Lễ hội lịch sử văn hóa đền thờ trần khát chân huyện vĩnh lộc, tỉnh thanh hóa (2017)

Đồng thời, em xin cảm ơn Phòng văn hóa huyện Vĩnh Lộc, Ban vănhóa xã Vĩnh Thành, Ban quản lí di tích lịch sử đền thờ Trần Khát Chân vàtoàn thể nhân dân huyện Vĩnh Lộc đã giúp đỡ em trong

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS NGUYỄN DUY BÍNH

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, em xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc tới giảngviên hướng dẫn PGS.TS Nguyễn Duy Bính đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn emtrong suốt quá trình nghiên cứu để em hoàn thành khóa luận

Em xin gửi lời cảm ơn đến ban chủ nhiệm, các thầy cô giáo trong khoaLịch sử trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tận tình dạy bảo, hướng dẫn,giúp đỡ chúng em suốt quá trình học tập tại trường

Đồng thời, em xin cảm ơn Phòng văn hóa huyện Vĩnh Lộc, Ban vănhóa xã Vĩnh Thành, Ban quản lí di tích lịch sử đền thờ Trần Khát Chân vàtoàn thể nhân dân huyện Vĩnh Lộc đã giúp đỡ em trong việc tìm kiếm tài liệu

để hoàn thành khóa luận

Cuối cùng, em xin bày tỏ lòng biết ơn tới bố mẹ cùng gia đình, bạn bè

đã luôn cổ vũ, động viên và tạo điều kiện giúp đỡ em hoàn thành khóa luận

Dù đã có rất nhiều cố gắng nhưng khóa luận không thể tránh khỏinhững thiếu sót Vì vậy, em kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến củathầy cô và các bạn để khóa luận được hoàn chỉnh hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 26 tháng 04 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Dung

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôidưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Duy Bính Các nội dungnghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa được công bốdưới bất kì hình thức nào trước đây Nếu không đúng như đã nêu trên tôi xinhoàn toàn chịu trách nhiệm về đề tài của mình

Hà Nội, ngày 26 tháng 04 năm 2017

Người cam đoan

Nguyễn Thị Dung

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 7

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của khóa luận 8

7 Bố cục của khóa luận 9

NỘI DUNG 10

Chương 1: ĐỀN THỜ TRẦN KHÁT CHÂN 10

1.1 Khái quát về nhân vật Trần Khát Chân 10

1.1.1 Tiểu sử 10

1.1.2 Công lao 11

1.2 Đền thờ Trần Khát Chân 23

1.2.1 Vài nét về vùng đất Vĩnh Lộc, Thanh Hoá 23

1.2.2 Đền thờ Trần Khát Chân ở xã Vĩnh Thành 26

1.2.3 Đền thờ Trần Khát Chân xã Vĩnh Tiến 31

1.2.4 Đền thờ Trần Khát Chân xã Vĩnh Thịnh 34

Chương 2: HOẠT ĐỘNG LỄ HỘI LỊCH SỬ VĂN HÓA ĐỀN TRẦN KHÁT CHÂN 38

2.1 Chuẩn bị của lễ hội 38

2.2 Tiến trình của lễ hội 42

2.2.1 Phần lễ 42

2.2.2 Phần hội 52

Chương 3: LỄ HỘI ĐỀN THỜ TRẦN KHÁT CHÂN ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CỦA CỘNG ĐỒNG CƯ DÂN ĐỊA PHƯƠNG 60 3.1 Lễ hội đền thờ Trần Khát Chân thể hiện tư tưởng “uống nước nhớ nguồn” của con người Việt Nam 60 3.2 Lễ hội đền thờ Trần Khát Chân đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh của nhân dân trong vùng 63 3.3 Lễ hội đền thờ Trần Khát Chân là nơi đáp ứng nhu cầu vui chơi giải trí của người dân địa phương 65 3.4 Lễ hội đền thờ Trần Khát Chân là nơi củng cố khối đại đoàn kết cộng

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Việt Nam là quốc gia có truyền thống lâu đời hằng năm có tới hơn 500

lễ hội cổ truyền lớn được diễn ra khắp 4 mùa xuân, hạ, thu, đông Khi xã hộingày một phát triển, cuộc sống con người ngày một đáp ứng đầy đủ thì nhữngnhu cầu về tinh thần như vui chơi, giải trí, nghỉ ngơi, tìm hiểu lịch sử văn hóanghệ thuật, phong tục tập quán mang bản sắc riêng của từng vùng, miền, dântộc, tôn giáo ngày càng tăng Chính vì vậy, từ xưa đến nay, lễ hội luôn luôn làyếu tố đặc trưng cho dân tộc vì góp phần làm cho văn hóa đặc sắc hơn

Lễ hội truyền thống là bản sắc của dân tộc Việt Nam, là những di sảnvăn hóa tinh thần quý báu được ông cha ta gữ gìn và để lại cho con cháu ngàynay Trải qua những năm tháng của lịch sử hào hùng, của lịch sử nước nhà,cho đến ngày nay tất cả những lễ hội truyền thống Việt Nam vẫn giữ nguyênvẹn những nét đẹp truyền thống và có sự tiếp thu những tinh hoa văn hóanhân loại

Đặc biệt Việt Nam có nền văn hóa lâu đời, nhiều dân tộc sinh sống trênmột lãnh thổ thống nhất, cùng đóng góp nhiều phong tục tập quán mang bảnsắc riêng của từng vùng miền cho nền văn hóa của đất nước Ngày nay, lễ hộiđang được tổ chức ngày càng nhiều để đáp ứng những đòi hỏi trong đời sốngsinh hoạt văn hóa tinh thần của mọi người dân Việc tham dự các lễ hội truyềnthống là nhu cầu không thể thiếu được của nhân dân nhằm thỏa mãn khátvọng hướng về cội nguồn, đáp ứng nhu cầu văn hóa tâm linh cũng như nhucầu giao lưu trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng, góp phần tạo nên đa dạngcủa văn hóa Lễ hội truyền thống tồn tại đến hôm nay đều là kết quả của quátrình tiếp biến văn hóa lâu dài Quá trình ấy khiến cho lễ hội luôn mang dáng

vẻ của thời đại mà vẫn không mất đi diện mạo ban đầu

Hiện nay, cuộc sống của người dân ngày càng nâng cao, điều kiện vậtchất ngày càng đầy đủ thì niềm tin vào sự linh thiêng của thần thánh chuyểnhóa dần nhường chỗ cho những tình cảm thiêng liêng nhớ về cội nguồn, lòngtôn kính, biết ơn tổ tiên, tình yêu và niềm tự hào về quê hương, đất nước trởthành cảm hứng chủ đạo của lễ hội truyền thống Vì vậy, chức năng tôn giáo

có phần giảm thiểu, chức năng vui chơi, giải trí của phần hội được nâng lên,các trò chơi dân gian, những làn điệu dân ca, dân vũ được khai thác thu hútđông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia

Được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất giàu truyền thống văn hóa, ngay

từ nhỏ tôi đã được những thế hệ đi trước giáo dục, truyền lại những nét vănhóa đặc trưng của vùng, những nhân vật lịch sử, những lễ hội tổ chức hằngnăm,… Lễ hội truyền thống nổi bật hơn hết của địa phương là lễ hội đền thờTrần Khát Chân Được nuôi dưỡng trong không gian của những lễ hội truyềnthống lâu đời của cộng đồng cư dân nhiều đời tụ cư trên mảnh đất này để hômnay tôi càng mong muốn nghiên cứu về lễ hội đền thờ Trần Khát Chân đểhiểu rõ hơn về nhân vật lịch sử Trần Khát Chân, công lao to lớn của ông vàtruyền thống “uống nước nhớ nguồn” của nhân dân địa phương Vĩnh Lộc nóiriêng đã tưởng nhớ và hình thành lễ hội mang tên ông Phía sau ngôi đền và

lễ hội đã trải qua bao đời được hình thành và hoàn thiện là một truyền thuyếtđược cư dân địa phương lưu truyền qua nhiều năm Ngôi đền và lễ hội truyềnthống ấy có lẽ cứ thế mà hình thành và hoàn thiện cho đến ngày nay

Tìm hiểu và nghiên cứu về lễ hội đền thờ Trần Khát Chân tại huyệnVĩnh Lộc có ý nghĩa to lớn giúp chúng ta hiểu rõ về tư duy, về vai trò, vị trícủa lễ hội truyền thống trong đời sống văn hóa của người Việt nói chung vàcủa cư dân huyện Vĩnh Lộc nói riêng Qua đó, chúng ta có thể nhận thức sâusắc hơn về cách sống, cách nghĩ của người dân huyện Vĩnh Lộc trên conđường đổi mới Kết quả của việc tìm hiểu lễ hội lịch sử văn hóa đền thờ Trần

Khát Chân trên tất cả các mặt biểu hiện không chỉ phác họa nên bức tranh đờisống tín ngưỡng mà còn bổ sung tư liệu tham khảo cho việc dạy học, nghiêncứu lịch sử Và góp phần quan trọng về nhận thức, bản sắc và sắc thái đa dạngtrong đời sống tâm linh của người Việt.

