Nhng với những ai không có điều kiện học ở các cấp học tiếp theo đó thì kiến thức về VHDG chỉ dừng lại ở những tác phẩm ở trong SGK THCS.. Sự sắp xếp trình tự các thể loại truyền thuyết,
Trang 1về nội dung kiến thức văn học dân gian trong
nhà trờng Trung học cơ sở
Th.S Nguyễn Việt Hùng
Căn cứ để chúng tôi đánh giá nội dung, kiến thức phần văn học dân gian (VHDG) trong nhà trờng THCS là sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn Trung học cơ sở (THCS), cụ thể ở đây là SGK Ngữ văn 6 tập 1, Ngữ văn 7 tập 1 và
2 SGK đóng vai trò là vật liệu trụ cột trong việc xây dựng nội dung môn học,
nó có quan hệ chặt chẽ với Chơng trình SGK là sự cụ thể hoá những kiến thức của Chơng trình, do đó, muốn có SGK tốt thì cần phải có một Chơng trình tốt, hợp lí Do những sự điều chỉnh về mục tiêu, phơng hớng của Chơng trình mà SGK hiện hành so với SGK cũ có sự thay đổi ở một số đơn vị kiến thức cơ bản
1 Nhận định chung
Hệ thống kiến thức VHDG của SGK THCS nh sau:
+ Kiến thức về các tác phẩm cụ thể
+ Kiến thức bổ trợ về tác phẩm và thể loại (ở phần đọc thêm)
+ Kiến thức về thể loại (ở phần chú thích)
Có thể thấy rằng, Chơng trình và SGK vẫn nặng về giảng văn, kiến thức VHDG cung cấp cho HS chủ yếu thông qua các bài giảng văn Ngoài ra, HS
có thể thu nhận một số kiến thức bổ trợ ở trong SGK Nhng vì phần VHDG không có giờ tổng kết về từng thể loại, hay giờ ôn tập nên kiến thức mang tính
lí luận về VHDG không đợc thể hiện nhiều trong SGK Có lẽ vì mục tiêu của chơng trình THCS chú trọng đến việc rèn luyện kĩ năng cảm thụ tác phẩm văn học nên việc trang bị kiến thức mang tính toàn diện, phong phú cha có điều kiện để thực hiện
SGK hiện hành không có bài khái quát cũng nh bài tổng kết về VHDG, các bài giới thiệu về thể loại cũng không có Những mảng kiến thức lí luận và văn học sử VHDG sẽ đợc cung cấp ở những cấp học tiếp theo (lớp 10 PTTH, ở Cao đẳng và Đại học với những chuyên ngành ngữ văn học) Nhng với những
ai không có điều kiện học ở các cấp học tiếp theo đó thì kiến thức về VHDG chỉ dừng lại ở những tác phẩm ở trong SGK THCS Vì thế nhiều giáo viên (GV)
đã đề nghị SGK nên thêm những loại bài khác để cung cấp nhiều kiến thức hơn nữa Nhng việc thêm hay bớt đơn vị kiến thức nào là do Hội đồng biên soạn chơng
Trang 2trình và SGK quyết định Do đó, chúng tôi chỉ đánh giá phần kiến thức VHDG
đ-ợc thể hiện trong SGK hiện hành
Nhìn chung, phần kiến thức về thể loại VHDG trong nhà trờng THCS khá phong phú về thể loại: những thể loại lớn, những tác phẩm tiêu biểu về cơ bản
đã đợc da vào chơng trình Tuy chơng trình và SGK chú trọng đến việc dạy tác phẩm (theo cụm thể loại) nhng nội dung văn học sử cũng đợc chú ý ở một mức độ nhất định Sự sắp xếp trình tự các thể loại (truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cời), trình tự các tác phẩm của một thể loại (ví dụ: truyền thuyết sắp xếp theo thời đại phản ánh của tác phẩm: Con Rồng
