Thiên nhiên và loài vật trong thơ phạm hổ viết cho thiếu nhi

Nhà thơ Vũ Duy Thông trong bài Con đường đến với trẻ thơ nhận định: “Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các em, ấn tượng đầu tiên anh để lại là: đây là con người yêu trẻ đến mức đắm đuối không bao

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC MẦM NON

NGUYỄN THỊ THÚY

THIÊN NHIÊN VÀ LOÀI VẬT

TRONG THƠ PHẠM HỔ VIẾT CHO

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian nghiên cứu để hoàn thành khóa luận, em đã nhận được

sự giúp đỡ nhiệt tình của thầy cô giáo khoa Giáo dục mầm non và các thầy côgiáo giảng dạy trong bộ môn văn học thiếu nhi đã giúp em trong quá trình họctập tại trường và tạo điều kiện cho em thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Đặc biệt, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới Thạc sĩ Trần Thị Minh người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo em trong quá trình học tập, nghiên cứu

-và giúp em hoàn thành khóa luận này

Là một sinh viên lần đầu tiên nghiên cứu khoa học nên khóa luận của emcòn có nhiều thiếu sót, vì vậy em rất mong nhận được sự đóng góp của cácthầy cô giáo và các bạn để cho khóa luận của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Thúy

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan đề tài khóa luận này là công trình nghiên cứu của cánhân em với sự hướng dẫn tận tình của Thạc sĩ Trần Thị Minh Đề tài chưađược công bố trong bất cứ một công trình khoa học nào khác

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Thúy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Bố cục của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

Chương 1 THẾ GIỚI THIÊN NHIÊN TRONG THƠ PHẠM HỔ 6

1.1 Cảnh sắc thiên nhiên trong sáng, nên thơ 6

1.2 Thế giới cỏ cây hoa trái phong phú 11

1.2.1 Chân thực sinh động 11

1.2.2 Hình dạng phong phú 14

1.2.3 Hương vị hấp dẫn 19

Tiểu kết chương 1 21

Chương 2 THẾ GIỚI LOÀI VẬT TRONG THƠ PHẠM HỔ 23

2.1 Thế giới loài vật đa dạng về chủng loại, giống loài 23

2.1.1 Những con vật gần gũi với con người 23

2.1.2 Những con vật sống trong môi trường nước 27

2.1.3 Những con vật sống bằng đôi cánh 29

2.2 Thế giới loài vật hồn nhiên, ngây thơ 31

2.3 Thế giới loài vật với những tính cách sinh động 34

Tiểu kết chương 2 36

Chương 3 NGHỆ THUẬT TÁI HIỆN THIÊN NHIÊN VÀ LOÀI VẬT

3.1 Nghệ thuật sử dụng chất liệu dân gian 383.2 Nghệ thuật nhân hóa 433.3 Nghệ thuật sử dụng hình thức đối thoại và những câu hỏi tu từ 493.4 Thiên nhiên và loài vật được miêu tả trong sự vận động và phát triển 54Tiểu kết chương 3 62

KẾT LUẬN 63 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Thơ viết cho thiếu nhi là một bộ phận không thể thiếu được củavăn học thiếu nhi nói riêng và văn học Việt Nam nói chung Những “đứa continh thần” là kết quả của sự phát triển phong phú và toàn diện về mặt đề tài,chủ đề và thể loại thơ ca cho thiếu nhi của những tên tuổi nổi tiếng như: VõQuảng, Trần Đăng Khoa, Định Hải… Trong số các tác giả viết cho thiếu nhi,Phạm Hổ là một trong những cây bút tâm huyết với nghề

Phạm Hổ sáng tác rất nhiều thể loại cho thiếu nhi, đặc biệt là lứa tuổimẫu giáo: thơ, truyện, kịch, truyện ngắn, truyện vừa, truyện cổ tích… Ở thểloại nào ông cũng để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả Đặc biệt, thơ ôngviết cho các em thường ngộ nghĩnh, vui tươi, dễ hiểu, dễ nhớ, giàu trí tưởngtượng, phù hợp với tâm lý trẻ thơ Thơ Phạm Hổ hòa nhập vào tâm hồn trẻ tạonên một thế giới sống động với nhiều điều bất ngờ lý thú đầy mới mẻ Thơvăn của ông đã được xuất bản từ năm 1955 đến nay, trong đó một số tập thơ,bài thơ đã được dịch và giới thiệu ở Nga, Ucraina, Trung Quốc, Pháp, Đức,Hung- ga- ri…