Ngoài việc muốn tìm hiểu về nhân vật được thờ tụng trong những ngôiđền, kiến trúc của đền và những nét truyền thống của lễ hội, qua bài nghiêncứu tôi muốn giới thiệu đến người đọc một nét văn hóa nhỏ cũng như truyềnthống, tục lệ của quê hương mình đóng góp vào kho tàng văn hóa Việt Nam;

có ý nghĩa giáo dục lòng biết ơn, tự hào truyền thống “uống nước nhớ nguồn”đối với thế hệ trẻ, bảo vệ và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc Gópphần bảo tồn và phát huy để xây dựng nét văn hóa cổ truyền của nền văn hóaViệt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc theo đường hướng củaĐảng trong xã hội hiện đại ngày nay

Chính vì những lý do trên, tôi quyết định lựa chọn vấn đề: “Lễ hội lịch

sử văn hóa đền thờ Trần Khát Chân huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa” là

đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Lễ hội cùng các lĩnh vực văn hóa có liên quan đến lễ hội ngày nay đangrất được quan tâm Đặc biệt là lễ hội truyền thống lịch sử luôn là đối tượngquan trọng thúc đẩy các nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu

Đầu tiên khi tìm hiểu về nhân vật lịch sử được tôn thờ trong lễ hội tôi

đã sử dụng một số sách để tham khảo Trước hết phải kể đến các tư liệu, tài

liệu đương thời, chính sử như: Đại Việt sử kí toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí có ghi chép về những biến động cuối thời Trần có liên quan đến nhân

vật Trần Khát Chân Đặc biệt là kế hoạch mưu sát Hồ Quý Ly đã làm rung

chuyển triều đình Đại Việt lúc bấy giờ Ngoài ra, còn có bộ sách “Giáo trình lịch sử Việt Nam” (tập 2), “Đại cương lịch sử Việt Nam” sử dụng trong các

trường đại học trong nước cũng đã cung cấp những sự kiện cơ bản về nhân vật Trần Khát Chân gắn bó với lịch sử dân tộc.

Nhiều người từ lâu đã biết đến vị anh hùng dân tộc Trần Khát Chân vớicông lao đánh thắng giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước, đến sau khi hoàn thànhcuộc kháng chiến chống Mỹ tác giả Nguyễn Khắc Thuần đã viết sách có nội

dung nói về các vị tướng tài của lịch sử Việt Nam trong đó cuốn “Danh tướng Việt Nam” (tập 1) (NXB Giáo dục, 1996) ca ngợi những chiến công của các vị

tướng tiêu biểu của lịch sử dân tộc từ thế kỉ I đến thế kỉ XIV

Cuốn “Danh nhân Thanh Hóa” của Ban nghiên cứu và biên soạn lịch

sử Thanh Hóa (NXB Thanh Hóa, 2005) có nội dung viết về những người conThanh Hóa có công với quê hương đất nước, trong đó có Trần Khát Chân

Sách “Thanh Hóa tỉnh Vĩnh Lộc huyện chí” của tác giả Lưu Công Đạo

(NXB Thanh Hóa – 2010) giới thiệu về đặc điểm địa lí, địa chí, nhân vật, têncác vị khoa giáp , văn thần, cổ tích, linh từ, danh thắng, thổ sản phong tục, sảnvật, huyện trị của huyện Vĩnh Lộc Nhờ vậy, đã cho ta một cái nhìn khái lược

về Thanh Hóa và huyện Vĩnh Lộc với bề dày văn hóa – lịch sử và mảnh đấtnày là cội nguồn và nơi lưu giữ nét truyền thống của lễ hội đền thờ Trần KhátChân

Để làm rõ hơn về kiến trúc và quy mô của đền thờ Trần Khát Chân

huyện Vĩnh Lộc, bài nghiên cứu có tham khảo cuốn “Đền miếu Việt Nam”

(NXB Thanh niên – 2007) của tác giả Vũ Ngọc Khánh để tìm hiểu về kiếntrúc của các ngôi đền: sử dụng kết cấu, vật liệu, phương thức xây dựng, bốcục kiến trúc,…

Trong tạp chí “Kiến trúc Việt Nam” (số 6, xuất bản năm 2008) bài viết

của tác giả Nguyễn Thị Tuấn Tú đã khái quát qua một số nét về quy mô, kiếntrúc của ngôi đền thờ Trần Khát Chân tại xã Vĩnh Thịnh

Thanh Hóa là vùng đất có bề dày lịch sử dân tộc, nơi có một kho tàngvăn hóa dân gian phong phú và đa dạng, thì vấn đề về các lễ hội cổ truyền làkhông thể thiếu Đến nay vùng đất Thanh Hóa đang thu hút rất nhiều nhànghiên cứu khoa học Tuy nhiên vấn đề về lễ hội đền thờ Trần Khát Chân ởhuyện Vĩnh Lộc nói riêng chưa có một công trình nào nghiên cứu theo hướngchuyên khảo Để làm cơ sở tìm hiểu về vấn đề này tôi đã tham khảo dựa trêncác công trình nghiên cứu về lễ hội cổ truyền được công bố:

Cuốn “Lễ hội trong đời sống nhân dân xưa và nay” (1988) của tác giả

Lê Trung Vũ đã đề cập đến một số vấn đề của lễ hội xưa và nay: từ môitrường hình thành đến nền tảng của hội làng, tư tưởng, tổ chức, nội dung, bảnchất của hội đến thời gian, không gian mở hội, quy mô, phương thức và chứcnăng của lễ hội

Sách “Mối quan hệ giữa truyền thuyết người Việt và lễ hội về các anh hùng” (NXB Khoa học xã hội – 1996) Trong công trình tác giả đã nêu ra các

thành tố cơ bản cấu thành lễ hội đó là: Lễ, hội, tín ngưỡng, phong tục, ngườiđóng vai, các thành tố nghệ thuật, vật dâng cúng trong lễ hội

Cuốn “Lễ hội Việt Nam” của GS Lê Trung Vũ, GS.TS Lê Hồng Ý do

NXB Văn hóa dân tộc xuất bản năm 2001, có viết về lễ hội đền thờ Trần KhátChân ở vùng Cổ Mai, Thăng Long mà bài nghiên cứu có sử dụng để hỗ trợtrong việc tìm hiểu lễ hội đền thờ Trần Khát Chân huyện Vĩnh Lộc

Trong cuốn “Lễ hội, lễ tục truyền thống xứ Thanh” của tác giả Lê Huy

Trâm, Hoàng Anh Nhâm (NXB Văn hóa dân tộc – 2001) với nội dung khảo tảtừng đơn vị lễ tục, lễ hội theo một kết cấu thống nhất từ địa phương, thần tích,tục lệ cho đến phần lễ tế, phần hội hè Tuy nhiên việc nghiên cứu cũng chỉmới dừng ở mức độ khảo tả

Cuốn “Góp phần tìm hiểu tín ngưỡng dân gian ở Việt Nam” (NXB Tôn

giáo – 2007) tác giả Nguyến Đức Lữ đã tập hợp các bài viết của các nhà

nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian trong đó có lễ hội, thực trạng và biểu hiệncủa chúng ở Việt Nam hiện nay.

Truyện dã sử Việt Nam “Hồ Qúy Ly” của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh

(NXB Thanh niên – 2006) có viết về truyền thuyết được lưu truyền trong lễhội: Khi Trần Khát Chân bị chém đầu nửa tuần trăng mà da thịt vẫn vẫn tươinguyên, sắc mặt như còn sống

Đây là nguồn tài liệu có giá trị để nghiên cứu đề tài, ngoài ra cũng phải

kể đến một số công trình chuyên khảo, chuyên đề, các bài nghiên cứu, tạp chícũng ít nhiều đề cập tới vấn đề này tiêu biểu như: bài của Ngô Đức Thịnh,

“Những giá trị của lễ hội cổ truyền trong đời sống xã hội hiện nay”, trong tạp

chí Văn hóa nghệ thuật, số 3, năm 2001 Trong tạp chí Văn hóa dân gian, số

6, năm 2008 có bài viết “Một số xu hướng thực hành lễ hội dân gian hiện nay” của tác giả Nguyễn Thị Phương Châm Luận án PTS của tác giả Nguyễn Quang Lê với đề tài “Lễ hội cổ truyền – nội dung lịch sử và phương pháp khai thác sử liệu”,…

Như vậy, có thể thấy các công trình nghiên cứu về kho tàng văn dângian đã phần nào đề cập đến lễ hội lịch sử cổ truyền ở những mức độ khácnhau Tuy nhiên, nghiên cứu một cách hệ thống và chi tiết về lễ hội đền thờTrần Khát Chân thì chưa có một công trình nào được công bố Vì thế, tôi chọn

đề tài nghiên cứu “Lễ hội lịch sử văn hóa đền thờ Trần Khát Chân huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp Nhằm đưa ra một

cái nhìn hệ thống, toàn cảnh về lễ hội đền thờ Trần Khát Chân ở huyện VĩnhLộc trên cơ sở đó so sánh đối chiếu với một số vùng khác để thấy được nétđặc sắc riêng của một vùng đất trung du Bắc Trung Bộ đầy thăng trầm củalịch sử

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài nhằm có thêm những hiểu biết sâusắc về lễ hội đền thờ Trần Khát Chân của quê hương mình Thông qua tìmhiểu có thể rút ra được những đặc trưng trong lễ hội đền thờ Trần Khát Châncũng như rút ra được những nét chung, nét riêng với một số vùng khác cũngtôn thờ tướng Trần Khát Chân Trên cơ sở đó bảo tồn và phát huy những giátrị tốt đẹp của lễ hội, có trách nhiệm giữ gìn, bảo vệ phong tục tập quán tốtđẹp của dân tộc