cháu Tiên Thánh Gióng - Sơn Tinh, Thuỷ Tinh - Sự tích Hồ G– ơm ) trong… SGK là cách sắp xếp thông thờng và đợc nhiều ngời chấp nhận Cách làm này cũng tạo thuận lợi cho chúng ta khi muốn tổng kết kiến thức về văn học sử (tiến trình VHDG Việt Nam, đặc điểm của một thể loại VHDG ), dù ở một…
số chỗ có xen kẽ các văn bản tác phẩm VHDG nớc ngoài
Chơng trình Ngữ văn THCS hiện hành có sự xuất hiện của 7 thể loại VHDG: truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cời, truyện ngụ ngôn, ca dao –
dân ca, tục ngữ, chèo Lớp 10, phần VHDG có 4 thể loại ca dao, sử thi, truyện thơ, chèo Nh vậy, ở bậc học phổ thông, ca dao và chèo đợc đa vào
ch-ơng trình 2 lần (theo nguyên tắc đồng tâm)
Ngoài một số tác phẩm VHDG nớc ngoài (truyện cổ tích, một số câu tục ngữ thế giới), phần VHDG ở SGK chủ yếu lựa chọn các tác phẩm VHDG ngời Việt Phần đọc thêm cũng ít và cũng không đa vào phần văn học các dân tộc thiểu số Đây là điểm khác của SGK Ngữ văn hiện hành so với sách cũ Sách
Văn học 6 có các tác phẩm VHDG đặc sắc của các dân tộc thiểu số: Đi san mặt đất (thần thoại Lô Lô), Kinh và Ba Na là anh em, Nha Rúi và Tầm Dang… Điều đó cho thấy một bộ phận lớn VHDG các dân tộc anh em đã bị
bỏ quên, không đợc giới thiệu trong chơng trình và SGK Ngữ văn Có thể đây
là quan điểm của ngời biên soạn nhng rõ ràng các dân tộc anh em cũng có những thành tựu về VHDG rất đáng trân trọng và cần đợc giới thiệu nh những
bộ phận hợp thành chỉnh thể nền văn học Việt Nam (trong đó đặc biệt quan trọng là VHDG Việt Nam)
2 Kiến thức về các thể loại văn học dân gian
2.1 Các thể loại truyện dân gian
Trong các thể loại truyện dân gian, chơng trình THCS có mặt 4 thể loại: Truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cời, truyện ngụ ngôn Thể loại thần thoại không đợc đa vào vì cha có sự thống nhất trong quan niệm của các nhà nghiên cứu và biên soạn SGK về thể loại này Nh vậy, sự có mặt của các thể loại
Trang 3truyện dân gian là khá đầy đủ Số lợng tác phẩm của mỗi thể loại có thể hình thành nên những tri thức cơ bản về từng thể loại
a Truyền thuyết
SGK Ngữ văn 6 tập 1 có 5 truyền thuyết : Con Rồng cháu Tiên, Thánh
Gióng, Bánh chng bánh giầy, Sơn Tinh Thuỷ Tinh, Sự tích Hồ Gơm Các
truyền thuyết khá đa dạng về đề tài, chủ đề phản ánh nh: về nguồn gốc dân tộc, truyền thống chống ngoại xâm, ca ngợi những anh hùng sáng tạo văn hoá,
đề cao thành tựu văn minh buổi ban đầu …
Trong 5 truyền thuyết thì 4 truyện về thời đại Hùng Vơng, một truyện
về thời Hậu Lê Thời đại Hùng Vơng là “thời đại mở đầu lịch sử Việt Nam, gắn với vấn đề nguồn gốc dân tộc và công cuộc dựng nớc, giữ nớc” buổi ban
đầu của dân tộc Chủ đề của các truyền thuyết đã bao quát đợc các vấn đề trọng đại đặt ra với cộng đồng, dân tộc lúc bấy giờ, đó là:
- Giải thích nguồn gốc giống nòi
- Giải thích tục làm bánh chng, bánh giầy thờ cúng ông bà
- Đề cao thành tựu văn minh buổi ban đầu
- ý thức và ớc mơ về ngời anh hùng chống ngoại xâm
- Giải thích hiện tợng lũ lụt, ca ngợi chiến công dựng nớc
Qua đó, HS đợc giáo dục về truyền thống của dân tộc, ý thức suy tôn giống nòi, cổ vũ tinh thần đoàn kết và trách nhiệm với cộng đồng Đó cũng là những chức năng chính, vai trò lịch sử của thể loại mà truyền thuyết cần đạt
