Nhân thân người phạm tội trên địa bàn thành phố hồ chí minh

Mục đích nghiên cứu Luận án có mục đích làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn nhân thânngười phạm tội trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, từ đó chỉ rõ thực trạng cácđặc điểm của nhân

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Hồ Trọng Ngũ

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kếtquả phân tích trong luận án hoàn toàn trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào trước đây Tôi xin chịu hoàn toàntrách nhiệm về kết quả nghiên cứu trong luận án của mình

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 24 tháng 5 năm

2019 Tác giả

Phạm Uyên Thy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 7

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 7

1.2 Những nghiên cứu trong nước 14

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án 23

1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục được nghiên cứu trong Luận án 24

Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI 27

2.1 Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa nghiên cứu nhân thân người phạm tội 27

2.2 Những hiện tượng xã hội tiêu cực tác động đến quá trình hình thành nhân thân người phạm tội 49

2.3 Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội 58

Chương 3: THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG HIỆN TƯỢNG TIÊU CỰC TÁC ĐỘNG HÌNH THÀNH NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 63

3.1 Thực trạng tình hình tội phạm tại Thành phố Hồ Chí Minh 63

3.2 Thực trạng nhân thân người phạm tội tại Thành phố Hồ Chí Minh 72

3.3 Thực trạng những hiện tượng xã hội tiêu cực tác động đến sự hình thành nhân thân người phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 84

3.4 Nhận xét đánh giá chung 107

Chương 4: DỰ BÁO VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÒNG NGỪA TỘI PHẠM TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ KHÍA CẠNH NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI 113

4.1 Dự báo về xu hướng của các yếu tố tác động đến sự hình thành đặc điểm nhân thân người phạm tội tại Thành phố Hồ Chí Minh 113

4.2 Những giải pháp loại bỏ những hiện tượng tiêu cực tác động từ môi trường sống 121

4.3 Những giải pháp khắc phục, dần loại bỏ những hiện tượng tiêu cực từ nhânthân người phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh 137

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ

TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

: Viện kiểm sát nhân dân: Viện kiểm sát nhân dân Tối cao

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu nguyên nhân của tội phạm từ việc phân tích những đặc điểmnhân thân người phạm tội sẽ giúp cho Nhà nước nói chung kịp thời đề ra nhữngchính sách pháp luật phù hợp, nhằm giảm bớt những mâu thuẫn trong xã hội, đưa ranhững biện pháp phòng ngừa xã hội phù hợp, giúp cho công tác đấu tranh chống tộiphạm đạt được những kết quả bền vững, làm cơ sở xã hội để giảm tỷ lệ tội phạmtrong khi vẫn bảo đảm mục tiêu phát triển kinh tế, giữ nền chính trị ổn định nhất là

ở những thành phố lớn có vai trò trọng điểm trong nền kinh tế quốc dân

Về mặt lý luận, nhân thân người phạm tội là một đề tài được nhiều ngànhkhoa học quan tâm nghiên cứu Hiện nay, có nhiều biện pháp đồng bộ được sửdụng nhằm phòng ngừa tình trạng phạm tội đang gia tăng, trong đó các biện pháptác động ảnh hưởng tới nhân thân người phạm tội Nghiên cứu nhân thân ngườiphạm tội cho phép chỉ ra quá trình hình thành những đặc điểm nhân thân tiêu cựccủa người phạm tội, chỉ ra quá trình hình thành các nguyên nhân và điều kiện củatội phạm, bên cạnh đó nghiên cứu về nhân thân người phạm tội cũng cho phépchỉ ra sự chuyển biến các đặc điểm nhân thân người phạm tội làm biến đổi thànhcác nguyên nhân và điều kiện hình thành tội phạm Từ đó, có thể phân loại từngđặc điểm nhân thân để có các hệ thống biện pháp phòng ngừa theo từng loại tội,từng nhóm đối tượng hiệu quả từ góc độ nhân thân người phạm tội

Về mặt thực tiễn, Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm chính trị - xã hộilớn của cả nước, là đầu cầu các hoạt động kinh tế của đất nước, với diện tích2.095,06 km², có 19 quận nội thành và 5 huyện ngoại thành Theo thống kê củaTổng cục Thống kê năm 2016, dân số Thành phố Hồ Chí Minh có khoảng9.224.000 người, nhưng căn cứ trên số lượng dân cư không đăng ký và dân nhập

cư, có khoảng hơn 14 triệu người, mật độ dân số 3.809 người/km² Đặc trưng dân

cư tại Thành phố Hồ Chí Minh phân bố không đều, tập trung chủ yếu ở các quậnnội thành Với vị thế là trung tâm hoạt động kinh tế xã hội, Thành phố Hồ ChíMinh luôn được Nhà nước ưu tiên nhiều chính sách và chủ trương phát triển kinh

tế xã hội, là cơ sở để Thành phố Hồ Chí Minh kêu gọi các nguồn đầu tư,

đây cũng là nguồn giải quyết việc làm của người dân Trong những năm qua, với

sự phát triển vượt bậc về kinh tế, chất lượng đời sống của người dân ngày càngnâng cao, bên cạnh những thành tựu phát triển kinh tế đạt được, Thành phố HồChí Minh đang đối mặt với hàng loạt vấn đề xã hội, điển hình là tình hình giatăng tội phạm xảy ra ngày càng nhiều và diễn biến ngày càng phức tạp Một bộphận nhân dân có đời sống kinh tế khó khăn, không việc làm hoặc việc làmkhông ổn định; sự phân hóa giàu nghèo và sự xâm nhập văn hóa độc hại, lối sốngthực dụng, các tệ nạn xã hội ngày càng tăng… đang làm cho tình hình trật tự antoàn xã hội hết sức phức tạp, là điều kiện thuận lợi làm phát sinh tội phạm trênđịa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

Tuy nhiên, việc nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội trên địa bànThành phố Hồ Chí Minh mới chỉ dừng lại ở mức độ cá nhân, mà yêu cầu củacông cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm đòi hỏi việc nghiên cứu nhân thânngười phạm tội phải khái quát ở mức độ nhóm và cao hơn là mức độ tình hìnhtội phạm, để nhận thức đúng nhất nguyên nhân của tình hình tội phạm và đề xuấtđược các giải pháp phòng ngừa tình hình tội phạm một cách hữu hiệu nhất vàmong muốn góp phần làm giảm tình hình tội phạm, vì vậy nghiên cứu sinh chọn

đề tài "Nhân thân người phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh", để làm

đề tài luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án có mục đích làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn nhân thânngười phạm tội trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, từ đó chỉ rõ thực trạng cácđặc điểm của nhân thân tiêu cực của người phạm tội trên địa bàn Thành phố HồChí Minh và những hiện tượng xã hội tiêu cực trong đời sống kinh tế xã hội tácđộng làm hình thành nhân thân người phạm tội; qua đó đề xuất xây dựng nhữnggiải pháp phòng ngừa tội phạm bằng cách hạn chế, khắc phục, loại bỏ các hiệntượng tiêu cực tác động hình thành đặc điểm nhân thân tiêu cực của người phạmtội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian tới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích nghiên cứu nói trên, Luận án có những nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước và nước ngoài về nhânthân người phạm tội để xác định các vấn đề kế thừa, tiếp thu và những vấn đềcần tiếp tục nghiên cứu và làm rõ trong luận án

- Hệ thống hoá, phân tích các vấn đề lý luận liên quan đến đề tài nghiêncứu như nhân thân con người, nhân thân người phạm tội, các đặc điểm của nhânthân người phạm tội làm nền tảng lý luận và phương pháp luận cho Luận án

- Khảo sát, đánh giá thực trạng đặc điểm nhân thân người phạm tội trênđịa bàn thành phố Hồ Chí Minh, chỉ ra những đặc điểm tiêu cực nào tác độnghình thành đặc điểm nhân nhân thân tiêu cực của người phạm tội trên địa bànThành phố Hồ Chí Minh

- Đề xuất các giải pháp phòng ngừa hiệu quả tình hình phạm tội trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh từ góc độ nhân thân người phạm tội

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận án là những vấn đề lý luận và thực tiễn nhân thân người phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2009 – 2018

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu là những vấn đề lý luận nhân thân người phạm tội dướigóc độ chuyên ngành tội phạm học và phòng ngừa tội phạm dựa trên thực tiễntình hình tội phạm tại Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2009 - 2018 với hainhóm tội là các tội phạm về ma túy và các tội xâm phạm sở hữu, do hai nhóm tộinày chiếm tỷ lệ cao (76,5%) trên tổng số vụ án đưa ra xét xử hình sự tại Thànhphố Hồ Chí Minh

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Luận án nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng,Nhà nước về đấu tranh phòng, chống tội phạm trong quá trình xây dựng nhà

-nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, áp dụng và bảo vệ pháp luật trong thời kỳ đổimới liên quan đến nhân thân người phạm tội làm phương pháp luận nghiên cứu.

