỉcần ước tính thời gian ngày viết là có thể biết được sự việc đó đã xảy ra vàothời gian nào Còn hồi ký thì không có đặc điểm này nên những chuyện xảy

ra mang tính chất chung chung và không biết sự việc ấy xảy ra khi nào Đặcđiểm này của nhật kí vừa mang tính linh hoạt vừa mang tính khẳng địnhđiểm riêng biệt mà chỉ có nhật kí mới có

Trong ngày các sự kiện diễn ra liên tục và thường xuyên nên khi viết tácgiả ít lựa chọn sự việc, lại không trau chuốt quá nhiều câu chữ mà chỉ ghi lạimột cách chân thực nhất hầu hết những diễn biến diễn ra xung quanh cuộcđời của tác giả Những gì tác giả đã trải qua trong ngày hoặc trước đó màchưa có thời gian ghi lại sẽ được tác giả viết tiếp vào những trang nhật kí tiếp

theo Những năm còn ngồi trên ghế nhà trường điển hình của nhật kí Lưu Quang Vũ là lối viết ngắn gọn, cô đọng, liệt kê các sự kiện, không viết dài

dòng cũng không cầu kì miêu tả những sự việc đã xảy ra vì lúc bấy giờ LưuQuang Vũ mới chỉ có mười sáu tuổi cái tuổi chưa có nhiều suy nghĩ và đượctrải nghiệm cuộc sống: “13-1, buổi trưa, cùng với Hiệp, Điền đi tắm, nằm ngủdưới bóng phi lao cao vi vu Chiều lại tắm lần cuối cùng Biển sóng to và xanhngắt đi thôi; 14-7, sáng ra ô tô sớm Tới Hàm Rồng ăn cơm trưa 12 giờ tàuchạy 7 giờ về tới nhà Ăn cơm, tắm và ngủ sớm; thứ 2 ngày 15-7, cả ngày ởnhà giặt giũ và dọn dẹp với mẹ” [18; 34]

Vì những đặc điểm riêng tư của nhật kí ban đầu viết ra không nhằmmục đích công bố mà chỉ là để giải bày tâm sự của bản thân nên nhật kíthường mang tính chất chân thực Từ nội dung cho đến hình thức đều không

hề được trau truốt hoàn thiện một cách cẩn thận, nhật kí được viết theo

dòng cảm xúc trôi vô định của tác giả, có nghĩa là nghĩ gì viết đấy, và viếtlúc nào cũng

được, ngoài ra nhật kí thường sử dụng những câu văn ngắn gọn súc tích côđọng để viết Đọc nhật kí chiến tranh bạn đọc sẽ không có cảm giác bay bổngnhư trong thơ ca, hay một cốt truyện logic như trong truyện, tiểu thuyết

mà chỉ thấy những câu chuyện về cuộc sống chiến đấu cùng với cảm xúcchân thật của tác giả Tuy nhiên điều đặc biệt mà nhật kí mang lại đó chính là

sự mộc mạc và chân thực không hề được tô sửa của nó Khiến cho bạnđọc có thể yên tâm tìm hiểu và nghiên cứu không chỉ về cuộc đời của tácgiả mà thông qua đó còn tái hiện lại bức tranh đầy gian khổ của cuộcchiến đấu chống giặc ngoại xâm của nhân dân ta thời bấy giờ

2.1.2 Sự linh hoạt nhưng vẫn chặt chẽ

Phải khẳng định là nhật kí có kết cấu rất tự do, thoải mái tuy nhiên nóvẫn rất chặt chẽ trong nội dung Những sự việc, những con người trongnhật kí có thể không kết thành một hệ thống, theo một cốt truyện hay một