đ-ợc Trong số những truyền thuyết đó, có nhiều truyện mang tính t tởng cao: tác giả Tầm Vu đã gọi đó là những “truyện đứng đầu” trong kho tàng thần thoại (5 truyện), truyền thuyết ngời Việt, tác giả Định Gia Khánh cũng lựa chọn 4 truyện tiêu biểu T… tởng nổi bật của những truyện đó là “yêu nớc
th-ơng nòi – ở trình độ sơ khai nhng đã có những nét tuyệt vời”1 SGK có 3 truyện trong số đó là: Con Rồng cháu Tiên (Truyện họ Hồng Bàng), Sơn Tinh
Thuỷ Tinh, Thánh Gióng Những tác phẩm đó đã khẳng định giá trị của chúng
trong lòng nhân dân qua bao thế hệ và đợc nhân dân sàng lọc, nâng niu, mài rũa, đồng thời chính những tác phẩm ấy đáp ứng tâm t, nguyện vọng, những nhu cầu trực tiếp của ngời dân
Đứng về phơng diện đề tài, các truyền thuyết trong SGK tập trung vào những đề tài trọng tâm của truyền thuyết ngời Việt Nhng xem xét truyền thuyết trong mối quan hệ với lịch sử thì chúng ta thấy truyền thuyết sau thời kì Hùng Vơng chỉ có 01 truyện Phần truyền thuyết thời kì Bắc thuộc, thời kì phong kiến và truyền thuyết về những anh hùng nông dân khởi nghĩa không
đ-ợc giới thiệu Trong khi đó, SGK đã có một truyền thuyết về nguồn gốc dân
Trang 4tộc, sự tôn sùng ngỡng vọng với tổ tiên (Con Rồng cháu Tiên) thì nên thay truyện Bánh chng bánh giầy để diện lựa chọn đợc phong phú toàn diện hơn, cũng bởi vì tác phẩm này nằm trong sự giao thoa về thể loại nên đã gây ra sự tranh luận kéo dài giữa các nhà nghiên cứu
Trong SGK, phần đọc thêm cũng rất hạn chế, số trang và số giờ dành cho công việc này hầu nh không có Cho nên, ngoài kiến thức, ngoài tác phẩm
đợc học trong chơng trình, HS ít có dịp tiếp thu những kiến thức bổ trợ khác
So với SGK trớc đây, SGK hiện hành ít hơn 2 truyện: Mị Châu Trọng Thuỷ–
và Lê Nh Hổ Truyền thuyết đầu là trờng hợp phức tạp cả về chủ đề, kết cấu
và t tởng tác phẩm nên việc đa ra ngoài SGK THCS là hợp lí Truyện thứ hai ở phần đọc thêm mang tính chất bổ sung cho kiểu truyện về ngời tài có tài kì lạ
b Truyện cổ tích
SGK đa vào 5 TCT, trong đó có 2 truyện của nớc ngoài: Cây bút thần (Trung Quốc) và Ông lão đánh cá và con cá vàng Tác giả SGK đã lựa chọn mỗi truyện đại diện cho một kiểu truyện tiêu biểu của TCT:
- Kiểu truyện về nhân vật đội lốt
- Kiểu truyện dũng sĩ
- Kiểu truyện nhân vật thông minh
- Kiểu truyện nhân vật có tài năng kì lạ
Trong 5 truyện đó có 4 truyện là thuộc tiểu loại TCT thần kì, 1 truyện là TCT sinh hoạt (Em bé thông minh) Xét về khía cạnh tiểu loại, SGK không có TCT về loài vật Số lợng tác phẩm của SGK cũ là 10, với sự có mặt đầy đủ của các tiểu loại
c Truyện cời
Truyện cời có 2 tác phẩm: Treo biển và Lợn cới áo mới, trong đó mỗi truyện thuộc một tiểu loại truyện cời là truyện hài hớc (Treo biển) và truyện châm biếm (Lợn cới áo mới)