3.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài tìm hiểu về đền thờ nhân vật Trần Khát Chân thuộc 3 xã: VĩnhThành, Vĩnh Thịnh, Vĩnh Tiến Đồng thời miêu tả diện mạo và hoạt động lễhội đền thờ Trần Khát Chân, trong đó bài nghiên cứu tập trung nghiên cứu lễhội ở đền thờ chính thuộc xã Vĩnh Thành Qua đó khẳng định vai trò đặc biệtquan trọng của lễ hội đền thờ Trần Khát Chân đối với đời sống của nhân dân

ở huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là lễ hội đền thờ Trần Khát Chân ởhuyện Vĩnh Lộc mà trọng tâm là đi sâu vào lễ hội được tổ chức ở đền TrầnKhát Chân xã Vĩnh Thành dưới một số góc độ: Nguồn gốc của lễ hội, thân thếngười được thờ tự, việc tổ chức thờ tự, vai trò và đặc điểm của lễ hội lịch sửvăn hóa đền thờ Trần Khát Chân

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nguồn tư liệu

Nguồn tư liệu thành văn phục vụ cho nghiên cứu đề tài: gồm các bộ

thông sử như: Đại Việt sử kí toàn thư, Đại Nam nhất thống chí,… được sử

dụng như tài liệu tra cứu, làm sáng tỏ các vấn đề có liên quan đến sự kiện lịch

sử, nhân vật lịch sử được đề cập đến trong khóa luận; tham khảo các côngtrình khoa học của nhiều tác giả: Báo cáo, luận án, luận văn, khóa luận tốtnghiệp đề tài khoa học,…

Bên cạnh đó còn có nguồn tư liệu thực địa, điền dã của tác giả trongquá trình tìm hiểu, tham quan đền thờ Trần Khát Chân Ngoài ra, tác giả còn

sử dụng lời kể của những người quản đền hiện nay, những người trực tiếptham gia việc trông coi đền và một số bậc cao niên ở địa phương

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài: “Lễ hội lịch sử văn hóa đền thờ Trần Khát Chân huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa” người viết sử dụng phương pháp nghiên

cứu chính là phương pháp lịch sử và phương pháp logic Phương pháp lịch sửđược sử dụng xuyên suốt trong quá trình làm khóa luận, nhằm tái hện nhữngnét chung nhất của lịch sử lễ hội đền thờ Trần Khát Chân Bên cạnh đóphương pháp lôgic được sử dụng để đưa ra những nhận định, đánh giá mangkhái quát

Ngoài ra đề tài còn kết hợp với phương pháp điều tra, điền dã thămquan tại đền thờ, Bên cạnh đó, người viết còn sử dụng các phương pháp bổtrợ khác như thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp, liệt kê… để rút ra nhữngnhận xét cần thiết, những kết luận đúng đắn và khoa học

6 Đóng góp của khóa luận

Trên phương diện ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn, khóa luận cónhững đóng góp nhất định:

Về mặt khoa học: Bài nghiên cứu là một công trình khoa học tìm hiểu

về lễ hội đền thờ Trần Khát Chân huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, ngườiviết mong muốn góp thêm những hiểu biết sâu sắc hơn về đời sống văn hóatinh thần được thể hiện qua lễ hội trên quê hương Vĩnh Lộc nói riêng vàThanh Hóa nói chung Qua đó, khẳng định thêm bề dày lịch sử với nền vănhóa truyền thống của mảnh đất quê hương mình

Về mặt thực tiễn: Khóa luận cũng góp phần bổ sung tư liệu cho cung

cấp công tác nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương nói riêng và côngviệc dạy học lịch sử nói chung Đồng thời, khóa luận có tác dụng trong việcgiáo dục truyền thống quê hương cho mỗi người, đặc biệt là tầng lớp thanhthiếu niên huyện Vĩnh Lộc, từ đó tăng thêm niềm tự hào và tình yêu quêhương cho thế hệ trẻ nơi đây, nhắc nhở chúng ta biết trân trọng, gìn giữ những

di tích lịch sử văn hóa, danh lam thắng cảnh, phát huy nền văn hóa cổ truyềncủa quê hương mình

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo đề tài chiathành ba chương:

Chương 1: Đền thờ Trần Khát Chân

Chương 2: Hoạt động lễ hội lịch sử văn hóa đền thờ Trần Khát Chân Chương 3: Lễ hội đền thờ Trần Khát Chân đối với đời sống cộng đồng dân cư địa phương

NỘI DUNG Chương 1: ĐỀN THỜ TRẦN KHÁT CHÂN

1.1 Khái quát về nhân vật Trần Khát Chân

1.1.1 Tiểu sử

Trần Khát Chân là người làng Hà Lãng, phủ Vĩnh Ninh (nay là làng HàLương, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa) Ông thuộc dòng dõiBảo Nghĩa Vương Trần Bình Trọng – một danh tướng trong cuộc kháng chiếnchống quân Nguyên – Mông ở thế kỉ XIII với câu nói bất hủ: “Ta thà làm quỷnước Nam chứ không thèm làmVương đất Bắc” Theo sử cũ, Trần BìnhTrọng thuộc dòng dõi Thập đạo tướng quân Lê Hoàn (tức vua Lê Đại Hành),người sáng lập nên nhà Tiền Lê trước đó hơn hai thế kỉ Trong trận đánh vớiquân xâm lược Nguyên – Mông, Trần Bình Trọng không may sa vào tay giặcnhưng vẫn giữ vững khí tiết Vua Trần Nhân Tông đánh giá cao lòng trungliệt đó nên đã ban quốc tính cho dòng họ của ông Từ đó dòng họ Lê của TrầnKhát Chân đổi thành họ Trần Như vậy, Trần Khát Chân thuộc họ Lê ở Châuái

Theo Văn bia xã Tương Mai (nay là phường Tương Mai, quận HoàngMai, Thành phố Hà Nội) ghi năm Thuận Thiên thứ 3 (1430) cho biết ông sinhngày Tân Sửu, tháng Chạp, năm Thiệu Khánh thứ nhất – tức năm 1370 Cha

là Trần Hữu Nhân làm nghề thầy thuốc, mẹ là bà Đặng Thị Ngọc Thục ngườilàng Nột Dương, xã Kim Động, phủ Kiến Xương, trấn Sơn Nam đã dời nhàđến Hà Lãng

Theo cuốn Danh nhân Thanh Hóa của Ban nghiên cứu và biên soạn lịch

sử Thanh Hóa, Trần Khát Chân sinh năm Bính Tuất (1366), mẹ là NguyễnThị Điểm quê ở huyện Đông Sơn – Thanh Hóa

Mặc dù đến nay vẫn còn nhiều quan điểm, nhiều ý kiến về quê hương

và năm sinh của ông nhưng đa số và theo chính sử Đại Việt Sử Kí toàn thư, Đại Nam nhất thống trí, Việt Nam sử lược đều ghi: “Trần Khát Chân là người

làng Hà Lãng, huyện Vĩnh Ninh, ba đời làm thượng tướng quân” [17; tr.294]

Trần Khát Chân là người thông minh hiếu học, ham đọc binh thư Ôngsớm quan tâm đến sự an nguy của xã tắc và có nhiều kế hay nên được vuaTrần tín nhiệm và giao cho nhiều việc lớn

Năm 1388, ông đỗ thái học sinh Khoa Mậu Thìn Năm 1389, đã đượctriều đình phong làm tướng cầm đầu đội quân Long Tiệp và được nhà Vuađích thân giao phó trọng trách làm tổng chỉ huy quân đội nhà Trần đi đánhquân Chiêm Thành đang tràn vào nước ta

Ông được sinh ra trong một gia đình có dòng dõi quan tướng và đượcthừa hưởng truyền thống yêu quê hương đất nước, dòng máu anh dũng chínhđiều này đã hình thành nên trong con người ông luôn mang trong mình chínhnghĩa, lòng dũng cảm, gan góc của một vị tướng Lòng “trung quân ái quốc”

đã ngấm vào máu thịt của ông, luôn có trí tiến thủ và hết lòng phò vua, giúpnước

1.1.2 Công lao

Trong giai đoạn cuối triều Trần, đất nước rối loạn, nhân dân cực khổmuôn phần Phía Bắc, giặc Minh nhòm ngó; phía Nam, giặc Chiêm Thànhđem quân nhiều lần tiến đánh Đại Việt Lúc bấy giờ Trần Khát Chân nổi lên

là một vị tướng tài ba, đánh đuổi giặc ngoại xâm cứu dân tộc khỏi họa xâmlăng, bảo vệ bình yên cho đất nước

Sinh ra và lớn lên trong cảnh đất nước có loạn lạc, Trần Khát Chânchăm lo rèn văn luyện võ, hăng hái ra nhập quân đội và sớm nổi tiếng làngười giỏi võ, lắm cơ mưu

Thứ nhất, Trần Khát Chân đánh thắng quân Chiêm Thành bảo vệ đất

nước khỏi họa xâm lăng

Thời Trần Khát Chân làm tướng là thời suy vong của triều Trần Nhữngcuộc chiến tranh triền miên và khốc liệt đối với các liên bang Đặc biệt đốivới Chiêm Thành, đã làm cho tiềm lực quốc gia ngày một kiệt quệ Các vuacuối đời Trần phần lớn là bất tài và bị quyền thần lấn át, thậm chí là bị bức tử

Bấy giờ, quân Chiêm Thành đang lúc hưng thịnh Vua Chiêm Thành làChế Bồng Nga nhiều phen đem quân ra cướp phá nước ta, có lúc, chúng đãphóng hỏa thiêu trụi cả kinh thành Thăng Long, buộc vua tôi nhà Trần phải bỏchạy toán loạn Nhà Trần đã sai hầu hết các tướng, dốc hết lực lượng ra đểchống trả, nhưng không sao đánh bại được quân Chiêm Thành kể cả Hồ Qúy