4.2 Các phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương phápphân tích và tổng hợp, phương pháp hệ thống, phương pháp luật học so sánh,phương pháp lịch sử cụ thể, phương pháp thống kê… Phương pháp nghiên cứugián tiếp thông qua tổng hợp và phân tích tài liệu, phương pháp nghiên cứu trựctiếp thông qua khảo sát thực tế, tiếp xúc và trao đổi trực tiếp với các nhà nghiêncứu, cũng như phỏng vấn trực tiếp người phạm tội tại trại giam Chí Hòa, Thànhphố Hồ Chí Minh

- Phương pháp thống kê: Phương pháp này được sử dụng và thu thập sốliệu thống kê về tội phạm, các báo cáo tổng kết, các số liệu thống kê, các bảnán… của Viện kiểm sát nhân dân và Toà án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh

để phân tích và làm rõ các đặc điểm của nhân thân người phạm tội, từ đó chỉ racác yếu tố tác động và hệ thống các giải pháp nhằm loại bỏ, ngăn chặn các yếu tốtiêu cực này ra khỏi đời sống xã hội

- Phương pháp nghiên cứu điển hình: Luận án sử dụng phương pháp nàynhằm đánh giá các bản án điển hình về tội phạm ma tuý và xâm phạm sở hữu đãđược Toà án nhân thành phố Hồ Chí Minh xét xử điển hình nhất trong giai đoạn

2009 - 2018, nhằm phản ánh về tính chất, mức độ, đặc điểm của nhân thân ngườiphạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

- Phương pháp so sánh: Trong luận án, phương pháp này được sử dụng để

so sánh tình hình nhân thân người phạm tội trong địa bàn Thành phố Hồ ChíMinh so với vùng miền khác

- Phương pháp chuyên gia: Phương pháp này được sử dụng trong luận án

để tiến hành các buổi trao đổi các ý kiến chuyên gia, với những người có kinhnghiệm, với Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán… để làm rõ hơn về thựctrạng phòng ngừa tội phạm từ khía cạnh nhân thân người phạm tội trên địa bànThành phố Hồ Chí Minh

- Phương pháp điều tra xã hội học: Phương pháp này đươc thực hiện bằngcác bảng hỏi đối với người phạm tội đang bị giam giữ tại trại giam Chí Hòa Mụcđích nghiên cứu nhằm khảo sát thực trạng các đặc điểm nhân thân người phạmtội, các nguyên nhân dẫn đến họ thực hiện hành vi phạm tội và khả năng phòngngừa tái phạm tội.

5 Những đóng góp mới về khoa học của Luận án

Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện, có hệ thống về

“Nhân thân người phạm tội trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh” dưới góc độ tộiphạm học và phòng ngừa tội phạm Những điểm mới của luận án thể hiện:

Thứ nhất, sử dụng phương pháp nghiên cứu tiếp cận liên ngành luật học

để giải quyết các vấn đề trọng tâm của luận án, đặc biệt là cách tiếp cận triết họcpháp luật; tâm lý học tội phạm kết hợp với các phương pháp nghiên cứu cụ thể,luận án phân tích, đánh giá làm rõ đặc điểm nhân thân người phạm tội trên địabàn Thành phố Hồ Chí Minh;

Thứ hai, phân tích làm rõ những đặc trưng của nhân thân người phạm tộitrên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh có tính đến yếu tố địa lý học tội phạm (đặcthù của nhân thân người phạm tội trong mối liên hệ với yếu tố dân số, văn hóa,phong tục, truyền thống, lối sống );

Thứ ba, phân tích làm rõ những tác động từ môi trường gia đình, nhàtrường, bạn bè… trong việc hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực củangười phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2009 - 2018;

Thứ tư, chỉ ra điểm khác biệt của đặc điểm nhân thân người phạm tội giữacác nhóm tội khác nhau trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh;

Thứ năm, kiến nghị được những giải pháp tăng cường phòng ngừa tộiphạm trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh từ góc độ nhân thân người phạm tội;

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Kết quả nghiên cứu của luận án có ý nghĩa quan trọng trên khía cạnh lýluận và thực tiễn trong công tác phòng ngừa tội phạm nói chung và công tácphòng ngừa tội phạm tại Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng

6.1 Ý nghĩa lý luận

- Dựa trên sự phân tích làm rõ lý luận về nhân thân người phạm tội và ứngdụng vào thực tiễn tình hình tội phạm trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh,Luận án góp phần bổ sung thêm lý luận khoa học tội phạm học và phòng ngừatội phạm nói chung cũng như lý luận về nhân thân người phạm tội

- Đề tài là một công trình góp phần bổ sung thêm phương pháp tiếp cận từviệc nghiên cứu thực tiễn nhân thân người phạm tội khái quát thành lý luậnphòng ngừa tình hình tội phạm

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Những giải pháp được đề xuất trong đề tài sẽ là tài liệu có giá trị giúp các cơquan áp dụng pháp luật tham khảo, nghiên cứu và vận dụng nhằm nâng cao hiệu quảcủa hoạt động phòng, chống tội phạm trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

Những kết quả nghiên cứu trong Luận án góp phần bổ sung thêm tài liệutham khảo trong nghiên cứu, học tập của các cơ sở đào tạo luật và góp phần bổsung, hoàn thiện lý luận nhân thân người phạm tội chuyên ngành tội phạm họcnói chung và lý luận phòng, chống tội phạm nói riêng

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục, luận án được kết cấu gồm 4 chương, cụ thể như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Những vấn đề lý luận cơ bản về nhân thân người phạm tộiChương 3 Thực trạng và những hiện tượng tiêu cực tác động hình thành nhân thân người phạm tội trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh

Chương 4 Dự báo và các giải pháp phòng ngừa tội phạm trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh từ khía cạnh nhân thân người phạm tội

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Có rất nhiều công trình nghiên cứu về nhân thân người phạm tội tiếp cận

ở nhiều góc độ khác nhau Để có thể nghiên cứu nhân thân người phạm tội trênđịa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, nghiên cứu sinh đã tham khảo các công trình nghiên cứu trên thế giới, cụ thể như sau:

1.1.1 Nhóm các công trình nghiên cứu về các vấn đề lý luận nhân thân người phạm tội

Trong cuốn sách “Vì sao họ phạm tội? Tình trạng thanh, thiếu niên phạm

tội ở các nước tư bản chủ nghĩa” của Melinikova E.B [112]: Trong tác phẩm này,

nhà tội phạm học người Nga đã chỉ ra những nguyên nhân chủ yếu của tình hìnhtội phạm trong xã hội tư bản và cho rằng hoàn cảnh vật chất và sự chênh lệch lớngiữa giàu và nghèo là những yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành cách xử sựcủa người phạm tội, đặc biệt là đối với người chưa thành niên, trong khi đóngười chưa thành niên lại chưa được đặt vào trong các mối quan hệ xã hội phứctạp, không có kinh nghiệm sống, không có nghề nghiệp… Theo Melinikova E.B,bối cảnh xã hội và tình hình tội phạm cũng liên quan tới nhau, đó là các hình ảnhtrên truyền hình về phong cách, lối sống sử dụng bạo lực, vũ khí… tất cả các yếu

tố này đều ảnh hưởng tới sự hình thành thói quen, nhu cầu, nhân cách của ngườichưa thành niên phạm tội

Cuốn sách “Cơ sở lý luận của việc phòng ngừa tội phạm” của G.M.