Truyện Treo biển đã phê phán một cách nhẹ nhành cách ứng xử của anh chủ quán, một ngời thiếu chủ kiến trong công việc Tiếng cời mang tính chất mua vui nhẹ nhàng và nó bật ra từ cả hai phía: ngời góp ý và ngời chủ quán Mỗi ngời góp ý đều chân thành và “có lí” nhng họ chỉ chú ý đến một khía cạnh của tấm biển nên cuối cùng thì cả tấm biển đều không còn lại một chữ nào Qua đó, truyện muốn răn dạy con ngời phải suy xét sự việc, hiện tợng một cách thấu đáo, toàn vẹn Đó là lớp ý nghĩa mang tính triết học của mỗi truyện cời mà khi nắm đợc sẽ khiến câu chuyện trở nên sâu sắc hơn
Truyện Lợn cới áo mới là truyện châm biếm, tác giả dân gian đã khéo léo sắp xếp tình huống để hai nhân vật bộ lộ tính cách khoe khoang của mình
Trang 5Cái tính thích khoe khoang đó đợc đẩy lên mức phóng đại là trong hoàn cảnh vội vã, gấp gáp, họ không lo công việc mà chỉ chú tâm đến việc khoe khoang với ngời khác
Bên cạnh đó, những truyện này có những điểm hạn chế nhất định Khi
đ-ợc hỏi, phần lớn GV cho rằng nên thay các văn bản truyện cời này bởi vì chúng không hấp dẫn, ít gây cời Một là, các câu chuyện này đã quá quen thuộc với các em nên không còn gây hứng thú Thứ hai là các tình huống gây cời không đặc sắc, không bất ngờ: truyện Treo biển có thể đoán trớc kết cục (tơng tự nh truyện Đẽo cày giữa đờng), tình huống đối đáp của truyện Lợn
c-ới áo mc-ới sau khi giảng giải kĩ lỡng các em mc-ới hiểu và lúc đó dù tiếng cời có
bật ra thì cũng mất đi “không khí diễn xớng” của thể loại trong bối cảnh tiếp nhận của HS
Có thể nói rằng, truyện cời vốn là thể loại VHDG rất gần gũi với ngời lao
động, mang tính chất “bình dân” rõ nét Đời sống lao động vất vả và đơn điệu khiến cho ngời nông dân có nhu cầu giải trí, vui đùa Cho nên, tính chất của cái cời dân dã là hết sức hồn nhiên, tơi mới, giầu không khí của đời sống và thậm chí có phần suồng sã, có yếu tố tục (truyện tiếu lâm tạo đợc hứng thú hơn cả là vì thế) Vậy mà những văn bản truyện cời đợc lựa chọn dờng nh là sản phẩm của những nhà nho, dùng t duy suy lí để thể hiện tiếng cời: qua việc
bỏ dần các yếu tố ngôn từ trong cái biển quảng cáo Dạng truyện này cũng…
nh truyện Thắp đèn, xây dựng tình huống dựa trên những luận lí, suy luận Cách t duy đó hình nh xa lạ với tính chất thực tiễn, hồn nhiên của ngời nông dân Việt Nam Hơn nữa, đối tợng của Chơng trình và SGK THCS là các em
HS độ tuổi 12-13, những tiếng cời cũng cần thể hiện đợc sự hồn nhiên và trong trẻo của t duy, của đời sống sinh hoạt của con ngời Cho nên, chúng tôi nghĩ rằng tác giả SGK nên chọn lại bài (ví dụ những truyện vừa hấp dẫn, gây cời vừa có ý nghĩa đấu tranh xã hội nh: Cứ bảo tuổi sửu có hơn không, hay
Diêm Vơng thèm ăn thịt, Đậu phụ làng cắn đậu phù chùa )…
d Truyện ngụ ngôn
Thể loại ngụ ngôn có 4 truyện đợc đa vào SGK Ngữ văn 6, trong đó có 3 tác phẩm giảng văn và một tác phẩm đọc thêm (Đeo nhạc cho mèo) Đây là những truyện ngụ ngôn khá quen thuộc, gắn với các câu thành ngữ trong lời
ăn tiếng nói của dân gian: Đeo nhạc cho mèo, ếch ngồi đáy giếng, Thày bói
xem voi Điều này khiến cho những bài học của truyện ngụ ngôn, những lời… quy châm dễ dàng đợc HS tiếp thu và những cách vận dụng thành ngữ trong cuộc sống giúp cho HS củng cố kiến thức về tác phẩm ngụ ngôn đã học
Trang 6Những bài học đạo lí, bài học ứng xử trong các truyện đó cũng khá đa dạng và sâu sắc: phê phán những kẻ nông cạn mà lại huênh hoang (ếch ngồi