Ly Cụ thể:

Mùa đông, tháng 10 năm Kỷ Tỵ thứ 2 (1389) Quân Chiêm Thành đếnđánh chiếm Thanh Hóa Đánh vào Cổ Vô, Thượng hoàng sai Qúy Ly đemquân đi chống giữ Giặc đắp ngăn dòng sông ở thượng lưu, quan quân nhàTrần đóng cọc dày đặc để chống cự

Ngày 20, giặc phục sẵn quân và voi Rồi giả vờ bỏ trại rút về Hồ Quý

Ly lựa lấy quân tinh nhệ, dũng cảm, làm quân cảm tử, truy kích giặc Thủyquân mở hàng cọc xông ra đánh Quân Chiêm Thành liền phá đập chắn nước,tung voi trận xông ra Lúc ấy, quân tinh nhuệ dũng cảm đã đi xa rồi, quânthủy khó tiến ngược dòng, tiến lên rất khó khăn vì thế mà bị thua Tướng chỉhuy quân Hữu Thánh Dực là Nguyễn Chí bị bắt sống, 70 tướng còn lại đều bịchết trận Qúy Ly để tỳ tướng Phạm Khả Vĩnh ở lại cầm cự với giặc, cònmình thì trốn về Nguyễn Đa Phương tạm chỉ huy quân Thánh Dực Đêm đó,

Đa Phương lại bàn với Khả Vĩnh: “Thế giặc như vậy, bọn ta cô quân, khólòng cầm cự được lâu Nếu rút quân về giặc nhất định thừa cơ đuổi theo” Sau

đó ông hạ lệnh các quân giang nhiều cờ xí, buộc thuyền lớn vào cọc, saingười canh giữ, rồi lấy thuyền nhẹ đang đêm trốn chạy [17; tr.281].

Quý Ly về đến triều đình xin phái thêm thuyền chiến Châu Kiều nhưngThượng Hoàng không cho, do vậy Quý Ly xin thôi nắm quyền cầm quân,không đi đánh nữa

Quân Chiêm Thành thừa thắng tiến ra Bắc, đóng quân trên sông HoàngGiang (thuộc Hà Nam ngày nay) Kinh thành Thăng Long rơi vào tình trạnghỗn loạn, mọi người lo sợ bỏ đi lánh nạn

Tháng 11, Thượng hoàng liền sai Trần Khát Chân, một đo tướng trẻtuổi, một võ quan cấp thấp đem quân Long Tiệp đi đánh giặc Khát Chânvâng mệnh, khảng khái rỏ nước mắt lạy tạ ra đi Đại quân tiến đến sông Hoànthì gặp giặc Xem xét địa thế không có lợi cho việc bày binh bố trận, KhátChân liền lui quân về giữ sông Hải Triều (tức sông Luộc, khúc sông chảy quahuyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên và huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình) Lúc ấy,Trần Nguyên Diệu – em của Phế Đế Trần Hiển đem bè lũ đầu đảng chạy theoquân Chiêm do muốn báo thù Nghệ Tông và Hồ Quý Ly giết anh mình

Tháng giêng, năm Canh Ngọ (1390), Chế Bồng Nga cùng Nguyên Diệuđem hơn 100 chiến thuyền đến xem tình hình của quan quân nhà Trần còn đạiquân theo sau tiếp ứng

Trong các quan quân của Chế Bồng Nga có Ba Lậu Kê, bị Chế BồngNga trách phạt sợ phải chết, đã chạy trốn sang quân nhà Trần và khai chỉrằng: trong số trăm thuyền có thuyền sơn lục đó là thuyền của Quốc vương

Trần Khát Chân biết được liền cho các súng bắn vào thuyền Chế BồngNga và giết chết, quân giặc chạy tan tác Nguyên Diệu liền cắt lấy đầu củaBồng Nga chạy về với quân nhà Trần, nhưng bị hai tướng Phạm Nhữ Lặc vàDương Ngang giết Khát Chân sai quan giám là Lê Khắc Khiêm bỏ thủ cấpcủa Bồng Nga vào hòm trở về báo tin thắng trận tại bến Bình Than, nơi

Thượng hoàng đang đóng quân Bấy giờ đồng hồ đã điểm canh ba, thượnghoàng đang ngủ bị kinh động thức dậy tưởng là giặc đánh đến nơi Đến khinghe tin báo thắng trận nói rằng đã lấy được thủ cấp của Bồng Nga thì mừng

rỡ, liền cho triệu các thần quần đến xem Các quan trong triều phục hô: “vạntuế” Lúc đó thượng hoàng vui mừng nói: “Ta với Bồng Nga cầm cự với nhau

đã lâu nay mới được thấy mặt, khác gì Hán Cao Tổ thấy đầu Hạng Vũ Thiên

hạ yên rồi”[17; tr.283]

Để thưởng cho Trần Khát Chân, vua Thuận Tông phong cho ông làmLong Tiệp phụng thần nội vệ Thượng tướng quân, phong tước Vũ tiết quannội hầu và cấp hai tổng Đông Thành và Nguyễn Xá làm thái ấp, sau lại banthêm cho ông và người em Trần Nguyên Hạng xã Kẻ Mơ (nay là Hoàng Mai)phía Nam thành Thăng Long

Chiến thắng của Trần Khát Chân đã khiến cho quân Chiêm Thành phảingưng các cuộc tấn công vào Đại Việt, nhưng thiên hạ chưa phải là đã yênnhư lời Thượng Hoàng Trần Nghệ Tông

Có thể nói Trần Khát Chân là một nhà quân sự lớn của nhân dân ĐạiViệt thế kỉ XIV Học viện nghiên cứu khoa học quân sự Việt nam đánh giá:

“Ông là người đầu tiên sử dụng sức mạnh pháo binh đè lên sức mạnh quânthù trong các cuộc giao tranh, kháng chiến chống ngoại xâm bảo vệ tổ quốc”.Qua việc đánh bại Chế Bồng Nga ở miền biên viễn phương Nam cho thấy bảnlĩnh của Trần Khát Chân, thể hiện ở quyết tâm diệt địch, thắng địch không gìlay chuyển Ngay những lúc gian nan, nguy hiểm nhất, Ngài vẫn tin vào thắnglợi, giữ vững lòng quân, lòng dân

Thứ hai, đóng góp của Trần Khát Chân trong việc xây dựng Thành nhà

Hồ

Hồ Quý Ly là một nhà nho uyên thâm Ở kinh thành Thăng Long trảiqua hai triều đại Lý - Trần tôn sùng đạo Phật đã bị tư tưởng khoan dung của

đạo Thích ảnh hưởng trong kiến trúc Hồ Quý Ly muốn xây dựng một tòathành khổng lồ bằng đá quy mô hùng tráng to lớn nhất kể từ trước tới nay,tòa thành vừa phải cương nghị hùng tráng, vừa phải toát lên hùng khítrang nghiêm, kính cẩn, phép tắc… Đại thể, đó là một kinh đô quân sự.

Kể từ năm 1397, Hồ Quý Ly bắt đầu cho xây dựng kinh đô mới ởThanh Hóa Sai Thượng tướng Trần Khát Chân dẫn quân bảo vệ, hỗ trợ việcxây thành An Tôn Thành có 4 cửa mở ra bốn hướng và cửa Nam là cửa chínhmôn Cửa này có con đường lát đá dẫn đến thẳng tới ngọn núi Đốn Sơn (tứcnúi Đún, ở Xã Cao Mật, huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa), con đường nàydài tới ba nghìn thước và theo lời kể của nhân dân địa phương thì do ThượngTướng Trần Khát Chân đắp nên

Trần Khát Chân quả thực đã làm hết sức mình và đạt được kết quảxuất sắc Việc xây dựng con đường đá từ cửa Tiền như như một huyền thoại.Đến nỗi dân gian bảo Thượng tướng có bùa phép: Tối hôm trước, căng dây,trải giấy phủ mặt đường rồi hóa phép; sáng hôm sau, giấy hóa thành đá,con đường đã trải xong Suốt dọc đường được lát đá từ cửa Nam đếnchân núi Đún Con đường cái lớn này đã thu hút dân cư các nơi cùng đổ vềđây Việc giao thông thuận tiện đã biến nơi đây thành nơi giao lưu sầmuất Những người buôn bán tinh ý đã nhìn thấy tương lai của một thời kìmới và dần di chuyển về nơi này Ngày nay, dọc theo trục đường Hoa Nhai

mà Ngài xây dựng là trung tâm buôn bán của thị trấn huyện Vĩnh Lộc

Việc kiến tạo một kinh thành vĩ đại như thế, mà thời gian chỉ vẻn vẹn

có ba tháng, điều này thật phi thường Nhiệm vụ của Trần Khát Chân là phảiđôn đốc huy động hàng nghìn nhân công, hàng vạn thợ giỏi, phải tập trunghàng vạn chiếc thuyền, chiếc xe,… để phục vụ việc xây thành theo tiến độ mà

Hồ Quý Ly yêu cầu Ngôi thành này cũng đã nhuốm bao nhiêu máu, nước mắt

và mồ hôi, người chết vì lao lực, bệnh tật phải kể tới con số vài ngàn Ngài

góp sức xây dựng Tây Đô cũng chính là muốn trở về nơi chôn rau cắt rốn,muốn tm sự ủng hộ, tm sự tn cậy của những người cùng quê để cùng cáctướng lĩnh nhà Trần thực hiện kế hoạch mưu sát Hồ Quý Ly sau này.