Mikovskij (bản dịch của Viện thông tin Khoa học xã hội - 1982) [113]: nghiêncứu chuyên sâu về lý luận phòng ngừa tội phạm, tác giả đưa ra hệ thống các biệnpháp phòng ngừa chung và riêng áp dụng đối với các đối tượng phạm tội cụ thể.Các giải pháp được xây dựng trên nguyên tắc loại trừ các yếu tố tiêu cực tácđộng đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực cũng như động cơ, mục đích của người phạm tội

Trong cuốn sách “Youth crime and youth culture in the inner city” (Tội

phạm thanh, thiếu niên và văn hóa giới trẻ trong khu vực nội thành) của Sanders,

Bill [118]: Trong công trình này, tác giả phân tích xu hướng gia tăng tình hình tộiphạm do thanh, thiếu niên thực hiện ở thành phố của xã hội hiện đại, làm rõ động

cơ, thái độ của người phạm tội và tác động của môi trường kinh tế - xã hội đốivới sự hình thành các đặc điểm về nhân thân của người phạm tội… Các tác giảtập trung nghiên cứu làm rõ động cơ, thái độ của những người phạm tội và vaitrò của môi trường kinh tế xã hội tác động đến quá trình hình thành các đặc điểmnhân thân người phạm tội Nghiên cứu có ý nghĩa rất lớn trong việc xác định cácnguyên nhân của hành vi phạm tội xuất phát từ đặc điểm nhân thân thanh thiếuniên phạm tội, trong đó có tội xâm phạm sở hữu

Trong cuốn sách “An introduction to Crime and Criminology” (Giới thiệu

về tội phạm và tội phạm học) của Hennessy Hayes và Tim Prenzler [103]: Đây làcông trình chuyên khảo nghiên cứu về tình hình tội phạm và nhân thân ngườiphạm tội, trong đó các tác giả đã chỉ ra nguyên nhân và điều kiện của tội phạmchịu ảnh hưởng lớn bởi các yếu tố tiêu cực, như từ phía người bị hại, từ môitrường xã hội, môi trường giáo dục, từ chính sách pháp luật Đây là tác phẩm có

ý nghĩa khoa học đối công tác phòng ngừa tội phạm từ khía cạnh nhân thânngười phạm tội, trong tác phẩm tác giả đã đưa ra chiến lược và các phương phápđấu tranh phòng, chống một số loại tội phạm cụ thể

Trong cuốn sách “Crime prevention – Theory and Practice” (Phòng ngừa

tội phạm - Lý luận và thực tiễn) của Stephen R Schneider [122]: Trong tác phẩmtác giả nhấn mạnh các vấn đề lý luận về phòng ngừa tội phạm, các tình huốngphòng, chống tội phạm thông qua thiết kế môi trường… tác giả đã dựa trênnguyên tắc loại trừ các yếu tố tiêu cực từ môi trường là nguyên nhân tác độnghình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực ở người phạm tội Đây là tác phẩm

có ý nghĩa khoa học trong việc xác định các yếu tố tiêu cực từ môi trường kinh tế

xã hội tác động, hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực ở người phạm tội

Trong cuốn sách “White - Collar Crime and Criminal Careers Specifying

a Trajectory of Punctuated Situational Offending” (Tội phạm cổ cồn trắng và xu

hướng phạm tội ở độ tuổi thanh thiếu niên), của Nicole Leeperpiquero vàMichail L.Benson [116]: Là một trong các công trình nghiên cứu chuyên sâu về

tội phạm học Các tác giả cho rằng những học thuyết trước đây về tội phạmkhông chú ý đến kiểu tội phạm thuộc gia đình quyền thế và giàu có, là kiểu tộiphạm có những đặc trưng khác biệt với những dạng tội phạm vị thành niên và tộiphạm đường phố, được coi là đặc trưng tồn tại trong xã hội Trong đó tội phạm

vị thành niên, gồm những người có hành vi chống đối xã hội rất sớm và tiếp tụcphạm tội trong suốt thời kỳ thành niên; còn tội phạm đường phố, gồm nhữngngười lúc thơ ấu không có dấu hiệu chống đối xã hội, nhưng sau đó phạm tộitrong suốt thời thanh niên Các tác giả cho rằng theo các nhà nghiên cứu, mỗingười có thể có một quỹ đạo phạm tội gồm các khía cạnh tương quan với nhau:

sự bắt đầu của tội phạm, quá trình hoạt động tội phạm và sự chấm dứt tội phạm,với hầu hết mọi người, các hành vi liên quan đến tội phạm thường bắt đầu giữanhững năm của tuổi thanh thiếu niên (15 đến 17 tuổi), một số khác (ít hơn) chấmdứt hoạt động tội phạm muộn hơn (những năm đầu của tuổi 20) và không thựchiện tội phạm sau 25 tuổi

Các tác giả đồng tình với sự giải thích của Moffitt (1993) về hai loại tộiphạm chuyên nghiệp và tội phạm tức thời, trên có sở kết hợp giữa các yếu tố sinhhọc và xã hội học khi cho rằng sự tương tác của yếu tố môi trường như bị ngượcđãi hoặc thiếu sự chăm sóc của cha mẹ, đối với sự thiếu hụt, rối loạn về thầnkinh sẽ làm cho trẻ con trở nên khó phục tùng và khó dạy dỗ Trong thời kỳchuẩn bị trưởng thành (khoảng từ 14 đến 18 tuổi), trẻ em có xu hướng thích độclập và muốn được cư xử như người lớn Trong khi đó, cha mẹ, thầy cô và xã hộilại nghĩ rằng chúng không thể tự chủ được và tiếp tục đặt ra giới hạn để gò bóhành vi và tự do của trẻ, dẫn tới trẻ thường chống lại cách đối xử này khi cốchứng minh có thể thật sự độc lập và kết quả dẫn đến là đã phạm một số lỗi nhưhút thuốc, uống rượu, quan hệ tình dục trái phép hoặc có hành động cố ý khác Tội phạm hạn chế ở tuổi thành niên chính là sự bắt chước cách cư xử của nhữngtội phạm bền bỉ Khi có sự trưởng thành về tuổi tác, nhu cầu và sự lôi cuốn của

sự phạm lỗi ngày càng giảm đi và dần dần sẽ chấm dứt tham gia các hoạt độngtội phạm Sự chuyển từ giai đoạn thanh thiếu niên sang giai đoạn

trưởng thành, có thể dẫn tới một trong các khả năng: Một số vị thành niên tiếp tục phạm tội, một số khác sẽ chấm dứt hành vi chống đối xã hội

Nghiên cứu còn cho thấy, sự phạm tội thời thơ ấu có ảnh hưởng tới giaiđoạn trưởng thành: Ở một số người chưa thành niên có cách cư xử chống lại xãhội sẽ tiếp tục nếu thiếu sự kiểm soát của xã hội, nhưng ở một số khác lại vượtqua được hoàn cảnh không tốt để sống bình thường sau khi trải qua bước ngoặckhác, như hôn nhân hạnh phúc, công việc ổn định hoặc tham gia quân đội Cóthể thấy đây là một công trình đề cập khá sâu đến các nguyên nhân hình thànhcác đặc điểm nhân thân xấu của những người chưa thành niên phạm tội

Nhằm xây dựng cơ sở lý luận sâu sắc khi nghiên cứu nhân thân người phạmtội, bên cạnh việc tham khảo các công trình nghiên cứu lý luận về nhân thân ngườiphạm tội, nghiên cứu sinh đã tham khảo thêm một số quan điểm về tội phạm họcnói chung đề cập trong các trường phái, học thuyết khác nhau trên thế giới

Trường phái nhân chủng học luật hình sự Ý thế kỷ XIX: Hạt nhân củatrường phái sinh học hình sự Ý là học thuyết của Lombroso trong “DerVerbrecher”- “Người phạm tội”, năm 1876 về người phạm tội bẩm sinh, tức làngười có biểu hiện phạm tội từ khi sinh ra căn cứ về cấu tạo cơ thể, đối vớingười này trước sau gì cũng phạm tội, không cải tạo được và bất chấp điều kiệntác động của xã hội Đến năm 1889, công trình nghiên cứu “Những nguyên nhân

và cuộc đấu tranh” đã điều chỉnh học thuyết này và khẳng định chỉ 1/3 số ngườiphạm tội do bản tính quyết định và không thể cải tạo, nên chỉ áp dụng hình phạtchung thân và tử hình

Trường phái xã hội học luật hình sự Pháp thế kỷ XIX là trường phái cóquan điểm đối lập với trường phái nhân chủng học luật hình sự Ý Trường pháinày chủ yếu nghiêng về tính quyết định của môi trường sống, của xã hội đối với

thực trạng nhân thân người phạm tội ở nước ngoài mà nghiên cứu sinh thamkhảo có thể kể đến như:

Cuốn sách “Crime and criminology in Japan” (tạm dịch: Tội phạm và tộiphạm học ở Nhật Bản hiện đại) của Can Ueda, Giáo sư, tiến sĩ luật học, TrườngĐại học Tổng hợp Ritsumeikan được dịch từ bản dịch tiếng Nga của Nhà xuấtbản Tiến Bộ, Moskva, năm 1989 do Nhà xuất bản Công an nhân dân ấn hànhnăm 1994 Trong cuốn sách này, nhà tội phạm học người Nhật cho rằng tội phạmhọc không phải là khoa học duy nhất nghiên cứu tội phạm, mà là đối tượng củamột số ngành khoa học khác như: Luật hình sự, Luật tố tụng hình sự, Xã hội học,