Thơ dành cho thiếu nhi chiếm một phần lớn trong toàn bộ sáng tác củaông và có một vị trí quan trọng trong văn học thiếu nhi Việt Nam Trong thếgiới thơ viết cho trẻ của Phạm Hổ, điều ta cảm nhận rõ nhất là thế giới vạn vậtsống động mang đến nhiều bất ngờ, thú vị Thế giới quanh các em từ cỏ cây,hoa lá đến những con vật ngộ nghĩnh, đáng yêu… cũng có những suy nghĩ,hành động và đời sống tình cảm Vì vậy, sẽ là một thiếu sót lớn nếu ta không

kể đến đề tài thiên nhiên và loài vật trong những sáng tác của ông Trong thơ

cây trái Ông luôn khai thác chúng ở những khía cạnh độc đáo và khám phá

vẻ đẹp tự nhiên, giàu chất thơ của chúng Bên cạnh đó, tác giả còn vẽ nên

những bức tranh sinh động về thế giới loài vật gần gũi với các em Biết loàivật xinh xắn dễ thương như thỏ con, bê con, gà con đến ngựa, bò, trâu… hiệnlên ngộ nghĩnh, đáng yêu như thế giới trẻ thơ đầy tưởng tượng, nhầm lẫn vàthắc mắc Mảng thơ về thiên nhiên và loài vật đã dẫn bé thơ bước vào thế giới

tự nhiên giúp trẻ mở mang trí tuệ, hiểu biết

1.2 Hiện nay, thơ Phạm Hổ được giới thiệu khá nhiều trong chương

trình Chăm sóc - giáo dục Mầm non.Với vai trò là một giáo viên mầm non

tương lai, tôi rất quan tâm đến những vần thơ Phạm Hổ viết cho thiếu nhi Từ

đó, muốn truyền tình yêu thơ đến các em nhỏ Vì những lí do trên, chúng tôi

đã chọn đề tài nghiên cứu Thiên nhiên và loài vật trong thơ Phạm Hổ viết cho

thiếu nhi Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi hy vọng sẽ góp phần tích cực

vào việc giảng dạy thơ Phạm Hổ ở trường Mầm non đạt hiệu quả cao Đồngthời đây cũng là sự thể hiện sự trân trọng của tác giả khóa luận với Phạm Hổ -một nhà thơ được nhiều người yêu mến

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Sự nghiệp sáng tác cho thiếu nhi của Phạm Hổ đã đóng góp lớn cho vănhọc thiếu nhi Việt Nam Nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học đã đánh giáPhạm Hổ là nhà thơ tâm huyết với trẻ, đến với trẻ bằng tấm lòng yêu thương

Nhà thơ Vũ Duy Thông trong bài Con đường đến với trẻ thơ nhận

định: “Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các em, ấn tượng đầu tiên anh để lại là: đây

là con người yêu trẻ đến mức đắm đuối không bao giờ no chán, một ngườiluôn khao khát tìm đến trẻ để hiểu và yêu chúng hơn nữa, một con người vốnkhông phải đóng vai một thầy giáo nghiêm nghị cất lời răn dạy phải trái mà làmột người bạn chân thành của trẻ Trên con đường đến với trẻ thơ ấy, Phạm

Hổ đã có nhiều thành công…” [10, 47]

bằng chính mắt ta trông thấy toát lên ý vị nồng nàn như mùi hương khôngthấy của những bông hoa đẹp, khiến ta bâng khuâng nhớ mãi” [11, 937]

Lã Thị Bắc Lý trong bài Đỗ trắng đỗ đen của Phạm Hổ nhận xét:

“Phạm Hổ đã tìm ra chìa khóa mở cửa tâm hồn của trẻ thơ, giáo dục trẻ thơbằng con đường tình cảm nhẹ nhàng mà hiệu lực, thơ Phạm Hổ là chiếc cầunối giữa trẻ thơ và cuộc sống” [11, 947]

Nguyễn Xuân Nam trong bài Một cái nhìn kì thú yêu thương đã có nhận

xét: “Với mùi thơm của hoa trái, với tiếng bò “ậm ò”, tiếng gà “chiếpchiếp”… tập thơ đưa các em về thế giới chính thực của mình” [11, 937]

Nhà thơ Trần Đăng Khoa trong bài Người ở xứ thần tiên đã có những

khám phá rất thú vị: “Phạm Hổ đã hiến dâng trọn vẹn cái phần tinh túy nhấtcủa đời mình, của tâm hồn mình cho con trẻ Đọc thơ của ông, ta thấy ông rấtyêu trẻ con Mà không chỉ yêu, ông còn kính trọng và sùng bái chúng Vì thếnói đến ông ta vẫn quen nghĩ đó là thi sĩ chuyên viết cho thiếu nhi, viết bằngnhiều thể loại: thơ, truyện, kịch, truyện thần thoại, rồi kịch bản phim hoạthình…” [11, 950]

Trong Phác thảo Văn học thiếu nhi, nhà nghiên cứu Vân Thanh đã từng

viết: “Nói về thơ Phạm Hổ trước hết là nói về thiên nhiên Dù rằng ca ngợithiên nhiên là một điểm chung của các nhà văn, nhà thơ viết cho thiếu nhi.Thông qua bức tranh thiên nhiên người viết gợi cho các em lòng yêu cuộcsống, bạn bè, đất nước…” [12, 345]