tư duy lý luận chặt chẽ nhưng tất cả vẫn phải tuân thủ trật tự của dòng cảmxúc, các logic bên trong của cảm hứng tác giả Những dòng chữ có thể đượcviết một cách vội vàng do không có thời gian cũng như một địa điểm hợp lí.Tuy nhiên nhờ cách viết chân thực không dấu diếm không mỹ lệ mà qua đóbạn đọc thấy được một cách chân thực nhất cuộc đời của tác giả, những mốiquan hệ xung quanh cuộc sống, những nhận định suy nghĩ của tác giả về thờiđại hay những câu chuyện và con người mà tác giả tiếp xúc Nhật kí gắnchặt cuộc đời của tác giả, nó trở thành một người bạn tâm giao để giãi bàynhững điều suy tư nhất, những việc nhỏ nhặt hằng ngày hay những điềukhó nói mà tưởng chừng như không thể nói ra được Qua nhật kí cuộc đờicủa tác giả được tái hiện lại một cách chân thực nhất, ta vừa thấy đượcchính con người tác giả cũng như bức tranh chân thực về xã hội lúc bấygiờ Dù trong bất kì hoàn cảnh nào chúng ta vẫn thấy ở những con người

nhỏ bé đó sức chịu đựng phi thường, đáng khâm phục Họ luôn nhanh nhạytrước mọi hoàn cảnh để ghi lại

cảm xúc chân thực, sâu lắng nhất Sự linh hoạt thể hiện ở nội dung của nhật

kí rất đa dạng, phong phú Hiện thực chiến trường qua từng trang nhật kíhiện ra với tội ác của giặc, sự ngang nhiên, trắng trợn của bọn chúng khi xâmlược nước ta Hình ảnh những em bé miền Nam cha mẹ đều hy sinh; nhữngchiến sĩ ra đi mà trên ngực là tấm khăn tay của người bạn gái với dòng chữ

“Chờ đợi anh”, những thương binh dù đau đớn nhưng trong lòng luôncanh cánh câu hỏi còn cầm súng chiến đấu được không? đều được tái hiệnchân thực qua từng trang nhật kí Bên cạnh những đau thương, nhật kí chiếntranh còn khắc họa khó khăn của quân dân ta, lầm than trong lửa đạn nhưngvẫn luôn thật thà, chất phác, yêu thương, đoàn kết đùm bọc lẫn nhau.Mặc bom đạn, con người vẫn kiên cường vươn lên, không chỉ là trong chiếnđấu, hành quân mà còn trong cả sáng tác, công tác

Nguyễn Huy Tưởng viết nhật kí trong suốt 30 năm cuộc đời từ năm

1930 đến năm 1960, với hơn 1700 trang giấy Cuốn nhật kí sau này đã đượccon trai của ông là Nguyễn Huy Thắng biên soạn thành ba tập và công bố đểbạn đọc hiểu được phần nào con người của tác giả Tập nhật kí là một tư liệuquý báu nó như một bằng chứng sống của thời chiến để kể lại cho cuộc đời,nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên đã viết bài giới thiệu cho tập nhật kí rằng:

“Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng là một kho tư liệu quý giá cho việc tìm hiểu cuộc đời và văn nghiệp của ông ngay từ những năm bắt đầu làm người và làm văn” Những trang nhật kí của Nguyễn Huy Tưởng ghi chép những sự

kiện diễn ra hằng ngày và qua đó cũng rèn luyện khả năng viết lách của bảnthân mình, ông luôn kiên trì viết cả trong những hoàn cảnh khó khănnhất như trong chiến tranh hay khi vào viện điều trị bệnh tại bệnh viện Việt -

Xô, ông không ngừng viết trau dồi kiến thức Kết quả còn đọng lại hômnay là hơn

1700 trang nhật kí về cuộc đời của ông Tập nhật kí đã được biên soạnthành

ba quyển tuy nhiên người đọc vẫn dễ dàng xâu chuỗi lại với nhau, tiếp nhận cuộc đời ông theo từng chặng với những gì cốt lõi nhất, đáng nói nhất.