Tâm lý học….Theo Can Ueda “Tội phạm học là khoa học nghiên cứu tội phạm

và đề ra các biện pháp đấu tranh, phòng chống” Tác phẩm đã nghiên cứu

chuyên sâu về nguyên nhân, điều kiện của tội phạm, đưa ra các đặc điểm nhânthân của tội phạm đặc trưng ở Nhật Bản, như đặc điểm về giới tính, lứa tuổi:Trong số phụ nữ phạm tội bị cảnh sát bắt giữ có 42,3% là nữ vị thành niên(1980); trung bình cứ 100.000 người dân trên 15 tuổi thì có 65,6 người phạm tội,trong số những người bị bắt giữ vì phạm tội năm 1981 có 0,7% người bị tổn hạn

về thần kinh, sự bất thường nhiễm sắc thể giới tính và tội phạm không có mốiquan hệ với nhau Đây là đặc điểm của tội phạm để nghiên cứu sinh tham khảo,

so sánh, làm sáng tỏ các đặc điểm nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu.Khi nghiên cứu về tình trạng bạo lực trong trường phổ thông Can Ueda cho rằng

“tình trạng các nhóm lưu manh càn quấy đe doạ học sinh và các thầy cô, hành viphạm tội của chúng đã gây ra thương tích, chết người và các thiệt hại khác Cácnhóm càn quấy có tới 95% các em học sinh hư hỏng tham gia, nguyên nhântrước hết là sự dồn nén tâm lý và hình thành ý thức phá hoại, một số do rèn luyệnkém trở nên lỗ mãng, ngỗ ngược, do ảnh hưởng của phim ảnh, sách báo, bao lụcrùng rợn, sự đô thị hoá nhanh, phá vỡ xã hội truyền thống làm phát triển tư tưởng

cá thể, thói ích kỷ” [Can Ueda 1989 Crime and criminilogy in Japan, TrườngĐại học Tổng hợp Ritsumeikan, (dịch từ bản dịch tiếng Nga của Nhà xuất bảnTiến Bộ), Moskva] [94]

Trong cuốn “Street Robbery” (Cướp giật trên đường phố, Tạp chí Viện An

ninh và Khoa học tội phạm, ISSN: 2050-4853, năm 2012) của Lisa Tompson[109]: Trong bài viết, tác giả đã phân tích và rút ra kết luận cướp giật trên đườngphố là việc sử dụng hoặc đe dọa vũ lực để cướp tài sản từ một người trong khônggian công cộng; chỉ ra một số đặc trưng của tội phạm này như: xảy ra vào nhữngthời điểm cụ thể; trong không gian công cộng ngắn gọn; nạn nhân thường làngười mới giao dịch ở các cây ATM, cửa hàng tiện lợi, nhà hàng thức ăn nhanhhoặc lưu thông trên đường có mang theo tài sản Trên có sở đó, tác giả đưa ra cácbiện pháp phòng ngừa đối với tội cướp giật trên đường phố và các yêu cầu đặt rađối với hệ thống pháp luật trong phòng ngừa tội phạm này

Công trình “Race, crime, and justice” (Tạm dịch: Chủng tộc, tội phạm vàcông lý) của các tác giả Shaun L.Gabbidon và Helen Taylor Greene, Nhà xuấtbản Routledge, New York, năm 2005 Công trình có sự tham gia của nhiều họcgiả tên tuổi với 15 chuyển khảo nghiên cứu các khía cạnh khác nhau của tìnhhình tội phạm Đặc biệt là chuyên đề thứ 11 có chủ đề “Up it up: Gender and theaccomplishment of street robbery” (Tạm dịch: Chủ đề nóng: Giới tính và hậuquả của tội cướp trên đường phố) của học giả Jody Miller có nội dung rất rộng…Theo học giả Jody Miller, cho thấy nam giới tương đối phù hợp cho việc thựchiện các hành vi phạm tội liên quan đến mại dâm, nhưng điều đó không loại trừ

nữ giới thực hiện hành vi phạm tội cướp, cướp giật đường phố Nữ giới, đặc biệt

là nữ giới Mỹ gốc phi có liên quan nhiều hơn đến các tội phạm bạo lực và tộicướp, cướp giật đường phố hơn phụ nữ da trắng Điều đó cho thấy ngoài giớitính, chủng tộc cũng có vai trò đáng kể đến việc thực hiện các tội phạm bạo lực,tội cướp và cướp đường phố Đây là đánh giá hữu ích về thực trạng đặc điểm vềgiới tính và chủng tộc người phạm tội để nghiên cứu sinh tham khảo liên quanluận án [119]

1.1.3 Nhóm các công trình nghiên cứu về các giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình tội phạm từ khía cạnh nhân thân người phạm tội

Trong cuốn “Crime prevention - Theory and Practice” (Phòng ngừa tội

phạm - Lý luận và thực tiễn) của Stephen R Schneider, Giáo sư về lĩnh vực khoa

học xã hội học và tội phạm, thuộc Đại học Saint mary, Halifax, Nova Scotia,Canada [122] Tác giả nhấn mạnh các vấn đề lý luận về phòng ngừa tội phạm,biện pháp phòng chống tội phạm thông qua thiết kế môi trường Theo tác giả,việc phòng ngừa tội phạm còn được thực hiện thông qua hoạt động phát triển xãhội cho thanh, thiếu niên và người lớn, thông qua cộng đồng xã hội… Với côngtrình này, tác giả đưa ra và giải thích một cách khoa học về hoạt động phòngngừa tội phạm như: Giảm nguy cơ phạm tội bằng cách thay đổi hành vi của cácnạn nhân tiềm tàng trong xã hội; giám sát mọi cơ hội tiếp cận để phòng ngừahành vi phạm tội; các biện pháp kiểm soát lãnh thổ, không gian, kiểm soát xã hộikhông chính thức, nhằm giảm những nguyên nhân, điều kiện cần thiết để thựchiện tội phạm Tác giả cũng chỉ ra được những hạn chế và cách giải quyết nhữnghạn chế của việc áp dụng các giải pháp giải quyết vấn đề xã hội cho người phạmtội, tập trung vào công tác phòng ngừa tái phạm, nâng cao trách nhiệm của cộngđồng trong phòng ngừa tội phạm.

Trong cuốn “Street Robbery: Problem Oriented Guides for Police” (Cướp

trên đường phố: Những định hướng các vấn đề về chính sách - 2010) của John E.Eck, Khadija Monk, Justin A Heinonen [106]: Trong tác phẩm này, các tác giả

đã phân tích những vấn đề về tội phạm cướp trên đường phố và đưa ra nhữngkhuyến cáo về cách thức thực hiện, thời gian, địa điểm thường xảy ra tội phạm.Ngoài ra, công trình còn phân tích làm rõ những đặc điểm tâm lý của ngườiphạm tội thích lựa chọn những nhóm nạn nhân nhất định, để đề xuất các biệnpháp phòng ngừa tội phạm hiệu quả hơn

Trong cuốn “An introduction to Crime and Criminology” (Giới thiệu về tội

phạm và tội phạm học) của Hennessy Hayes và Tim Prenzler [103]: Đây là côngtrình chuyên khảo nghiên cứu về tình hình tội phạm và nhân thân người phạm tội,trong đó các tác giả đã chỉ ra nguyên nhân và điều kiện của tội phạm chịu ảnhhưởng lớn bởi các yếu tố tiêu cực, như từ phía người bị hại, từ môi trường xã hội,môi trường giáo dục, từ chính sách pháp luật đồng thời đưa ra chiến lược và cácphương pháp đấu tranh phòng, chống một số loại tội phạm cụ thể

Các công trình này đều đề cập đến nhân thân người phạm tội như một yếu

tố và nguyên nhân làm phát sinh hành vi phạm tội, làm sáng tỏ cơ chế của hành

vi phạm tội, là nguồn tài liệu tham khảo trạng thái nghiên cứu về lý luận vềnguyên nhân, điều kiện, tình hình tội phạm, nghiên cứu về hoạt động phòng ngừatội phạm

Do tội phạm trong tội phạm học là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngànhkhoa học nên phải tiếp cận bằng đa ngành, liên ngành Phân tích công trình nướcngoài khẳng định được các đặc điểm nhân thân người phạm tội như đặc điểm vềsinh học (đặc điểm gen, ngoại hình ), là đặc điểm quan trọng nhưng khôngquyết định đến hình thành tội phạm mà môi trường xã hội mới quyết định hìnhthành nhân cách của con người, để từ đó định hướng, kế thừa và làm rõ vấn đềnghiên cứu của Luận án là nhân thân người phạm tội được hiệu quả, lập luậnchặt chẽ và logic

1.2 Những nghiên cứu trong nước

1.2.1 Nhóm các công trình nghiên cứu về các vấn đề lý luận nhân thân người phạm tội

Nhân thân là một trong những vấn đề được nhiều ngành khoa học quantâm nghiên cứu như: y học; tâm lý học; sinh học; luật học… Trong lĩnh vực phápluật, việc nghiên cứu nhân thân không chỉ có ý nghĩa trong việc đề ra biện phápphòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm có hiệu quả Bên cạnh luật hình sự nghiêncứu về nhân thân người phạm tội, tội phạm học cũng là một lĩnh vực khoa học đisâu nghiên cứu về nhân thân người phạm tội Dưới đây là một số giáo trình, sáchchuyên khảo; luân văn, luận án và các bài báo khoa học nghiên cứu làm rõ kháiniệm thân nhân người phạm tội

Sách chuyên khảo “Tội phạm học Việt Nam – Một số vấn đề lý luận và

thực tiễn”, của tập thể tác giả Viện nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật do TS.