Mặc dù đã trên 600 năm nhưng Thành nhà Hồ vẫn tồn tại gần nhưnguyên vẹn, chỉ có các công trình phía trong nội thành là sụp đổ Ngày nay,Thành nhà Hồ trở thành chứng nhân lịch sử và những giá trị tự thân của nóđương nhiên đã mang tầm thế giới khi chính thức ghi tên mình vào “ngôiđền” di sản văn hóa nhân loại Thành được UNESCO công nhận là Di sản vănhóa thế giới vào tháng 6/2011 Vẻ đẹp đã gây ấn tượng với rất nhiều tờ báonước ngoài như CNN từng ca ngợi: “Công trình được xây dựng trong 3 tháng,ghép các viên đá lại với nhau mà không hề dùng vữa này là một thành tích ấntượng của kĩ thuật thế kỉ XV” Và Trần Khát Chân là một trong nhữngngười có đóng góp to lớn vào việc xây dựng thành

Thứ ba, Trần Khát Chân là người tổ chức kế hoạch mưu sát Hồ Qúy

Ly

Năm 1394 vua Nghệ Tông mất, Hồ Qúy Ly bắt vua Thuận Tôngnhường ngôi cho Thái tử Án lúc đó mới có 3 tuổi Sử cũ chép rằng:

“Quang Thái, năm thứ 11 (1398) Mùa xuân, tháng 3, ngày 15, Lê Qúy

Ly bức vua phải nhường ngôi cho thái tử An

Quý Ly có ý cướp ngôi, nhưng đã trót thề với Hoàng Nghệ rồi, sợ tráilời thề, bèn ngầm sai đạo sĩ Nguyễn Khách ra vào trong cung thuyết phục Vuarằng: “Cõi tiên thanh nhã thơm tho, khác hẳn phàm trần, liệt thánh triều tachỉ thờ đạo Phật, chưa có ai đi theo chân tiên, Bệ hạ được tôn ở ngôi cưungũ, nhưng muôn việc khó nhọc, chi bằng truyền ngôi cho Đông Cung để giữkhí hư hòa” [17; tr.292]

Vua nghe lời, rồi khánh làm lễ tâu ghi vào số phụng đạo vào cõi tiên.Quý Ly làm cung Bảo Thanh ở núi Đại Lại, mời vua tới đó ở

Năm 1399, sau khi ép Vua nhường ngôi cho Thái tử An, Hồ Quý Lybức vua phải xuất gia thờ Đạo giáo, ra ở quán Ngọc Thanh, thôn Đạm Thủy(nay thuộc Đông Triều, Quảng Ninh) Sai tướng quân Phạm Khả Vĩnh thắt cổVua chết, sau đó chôn ở lăng Yên Sinh, miếu hiệu là Thuận Tông.

Quyền hành của Hồ Quý Ly quá lớn, lấn át vua và thượng hoàng cùngnhững việc làm độc ác của đã làm cho một số quan lại ôm ấp tư tưởng trungthành với nhà Trần càng thêm bất mãn Họ liên kết với nhau tm cách mưusát Hồ Quý Ly Trong số đó có Trần Khát Chân và Trần Nguyên Hãng

Mùa Hạ, năm 1399 Hồ Quý Ly lập đàn tế tại Nam Giao, dọc bái chânđồi phía Tây Nam Đốn Sơn Đây là hội tế trời đất đầu tiên trong lịch sử thờinhà Hồ Đại lễ được trống dong cờ mở, trướng dương cùng gươm giáo rợptrời Nhân cơ hội này các quan tướng trung thành với triều Trần do Trần KhátChân cầm đầu định tạo phản lật đổ Hồ Quý Ly song sự việc không thành

Trong truyện dã sử Việt Nam Hồ Quý Ly của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh

cũng có viết:

Ban đầu Trần Khát Chân cùng các tướng lĩnh thân cận của mình, hầuhết là các vị đại thần trong triều, họ giả vờ thần phục, suốt mấy nămliền khiến việc lộng quyền của Hồ Quý Ly không có một vụ chống đối đáng kể

gì nổ ra Nhiều người còn tỏ ra năng nổ trong việc giúp Hồ Quý Ly như: TrầnKhát Chân góp phần rất đắc lực vào việc xây dựng Tây Đô thậm trí còn cóngười làm như đứng hẳn về phía Thái sư Hồ Quý Ly như tướng quân PhạmKhả Vĩnh nhận nhiệm vụ đến núi Đạm Thủy, Đông Triều để bức tử vuaThuận Tôn Điều này cũng làm cho phe đảng của Hồ Qúy Ly lúc này đã yêntâm, nghĩ rằng đã thật sự hết mầm mống chống đối [13; phần V]

Nhưng Hồ Qúy Ly vốn là người cẩn thận và đa đoan đã thay hết nhữngtướng chỉ huy cấm binh Ở Tây Đô từ tướng cho đến quân đều là những ngườithân tín Còn những quân trung thành với Trần Khát Chân và Phạm Khả Vĩnh

đều bị lưu lại ở Thăng Long Giờ đây, phe của Hồ Quý Lykhông còn ở thế côlập nữa mà ngược lại chính là phe của Trần Khát Chân đang ở thế bị bao vây.

Có lẽ vì thế mà cuộc mưu sát được gấp rút tiến hành Với lại Trần Khát Chânphụ trách việc xây thành đã đến đây từ trước biết rõ vùng đất này, còn

Hồ Quý Ly mới đặt chân đến đây, tất cả còn chệch choạc nên không thể đểyên cho ông ta củng cố lực lượng

Để tến hành kế hoạch mưu sát mà quân quyền đều nắm trong tayThái sư, Trần Khát Chân đã sai người liên hệ với Nguyễn Nhũ Cái – người nàylàm tền giả và dấy binh ở lộ Đà Giang, Nhũ Cái ủng hộ nhà Trần, trừ bỏ HồQuý Ly lộng quyền Nhũ Cái đem quân tinh nhuệ, giả trang làm dân thườngđến Tây Đô dự hội thề để tến hành cuộc mưu sát

Trần Khát Chân chuẩn bị cho cuộc mưu sát Hồ Quý Ly rất tỉ mỉ Việcmưu sát giết Thái sư sẽ được tiến hành trong nhà Thượng tướng Trần KhátChân Dự tính, khi Quý Ly đến để soát xét công việc và lên lầu cao ngắmnhìn dân chúng dự hội, ở ngoài dinh thự sẽ bố trí hai vành đai nghĩa sĩ, mộtvòng từ xa và một vòng gần nhà, phòng khi lực lượng của Thái Sư tiến tới thìđám nghĩa quân này do Nguyễn Nhũ Cái chỉ huy chống trả Ở trong nhà bố trínhững gia nhân tin cẩn ở những nơi trọng yếu Thích khách là Phạm Tổ Thu

và Phạm Ngưu Tất – hai võ sĩ võ nghệ cao cường trốn trong nhà để tiến hànhgiết Hồ Quý Ly

Nhưng không may cho phe phục Trần, một nghĩa quân của NguyễnNhũ Cái đã để lộ là người từ Đà Giang tới Thám tử của Hồ Qúy Ly cứ thế màlần theo dấu vết từ một người phát hiện lên năm người, rồi từ năm người ấylần theo dấu vết và tất cả đều hướng tới dinh thự của Trần Khát Chân Cũng

từ đó Hồ Quý Ly phán đoán ra được âm mưu

Sau đó, Hồ Quý Ly nói vẫn sẽ đích thân tới Phượng lâu, nhưng thực raluôn lo tới sự dụng gián nên người ngồi trong kiệu đến nhà Thượng tướng là

người đóng giả Kiệu qua cổng lớn đến đậu ngay trước nhà khách Nhà kháchcủa Trần Khát Chân thiết kế khá hẹp, thềm cao, nhà chín gian Ba gian chínhgiữa có lầu son bên trên, lầu son nhìn thẳng ra đường lớn Thượng tướng gọitên là Phượng lâu vì trên nóc có đắp hình đôi phượng múa Thềm cao, lầu caonhà lại nằm ngay ở ngay dốc chân núi, nên có thể nhìn bao quát khắpcảnh Đốn Sơn Theo kế hoạch thì Qúy Ly sẽ ngồi trên Phượng lâu để ngắmhội Nhưng khi hạ kiệu ở sân, rèm vẫn im lìm không vén lên Thái sư chưabước xuống thì bốn vệ sĩ vẫn như bốn pho tượng hộ pháp đứng yên bốngóc Thượng tướng từ nhà khách tiến ra thềm đón Thái sư nhưng từ trong kiệutruyền ra yêu cầu Thượng tướng đứng yên vị sau đó lệnh cho cấm binh vàolục soát kỹ lưỡng trong nhà trước đã Những cấm binh đổ xô lên lầu, gạtnhững tấm rèm che và phát hiện Phạm Tổ Thu, Phạm Ngưu Tất nấp bêntrong, tay kiếm đã sẵn sàng Bị phát hiện, trên lầu xảy ra cuộc ác chiến, Phạm

Tổ Thu, Phạm Ngưu Tất liều mạng xông xuống dưới nhà Nhưng ở phía dướihai lực sĩ đã bắt gọn Trần Khát Chân Cùng lúc ấy cấm binh và những nghĩa

sĩ của Nguyễn Nhũ Cái cũng hỗn chiến ngoài dinh thự Cuộc chiến giữa cấmbinh và những nghĩa sĩ không cân sức, nghĩa quân rút chạy chốn vào rừng