Nhật kí Chu Cẩm Phong, tập nhật kí chiến tranh được ông ghi chép rất

kĩ lưỡng và cẩn thận từ năm 1967-1971, dày hơn 800 trang, sau này cuốnnhật kí đã được hội nhà văn cho xuất bản Qua những trang nhật kí ghi vộigiữa khói lửa chiến trường, chúng ta chẳng những thừa hưởng một khối tưliệu hết sức phong phú đồng thời cũng thấy rõ ở ông một cặp mắt quan sátrất sắc sảo một trực giác nắm bắt tâm lí nhạy bén, tinh tế, một lối ghi chânthực mộc mạc và sinh động Nhà văn Thanh Quế có nhận xét về Chu CẩmPhong như sau: “Chu Cẩm Phong ghi chép rất kĩ lưỡng Trong cuốn sổ tayanh để lại anh tả từng khuôn mặt người ghi từng câu nói từng từ lạ,những từ mang bản sắc vùng đất cùng những vật dụng mà bà con dùng ởtừng vùng… Những gì anh viết ra chỉ là một phần rất nhỏ so với những điềuanh thu nhặt được Anh hiểu thấu đáo nhiều việc xảy ra ở đồng bằng, miềnnúi khu V…Tạng của anh là tạng của một nhà tiểu thuyết lớn Nhưng tôi cứnghĩ về anh như nghĩ đến Trần Đăng” Chu Cẩm Phong thường miêu tả rất kĩ

về những con người và sự việc ông gặp trên đường hành quân, ông miêu tả tỉ

mỉ về cuộc sống và số phận của những con người đó: “Hường đã 18 tuổi,nhưng mái tóc ngắn cũn và thưa như tóc một em bé Bây giờ Hường vừa làmnhiệm vụ của một du kích vừa chăm sóc mảnh vườn của mình để nuôi ba emnhỏ dại… nghe tin tụi giặc giết chị, Hường cảm thấy như mình vừa trúngđạn, một viên vào chỗ nào đó ở ngực…” [10; 187] Chu Cẩm Phong rấtcẩn thận trong việc ghi chép những sự việc diễn xung quanh mình bằng conmắt tinh tế đầy sắc sảo, với ông mỗi một con người là một câu chuyện cảmđộng, ông hay viết về những bà mẹ Việt Nam anh hùng, những con ngườianh dũng trẻ tuổi tận tụy vì đất nước, những hậu phương vững trãi nhưng

cũng đầy nước mắt, những anh chiến sĩ gan dạ, dũng cảm thậm chí cả thiênnhiên cũng được Chu Cẩm Phong viết tỉ mỉ.

Trong các cuốn nhật kí, chúng ta đều bắt gặp yếu tố tổng hợp, nghĩa làghi chép lại tất cả những gì tác giả cảm nhận, chứng kiến và trải nghiệm màkhông hề chọn lọc, chắt lọc những tình tiết hay sự kiện nổi bật, chau chuốtngôn từ hấp dẫn mà thay vào đó đều là những chi tiết có thật, đầy sốngđộng đang diễn ra trước mắt họ Họ để câu văn trôi theo dòng cảm xúc.Nhưng đó không phải là dòng cảm xúc vô định mà luôn có định hướng Đó làtính chân thực Có thể coi tính chân thực là đặc điểm quan trọng nhất củathể loại nhật kí Dù anh có miêu tả hay, sống động đến đâu thì nó cũng phảitôn trọng sự thật, cảm xúc có mơ mộng đến đâu cũng không thể hư cấu,tưởng tượng Tôn trọng sự thật, chân thực chính là tôn chỉ của thể loại nhật

kí Qua những trang nhật kí có số phận gian truân, kì lạ ấy, chúng ta thấysáng bừng lên nhân cách sống cao đẹp, giàu cảm xúc và niềm tin vào tươnglai của những con người hy sinh hạnh phúc cá nhân, bất chấp đối mặt vớicái chết vì nền độc lập tự do của Tổ quốc Giữa chiến trường ác liệt họ vẫnlạc quan, đọc thơ, làm thơ, hân hoan hát vang khúc ca khải hoàn Gửi lạinhững ước mơ, lời hứa lứa đôi dang dở, họ ra đi và nhiều người chẳng baogiờ quay trở lại nhưng họ và từng trang nhật kí kỉ vật họ để lại, ghi lại dòngcảm xúc của những chiến sĩ - liệt sĩ về một thời đã sống, chiến đấu đầy vinhquang sẽ còn mãi với thời gian