đáy giếng), khuyên con ngời xem xét sự vật một cách toàn diện (Thày bói xem voi), phê phán những ý tởng viển vông, ham sống sợ chết và không tính
đến khả năng thực tế của mình (Đeo nhạc cho mèo); các thành viên trong tập thể tôn trọng và hợp tác với nhau (Chân, Tay, Tai Mắt Miệng) Tuy nhiên chỉ bài học cuối cùng trong số đó là có sự gần gũi với lứa tuổi HS lớp 6 và các em
có thể vận dụng trong thực tế nhiều cũng nh có ý nghĩa giáo dục lối sống, cách c xử của các em Còn những bài học khác mang tính triết học sâu sắc, có khi vợt ra ngoài tầm nhận thức của HS Có lẽ điều đọng lại trong các em lại là những kiến thức ngoài thể loại: sự hấp dẫn, sinh động của thế giới loài vật (trong Đeo nhạc cho mèo) sự hồn nhiên ngộ nghĩnh trong cuộc trò chuyện của các bộ phận cơ thể con ngời (Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng) …
2.2 Ca dao, tục ngữ, chèo
a Ca dao
SGK Ngữ văn 7, tập 1 đã lựa chọn 4 trong số những chủ đề tiêu biểu của ca dao ngời Việt: 17 bài và 14 bài đọc thêm:
+ Tình cảm gia đình (4 bài)
+ Tình yêu quê hơng đất nớc (4 bài)
+ Những bài ca than thân (3 bài)
+ Những bài câu hát châm biếm (4 bài)
Trong SGK chỉ thiếu 2 chủ đề lớn là “bài ca nghề nghiệp” và “ca dao giao duyên” Phần ca dao giao duyên gắn với tình cảm, tình yêu nam nữ không đợc
đa vào vì không phù hợp với lứa tuổi HS THCS Mảng ca dao này sẽ đợc giảng dạy ở lớp 10 THPT
SGK cũ có 45 bài học và 33 bài ca dao đọc thêm về 5 chủ đề : thêm chủ đề
ca dao về tình bạn tình ng– ời tình cảm gắn bó với công việc làm ăn và–
những vật thân thuộc và mảng ca dao sau cách mạng Tất nhiên với số lợng
bài ca dao bằng gần một nửa so với SGK cũ, SGK hiện hành đã đợc giảm tải
về nội dung và thời lợng trên lớp nhng cũng vì thế mà kiến thức về phần ca dao cũng ít hơn, đơn giản hơn Mảng kiến thức ca dao cũng hạn chế hơn, không giới thiệu đợc một cách đầy đủ diện mạo của kho tàng ca dao ngời Việt
Nhng với những chủ đề hiện có trong SGK, HS đợc cung cấp những kiến thức cơ bản về ca dao, về những đặc trng nổi bật của nội dung và hình thức thể loại 17 bài ca dao đợc chọn cũng khá quen thuộc, gần gũi trong tâm trí ngời dân Việt Nam
Trang 7Về chủ đề tình cảm gia đình, SGK có chọn 4 bài, trong đó có 1 bài về
công lao cha mẹ với con cái và lòng biết ơn con cái với cha mẹ (Công cha nh
núi Thái Sơn ); 1 bài về nỗi nhớ th… ơng của con gái với ngời mẹ; 1 bài về nỗi nhớ thơng ông bà; 1 bài về tình anh em ruột thịt Trong chủ đề này, các bài ca dao đã đề cập đến những quan hệ có tính chất phổ biến trong gia đình Việt Nam Đó là những lời ca dao tâm tình, chứa đựng những lời nhắn nhủ về công
ơn sinh thành, về tình cảm thiêng liêng, cao đẹp của con ngời Mỗi bài ca dao
nh là lời đối đáp, trò chuyện giữa các thế hệ trong gia đình nhằm giáo dục truyền thống và nhằm duy trì những mối quan hệ tốt đẹp Những bài ca dao đó cũng có hình thức nghệ thuật giản dị, tuy cũng có sử dụng biên pháp tu từ
nh-ng nhữnh-ng hình ảnh, nhữnh-ng cảm xúc lại hết sức đời thờnh-ng, bình dị:
Ngó lên nuộc lạt mái nhà Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu
Chủ đề này có 4 bài trong phần đọc thêm cũng rất sâu sắc, mang đậm tiếng nói chân thành, tình nghĩa của con ngời về tổ tiên, ông bà Đó cũng là các bài đã đợc học trong SGK cũ Tuy nhiên, số lợng những bài ca dao trong SGK cũ nhiều hơn và đa dạng hơn về nội dung cũng nh hình thức nghệ thuật Trong nhóm ca dao gia đình ở SGK cũ (12 bài), đề cập đến nhiều mối quan hệ hơn (ông bà, cha mẹ, anh em, chồng vợ ) Trong nhiều bài, những dòng đầu… nói về công ơn cha mẹ đối với con cái và sau đó là tình cảm của con cái với cha mẹ (nói về thầy trò cũng nh vậy) Bố cục ấy mang tính chất hô ứng và cũng là một đạo lí trong thực tế đời sống: lòng kính yêu biết ơn ông bà cha mẹ của con cháu là điều tất nhiên và nó cũng bắt nguồn từ sự yêu thơng chăm sóc của ông bà cha mẹ dành cho con cái SGK cũ cũng có những bài nói về tính chất quan hệ anh em, ruột thịt, dòng sau đó đề cập đến những hành động biểu hiện cụ thể của đạo lí, của quan hệ:
Anh em nh thể chân tay Rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần
Những bài ca dao nh vậy giúp HS có sự hình dung một cách đầy đủ và cụ thể về mối quan hệ gia đình, cũng nh tình cảm, trách nhiệm của mỗi thành viên trong gia đình với nhau Những bài ca dao trong SGK hiện hành ít có đợc những u điểm nh vậy Nhu cầu giảm tải là một trong những nguyên nhân khiến dung lợng kiến thức bị thu hẹp Có lẽ SGK đã chọn lựa những bài, những chủ đề gần gũi, những mối quan hệ mà tầm hiểu biết của HS THCS có thể cảm nhận đợc (những bài về quan hệ, tình cảm vợ chồng ở tầm nhận thức cao hơn)
Trang 8Những bài ca dao trong SGK thờng sử dụng biện pháp so sánh: những tình cảm, những mối quan hệ trừu tợng (công cha, nghĩa mẹ, nhớ, yêu nhau ) đ… ợc so sánh với những sự vật lớn lao, cụ thể (núi ngất trời, biển Đông, nuộc lạt, tay chân ) Những biện pháp nghệ thuật đó đã đạt hiệu quả to lớn… trong việc cung cấp kiến thức và biểu hiện tình cảm của nhân vật trữ tình trong những bài ca dao đó
Về chủ đề tình yêu quê hơng, đất nớc: Trong SGK hiện hành, những bài
ca dao thay đổi lớn so với SGK trớc đó: số lợng bài giảm, đa vào những bài khác (giữ lại 2 bài trớc đây: “Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng … và bài “ở
đâu năm cửa nàng ơi?”) SGK có 4 bài trong đó có nhắc đến nhiều địa danh,
“tên núi, tên sông, tên vùng đất với những nét đặc sắc về hình thể, cảnh trí, lịch sử, văn hoá của từng địa danh” 2 Hai bài ca dao đầu là cảnh vật Bắc Bộ, hai bài sau là cảnh vật Trung bộ Ca dao Nam Bộ chỉ xuất hiện một lần trong phần đọc thêm Nh vậy, dù muốn giới thiệu sự giàu có, tơi đẹp của quê hơng
đất nớc thì sự lựa chọn các bài ca dao về tình cảm quê hơng đất nớc nh vậy cũng cha thật toàn diện HS miền Bắc vốn xa lạ với cảnh vật của miền Nam nên nhu cầu tìm hiểu, khám phá một vùng đất mới cũng rất lớn, mặt khác chính bản thân HS miền Nam cũng cần có những bài ca dao về địa phơng mình trong SGK để thể hiện “tình cảm, lòng tự hào đối với con ngời và quê