Cuộc mưu sát Đốn sơn thất bại, làm rung chuyển triều đình Đại Việtlúc bấy giờ Sau này chính sử chép lại vẻn vẹn chỉ có vài dòng:

“Bọn Thượng tướng Trần Khát Chân và Thái Bảo Trần Nguyên Hãngmưu giết Quý Ly không được Ngày hôm ấy Quý Ly họp thề ở Đốn Sơn, bọnKhát Chân có ý giết Quý Ly, Quý Ly lên lầu nhà Trần Khát Chân xem, Phạm TổThu là cháu gọi Phạm Khả Vĩnh là chú bác và thích khách cầm gươm định tếnlên lầu, Khát Chân trừng mắt ngăn lại Quý Ly chột ý đứng dậy Vệ sĩ ủng

hộ xuống lầu, Ngưu Tất quăng gươm xuống đất nói: “Cả lũ chết rồi” Việctiết lộ, các tôn thất Trần Nguyên Hàng, Trần Nhật Đôn, các tướng quân

Khát Chân và Khả Vĩnh, hành khiển Hà Đức Lân, thượng thư Lương NguyênBưu và tất cả lieu thuộc, thân thuộc cộng hơn 370 người bị giết…

Tịch thu gia sản, con gái bắt làm t, con trai từ một tuổi trở lênhoặc chôn sống, hoặc dìm nước, lùng bắt dư đảng mấy năm không thôi.Người quen biết nhau chỉ nhìn bằng mắt không dám nói chuyện với nhau.Nhà dân không chứa người đi đường ngủ đỗ Các xã đặt điểm tuần đêm ngàycanh phòng xét hỏi

Lễ minh thệ từ đây bỏ không làm nữa” [17; tr.294]

Ngay sau khi Trần Khát Chân bị bắt, Tây Đô ở trong tình trạng bị báođộng Toàn kinh đô, nội bất xuất, ngoại bất nhập, không ai được phép vào

ra kể từ con sông đào bao quanh khu dân cư Toàn bộ các gia đình bị khámxét bất kể nhà quan hay nhà dân Ai chống cự bị giết bỏ ngay tức khắc Người

ta bắt đi hàng ngàn người Tang tóc khiếp hãi bao trùm lên Tây Đô

Họ Hồ giết Trần Thuận Tông mà cướp lấy nước, những người như TrầnKhát Chân, Trần Nguyên Hãng mưu giết mà không được Việc không thành,Trần Khát Chân cùng các tướng phúc bị bắt và hành quyết vào ngày 24 tháng

4 âm lịch năm 1399 Sau khi họ chết, trong khoảng 7, 8 năm không còn ai cóthể làm việc ấy nữa

Về cái chết của Trần Khát Chân, Đại Việt sử kí toàn thư có viết:

“Người đời truyền rằng Khát Chân bị chém, lên núi Đốn Sơn gào thét batếng Chết qua ba ngày sắc mặt vẫn như sống, ruồi nhặng không dám bậuvào Sau đó hạn đảo vũ thì ứng ngay” [7; tr.294]

Người dân địa phương còn kể lại rằng: Sau vụ việc, những người thamgia vào cuộc mưu sát đều bị bêu đầu trên các cọc tre, cạnh mỗi cọc tre là mộtngọn đuốc Thủ cấp lúc này đã lên đến con số 100 Một trăm gương mặt, 100dáng vẻ Có những chiếc đầu lâu bị xổ cái búi tó củ hành, tóc bị gió thổi tungxòe che kín mặt Lại có chiếc đầu lâu cạo nhẵn thín, mồm há ra như đang hét

Thỉnh thoảng mới gặp một chiếc đầu mắt khép kín vẻ như cam chịu… ánhđuốc chiếu vào làm những bộ mặt chỗ tối chỗ sáng, làm nổi bật hết lênnhững nét gồ ghề đau khổ Đầu của Thượng Tướng cắm nhiều đuốc nhất vìông là thủ lĩnh cuộc bạo động để đe nẹt dân chúng có khi lại là tôn vinh ông.Ông bị chặt đầu hơn nửa tuần trăng nhưng sắc mặt vẫn như đang còn sống,thịt vẫn còn như tươi nguyên Bởi vì hôm hành quyết, người đao phủ nhânđức đã giã một thứ lá rừng, vắt lấy nước và khi bêu đầu thì đổ thứ nước ấylên chiếc thủ cấp làm lũ ruồi bọ không dám đậu cho đến khi hết hạn bêu đầu.

“Đầu lâu Thượng tướng quả là cái đầu tươm tất nhất trong số trăm cáiđầu Chòm râu hoa râm của ông vẫn nguyên vẹn, cái búi tó trên đầu vẫn nhưmới trải xong Thượng tướng không tròn xoe đôi mát, cũng không nhắmnghiền đôi mắt Lạ thật? Sao nhìn mặt ông ta chỉ thấy một sự bình tĩnh,một sự đón nhận lạnh lùng và cương quyết Có lẽ nào những ngày trước khichết ông đã nhìn thấy một điều gì đó của tương lai? Cái chết chết của ôngliệu có ý nghĩa gì cho sự lột xác của núi sông? Ông là con người giằng xé.Đổi thay ư? Ông biết chứ, nhưng thế tất ông phải chết cho cơ nghiệp nhàTrần” [13; phần V]

Rất tiếc là ông đủ tài năng và dũng khí để giết chết Chế Bồng Nganhưng lại không sao có thể bảo toàn được tấm thân trước những biến cốphức tạp của triều Trần diễn ra sau đó chẳng bao lâu

Mặc dù kế hoạch mưu sát Hồ Qúy Ly thất bại nhưng qua đó đã thể hiệntấm lòng “trung quân, ái quốc” của Ngài Với những công lao to lớn của mình

vì dân, vì nước Trần Khát Chân đã được nhân dân tôn làm “Thánh” , được thờ

tự tại quê hương cũng là nơi ông mất ở xã Vĩnh Thành, Vĩnh Tiến, VĩnhThịnh huyện Vĩnh Lộc Thế mới hay rằng, dù ở thời nào thì nhân dân cũng làngười viết lịch sử công bằng nhất đối với các nhân vật kiệt xuất của dân tộc

Các triều về sau đều còn sắc phong cho Trần Khát Chân và TrầnNguyên Hãng làm Thượng đẳng phúc thần Làng Hà Lương, nơi ông bị hànhhình và 29 làng xã khác vùng Cao Mật, Bình Bút, Nam Cai (Thanh Hóa) cùngcác làng vùng Kẻ Mơ (Thăng Long) sau đó đều lập đền thờ ông.

Tương truyền khi bị hành quyết rồi tướng Trần Khát Chân còn phi ngựalên đỉnh núi Đốn Sơn dõng dạc hét to 3 lần trời đang nắng bổng tối sầm lại,sắc mắt của ngài sau 3 ngày chết vẫn còn tươi Sách Đại Nam quốc sử vànhiều thơ văn của các triều đại Hậu Lê, triều Nguyễn đã mô tả khí phách củaông là một con người bất khuất Khi ông bị hành quyết nhân dân trong vùng

vô cùng thương tếc và khâm phục tấm lòng của một bề tôi trung nghĩa nên

đã lập đền thờ trên núi Đốn Sơn vào đầu thế kỉ XV và tôn ông là thành hoànglàng của ba tổng: Tổng Bỉnh, Tổng Cao, Tổng Hồ (tức Quang Biểu, Cao Mật, HồNam) nay thuộc huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hoá

Một số truyền thuyết khác lại kể: Khi bị chém, đầu rời khỏi cổ nhưngông vẫn vùng dậy, lấy đầu lắp vào cổ và nhảy lên ngựa phi dọc bờ bắc sông

Mã, mỗi làng ông phi ngựa có một giọt máu rơi xuống, nhân dân lập đền thờtại đấy Ông đã chạy qua được 98 làng, đến làng thứ 99, ông dừng ngựahỏi bà bán nước rằng:

- Bà có thấy người nào bị chém đầu vẫn còn sống được không?

Bà lão bán nước trả lời:

- Có họa là Thánh mới như vậy được

Nghe bà hàng nước trả lời ông liền lấy đầu ra khỏi cổ và "hóa" ngay tạiđấy

Một dị bản khác kể rằng: Khi Trần Khát Chân bị chém, theo lệnh của

Hồ Quý Ly, xác ông bị ném xuống sông Mã Xác ông theo bờ sông Mã, trôidọc xuống các làng dọc bờ sông Do sợ triều đình nên dân không dám chôn

cất, nhưng ở những nơi trôi dạt vào nhân dân đều lập đền thờ Vì vậy ở99

làng dọc đôi bờ sông Mã đều có đền thờ ông và được nhân dân địa

phương lưu truyền qua những vần thơ ca:

“… Mờ sông núi, lộn càn khôn Treo gương chính khí, tiếng vang trung thần Đốn Sơn nổi anh linh từ đấy

Khắp trời Nam lừng lẫy khói hương Biển đề chính khí chữ vàng

Sắc phong thượng đẳng Hà Lương phúc thần…”

Hiện nay trên đất Vĩnh Lộc vẫn còn nhiều nơi thờ ông với tên gọi ĐứcThánh Lưỡng Và có các hình thức và phong tục có liên quan đến Đức ThánhLưỡng - Trần Khát Chân

Người anh hùng dân tộc Trần Khát Chân đã đi vào lịch sử, đi vào thếgiới huyền thoại, thế giới tâm linh, trở thành vị “Thánh” được toàn thể nhândân thờ tụng Từ Trần Khát Chân đến Đức Thánh Trần rồi đến Đức ThánhLưỡng, từ một nhân vật nhân vật lịch sử “bằng xương bằng thịt” đã trởthành vị thánh thiêng liêng được thờ phụng rộng rãi trong cả nước nhất là ởThanh Hóa – quê hương ông