2.2 Tính phi chuẩn mực của kết cấu

Cũng giống như những thể loại khác, nhật kí cũng có tính phi chuẩnmực, có nghĩa là không theo một khuôn mẫu nhất định Các tác phẩm nhậtkí

thường viết theo sự tùy hứng không theo logic hay sự sắp xếp với một ý

đồ nào cả Tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật độc đáo, để xâydựng nên chỉnh thể đó nhà văn phải suy nghĩ cái gì tả trước cái gì tả sau,chi tiết nào tô đậm, chi tiết nào chỉ chấm phá, sắp xếp các sự kiện như thế

nào… đối với các tác phẩm tiểu thuyết chương hồi để tạo nên sự tò mò vàcuốn hút đối với bạn đọc, các nhà văn thường dùng kết cấu “bắc cầu” giữacác hồi, bằng

cách thường chọn sự kiện căng thẳng nhất làm điểm dừng kết thúc một hồi

sẽ đưa ra lời hẹn: “Muốn biết thế nào xin xem hồi sau sẽ rõ” Còn nhật kí thìkhông như vậy, nó không cần đưa ra một câu nói, câu chuyện hay điều gì bấtngờ như tiểu thuyết mà đơn giản chỉ là một dấu chấm không viết nữa và

để viết câu chuyện ngày mai Hầu như khi kết thúc trang nhật kí thường lànhững câu ngắn gọn như: “Ngày chiến thắng chẳng còn bao xa [18; 109]; gió

ào ào [16; 116]; cả ngày hôm nay chưa làm được gì [10; 222]; buồn mênhmông [19; 103] ngày mai từ giã mày rẫy nhé [13; 92] Đối với nhật kí khi kếtthúc một ngày viết nhật kí tác giả không có ý đồ phải gây sự tò mò chobạn đọc hay cố tạo ra một sự kiện gay cấn để gây sự chú ý Nó đơn giản chỉ làkết thúc mạch cảm xúc hoặc cũng có thể do công việc bận rộn sức khỏekhông cho phép mà tác giả không muốn viết nữa Còn trong tiểu thuyếtchương hồi mỗi kết thúc đều gắn với một mục đích ý đồ riêng của nhà văn,thường thường thì tiểu thuyết sẽ kết thúc ở những đoạn cao trào vừagây được sự chú ý của

người xem vừa tăng được tính hấp dẫn cho thể loại của mình Kết thúc củanhật kí thường không có gì nổi bật, thậm chí thường kết thúc một cách ngắngọn, không có một sự báo trước nào Sự kết thúc của nhật kí phụ thuộc vàocảm xúc của tác giả nhưng tuyệt nhiên nó không phải là sự cố ý sắp xếp haytheo một ý đồ gì của nhà văn

Nhật kí khác hồi kí là hồi kí có ý định công bố, còn nhật kí thì không.Nhật kí là tự viết cho mình, không phải cho người khác, do đó nó có thể chứanhiều bí mật tiêng tư nhất của con người cá nhân cụ thể Tình yêu, lòng hammuốn, sự ghen ghét, nỗi sợ hãi, những tính nết nào đó do hình thức văn họcriêng tư mà được tự do bộc bạch, không che giấu Nhật kí mang tính chất tựbạch Nhật kí là thể loại chỉ ghi các sự kiện riêng tư trong bối cảnh đời sống,nhưng riêng tư là điểm nhìn các sự kiện Điểm này làm cho nhật kí gần với