Trong Giáo trình Văn học thiếu nhi, Dương Thu Hương đã nhận xét về

thế giới loài vật trong thơ Phạm Hổ như sau: “Ngoài việc kể tên các thuộctính cơ bản của các con vật, cây cối, đồ vật… xung quanh bé, giúp cho bénhững bài học tìm hiểu tự nhiên và xã hội sinh động, nhà thơ còn miêu tảchúng rất ngộ nghĩnh, chúng tạo thành một thế giới trẻ thơ, đầy tưởng tượngnhầm lẫn và thắc mắc” [8, 140] Trên đây là những lời tâm huyết của những

người quan tâm, yêu mến thơ Phạm Hổ Có thể nói, các sáng tác của Phạm

Hổ viết cho thiếu nhi nói chung và thơ nói riêng đã góp một tiếng nói giá trịvào vườn thơ thiếu nhi

Qua thực tiễn khảo sát, chúng tôi nhận thấy có nhiều bài viết, nhiều ý

kiến đã nêu đánh giá, nhận xét về thơ Phạm Hổ nhưng về phương diện Thiên

nhiên và loài vật trong thơ Phạm Hổ viết cho thiếu nhi thì còn “để ngỏ” Các

ý kiến trên sẽ là gợi ý quý báu giúp chúng tôi chọn lọc và kế thừa trong quátrình nghiên cứu đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nét độc đáo của thiên nhiên và loài vật trong thơ Phạm Hổviết cho thiếu nhi trên 2 bình diện nội dung phản ánh và nghệ thuật miêutả

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Thiên nhiên và loài vật trong thơ Phạm Hổ viết cho thiếu nhi

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi tập trung khảo sát các tập thơ sau:

- Chú bò tìm bạn, Nxb.Văn học, Hà Nội, 1999

- Em thích em yêu, Nxb.Văn học, Hà Nội, 1999

- Những người bạn nhỏ, Nxb Văn học, Hà Nội, 1999

- Bạn trong vườn, Nxb Văn học, Hà Nội, 1999

- Những người bạn im lặng, Nxb Văn học, Hà Nội, 1999

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp so sánh

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, Nội dungkhóa luận được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Thế giới thiên nhiên trong thơ Phạm Hổ

Chương 2: Thế giới loài vật trong thơ Phạm Hổ

Chương 3: Nghệ thuật tái hiện thế giới thiên nhiên và loài vật trong thơPhạm Hổ

NỘI DUNG Chương 1 THẾ GIỚI THIÊN NHIÊN TRONG THƠ PHẠM HỔ

1.1 Cảnh sắc thiên nhiên trong sáng, nên thơ

“Thiên nhiên gợi cho chúng ta bao điều suy nghĩ về cuộc sống của con

người Thiên nhiên là lòng rộng rãi bao dung… Bằng chính cái đẹp, thiên nhiên đã dạy cho ta yêu cái đẹp Bằng chính sự phong phú thiên nhiên gợi cho

ta nên có cuộc sống phong phú về vật chất, về tinh thần” [10, 19].

Sự phong phú của thiên nhiên “không gì có thể so sánh được” và thếgiới tự nhiên bao đời nay luôn là đề tài cho sức sáng tạo kì diệu của conngười Thiên nhiên phong phú, đa dạng luôn được coi là người bạn gần gũi,thân thiết nhất với các em và đem đến cho các em nhiều bất ngờ, thú vị từcây tre, cây lúa, con cá, con cua… đám mây ngũ sắc, cầu vồng đều quenthuộc gần gũi với con người, nhất là trẻ em Cảnh sắc thiên nhiên được Phạm

Hổ đưa vào thơ với những hình ảnh đẹp, vui tươi:

Một ngôi sao xanh Nấp sau cành lá Vừa sáng ngời đó

Đã vụt biến mất

Đã vụt hiện ra

(Có một ngôi sao nấp sau cành lá)Ngôi sao xanh nhỏ bé thoắt ẩn, thoắt hiện chơi trò “ú tim” cùng cành lálàm cho khung cảnh ban đêm yên tĩnh trở nên sống động, ngôi sao nhỏ bé ấycũng trở nên đẹp, sáng hơn bởi hình ảnh:

Viên ngọc giữa trời Long lanh đáy nước

Với bài thơ Mây Phạm Hổ cũng vẽ nên một bức tranh thiên nhiên trong

một tối thanh bình, yên ả:

Trăng lên mây kéo đến Soi bóng hồ nước êm Mây muốn xem mình đẹp Đẹp thế nào trong đêm