Phạm Hồng Hải làm chủ biên, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2000 Côngtrình đã làm rõ định nghĩa nhân thân người phạm tội là tổng hợp các đặc tính, cácdấu hiệu thể hiện bản chất xã hội của con người mà trong những điều kiện,

hoàn cảnh nhất định và dưới sự tác động của chính các điều kiện, hoàn cảnh đóđộng cơ phạm tội nảy sinh [80, tr 92].

Sách chuyên khảo “Một số vấn đề tội phạm học Việt Nam”, của GS.TS.

Nguyễn Văn Cảnh và PGS.TS Phạm Văn Tỉnh, Học viện CSND, năm 2013 Côngtrình đã đưa ra khái niệm nhân thân người phạm tội là tổng hòa các yếu tố, các đặcđiểm riêng biệt của người phạm tội ở một địa bàn hành chính – lãnh thổ nhất định,trong một khoảng thời gian nhất định về các mặt tâm - sinh lý - xã hội, nhân khẩu -nhân chủng học, dân tộc học và pháp lý, những cái có ý nghĩa, có giá trị thiết thựccho việc xác định nguyên nhân, điều kiện của tội phạm để có giải pháp phòng ngừatội phạm phù hợp So với định nghĩa trên, định nghĩa này thể hiện chi tiết, cụ thểhơn những nhóm đặc điểm đặc trưng của nhân thân người phạm tội [6]

Giáo trình “Tội phạm học” của tập thể tác giả Trường Đại học Luật Hà

Nội, Nhà xuất bản CAND, năm 2012, định nghĩa “nhân thân người phạm tội là

tổng hợp những đặc điểm sinh học, tâm lí và xã hội của người phạm tội và các đặc điểm này kết hợp với các điều kiện, hoàn cảnh khách quan bên ngoài đã dẫn đến con người đó thực hiện hành vi phạm tội” [69, tr 150].

Sách chuyên khảo “Tội phạm học hiện đại và phòng ngừa tội phạm”, củaGS.TS Nguyễn Xuân Yêm, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2001 [91, tr

106], tác giả đã đưa ra quan điểm nhân thân người phạm tội dưới góc độ “cá

nhân kẻ phạm tội”, “có nghĩa là chúng ta đề cập tới các đặc điểm cá nhân con người gây ra tội phạm” [92, tr.141], công trình đưa ra 04 căn cứ để phân loại

nhân thân người phạm tội: Phân loại theo các tài liệu nhân khẩu học như giớitính, lứa tuổi; phân loại theo các tiêu chí kinh tế - xã hội như trình độ văn hóa,điều kiện sống, nơi cư trú, địa bàn cư trú…; phân loại theo quốc tịch; phân loạitheo tình trạng cá nhân vào thời điểm phạm tội (say rượu, nghiệm ma túy, phạmtội có tổ chức, phạm tội trong khi cải tạo tại trại giam…) và phân loại theo đặcđiểm của hành vi phạm tội (cố ý phạm tội hay vô ý phạm tội; phạm tội có sửdụng bạo lực, trục lợi chiếm đoạt tài sản…)

Sách chuyên khảo “Tội phạm học Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và

thực tiễn”, của tập thể tác giả Viện nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật do TS.

Phạm Hồng Hải làm chủ biên, Nhà xuất bản Công an nhân dân, năm 2000, nhómtác giả đưa ra quan điểm căn cứ vào nguồn gốc hình thành, nhân thân người

phạm tội chia thành hai loại: “Đặc điểm xã hội và đặc điểm sinh học” [40, tr.103], tuy nhiên “tội phạm học Việt Nam thừa nhận nhân thân người phạm tội

là tổng hợp cả hai loại đặc điểm trên, trong đó đặc điểm xã hội có tính quyết định” [40, tr.103], ngoài ra còn có các phân loại khác, trong đó phổ biến là “đặc điểm xã hội – nhân khẩu học; đặc điểm về động cơ, mục đích; đặc điểm về đạo đức – tâm lý” [40, tr.105].

Giáo trình “Tội phạm học” của GS.TS Võ Khánh Vinh, Nxb Công annhân dân (2013) Giáo trình đã dành chương 6 từ trang 127 đến trang 153 để làm

rõ lý luận về nhân thân người phạm tội Tác giả nhấn mạnh “Nhân thân người

phạm tội là một bộ phận cấu thành tất yếu và rất quan trọng của cơ chế hành vi phạm tội” [86, tr.127] Đây là một nhận thức quan trọng và là tiền đề để các

nghiên cứu về tội phạm học khai thác khía cạnh nhân thân người phạm tội đểlàm rõ cơ chế hành vi phạm tội Giáo trình cũng chỉ ra phương pháp nghiên cứu

nhân thân người phạm tội là “một mặt phải xuất phát và dựa vào những luận

điểm chung” đã trình bày trong giáo trình và “mặt khác cần phải cân nhắc cả một số đặc điểm mang tính chất tội phạm học” [86, tr 129] Giáo trình cũng chỉ

rõ “Việc hiểu biết đúng đắn về nhân thân nói chung chỉ có thể có được trên cơ sở

hiểu biết tất cả các đặc điểm xã hội và các biểu hiện của chúng, hiểu biết sự tương quan, chẳng hạn của “tỷ trọng” của các đặc điểm tốt về mặt xã hội và các đặc điểm tiêu cực về mặt xã hội” [86, tr 130] Đặc biệt, giáo trình đã đưa ra một

định nghĩa rất khoa học về nhân thân người phạm tội: “Nhân thân người phạm

tội tức là người có lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị Luật hình sự quy định là tội phạm được hiểu là tổng thể tất cả các dấu hiệu, đặc điểm

có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó.” [86, tr.131]

Trong cuốn giáo trình Tội phạm học của tập thể tác giả Trường Đại học

Luật Hà Nội, Nhà xuất bản CAND, năm 2012, chia nhân thân người phạm tộithành 03 nhóm: Nhóm đặc điểm sinh học, nhóm đặc điểm tâm lý, nhóm đặc

điểm xã hội Trong đó, “nhóm đặc điểm sinh học bao gồm giới tính, tuổi và một

số đặc điểm thể chất khác” [69, tr.154], “nhóm đặc điểm tâm lý của người phạm tội thường được kể đến là những đặc điểm tâm lý tiêu cực của người phạm tội ”

[69, tr.156], “nhóm đặc điểm xã hội có thể kể đến các đặc điểm về việc làm, nghề

nghiệp, thành phần xã hội, về hoàn cảnh gia đình, hoàn cảnh kinh tế… và các đặc điểm về môi trường, quá trình được giáo dục, đào tạo…” [69, tr.158]

Đề nghiên cứu sâu hơn về lý luận nhân thân người phạm tội, nghiên cứusinh có tìm hiểu và nghiên cứu thêm một số luận án tiến sĩ và luận văn thạc sĩ đểlàm cơ sở lý luận cho luận án của mình, cụ thể:

Luận án Tiến sĩ “Nhân thân người phạm tội trong luật Hình sự Việt Nam”,

Nguyễn Thị Thanh Thủy, Viện Nhà nước và pháp luật, năm 2005, ủng hộ quanđiểm chia nhân thân người phạm tội thành ba nhóm dấu hiệu đặc điểm, đặc trưngcủa nhân thân người phạm tội: Nhóm các đặc điểm, dấu hiệu về nhân khẩu học -

xã hội (giới tính, độ tuổi, học vấn, hoàn cảnh gia đình, nghề nghiệp, nơi cư trú);nhóm các đặc điểm, dấu hiệu theo pháp lý - hình sự (động cơ, mục đích thựchiện tội phạm; tái phạm; đồng phạm và mức độ có tổ chức của người phạm tội);nhóm các đặc điểm, dấu hiệu về đạo đức - tâm lý [47]