thể kí nói chung là chuyên ghi chép về sự thật, không bịa đặt, không hưcấu,

không cần có cốt truyện Nhật kí nói chung không cần đến các thủ pháp vănhọc như làm thơ, reo vần, dùng các phép tu từ đặc biệt Nhật kí là vănxuôi trần trụi, không làm dáng, nó dữ dội hay uyển chuyển, mềm mại, dudương tùy theo cung bậc tình cảm của người ghi Nhật kí có thể trữ tình, cóthể chính luận, nêu các nhận định về xã hội, thế sự, có thể cộc lốc ghichép sự việc, ngày giờ họp hành, biên nhận, cốt cho khỏi quên, lại có thể tựphân tích tâm trạng, tự phơi bày bản thân trên trang giấy, tự đối thoại vớichính mình Nhật kí không có một quy phạm nào cả.

Đối với truyện ngắn kết cấu hình tượng gắn liền với sự tổ chức thế giớinghệ thuật bên trong tác phầm Kết cấu hình tượng do đó sẽ bao gồm việc tổchức các sự kiện, cách sắp xếp chi tiết, cách bố trí hệ thống nhân vật cho đếncách miêu tả, cách dẫn chuyện sao cho hợp lí Còn đối với nhật kí có thể nókhông cần một cốt chuyện, không cần một nhân vật mà chỉ đơn giản là ghi lạinhững gì tác giả đã trải qua Thậm chí nó cũng không lựa chọn những chi tiết

để viết mà đơn giản là theo cảm xúc của tác giả, tác giả muốn viết như thếnào thì viết thế ấy Trong nhật kí Lưu Quang Vũ, ông thường xuyên viết nhật

kí một cách đơn giản không cầu kì sắp xếp hay xây dựng một ý đồ gì sâu xanhư trong truyện ngắn: “Ngày 2-7, cảm thấy lo lắng về tình hình quốc tế:chuyện phe ta, chuyện các đảng anh em; ngày 3-7, tối nay đi Sầm Sơn 10ngày với cả nhà Sáng ra ga lấy vé, chuẩn bị tối đi; ngày 6-7: Tối thứ bẩy, ởbãi chiếu một bộ phim Ba Lan, mình ngồi xem một lúc rồi về ngủ” [18;32] Cũng giống Lưu Quang Vũ thì Nguyễn Huy Tưởng cũng thường xuyênviết nhật kí với những câu chuyện hết sức ngắn gọn: “6/1947: Họp hội nghịbáo chí Anh em chế 8 bị, 3 bị Đọc phóng sự của Thép Mới gửi cho Khủng bố

dã man của Pháp Lịa không muốn cho vợ con về nữa; 8/9/1947: Gặp TôNgọc Vân;

14/9/1947: Qua Đồng Hỉ Người công an lịch sự cho nước uống Qua một con

đò chiều” [16; 73] Đối với truyện ngắn, cùng đề tài người nông dân khi xây

dựng mỗi tác phẩm các tác giả lựa chọn một cách khai thác hình tượng nhân

vật khác nhau Ngô Tất Tố khi xây dựng tác phẩm Tắt đèn, ông chú trọng đến

việc khai thác vấn đề sưu thuế trong xã hội cũ qua đó làm sáng ngời lênphẩm chất của người phụ nữ Việt Nam, vừa trung hậu vừa đảm đang

Tuy nhiên cùng đề tài người nông dân nhưng Nam Cao trong truyện ngắn Chí phèo lại khai thác con người ở vấn đề tha hóa và lưu manh hóa Đối với

truyện ngắn xây dựng hình tượng nhân vật chính là linh hồn của thể loạinày nên nó rất

được tác giả coi trọng và dành nhiều thời gian và công sức cho việc phác họanhân vật của mình Còn đối với nhật kí, những nhân vật xuất hiện trongnhật kí thường rất nhiều, so với truyện ngắn nó hơn hẳn tuy nhiên nhữngnhân vật xuất hiện trong nhật kí thường rất nhanh chóng và ít đượcmiêu tả bởi lẽ những nhân vật được nhật kí nói đến thường chỉ là nhữngngười đã đi qua cuộc đời tác giả một cách nhanh chóng, hoặc đơn giản chỉ làtác giả có dịp quan sát và viết vào nhật kí bày tỏ cảm xúc của mình