1.2 Đền thờ Trần Khát Chân

1.2.1 Vài nét về vùng đất Vĩnh Lộc, Thanh Hoá

Thanh Hóa nằm ở cực Bắc Miền Trung, cách thủ đô Hà Nội 150km,cách thành phố Hồ Chí Minh 1.560km Phía Bắc giáp với tỉnh Sơn La, Hòa Bình

và Ninh Bình, phía Nam giáp tỉnh Nghệ An, phía Tây giáp tỉnh Hủa Phăn(nước Lào), phía Đông là Vịnh Bắc Bộ

Thanh Hóa là vùng đất có từ lâu đời, một trong những cái nôi văn hóacủa dân tộc Việt Nam Ngay từ thời tiền sử vùng đất này đã có người sinhsống Qua những công cụ thô sơ trong những xưởng chế tác đá công cụ Núi

Đọ cho thấy, người tiền sử đã sinh sống trên mảnh đất này từ thời đại đồđá

cũ Ngoài ra các nhà khảo cổ học còn tìm thấy nhiều công cụ đẽo gọt tinh xảo

ở Thiệu Dương (Thiệu Hóa), Đa Bút (Vĩnh Lộc)… Phát triển hơn nữa là nềnvăn hóa Đông Sơn với trống Đồng và các loại đồ dùng bằng đồng tinh xảo.Mặt khác, vùng đất này còn có một vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng cảtrong lĩnh vực kinh tế và quân sự Vì vậy mảnh đất này là nơi phát tch củanhiều triều đại phong kiến Việt Nam gắn với lịch sử đấu tranh dựng nước vàgiữ nước của dân tộc Theo lời di huấn của chủ tịch Hồ Chí Minh coi đây làmảnh đất “địa linh, nhân kiệt, đất đai màu mỡ, phì nhiêu…”

Huyện Vĩnh Lộc thuộc vùng trung du nằm ở phía Bắc tỉnh Thanh Hóa,

có tổng diện tch tự nhiên 157,4 km2

Vĩnh Lộc có nhiều dãy núi đẹp và nổi tiếng, gắn liền với các sự kiệnlịch sử của dân tộc Do là nơi chuyển tiếp từ vùng núi xuống đồng bằng vớinhững dãy núi đá vôi bị phong hóa mạnh , đồi núi đất thấp và nhữngcánh đồng bằng phẳng màu mỡ xen kẽ Điển hình về các dãy núi đá vôi ởVĩnh Lộc là dãy An Tôn (Vĩnh Yên); dãy Hĩ Mã, dãy Xuân Đài , dãy Nhà Rồng(Vĩnh Ninh); dãy Biện Lĩnh gồm các dãy núi Bền (Vĩnh Minh), núi BôngHang (Vĩnh An), trong đó đặc biệt phải kể đến là núi An Tôn (ở xã Vĩnh Yên),xưa gọi là động An Tôn Núi từ Cẩm Thủy kéo xuống tạo thành hai ngọnđột nhiên hiện lên, thế thật độc lập, giống như hai con voi đang xuống sông.Núi bị phong hóa mạnh và có vị trí hiểm yếu nên đã được Hồ Qúy Ly chọn đểxây thành Tây Đô “Năm Quang Thái thứ 10 (1937), sai lại Bộ Thượng thưkiêm Thái sư lệnh Đỗ Tỉnh đi xem đất và đo đạc động An Tôn, phủ ThanhHóa, đắp thành đào hào, lập nhà tông miếu, dựng đàn xã tắc, mở đường phố,

có ý muốn dời đô đến đó” [17; tr.190] Tháng 7 năm 2011, Trung tâm Bảotồn Di Sản Thành Nhà Hồ đã phát hiện được công trường khai thác đá cổ ởdãy An Tôn (Vĩnh Yên) là nơi Hồ Qúy Ly cho khai thác đá để xây dựngthành An

Tôn Sau đó còn phát hiện thêm dấu tích công trường khai thác đá để xây dựng thành An Tôn tại núi Xuân Đài (Vĩnh Ninh).

Thời Bắc thuộc, Vĩnh Lộc thuộc huyện Tư Phố, bộ Cửu Chân, đến thờiTrần thuộc huyện Vĩnh Ninh, thời Lê Trung Hưng đổi thành huyện VĩnhPhúc, thời Tây Sơn mới có tên là huyện Vĩnh Lộc

Vĩnh Lộc là vùng đất cổ, từ thời tiền sử nơi đây đã sớm có người tụ cưsinh sống Thời đồ đá mới, với di tích khảo cổ học Đa Bút (xã Vĩnh Tân),cùng với di chỉ Bản Thủy (xã Vĩnh Thịnh), di chỉ làng Còng (xã Vĩnh Hưng) đãtạo cho vùng đất có bề dày về lịch sử - văn hóa Là nơi lưu giữ những nét vănhóa riêng của một vùng đất trung du Bắc Trung Bộ, là một mảnh ghép trongkho tàng văn hóa Việt Nam

Thời kì phong kiến tự chủ, Vĩnh Lộc đã từng là kinh đô của nước ĐạiNgu, dưới vương triều Hồ (1400-1407), cũng là quê hương của Kim NgôLong Lưỡng Vệ Thượng Tướng quân Trần Khát Chân, một danh tướng nhàTrần

Vùng đất Vĩnh Lộc là nơi phát tích của chúa Trịnh, tạo nên các đờichúa nối nhau điều hành đất nước Tại vùng đất này đã sinh ra trạng nguyênTrịnh Tuệ là nơi sinh thành và nuôi dưỡng cụ Tống Duy Tân mà tên tuổi của

cụ gắn liền với phong trào Cần Vương chống Pháp (1886 – 1892)

Trên đây là những nhân vật têu biểu đóng góp vào công cuộc dựngnước và giữ nước của dân tộc Những đóng góp to lớn của những nhânvật này đã được sử sách chép lại và chứng minh Cư dân nơi đây, họ biết ơn,

họ thờ tự và lưu giữ nét đẹp đó qua hàng trăm năm

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, trải qua hai cuộc chiếntranh giải phóng dân tộc kéo dài gần 30 năm (1946 – 1975) hết sức khốc liệt

do các thế lực xâm lược hung hăng nhất thời đại tiến hành, người nướcngoài sẽ

tưởng như Việt Nam sẽ chẳng còn gì ngoài những đống gạch vụn sau ngày chiến thắng giành độc lập thống nhất Tổ quốc 30/4/1975.

Thế nhưng những ngôi đình, đền, miếu, phủ, điện, … rải rác khắp làngquê, bản mường,… từ Bắc chí Nam vẫn bình thản tồn tại như để nói rằngtruyền thống văn hóa Việt Nam, nền kiến trúc cổ truyền của dân tộc vẫn luôntồn tại và luôn phát huy sức mạnh tiềm ẩn trong đời sống hằng ngày.Vùng đất Vĩnh Lộc cũng vậy, sau khi chiến tranh kết thúc, cư dân lại tiếp nốitruyền thống văn hóa của những bậc cha ông đi trước, khôi phục, tôn tạo, lưugiữ và phát huy những giá trị văn hóa cổ truyền

Cho đến nay toàn huyện có 131 thôn làng nhưng có 147 di tích lịch sửvăn hóa, danh lam thắng cảnh Nhiều văn bia, sắc phong, thần tch, giaphả chữ Hán Nôm hiện đang được lưu giữ tại địa phương Một trong những ditch có tuổi đời trải qua hơn sáu thế kỉ đó là Đền Trần Khát Chân Trải quathời gian dài, có những thứ đã bị mai một theo thời gian nhưng nó vẫn hầunhư giữ được nét cổ xưa vốn có của nó Không chỉ những cán bộ văn hóa,những người có trách nhiệm lưu giữ, bảo tồn mà mỗi một người con nơi đây

ai cũng có ý thức giữ gìn nét đẹp đó

1.2.2 Đền thờ Trần Khát Chân ở xã Vĩnh Thành

Về vị thế của ngôi đền, đền thờ Trần Khát Chân tọa lạc trên lưng chừngnúi Đốn Sơn thuộc thôn Cao Mật, nay là xã Vĩnh Thành, huyện Vĩnh Lộc(Thanh Hóa) cách thành nhà Hồ khoảng 3 km về phía Nam Chỉ hết khoảngmột giờ đồng hồ đi xe máy từ thành Phố Thanh Hóa lên, vừa đi vừangắm cảnh trên núi Quốc lộ 45 hay Quốc lộ 217 rẽ trái từ thị trấn Hà Trung làchúng ta đã có mặt trước ngôi đền Đây là một vùng địa linh tươi tốt, caoráo, sáng sủa, đẹp đẽ Thiên nhiên hào phóng đã ban cho Vĩnh Lộc hàng loạtdanh lam thắng cảnh, hang động với các di tích lịch sử kéo dài một vệt từ các

xã Vĩnh An, Vĩnh Thịnh, Vĩnh Hùng, Vĩnh Thịnh, Vĩnh Tiến, Vĩnh Thành với

những núi Tiến Sĩ, động Hồ Công, chùa Du Anh, động Tiên Sơn, Phủ đệ chúaTrịnh, thành nhà Hồ, Đứng từ ngôi đền, mắt thường ta có thể nhìn thấy từphía xa trước mặt là núi Đầu Voi được ví như một hương án, hai bên tả hữu làhai dòng sông, sông Mã và sông Bưởi, tạo nên thế âm dương giao hòa Đềnthờ đức thánh Trần Khát Chân được xây dựng trên một vị trí địa lý có sơnthủy hữu tnh.