h-ơng đất nớc” 3 Trong SGK cũ có 7 bài ca dao thì có 2 bài về địa danh Nam
Bộ Theo chúng tôi, SGK Ngữ văn 7 nên có sự lựa chọn mang tính chất toàn diện hơn
Mảng ca dao này, tác giả SGK cũng chọn những bài có dung lợng lớn: Bài thứ nhất có 12 dòng (6 cặp lục bát), bài 2 và 4 có 4 dòng Có lẽ ngời viết muốn giới thiệu thật nhiều sự giàu đẹp của những miền quê Việt Nam, qua đó giáo dục tinh thần yêu nớc, truyền thống và sự gắn bó của con ngời với mỗi mảnh đất mà mình sinh ra và lớn lên Đồng thời, những bài ca dao này cũng thể hiện đợc đặc trng của ca dao là cấu trúc đối đáp của những câu hát trữ tình giao duyên Bởi vì, những bài ca dao về quê hơng đất nớc cũng là một bộ phận trong mảng ca dao lớn hơn – ca dao giao duyên Đó là những lời mở đầu, lời giới thiệu trong mỗi cuộc hát, trong mỗi cuộc gặp gỡ, cho nên trong mỗi bài
ca dao về chủ đề quê hơng đất nớc thấp thoáng bóng của những chàng trai, cô gái Bức tranh cảnh của quê hơng đất nớc làm nền cho những cuộc trò chuyện,
đối đáp của họ, qua đó, mỗi ngời bộc lộ niềm tự hào, tình yêu với quê hơng
đất nớc
Bên cạnh đó, những bài ca dao này gắn với địa danh và lịch sử Cho nên, trong mỗi hình ảnh, mỗi địa danh chứa đựng bề dày của lịch sử, của truyền
Trang 9thống địa phơng SGK Ngữ văn 7, tập 1 cũng đã chú thích khá đầy đủ những
địa danh, những sự kiện lịch sử trong các bài 4 Việc ghi nhớ những sự kiện đó
sẽ giúp HS hiểu các bài ca dao và có tác dụng giáo dục những truyền thống quý báu, những nét đẹp của mỗi vùng đất mà ca dao đề cập đến
Về chủ đề than thân: Đây là một trong những chủ đề lớn nhất của ca dao
ngời Việt, gắn liền với bản chất trữ tình của ca dao: là lời tâm tình, bộc lộ, giãi bày tình cảm của ngời lao động Những bài ca dao này “ngoài ý nghĩa than thân, đồng cảm với cuộc đời đau khổ, đắng cay của ngời lao động, những câu hát này còn có ý nghĩa phản kháng, tố cáo xã hội” 5
SGK cũ gọi đó là ca dao về: Thân phận ngời lao động nghèo khổ trong
xã hội cũ Trong 8 bài của SGK cũ, sách Ngữ văn 7, tập 1 chỉ giữ lại một bài
ca dao (Bài “số 4 Thơng thay thân phận con tằm” ), đ… a vào hai bài mới:
+ Nớc non lận đận một mình
Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay
Ai làm cho bể kia đầy Cho ao kia cạn cho gầy cò con + Thân em nh trái bần trôi
Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu
Phần đọc thêm cũng chỉ có 4 bài ca dao (đã từng có trong SGK cũ) Với một chủ đề lớn và quan trọng nh vậy thì sự có mặt của 3 bài ca dao là quá ít
Điều này không chỉ gây khó khăn cho việc giới thiệu những nội dung tình cảm đa dạng, sinh động của con ngời mà còn gây khó khăn cho các thao tác phân tích, tìm hiểu (bởi vì tìm hiểu ca dao cần sử dụng phơng pháp hệ thống, giảng theo cấu trúc của những nhóm ca dao cùng loại) Trong tình hình giáo viên thiếu t liệu tham khảo nh hiện nay thì việc cung cấp những văn bản ca dao đầy đủ phong phú hơn là điều cần thiết
Về chủ đề ca dao cời cợt: SGK hiện hành giữ lại bài số 1, số 3, số 6
(Cái cò lặn lội bờ ao Số cô chẳng giầu thì nghèo Cậu cai nón dấu lông… …
gà”) trong tổng số 8 bài ca dao của SGK cũ Nh SGK Ngữ văn 7 nhận xét,