Luận văn thạc sĩ “Vai trò nhân thân người phạm tội – Dấu hiệu quy định

trách nhiệm hình sự”, tác giả Chu Thị Quỳnh, năm 2015, tác giả rút ra một số

đặc điểm và các dấu hiệu nhân thân người phạm tội ảnh hưởng đến việc xác địnhtrách nhiệm hình sự gồm: Các đặc điểm mang tính chất sinh học (tuổi, giới tính,tình trạng sức khỏe), các đặc điểm mang tính chất xã hội (học vấn, nghề nghiệp,hoàn cảnh gia đình, nơi cư trú), các đặc điểm mang tính pháp lý hình sự (động

cơ, mục đích, phạm tội nhiều lần, tái phạm, tái phạm nguy hiểm) Tác giả cũngnêu lên ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội đến việc quy địnhtrách nhiệm hình sự, cụ thể là có ý nghĩa trong việc xác định nguyên nhân của tộiphạm, có thuyết phục để Tòa án quyết định hình phạt này hay hình phạt khác,đảm bảo hình phạt đã tuyên có tính thực tế, phù hợp các nguyên tắc của luật hình

sự cũng như đáp ứng được mục đích trừng trị, cải tạo, giáo dục người phạm tội

có ý nghĩa rất lớn đối với việc cá thể hóa hình phạt

Các công trình ở trên đã cơ bản phân tích chuyên sâu về nội dung các đặcđiểm về nhân thân người phạm tội Điểm chung của các công trình nghiên cứutrên là đa số đều đồng tình với quan điểm chia các đặc điểm nhân thân ngườiphạm tội thành các đặc điểm sinh học, tâm lý, xã hội, pháp lý Phân tích, tiếp cậncác quan điểm ở trên, nghiên cứu sinh đồng quan điểm chia các đặc điểm củanhân thân người phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh thành 3 đặcđiểm:

- Các đặc điểm xã hội – nhân khẩu;

- Các đặc điểm xã hội – tâm lý;

- Các đặc điểm xã hội - pháp lý

1.2.2 Nhóm các công trình nghiên cứu về các vấn thực tiễn nhân thân người phạm tội

Luận văn thạc sĩ “Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu từ thực

tiễn tỉnh Bình Dương” của Phạm Thị Triều Mến, năm 2016 Trong công trình

nghiên cứu, tác giả đã ủng hộ quan điểm chia nhân thân người phạm tội xâmphạm sở hữu thành 03 nhóm: Nhóm đặc điểm xã hội – nhân khẩu (Giới tính, lứatuổi, nơi cư trú, dân tộc, địa vị xã hội, nghề nghiệp, quốc tịch, hoàn cảnh giađình, trình độ học vấn…); nhóm đặc điểm xã hội – tâm lý (Quan điểm, thái độ,nhận thức đối với các giá trị đạo đức xã hội, pháp luật; nhu cầu, sở thích, thóiquen; động cơ, mục đích phạm tội; tôn giáo, tín ngưỡng,…); nhóm các đặc điểm

xã hội - pháp lý (những đặc điểm của nhân thân người phạm tội xâm phạm sởhữu và có ý nghĩa trong việc định tội, định khung và quyết định hình phạt) Từviệc phân tích thực tiễn nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu trên địa bàntỉnh Bình Dương giai đoạn 2011-2015, tác giả đã kiến nghị các giải pháp phòngngừa tình hình các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn tỉnh Bình Dương từ góc độnhân thân người phạm tội Nghiên cứu của tác giả cho thấy được phương phápluận trong việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội theo một nhóm tội, trên địabàn của một tỉnh

Luận văn thạc sĩ luật học “Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu

trên địa bàn tỉnh Kiên Giang” của tác giả Hồ Thanh Lam, năm 2016, Học viện

Khoa học xã hội Trong luận văn tác giả đã khẳng định tầm quan trọng của việcnghiên cứu nhân thân tội phạm học và phòng ngừa tội phạm và chỉ rõ: Nghiêncứu làm rõ nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu, góp phần làm cho quátrình định tội, định khung và quyết định hình phạt được chính xác Các đặc điểmcủa nhân thân người phạm tội có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định các vấnđề: Truy cứu trách nhiệm hình sự, quyết định hình phạt, yếu tố định tội hoặc địnhkhung hình phạt… Pháp luật tố tụng hình sự quy định, các đặc điểm nhân thânngười phạm tội phải được các cơ quan tiến hành tố tụng thu thập đầy đủ trong hồ

sơ vụ án và phải được thể hiện trong bản kết luận điều tra của Cơ quan Điều tra,Cáo trạng của Viện kiểm sát và Bản án của Tòa án Các đặc điểm nhân thânngười phạm tội xâm phạm sở hữu có ý nghĩa trong việc định tội và định khunghình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu, như: Động cơ và mục đích tư lợi…

Nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu, giúp xácđịnh nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội xâm phạm sở hữu (nguyên nhân từphía người phạm tội và nguyên nhân từ phía xã hội) Việc nhận thức, phân tích cácnguyên nhân và điều kiện của tình hình tội xâm phạm sở hữu không thể thiếu việcnghiên cứu nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu, bản chất, các đặc điểm vàquá trình hình thành nó Nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu với tổng thểcác đặc điểm có tác động chi phối hành vi phạm tội và cũng chính là kết quả của sựtác động qua lại giữa người phạm tội và môi trường xã hội của người phạm tội xâmphạm sở hữu Bằng những nghiên cứu tổng quát về nhân thân người phạm tội xâmphạm sở hữu và những số liệu về các loại tội xâm phạm sở hữu góp phần làm rõnhững tác động tiêu cực của môi trường gia đình, nhà trường, môi trường kinh tế,văn hóa, xã hội vĩ mô đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực của ngườiphạm tội xâm phạm sở hữu Nghiên cứu cụ thể về các đặc điểm và những yếu tố tácđộng đến quá trình hình thành các đặc điểm tiêu cực của nhân thân người phạm tộixâm phạm sở hữu sẽ cho thấy rõ những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinhhành vi phạm tội xâm phạm sở hữu

Nghiên cứu làm rõ nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu giúp đề rabiện pháp phòng ngừa tội xâm phạm sở hữu nói riêng và tội phạm nói chung Về

ý nghĩa việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội xâm phạm sở hữu: Phân tích

ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội sở hữu giúp cho ngườinghiên cứu xác định được tầm quan trọng, vai trò về lý luận và thực tiễn, để thayđổi nhận thức và đích đến là phòng ngừa, loại trừ tội phạm xảy ra trong thực tiễn

Trong luận văn, tác giả cũng tập trung phân tích thực trạng nhân thânngười phạm tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn tỉnh Kiên Giang giai đoạn 2011-

2015, từ đó kiến nghị các giải pháp phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm sởhữu trên địa bàn tỉnh Kiên Giang từ khía cạnh nhân thân người phạm tội

Ngoài các giáo trình, sách tham khảo, Luận án Tiến sỹ, luận văn thạc sỹnêu trên, thời gian qua còn có rất nhiều bài viết đăng trên các tạp chí khoa học cóliên quan đến vấn đề nhân thân người phạm tội Có thể chia các bài viết khoa họcthành hai nhóm: Nhóm các công trình nghiên cứu nhân thân người phạm tội dướigóc độ luật hình sự và nhóm các công trình nghiên cứu nhân thân người phạm tộidưới góc độ tội phạm học

Bài viết “Nhân thân người phạm tội: Một số vấn đề lý luận cơ bản” của

tác giả Lê Cảm đăng trên Tạp chí Toà án nhân dân, số 10/2001, tr 7 - 11; số11/2001, tr 5 - 8; số 1/2002, tr 16 - 19 đã phân tích chi tiết về ý nghĩa khinghiên cứu nhân thân người phạm tội dưới góc độ Luật Hình sự, Tội phạm học,Luật Tố tụng hình sự, Luật thi hành án hình sự và phân tích các đặc điểm cơ bản,

điển hình của nhân thân người phạm tội để đưa ra khái niệm: “Nhân thân người

phạm tội là tổng hợp các đặc điểm về mặt pháp lý hình sự, xã hội nhân khẩu học, xã hội sinh học và đạo đức tâm lý học của người đã có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự cấm, mà các đặc điểm này có ý nghĩa quan trọng để giải quyết vấn đề trách nhiệm hình sự của người đó một cách công minh, có căn cứ, đúng pháp luật, đồng thời góp phần đấu tranh chống tình hình tội phạm” [7].