(Mây)Mây cũng giống như cô bé thích làm duyên, làm dáng, thích ngắm

mìnhtrong gương Trong cái hồ nước êm ả đầy ắp ánh trăng ấy mây vẫn đẹp trong

đêm

Nói đến cảnh sắc thiên nhiên, không thể quên nhắc đến trăng Trăng làhình ảnh đẹp đã đi vào tiềm thức con người, chúng ta đã gặp hình ảnh trăngxuất hiện trong rất nhiều bài thơ của các tác giả khác nhau, nhưng trăng trongthơ Phạm Hổ rất đặc biệt: Trăng ở khắp mọi nơi, trăng ở trên sông, trên đồnglúa mênh mông, trăng đón thầy, trăng rước đèn… Mọi nơi, mọi chỗ đều cóhình bóng của trăng Hình ảnh ánh trăng vàng bát ngát xuất hiện trong bài thơ

Hay đó là ánh trăng lung linh mỗi tháng “một lần tròn”, là một ông trăngvới bao hoạt động giữa đời thường, trăng gần gũi và đáng yêu trong tâm hồn

và trong cuộc sống của mỗi con người:

Một bầu trời

Một ông trăng

Mỗi một tháng Một lần tròn Trăng trên sông Trăng trên lúa Trăng giữa cửa Trăng sau cây Trăng đón thầy Trăng tiễn bạn

(Một ông trăng)Phạm Hổ không chỉ đưa trăng vào trong thơ mà còn có rất nhiều các hiệntượng thiên nhiên khác xuất hiện trong thơ ông như nắng mưa vốn là hiệntượng bình thường, song trong thơ ông chúng trở nên sinh động có hồn:

Mưa rồi!

Mưa rồi!

Hạt này

Đã đến Hạt nọ Đang rơi…

(Mưa)

Bài Mưa là sự ngạc nhiên của bé trước sự thay đổi của thiên nhiên từ bầu

trời nhiều mây dần chuyển sang hạt mưa Cảnh trời mưa trước mắt bé thật vuinhộn chứ không hề có vẻ ảm đạm, u ám như trong ca dao:

Trời mưa bong bóng phập phồng

Mẹ đi lấy chồng con ở với ai…

(Ca dao)

u m

ưa

- Hoàn

g Th

ị MinhKhanh)

Mưa trong thơ Phạm Hổ không phải là sự buồn bã, nhớ nhung, nuối tiếcnhư trong ca dao hay thơ viết cho người lớn, mà là sự vui tươi thích thú củatrẻ thơ trước sự giao hòa với đất trời vạn vật trong cơn mưa

Phạm Hổ đã đưa các em đến với thế giới tự nhiên bằng lời thơ rất hồnnhiên, tươi mát Sau cơn mưa là bầu trời tươi sáng, “rực rỡ bảy sắc màu”:

Không có sông dưới cầu Chỉ mênh mông đồng lúa Cầu vồng như dải lụa Rực rỡ bảy sắc màu?

(Cầu vồng)Thiên nhiên nông thôn hiện ra thật đẹp với cánh đồng lúa mênh mông,mương nước cùng tiếng cười nói, tiếng chân người… hòa quyện với sắc màu

kì ảo của cầu vồng Chiếc cầu vồng ấy còn được nhân cách hóa như một conngười:

Cầu chờ mãi hồi lâu Không ai qua biến mất

(Cầu vồng)Như trong thế giới của thần thoại, Phạm Hổ đã giải thích các hiện tượngtrong thiên nhiên, vũ trụ một cách sinh động, bằng những hình ảnh lung linhsắc màu Thế giới ấy đã đi vào tâm hồn trẻ em vừa hiện thực vừa huyền thoại,giúp các em cảm nhận được thế giới xung quanh, vừa bồi đắp tâm hồn mềmmại, phong phú

Phạm Hổ không chỉ giải thích các hiện tượng thiên nhiên một cách sinhđộng, đầy hấp dẫn mà ông còn vẽ ra trước mắt các em cả một khung cảnh

thiên nhiên thơ mộng Trong bài thơ Chú bò tìm bạn chỉ bằng vài ba nét chấm

phá Phạm Hổ đã đưa đến cho các em khung cảnh buổi chiều đầy chất thơ:

Mặt trời rúc bụi tre

Buổi chiều về nghe mát

Ở bài thơ trên để lại ấn tượng với chú bò tìm bạn vô cùng ngộ nghĩnh

đáng yêu, thì trong Rong và cá thiên nhiên dưới nước rất đa dạng, phong phú,

nhiều màu sắc với nhiều gam màu rực rỡ khác nhau:

Có cô rong xanh Đẹp như tơ nhuộm Giữa hồ nước trong Nhẹ nhàng uốn lượn Một đàn cá nhỏ Đuôi xanh, đuôi hồng Quanh cô rong đẹp Múa làm văn công