mảng ca dao này “thể hiện khá tập trung nét đặc sắc của nghệ thuật trào lộng dân gian Việt Nam Qua các hình ảnh ẩn dụ, tợng trng, biện pháp nói ngợc và phóng đại những câu hát châm biếm ấy đã phơi bày các sự mâu thuẫn, phê… phán thói h tật xấu của những hạng ngời và sự việc đáng cời trong xã hội” 6 Bài số 1 có tính chất chế giễu những hạng ngời nghiện ngập, lời biếng trong gia đình và xã hội Hình thức châm biếm cũng đặc sắc ở chỗ: lời giới thiệu có tính chất giao duyên lại mang phong cách trào phúng, khiến ngời đọc
Trang 10bất ngờ, thủ pháp đối lập cũng phát huy hiệu quả khi đặt nhân vật trào phùng – chú tôi nghiện ngập đó – bên cạnh “cô yếm đào”
Bài số 2 là hình thức nhại lời của thày bói “phán” với ngời đi xem bói Tác giả dân gian không cần bình luận gì nhng tiếng cời bộc lộ ra từ những mâu thuẫn trong cách nói của thày bói với hiện thực khách quan: tất cả lời thày bói đều có tính chất nớc đôi là nói dựa Hình thức trào lộng này hết sức thú vị và bất ngờ, theo thủ pháp “gậy ông đập lng ông”
Bài 3 phê phán những hủ tục ma chay trong xã hội cũ, tuy rằng tàn tích này vẫn còn nhng không phải HS nào cũng có những hiểu biết về những vấn
đề đó để hiểu nội dung ẩn dụ của bài ca dao Bài ca dao sử dụng biện pháp ẩn
dụ, mỗi loài vật biểu trng cho một loại ngời trong xã hội, dùng thế giới con vật
để nói thế giới con ngời Yêu cầu tìm sự liên tởng này cũng là vấn đề hấp dẫn nhng khó khăn với HS Còn bài số 4 là một định nghĩa về “cậu cai”, là nhân vật của chế độ cũ thờng xuyên sách nhiễu dân chúng…
b Thể loại tục ngữ
Tục ngữ có hình thức ngắn gọn nhng chứa đựng nội dung to lớn, lời ít, ý nhiều Các vế của câu đối xứng nhau về cả hình thức và nội dung và sử dụng vần
l-ng là chủ yếu Tục l-ngữ sử dụl-ng cách nói ból-ng bảy, giàu hình ảnh
Tục ngữ đợc giới thiệu ở SGK Ngữ văn 7 tập 2, với 2 chủ đề:
- Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất (8 câu + 7 câu đọc thêm)
- Tục ngữ về con ngời và xã hội (9 câu + 11 câu đọc thêm)
Chủ đề thứ nhất có thể chia làm hai nhóm: Tục ngữ về thiên nhiên đúc
kết kinh nghiệm quan sát và đoán định thời tiết; những câu tục ngữ về lao
động sản xuất (mỗi phần 4 câu), đúc kết kinh nghiệm trồng trọt và chăn nuôi Những câu tục ngữ này thể hiện những kinh nghiệm về các nhìn nhận, quan sát thiên nhiên của nhân dân về thiên nhiên, lao động sản xuất Trong mảng nội dung này, tục ngữ đúc kiết kinh nghiệm quan sát về thiên nhiên mang tính chất thời điểm và địa điểm cụ thể Do đó, sự vận dụng kinh nghiệm của tục ngữ vào đời sống cũng phải chú ý đến sự phù hợp đó Chẳng hạn, câu
“Đêm tháng năm cha nằm đã sáng, ngày tháng mời cha cời đã tối” là kinh nghiệm về thời tiết của miền Bắc cho nên việc áp dụng kinh nghiệm này ở các miền khác có lẽ không phù hợp Còn câu 2, 3, 4 tổng kết những hiện tợng mang tính chất quy luật
Nhóm thứ hai là những câu về lao động sản xuất Những câu tục ngữ đó
là kinh nghiệm của ông cha đúc rút trong quá trình lao động sản xuất, là những kinh nghiệm mang cách đánh giá chủ quan của con ngời Qua đó,