Bài viết “Vấn đề nhân thân người phạm tội trong thực tiễn quyết định

hình phạt” của tác giả Lê Thị Thanh Thủy đăng trên Tạp chí Toà án nhân dân, số

19/2005, tr 3 - 9 Theo tác giả khi nghiên cứu các đặc điểm, thuộc tính của nhânthân người phạm tội với tư cách là một trong những căn cứ quyết định hình phạt,

không nên trừu tượng hoá và tách rời chúng khỏi tội phạm do người đó đã thựchiện Điều đó nói lên mối quan hệ biện chứng giữa cái khách quan là tội phạm đãthực hiện và cái chủ quan là đặc điểm, thuộc tính nhân thân người phạm tội [47].

Bài viết “Vấn đề nhân thân người phạm tội trong thực tiễn truy cứu trách

nhiệm hình sự” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Thuỷ đăng trên Tạp chí Kiểm sát,

số 17/2005, tr 32 - 35 Thông qua việc phân tích một số trường hợp cụ thể, tácgiả rút những kết luận: Cần xác minh các thông tin về nhân thân người phạm tội;việc chứng nhận của chính quyền địa phương về nhân thân người phạm tội chưachính xác; việc thu thập thông tin về nhân thân người phạm tội chưa tốt Trên

cơ sở đó, tác giả chỉ ra một số nguyên nhân chủ quan và khách quan của thựctrạng vấn đề [46]

Bài viết: “Nhân thân bị can và một số khái niệm kề cận”, của tác giả TS Bùi

Kiên Điện, Tạp chí Luật học, số 6/2001, tr.14-18, trong bài viết tác giả đã phân tíchnội hàm khái niệm nhân thân , sự hình thành nhân thân con người nói chung Trongbài viết, tác giả đã đi sâu phân tích và làm rõ sự tương đồng và khác biệt của cáckhái niệm này: nhân thân bị can và nhân thân con người; nhân thân người phạm tội;chủ thể phạm tội Bên cạnh đó, bài viết còn chỉ ra các tiêu chí cụ thể để phân biệtmột số khái niệm cận kề nhau dễ nhầm lẫn như thân nhân bị can và nhân thân conngười, nhân thân người phạm tội, chủ thể tội phạm, nhân cách bị can có ý nghĩakhông nhỏ đối với thực tiễn công tác đấu tranh phòng chống tội phạm Bài viết có ýnghĩa khoa học lớn về việc phân định nội hàm khái niệm khoa học nhân thân, tuynhiên dưới góc độ tội phạm học và phòng ngừa tội phạm, khái niệm nhân thânngười phạm tội chưa thực sự được đưa ra bình luận và nhận xét sâu sắc [8]

Bài viết “Đặc điểm nhân thân người phạm tội và phương thức thực hiện

tội trộm cắp tài sản trên địa bàn tỉnh Gia Lai” của tác giả Lê Văn Định đăng trên

Tạp chí Kiểm sát, số 6/2015, tr 47 - 53 Bài viết nghiên cứu số liệu thống kê xét

xử sơ thẩm hình sự và 300 bản án hình sự sơ thẩm với 541 bị cáo phạm tội trộmcắp tài sản ở tỉnh Gia Lai giai đoạn 2009 - 2013 để làm rõ đặc điểm nhân thânngười phạm tội và phương thức thực hiện tội phạm Trên cơ sở đó đưa ra cácbiện pháp ngăn chặn tội trộm cắp tài sản [9]

Bài viết “Một số đặc điểm cần chú ý về nhân thân của người phạm tội về

ma tuý ở Việt Nam” của tác giả Nguyễn Tuyết Mai đăng trên Tạp chí Luật học,

số 11/2006, tr 32 - 37 Tác giả phân tích một số đặc điểm đáng chú ý về nhânthân người phạm tội về ma tuý ở Việt Nam dưới góc độ tội phạm học, trên cơ sởcác số liệu thống kê của toà án cũng như kết quả khảo sát đặc điểm nhân thâncủa 708 bị cáo trong 549 bản án về ma tuý từ năm 2001 đến năm 2005 [23]

Bài viết “Một số đặc điểm về nhân thân người phạm tội trộm cắp tài sản

trên địa bàn Tây Nguyên” của tác giả Lê Văn Định đăng trên Tạp chí Kiểm sát,

số 5/2017 [9] Trên cơ sở nghiên cứu các số liệu thống kê xét xử sơ thẩm hình sựcủa Vụ Thống kê - Tổng hợp Tòa án nhân dân Tối cao, tác giả phân tích các đặcđiểm về nhân thân; nguyên nhân, điều kiện thuộc về nhân thân của người phạmtội trộm cắp trên địa bàn Tây Nguyên Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp nhằmtăng cường phòng ngừa tội phạm này

1.2.3 Nhóm các công trình nghiên cứu về các giải pháp phòng ngừa tội phạm từ khía nhân thân người phạm tội.

Một số công trình nghiên cứu làm cơ sở để tác giả tham khảo để áp dụngcác biện pháp phòng ngừa tình hình nhân thân người phạm tội:

Tác phẩm “Crime prevention – Theory and Pratice” (Tạm dịch: Phòngngừa tội phạm – Lý luận và thực tiễn) của Stephen R Schneider đã đưa ra và giảithích một cách khoa học về hoạt động phòng ngừa tôị phạm như: Giảm nguy cơtội phạm bằng cách thay đổi hành vi của các nạn nhân tiềm tàng trong xã hội;giám sát mọi cơ hội tiếp cận để phòng ngừa hành vi phạm tội; các biện phápkiểm soát lãnh thổ, không gian, kiểm soát xã hội không chính thức, nhằm giảmnguyên nhân điều kiện cần thiết để thực hiện tội phạm Tác giả cũng chỉ ranhững hạn chế và cách giải quyết hạn chế của việc áp dụng các giải pháp giảiquyết vấn đề xã hội cho người phạm tội, tập trung vào công tác phòng ngừa táiphạm, nâng cao trách nhiệm cộng đồng trong phòng ngừa tội phạm [122]

Cuốn sách “Cơ sở lý luận của việc phòng ngừa tội phạm” của MikovskijG.M do Nxb Max-xơ-va, Jurid, Literature, năm 1977 (bản dịch của Viện thôngtin Khoa học xã hội, năm 1982) [113] Đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu

về cơ sở lý luận của phòng ngừa tội phạm Công trình chỉ rõ tội phạm là hiệntượng xã hội và phương hướng đấu tranh chống tội phạm cơ bản nhất là phòngngừa tội phạm Tác giả G.M Mikovskij cho rằng “để phòng ngừa tội phạm, cầnphải nâng cao đời sống vật chất của quần chúng nhân dân, không ngừng tăngcường tích cực tự giác của quần chúng trong phòng, chống tội phạm, phải theodõi và thống kê đầy đủ; kịp thời nghiên cứu tội phạm và các điều kiện làm nảysinh tội phạm để có cơ sở đề ra các biện pháp phòng, chống tội phạm có hiệuquả; áp dụng kịp thời hình phạt đối với người phạm tội để phòng ngừa tộiphạm” G.M Mikovskij cũng cho rằng “phòng ngừa tội phạm phải bao gồm biệnpháp loại trừ các hiện tượng tiêu cực trong xã hội, các điều kiện sống không lànhmạnh và không ổn định; phát triển các tiêu đề cho việc nâng cao trình độ văn hoácủa con người trong xã hội; mở rộng hơn nữa điều kiện giáo dục gia đình”.

Từ cách tiếp cận nhân thân người phạm tội đã làm rõ một số vấn đề lýluận về nhân thân người phạm tội, như khái niệm, phân loại nhân thân ngườiphạm tội; ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội cũng như cácyếu tố tác động hình thành các đặc điểm nhân thân người phạm tội để phân tíchlàm rõ thực trạng nhân thân người phạm tội từ đó kiến nghị các giải pháp phòngngừa tình hình tội phạm

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án

Qua việc nghiên cứu và tham khảo các công trình nghiên cứu trong vàngoài nước có liên quan đến vấn đề nhân thân người phạm tội theo các nhóm vấn

đề lý luận, thực trạng nhân thân người phạm tội và các giải pháp phòng ngừa tìnhhình tội phạm nhìn từ góc độ nhân thân người phạm tội, cho phép nghiên cứusinh kết luận:

Thứ nhất, các những công trình nghiên cứu có đề cập đến nhân thân ngườiphạm tội dưới góc độ tội phạm học và phòng ngừa tội phạm đề nghiên cứu nhânthân người phạm tội trong mối liên hệ với các vấn đề như tình hình phạm tội,nguyên nhân và điều kiện phạm tội, các giải pháp phòng ngừa tình hình phạm tộinói chung và ở một số địa phương khác nói riêng