Rất nhiều vương triều nước ta phong sắc cho Trần Khát Chân nhưngchỉ còn các đạo sắc triều Hồng Đức, Khải Định, Thành Thái,… Đền thờ TrầnKhát Chân ngoài giá trị lịch sử văn hóa, còn có giá trị về kiến trúc nghệ thuậtvới đường nét chạm trổ và cấu trúc qua hệ thống vì kèo có giá trị Các bức đại

tự, hoành phi, câu đối, hương án, đồ thờ,… chạm khắc nghệ thuật độc

đáo Đại việt sử kí toàn thư chép: “Giáp Ngọ, niên hiệu Hồng Đức thứ 5 (1474) tháng 6 ngày 16 ra sắc chỉ rằng:

“Định lệnh khuyến khích trung nghĩa: Trung thần nghĩa sĩ như Lê Phụ Trần, Trần Khát Chân triều trước, Đào Biểu triều này, quan phụ trách và quan phủ huyện phải tm lấy một người cháu nội hay cháu gọi bằng chú bác của các vị đó xét thực làm bản tấu lên, sẽ cho một chức nhàn tản; nếu không

có cháu thì mới cho một người thân thuộc được miễn lính và thuế coi việc thờ cúng” [17; tr 320] Từ những dòng sử liệu quý giá trên, chúng ta được

biết đền thờ Thượng tướng quân Trần Khát Chân được xây muộn nhất vàothời Hồng Đức (1470 – 1497)

Về kiến trúc và quy mô của ngôi đền, theo các cụ truyền lại đền đượcxây dựng từ thế kỉ XV bao gồm có: Nghinh môn, Tiền đường, Trung Đường

và Hậu cung, ngoài ra còn có các công trình phụ khác như lầu Ngư dội, nhàsắm lễ

Nghinh môn được xây dựng với hệ thống 4 cột lồng đèn, 2 cột chính và

2 cột phụ ngăn cách bởi bức tường đắp hình 2 ông hổ, chất liệu bằng bê –tông

Nơi đây người xưa đã tạo hình một khu đền thiêng theo hình chữ Nhị,mái thấp, chuôi vồ với những hàng cột tương đối lớn bằng gỗ quý Ngôi đềnnằm dưới tán một quần thể cây đại thụ như cây trôi, cây sộp, bồ đề, vải,

đa, si, sung Cũng không nhớ rõ từ năm nào? Người nào? Đã tạo nên nhữngquần thể tươi tốt đó Khuôn viên cây xanh rợp bóng mát, ở đây có cây ướckhoảng

600 năm tuổi Hiện đa phần các cây cổ thụ có đường kính từ 0,8 đến 1,5 mvẫn tỏa bóng mượt mà quanh năm Ngày 21/12/2012, Hội đồng cây disản Việt Nam đã họp, xét duyệt hồ sơ và quyết định công nhận toàn bộ quầnthể 7 cây cổ thụ gồm: Cây trôi, cây trám đen, cây vải, cây trâm vối, câymuỗm, cây báng và cây thanh thất đủ các tiêu chí là cây di sản Việt Nam Đặcbiệt, 7 cây trong cụm di tích được công nhận Guinness Việt Nam

Qua cổng là sân đền lát gạch bát tràng rộng khoảng 150 m2 Bước lên 7bậc đá phía trên có bức Đại tự bằng chữ Hán ghi “Thiên cổ như sơn” đó lànhà tiền đường gồm 3 gian 2 dĩ tường hồi bít đốc, kiến trúc gỗ kiểu chồnggiường kẻ truyền, đáng chú ý nhất là 2 kẻ trước trạm nổi đầu rồng cóbờm miệng mím, hai vì kéo được nối với nhau bằng hệ thống xà dọc, xà đại,

xà hạ, xạ thượng tạo thành bộ khung vững chắc chống đỡ toàn bộ lực đènặng của phần mái, bờ nóc có đắp lưỡng long chầu nguyệt Phía trong giangiữa nhà tền đường là ban thờ Hội đồng các quan triều Trần Hai bên là nhàdải vũ có kiệu Long Đình, kiệu Bát Cống và kiệu Mui Luyện

Trung đường tiếp nối với tiền đường bởi 2 dải vũ được kiến trúc 3 gian

2 dĩ, xây dựng vào khoảng thế kỉ XV Phần mái được lợp bằng ngói, trên bờnóc đắp 2 chim phượng hoàng ở giữa là một nậm rượu Với kĩ thuật tinh xảo,

kiến trúc điêu luyện “trồng rường, kẻ truyền” những người thợ làm nênngôi

trung đường đã xử lý các mộng chốt rất chính xác, chuẩn mực từ hệ thốngcột, xà ngang, câu đầu, bát đấu, tới các mảng trang trí trên vì kèo cũngđược trạm khắc hình rồng, hổ phù, cá chép và các loại hoa lá của thiên nhiên.Phía ngoài của gian giữa có bức cửa võng chạm “lưỡng long chầu nguyệt” vàcành tùng cách điệu.

Gian giữa của nhà thờ trung đường kê tắc tải đặt bát hương lớn thờ nhị

vị tức Phạm Tổ Thu và Phạm Ngưu Tất cùng hội đồng văn võ “Bách linh quan” Gian bên tả thờ Quản gia Đô Bác và Thành hoàng làng Cao Mật Gian

bên hữu thờ vọng triều Trần (Trần Hưng Đạo)

Hậu cung là nơi thờ Thượng tướng quân Trần Khát Chân có chiều rộngkhoảng 12 m2 xây dựng theo kiểu uốn vòm bằng bê tông cốt thép, trướccửa hậu cung là hệ thống 4 cột đá xanh, xà ngang đá làm nhiệm vụ chống đỡhậu cung tạo thành cửa đi vào bên trong hậu cung là mộ của ngài,nhân dân thường gọi nơi đây là “thượng sàng hạ mộ” vì nơi thờ ông chính lànơi bị Quý Ly sát hại Phía bên trong hậu cung “từ xưa để lại trên bàn thờchính giữa đặt long ngai khoác tấm áo gấm vàng, có bố tử màu đỏ, mũ và đaichầu cùng đôi hia đen viền vàng” [2; tr.61] Phía trước vòm hậu điện là bứcchạm thủng tứ linh, tứ quý đặc biệt có giá trị về nghệ thuật

Được tin cha nuôi bị giết hại, người con gái nuôi là Thanh Mai từThăng Long vào đứng bên thi hài của cha thấy mắt ngài vẫn mở trừng trừng,Thanh Mai vuốt mắt cha rồi bỏ trốn trước sự truy sát gắt gao của triều

Hồ Ngày nay phía trước đền lệch về bên phải có một ngôi miếu nhỏ cũngthờ vọng người con gái nuôi của Ngài, nhân dân vẫn thường gọi là miếu Ngưdội

Ánh sáng tự nhiên không rọi thẳng vào ngôi đền mà được va đập khúc

xạ qua các hệ thống cửa và lối vào Không gian trong đền tối với thứ ánh sáng

huyền ảo của đèn nến, mùi thơm của hương khói tạo cho du khách một cảmgiác linh thiêng Trong đền, các đồ thờ tự cổ còn khá nhiều, mang đậm lối

trang trí thời hậu Lê: Hương án, bệ ngai, hoành phi, câu đối, lư hương, các sắcphong, bài vị và tượng voi ngựa Một số đã hư hỏng bởi sự tàn phá của thờigian Trong ngôi đền không có một pho tượng nào kể cả trong cung cấm, chỉ

có các bài vị, tay ngai được khoác phục trang mũ mão đại lễ Các sắc màu yphục vàng xanh, các đồ thờ tự tay ngai, kiệu màu nâu đen thếp vàng đặcbiệt kiêng màu đỏ vì ngài chết bởi gươm đao

Trong đền còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị như kiệu longđình, kiệu bát cống, ngựa bạch, kiếm, bộ bát biểu, hệ thống các bức Đại tự,câu đối, hoành phi, đồ thờ Đặc biệt còn lại rất nhiều sắc phong của các đờivua triều Nguyễn ca ngợi công đức của ông đóng góp cho lịch sử dân tộc

“Gian hùng phách hổ hoa lâu kiếmChính khí linh truyền bạch lộ cung”

Tạm dịch:

“Lầu hoa gươm biếc, gian hùng bay phách lạcĐường đá cung reo, chính khí còn truyền mãi tiếng thơm”

(Đôi câu đối ca ngợi Trần Khát Chân)

Cũng nơi đây trong những năm tiến hành Cách mạng tháng Tám 1945) là địa điểm liên lạc, hạm giao liên của các chiến sĩ cách mạng nhận vàtruyền đi lệnh khởi nghĩa của Đảng ta từ chiến khu Ngọc Lạc đến các huyệnphía Tây Nam tỉnh Thanh Hóa

(1942-Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nơi đây là địa điểm dấuquân của đơn vị pháo phòng không, địa phương bảo vệ trục đường giaothông vận tải tiếp tế cho tuyến lửa Quốc Lộ 45

Cũng nơi đây những binh đoàn nối nhau ra tiền tuyến từ Bắc vào Namqua đường mòn Hồ Chí Minh thường dừng chân nghỉ lại, để dấu quân trongnhững năm chiến tranh phá hoại ác liệt của máy bay Mĩ rồi vào đêm họ lại đivào trận tuyến, tiêu diệt quân thù giải phóng Miền Nam