(Rong và cá)Trong làn nước xanh mát rượi, một cô rong khoác lên mình chiếc áo màuxanh “như tơ nhuộm” Đó là vẻ đẹp của màu sắc non xanh, trong mát với

dáng hình mềm mại thả trôi theo dòng nước, cái vẻ đẹp nhẹ nhàng, mềm mạinhư tơ lụa Còn những chú cá nhỏ cũng không kém phần ấn tượng, tự tin khoecái đuôi màu sắc rực rỡ xanh, hồng lấp lánh dưới hồ nước Với xiêm y rực rỡ,

cô rong và đàn cá đã tạo nên một bức tranh xinh đẹp đầy màu sắc

Tất cả đã hội tụ, hòa quyện tạo thành thế giới thiên nhiên muôn màu sắc

và độc đáo trong thơ Phạm Hổ viết cho các em

Như vậy, với nghệ thuật miêu tả linh hoạt Phạm Hổ đã dẫn dắt các em đivào thế giới thiên nhiên muôn màu sắc với biết bao cái hay, cái đẹp, vớinhững hiện tượng thiên nhiên kì thú trong vũ trụ đầy sống động, hấp dẫn, lôi

cuốn các em: “Đến với thiên nhiên, một kho tàng vô tận, các em luôn thấy

mây trời có nhiều hình vẻ, màu sắc; các em “ nghe” được tiếng nói cười của loài vật, của gió và của cây…” [7, 410].

1.2 Thế giới cỏ cây hoa trái phong phú

1.2.1 Chân thực sinh động

Phạm Hổ đã từng tâm niệm: “Tôi ít khi gặp thấy một cái cây xấu, mộtbông hoa xấu, một trái quả xấu Có thể nói tất cả đều đẹp Có những cây,những hoa, những quả tuyệt đẹp Cả về bề ngoài, cả về bên trong” [3, 40] Vìtrong tạo hóa tất cả những cây tre, cây si, cây đa, cây lúa, hoa sen, quả thị, quả

na, quả ổi… đều có một hình dạng riêng và đều đẹp, đều hấp dẫn Khi chúngđứng một mình vốn đã đẹp, chúng kết lại thành chùm, nở thành khóm thì vẻđẹp của nó được nâng lên thành vẻ đẹp của sức mạnh tập thể

Nếu ai đã từng một lần đọc thơ Phạm Hổ viết cho các em đều có chungnhận xét: Thơ ông tinh tế, giàu cảm xúc, sức tưởng tượng vô cùng phong phú.Ông đã nhìn vạn vật qua lăng kính trẻ thơ Nhà thơ đã nói hộ các em một cách

chân thực, sinh động về những người Bạn trong vườn với vô số loài cây, loài

Cảm động mà chân thực, đó là hình ảnh cây dưa mẹ “yếu mềm”và đàn dưacon “to nặng” Hình dáng dưa mẹ yếu mềm nhưng lại rất mạnh mẽ bởi nội lựcbên trong Người mẹ ấy đã vắt kiệt sức mình để sinh thành và nuôi dưỡngnhững đứa con của mình:

Dây dưa hấu yếu mềm Sinh đàn con to, nặng

Mẹ không bế nổi con Đành trao nhờ đất ẵm

(Dưa)Qua bài thơ này, Phạm Hổ muốn các em thấy được đặc điểm của câydưa là một loại cây có dây leo, sống ở dưới đất Mặt khác, thông qua việc dưanhờ đất ẵm con thì tác giả khéo léo lồng ghép các hình ảnh để trẻ có thể thấmnhuần sâu sắc tình mẫu tử, càng yêu và trân trọng những gì tạo hóa đã bantặng cho con người và càng kính trọng đấng sinh thành dưỡng dục chúng ta

Gần gũi với trẻ em Việt Nam là mỗi góc vườn Trong góc vườn thânyêu đó, khế là một loài cây rất quen thuộc Phạm Hổ đã miêu tả chân thựctừng chùm hoa, múi quả, đặc tính và tác dụng về nó:

Hoa từ trên cao

Rủ nhau xuống giếng Tắm xong hoa tím Theo gầu nước lên

Ai nặn nên hình Khế chia năm cánh?

Khế chín đầy cây Vàng treo lóng lánh…!

Con cua, con hến Giữa ruộng, ven sông

Nấu chung sao khế Cơm canh ngọt lòng…

(Khế)Một loài cây mọc bên bờ ao, góc vườn, hoa màu tím, quả hình nămcánh, khi chuyển sang màu vàng, là gia vị không thể thiếu trong món canhchua đồng quê… Những đặc tính này của khế thì ai cũng nắm rõ nhưng Phạm

Hổ đã làm cho nó trở nên sinh động hơn bằng những hình ảnh ví von rất ngộ:

“Hoa từ trên cao/Rủ nhau xuống giếng” Với một câu hỏi tu từ “Ai nặn nênhình?” Phạm Hổ đã khiến trẻ em tò mò, thích thú Còn nữa, Phạm Hổ còn đưacác em trở về với món ăn dân dã, quen thuộc từ bao đời nay, đó là món canhchua nấu khế một món ăn mang đậm hương vị đồng quê mà tuổi thơ khôngsao quên được cái vị chua chua của khế được hòa quyện với vị ngọt của cua.Hình ảnh “Khế chín đầy cây/ Vàng treo lóng lánh” khiến ta nhớ đến câu

chuyện Cây khế đầy hấp dẫn trong kho tàng truyện cổ dân gian Phạm Hổ đã

miêu tả rất sinh động và thú vị với các loại cây hoa cho bé thấy sự kì diệu củathiên nhiên Không những thế ông còn đưa bé thơ trở về với câu truyện cổthần tiên khi miêu tả cây thị:

Bà kể: “Thị này Ngày xưa cô tấm Chui vào đấy trốn Đợi ngày gặp vua…

(Thị)Chân thực và sinh động là những gì Phạm Hổ đã dành cho những người

Bạn trong vườn Không chỉ có Dưa, Khế, Thị mà còn biết bao nhiêu cây, lá,

hoa, quả khác nữa như: lựu, na, dứa, roi, ổi, bưởi, sầu riêng… cũng được nhà

Nhà thơ đã biến những hình ảnh có thật của một chùm hoa, múi quả lấp

ló sau kẽ lá, khéo léo đưa vào thơ, thổi cho nó một sức sống thay lời nó nóivới các em Từ những hình ảnh này, các em không chỉ được biết thêm nhiều

về thế giới thực vật mà còn thêm yêu thương những thứ cây, thứ quả gần gũixung quanh mình

1.2.2 Hình dạng phong phú

Thế giới cỏ cây hoa lá trong thơ Phạm Hổ không chỉ chân thực, sinhđộng mà còn hấp dẫn bởi những hình dạng vô cùng phong phú Nói về sự đa

dạng của thiên nhiên Phạm Hổ khẳng định: “Sự phong phú của thiên nhiên

thì có lẽ không có gì có thể so sánh được Không một cái gì giống cái gì Triệu triệu họ cây, từ cây rêu bé tí như cái lông tơ của chú vịt con đến cây chò cao vút lưng chừng trời… trong một loài cam có bao nhiêu thứ cam, trong một loại bứa có bao nhiêu thứ bứa Có bao nhiêu dáng hoa, màu hoa,

có bao nhiêu mùi thơm, có bao nhiêu cách chín: chín trắng, chín vàng, chín

đỏ, chín xanh, chín tím, chín đen… và kèm theo bao nhiêu là cá tính: hoa này

nở sáng hoa kia nở tối, hoa này thích sương hoa kia thích gió, quả này có hột

ở trong, quả kia có hột ở ngoài… Rồi đến sự kì diệu của thiên nhiên từ lá sang quả, từ hoa sang quả” [5, 76].

Hãy xem Phạm Hổ khắc họa hình dáng quả ổi và sự hấp dẫn của nó:

Ổi tặng bạn Quả ổi ngon

Đã chín trắng Lại mập tròn Sống chung vườn Bao dòng họ Đây, ổi đào Kia, ổi mỡ

Đào: ruột hồng Mỡ: ruột trắng Đẹp dấu răng

Ai mới cắn

(Ổi)Đây là trái ổi với hình dạng tròn, mập mạp, mọng, đang vào vụ chín.Điều khác biệt của trái ổi là khi chín không ngả vàng mà “chín trắng” với rấtnhiều loại khác nhau nào là ổi đào, ổi mỡ loại nào cũng mập tròn, căngmọng Những tưởng ổi là trái quả khó tạo nên sự rực rỡ, nhưng trong cáinhìn riêng của Phạm Hổ, ổi không chỉ ngon, ngọt với bao nhiêu loại khácnhau mà hương thơm còn toát lên vẻ quyến rũ, tự khoe sắc Lại còn cả câymít với vẻ ngoài xấu xí nhưng tính tình lại hiền lành dễ mến:

Mình đầy gai góc Tính rất hiền lành…

(Mít)Phạm Hổ không chỉ tìm thấy vẻ đẹp từ cây ổi, trái ổi mà trái sung, tráidứa, củ cà rốt… cũng đang cố gắng khoác cho mình những thân hình duyêndáng với những sắc màu độc đáo:

Sung già nhất vườn

Lá như bỏng nổ Chi chít đầy cành Quả xanh, quả đỏ Quả xanh, trẻ nhỏ Quả đỏ, bà già…

khô khan mà còn rất sinh động, lột tả được hết đặc điểm của lá sung và đặc

điểm của quả sung từ khi còn xanh đến khi đã chín Khi còn xanh quả sungkhoác lên mình một màu xanh mát dịu đến khi chín sung thay cho mình chiếc

áo màu đỏ Hình ảnh so sánh “Lá như bỏng nổ” là một sự sáng tạo độcđáo của nhà thơ mà vẫn miêu tả được chân thực hình dáng của lá sung,lại vừa khơi gợi được trí tưởng tượng phong phú, sinh động của trẻ