Ai cũng biết tầm quan trọng của hình ảnh trong thơ, nó như chúng tacần ánh sáng để nhìn, không khí để thở, hình ảnh có một vai trò quan trọngtrong chức năng diễn đạt, hay để thể hiện cảm xúc Hình ảnh trong văn, thơ,

là hình ảnh ảo của sự vật mà ngôn ngữ văn chương gợi lên trong óc tưởngtượng của chúng ta qua những khái niệm và qua những biểu tượng Có lẽchính bởi vì nó không cụ thể, cho nên hình ảnh ảo mới có thể hài hoà đượcvới cái ngôn ngữ khái niệm, rất trừu tượng, nhưng lại có khả năng diễn đạtnội tâm của văn thơ Chỉ cần đọc một vài đoạn thơ cổ, hay thơ mới, là tacũng thấy được rằng thơ cần hình ảnh, mặc dù đó chỉ là những hình ảnhtượng trưng mà thôi:

Đưa người ta không đưa qua sông Sao có tiếng sóng ở trong lòng

Bóng chiều không thắm không vàng vọt

Sao đầy hoàng hôn trong mắt trong Thâm Tâm, Tống biệt hành (1940)

Những câu thơ trên là những câu thơ giàu hình ảnh, nhưng chỉ là nhữnghình ảnh trừu tượng, hình ảnh của khái niệm Tuy nhiên, chúng vẫn chophép người đọc mường tượng được, dù không phải là cùng những hình ảnh

cụ thể mà nhà thi sĩ đã chính mắt nhìn thấy, nhưng cũng là những hình ảnh

đủ để nói lên một khung cảnh sông nước, một cái đẹp của hoàng hôn, vàmột tâm sự lãng mạn Còn hình ảnh trong nhật kí là hình ảnh thật, đượcnhà văn quan sát một cách tỉ mỉ trong đời sống hiện thực và ghi chép vàonhật kí: “Trong số các em có một em trai khoảng 7 tuổi, cụt mất một cánhtay trái, em cởi trần, cánh tay cụt đến gần nách, vết thương của em có lẽphải cưa lại, vì xương trẻ em dài ra đội da Em đang đuổi bạn cười thét.Trước đây mấy đại bác Mỹ nghiến đứt tay em, đưa lên Hội An chạy chữa,mấy nữ sinh băng bó cho em, em không chịu, em nói: “tụi Mỹ cướp tay tôithì Mỹ phải băng” [10; 196] Nhật kí cũng giống như trong thơ ca sử dụngrất nhiều hình ảnh nhưng hình ảnh đó đều là những hình ảnh thật của nhữngcon người thật sự việc thật Trong nhật kí không bao giờ sử dụng hình ảnh ảonhư trong thơ vì ý định ban đầu khi viết nhật kí chỉ ghi lại cảm xúc bêntrong tác giả Nó là những điều mắt thấy tai nghe trong đời sống hằng ngày

và thời gian trôi đi nó trở thành những nguồn tư liệu quý giá để hiểu thêm vềcuộc sống con người

Trước khi trở thành một thể loại thuộc văn học thì nhật kí ban đầuchỉ là những lời tâm sự hay những ghi chép thường nhật về cuộc sống hàngngày của tác giả khi không thể giãi bày với người khác thì viết hết vào nhật kí,sau đó nhật kí không chỉ trở thành một thời khóa biểu mà còn như mộtngười bạn luôn bên cạnh cùng nhau san sẻ với tác giả niềm vui nỗi buồn

Nhật kí chính là tiếng nói trong lòng của người viết mà khi viết ra họ không

có ý định công khai ra bên ngoài Nhật kí được viết một cách tùy hứngkhông giống như