Cây dứa được Phạm Hổ vẽ lên thật hấp dẫn: Lá của chúng như nhữngchiếc gai xương cá, đầu giống mũ vua Nó vừa ngộ nghĩnh khoác lên mìnhchiếc áo trông như áo giáp của các tướng lĩnh được dệt bởi hàng trămcon mắt Mỗi mắt nhìn ra một hướng như để tìm hiểu thế giới xungquanh, để giám sát những con sóc láu cá đang rình rập “trộm tối, trộm trưa”:

Mỗi cây một quả

Lá gai xương cá Con sóc đến mùa Trộm tối, trộm trưa Đầu xanh mũ vua Mình vàng áo giáp Một trăm con mắt Nhìn quanh bốn bề

(Dứa)Đây là cây dừa với dáng vẻ đầy thơ mộng:

Dừa thích ngắm trăng Thích reo tầu lá

Đem nước lên quả Lúc nào ai hay

Thân đầy dấu lá

Cọng tỏa như dù

Ôm quanh cổ mẹ Quả tròn chen nhau

(Đu đủ)Các loài cây ăn trái hiện lên rất đông vui với những bạn cây “hiềnlành” và “chăm chỉ” Còn các loại rau củ lại xuất hiện với những nét riêng cósức hấp dẫn ngọt ngào Cây bắp cải khoác lên mình một màu xanh mát mắt,từng lá sắp vòng tròn, ôm ấp búp cải non đang nằm cuộn mình ngủ ngon.Qua cách miêu tả của nhà thơ, trẻ em biết được quy luật sinh trưởng, cáchsắp xếp lá và cấu tạo của cây bắp cải:

Bắp cải xanh Xanh mát mắt Lá cải sắp

Sắp vòng tròn Búp cải non Nằm ngủ giữa

(Bắp cải xanh)Hay khi giới thiệu cho các em về cây cà rốt, nhà thơ cũng miêu tảchúng bằng những nhịp điệu chân sáo trong trang phục áo xanh, quần đỏ:

Lá xanh

Củ đỏ Lớn nhỏ Bên nhau

Ngập đầu

Nhảy lên

Thật đẹp

dẫn của mình:

Có cô rong xanh Đẹp như tơ nhuộm Giữa hồ nước trong Nhẹ nhàng uốn lượn Một đàn cá nhỏ

Đuôi xanh, đuôi hồng Quanh cô rong đẹp Múa làm văn công

(Rong và cá)Trong làn nước xanh mát rượi, một cô rong khoác lên mình chiếc áomàu xanh “như tơ nhuộm” thật đẹp và lãng mạn Cây rong được tác giả

ví như những vũ công xinh đẹp trong bộ váy áo màu xanh bắt mắt, như đượcnhuộm bởi sợi tơ óng mượt cùng với những động tác múa lượn, nhẹ nhàng,mềm mại bên cạnh đàn cá nhỏ luôn luôn phụ họa

Như vậy, thiên nhiên có vô số loài cây, loài hoa, loài quả Có bao nhiêucái cây là có bấy nhiêu hình dạng khác nhau, màu sắc khác nhau… tạo ranhững nét đặc trưng riêng Đó chính là điều kì diệu của thiên nhiên

quý phái:

Ai đã xức nước hoa

Mà hoa hồng thơm thế?

(Hoa hồng)Nhờ có hương thơm quyến rũ mà hoa đã thân mật với các anh chị bướm:

Hoa ngẩng cao đầu Suốt ngày không mỏi Bướm bay! Bướm bay Như nhờ gió thổi

(Hoa và bướm)Đấy là sự hấp dẫn của hoa Còn những loài quả, chúng cũng đem đếncho khu vườn những mùi vị khó có thể chối từ Đó là hương thơm tỏa ra

từ quả thị, quả mít, quả dứa, quả na, quả sầu riêng… vô cùng hấp dẫn

Đây là quả dứa:

Đồi nắng dứa về Đẹp trên đất đỏ Một quả sóc ăn

Thơm lừng trong gió

(Dứa)

Kia là thị:

Người qua nhìn lên Thị thơm nhìn xuống Thị muốn theo về Chơi cùng trẻ xóm

(Thị)

Và kia nữa là quả sầu riêng:

Nhà ai vừa chín quả đầu

Đã nghe gió thổi vườn sau thơm lừng

(Sầu riêng)Chỉ bằng mấy câu thơ mà Phạm Hổ đã miêu tả được bao nhiêu dángcây, loại quả khác nhau, cho các em thấy được cái đẹp riêng lẻ của từng câytrong vườn:

Này là bưởi, là thị Này là mít, là dừa

Có quả to, quả nhỏ

Có quả ngọt, quả chua

(Bài thơ hàng rào)Bài thơ là sự liệt kê mãi không thôi về các loài quả trong khu vườn ViệtNam: Này là…; này là… kết hợp với những từ chỉ kích thước như to, nhỏ, các

từ chỉ tính chất chua, ngọt… Phạm Hổ vừa khái quát, vừa nói lên được đặctrưng thế giới trái cây xung quanh chúng ta

Không chỉ có vị ngọt, chua, trong các trái quả còn rất nhiều vị khácnhau: đó chính là vị chát của sung, vị đắng của khổ qua, vị cay nồng của ớt…

Ớt muốn thành chuồn chuồn

Ớt sẽ hết thơm cay

Qúy ớt vị thơm cay

Từ đây các em không chỉ được hòa mình vào các vườn hoa, vườn quảngát hương bên những sự trải nghiệm khác nhau của vị giác từ những tráiquả này, mà các em còn thấy được cuộc sống muôn màu xung quanh chúng

ta Các em có được cái nhìn toàn diện hơn về cuộc sống biết trân trọngnhững gì vốn có của mình Thật đúng khi nói rằng: “Thơ Phạm Hổ hướng vềcảnh vật thiên nhiên và cuộc sống bình thường làm nên vẻ đẹp của conngười”

Tiểu kết chương 1

Phạm Hổ đã mở ra một thế giới thiên nhiên đa dạng và phong phúvới biết bao điều kì lạ: đó là một thế giới ngào ngạt hương thơm, rực rỡ sắcmàu Các em được làm bạn với cỏ cây, hoa trái Những người bạn từ câycối đến hoa lá đều được Phạm Hổ khắc họa một cách tinh tế Tất cả đềuđược hình

tượng hóa trong những vần thơ một cách sinh động gần gũi và nên thơ Thếgiới tự nhiên chứa đựng những điều bí ẩn, bất ngờ và khó lí giải cho các emnhỏ, nhưng với ngôn ngữ thơ Phạm Hổ thì nó lại được giải thích mộtcách giản dị vừa gây thích thú để các em nhận biết dễ hơn, đúng với tínhcách của các bạn nhỏ Đó cũng chính là những bài học thường thức đầu tiêncủa bé về thế giới tự nhiên, môi trường xung quanh

Với lối quan sát tinh tế, Phạm Hổ mở rộng sự hiểu biết về thiên nhiêncho các em qua những vần thơ về cây, quả trong vườn Thế giới tự

được bày ra trước mắt các em và mỗi loại hoa, quả đều có những “ sự tích”

lý thú, đều mang những đức tính, phẩm chất cao đẹp của con người.Chính vì thế, ông viết về hoa quả, cây cối nhưng cái sâu xa hơn là để nói vềcon người Các em đọc thơ ông không chỉ được tiếp xúc với môi trườngthiên nhiên

phong phú, sinh động, đầy chất thơ, biết được vô vàn các loại cây, quả, rau, củ mà các em còn tìm thấy được những phẩm chất tốt đẹp của con người.

Chương 2 THẾ GIỚI LOÀI VẬT TRONG THƠ PHẠM HỔ

2.1 Thế giới loài vật đa dạng về chủng loại, giống loài

Thơ Phạm Hổ không chỉ nói tới thế giới cỏ cây hoa lá, thơ ông còn cómột thế giới những con vật ngộ nghĩnh, đáng yêu Trong thế giới này, Phạm

Hổ đã tập hợp đầy đủ các con vật với nhiều đặc điểm khác nhau Chúng cũng

là những người bạn nhỏ của con người, của các em Bằng sự quan sát tinh tế,Phạm Hổ đã phát hiện ra những đặc điểm riêng của mỗi con vật Ông đãchọn những chi tiết độc đáo để miêu tả một cách ấn tượng những người bạnđáng yêu, đáng quý Nắm bắt được tâm lý trẻ thơ, thơ Phạm Hổ không chỉ đitìm hiểu đời sống và những hoạt động của loài vật mà ông còn khai thácnhững nét tính cách và vẻ đẹp của chúng Qua đôi mắt trẻ thơ, các con vậttrong thơ ông hiện lên một cách ngây thơ, hồn nhiên như những đứa trẻ

Có thể nói rằng vườn thơ Phạm Hổ như một vườn bách thú Ông sưutập nhiều loài vật nuôi trong gia đình gần gũi với con người như: chú chó, chúmèo, chú gà, chú vịt, chú bò… Ngoài ra ông còn đưa vào bộ sưu tập của mìnhnhững loài động vật chốn rừng xanh như: voi, thỏ, nai… hay những con vậtgắn liền với sông nước như: ếch, nhái, dế… Đó là một xã hội luôn nhộn nhịp,ríu rít nhưng lại rất đoàn kết, luôn sống bên cạnh con người, bên cạnh các emnhỏ

2.1.1 Những con vật gần gũi với con người

Đọc thơ Phạm Hổ viết cho thiếu nhi, các em luôn được làm quen vớinhững con vật gần gũi Có thể dễ dàng nhận thấy rằng, những con vật này

đã là bạn của con người và cũng rất gần gũi với trẻ thơ Chúng đều là những

con vật hiền lành, dễ gần, dễ mến Đó là một Chú bò tìm bạn thật thà,

ngốc nghếch, nhưng cũng rất đáng yêu:

Mặt trời rúc bụi tre Buổi chiều về nghe mát