Thứ hai, các công trình đều phân tích nội hàm và các dấu hiệu của nhân

thân người phạm tội, các công trình đều đánh giá ý nghĩa của việc nghiên cứunhân thân người phạm tội ở nhiều ngành khoa học khác nhau Các công trìnhnghiên cứu có điểm chung là những đặc điểm của cá nhân người phạm tội vànhững đặc điểm đó được hình thành từ sự tác động của các nhân tố khách quan

và chủ quan tiêu cực khác nhau

Thứ ba, có nhiều vấn đề quan trọng liên quan đến nhân thân người phạmtội mà chưa được đề cập sâu, chẳng hạn như: cơ chế hình thành hành vi phạm tộichưa được đề cập nghiên cứu, cơ chế hình thành các đặc điểm nhân thân tiêu cực

ở người phạm tội; các giải pháp khắc phục những hiện tượng tiêu cực, quá trình

xã hội tiêu cực đến sự hình thành nhân thân người phạm tội…

1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục được nghiên cứu trong Luận án

1.4.1 Những vấn đề đặt ra về lý luận, thực tiễn và giải pháp

Ngoài những nội dung đã thống nhất ở trên sẽ được kế thừa trong Luận án,Luận án cần giải quyết các nội dung sau đây:

Thứ nhất, tiếp tục nghiên cứu làm rõ những vấn đề lý luận về nhân thânngười phạm tội ma tuý và xâm phạm sở hữu, rút ra ý nghĩa của việc nghiên cứunhân thân người phạm tội, phân loại nhân thân người phạm tội; làm rõ và chỉ ranhân thân người phạm tội gồm những đặc điểm gì và có những hiện tượng xã hộitiêu cực nào tác động làm hình thành nhân thân người phạm tội

Thứ hai, trên cơ sở lý luận về nhân thân người phạm tội nói chung và các nghiên cứu nhân thân người phạm tội trên các địa bàn khác làm rõ thực trạng đặc điểm nhân thân người phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh năm 2009 – 2018;

Thứ ba, từ thực trạng đặc điểm nhân thân người phạm tội trên địa bànThành phố Hồ Chí Minh, bằng khảo sát xã hội học tác giả chỉ ra những hiệntượng xã hội tiêu cực nào trong thực tế đời sống xã hội và thuộc về người phạmtội tác động hình thành nên đặc điểm nhân thân tiêu cực ở người phạm tội làmthúc đẩy hành vi phạm tội

Thứ tư, từ những kết quả nghiên cứu lý luận và kết quả nghiên cứu thực tiễn

và thực trạng đặc điểm nhân thân người phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ ChíMinh, trên cơ sở những yếu tố tiêu cực tác động hình thành những đặc điểm nhân

thân tiêu cực thúc đẩy hành vi phạm tội, nghiên cứu sinh đề xuất những giải phápnhằm phòng ngừa tình hình phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.

1.4.2 Câu hỏi nghiên cứu

- Làm rõ những vấn đề lý luận về nhân thân người phạm tội?

- Phân loại nhân thân người phạm tội gồm những loại nào?

- Thực trạng đặc điểm nhân thân người phạm tội trên địa bàn Thành phố

1.4.3 Giả thuyết nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài tác giả đưa ra một số giả thuyết như sau:

- Nhân thân người phạm tội trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giaiđoạn năm 2009 - 2018 có một số đặc điểm sau: Tội phạm chủ yếu nam giới, tuynhiên ở tội phạm ma túy, số lượng nữ chiếm tỷ lệ không chênh lệch nhiều so vớinam, có sự phân hoá giới tính nam nữ ở tội xâm phạm sở hữu; độ tuổi từ 18 đến

45, không có nghề nghiệp ổn định, trình độ học vấn thấp; số đông là nhữngngười không có thói quen lao động, có nhu cầu và sở thích lệch lạc; thường cótiền án tiền sự, tái phạm, tái phạm nguy hiểm…

- Nghiên cứu và phân tích thực trạng những hiện tượng tiêu cực tác độngđến quá trình hình thành nhân thân người phạm tội, nghiên cứu các hiện tượng từcác lĩnh vực môi trường sống: văn hoá, kinh tế, xã hội, gia đình, nhà trường…những hiện tượng tiêu cực từ cá nhân người phạm tội như: Ý thức pháp luật, sởthích, nhu cầu… từ đó áp dụng các biện pháp phòng ngừa được hiệu quả

- Từ thực tiễn nghiên cứu lý luận và thực tiễn về nhân thân người phạm tộitrên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả đề xuất một số giải pháp phòng ngừatối ưu, phù hợp với thực tế góp phần hạn chế tình trạng phạm tội trên địa bàn Thànhphố Hồ Chí Minh, trong đó bao gồm các giải pháp loại bỏ những yếu tố tiêu cực tácđộng đến quá trình hình thành đặc điểm nhân thân người phạm tội.

Kết luận chương 1

Hiện nay, phòng ngừa tội phạm là một trong những vấn đề được ưu tiênhàng đầu do số lượng tội phạm ngày càng gia tăng Đề công tác phòng ngừa tộiphạm này hiệu quả, một trong những biện pháp cần được chú trọng trong đó là

sự chuyển biến tích cực trong những đặc điểm nhân thân tiêu cực của ngườiphạm tội Nghiên cứu và tìm hiểu đặc điểm nhân thân người phạm tội cho phépxác định được những yếu tố tiêu cực tác động đến việc hình thành đặc điểm tiêucực ở con người dẫn đến hành vi phạm tội, đây là cơ sở để nghiên cứu sinh đềxuất các biện pháp ngăn ngừa hiệu quả từ góc độ nhân thân người phạm tội

Nghiên cứu vấn đề nhân thân người phạm tội, nghiên cứu sinh làm rõ tổngquan tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về nhân thân ngườiphạm tội qua các tài liệu trong và nước ngoài để tiếp cận theo hướng liên ngành,khái quát nhất, toàn diện nhất về nhân thân người phạm tội

Trong những năm qua, được các ngành chức năng nỗ lực quan tâm vàcông cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm hình sự, giữ vững an ninh trật tự trênđịa bàn đã có những kết quả đáng ghi nhận Tuy nhiên, công tác phòng ngừa tộiphạm vẫn còn những hạn chế nhất định Để đạt hiệu quả cao trong hoạt độngphòng ngừa tội phạm, việc nghiên cứu đặc điểm nhân thân người phạm tội có ýnghĩa rất quan trọng Bằng những nghiên cứu tổng quát về nhân thân ngườiphạm tội, tác giả phân tích làm rõ đặc điểm sự hình thành nhân cách sai lệch củangười phạm tội, dưới sự tác động trong quá trình sống, sinh hoạt và làm việc, tìm

ra hoàn cảnh cụ thể đã đưa đến việc thực hiện tội phạm Đồng thời, tác giả làm

rõ thực trạng vận dụng đặc điểm nhân thân người phạm tội phục vụ hoạt độngphòng ngừa tội phạm trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI 2.1 Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa nghiên cứu nhân thân người phạm tội

2.1.1 Khái niệm nhân thân con người và nhân thân người phạm tội

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê nin: “…bản chất con người

không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội” [22, tr.19].

Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin cho thấy, các đặc điểm riêng của các cánhân trong xã hội luôn chịu sự tác động của hoàn cảnh xã hội Giữa con người

với xã hội luôn có mối quan hệ tương tác lẫn nhau: “…con người tạo ra hoàn

cảnh đến mức nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người đến mức ấy” [22, tr.55].

Khái niệm “con người” được nhìn nhận từ tổng thể những khía cạnh khác nhautrong bản chất của nó: xã học, sinh học, lịch sử - văn hóa, đạo đức, giáo dục Conngười từ khi sinh ra đã là một thực thể sinh vật, con người phải tham gia vào quátrình lao động, sinh hoạt để duy trì sự tồn tại của bản thân như: ăn, uống, ngủ,vui chơi, giải trí, học tập, lao động… Quá trình lao động, sinh hoạt có tác độngrất lớn đến sự hình thành các đặc điểm nhân thân của con người

Chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ rõ nội dung của nhân thân, vai trò của nótrong việc tác động đến các hành vi xử sự của con người trong đời sống xã hội.Mỗi con người mang một đặc trưng nhân thân khác biệt Trong các đặc điểmnhân thân của con người, có những đặc điểm nhân thân mang giá trị tích cựcthúc đẩy các hành vi tốt làm phát triển xã hội, tuy nhiên cũng có những đặc điểmnhân thân tiêu cực làm phát sinh các hành vi tiêu cực, cản trở sự phát triển của xãhội Tuy nhiên, cần hiểu, cái tạo thành giá trị đích thực của nhân thân không phải

là nguồn gốc xuất thân, địa vị xã hội, trình độ hiểu biết của con người mà là

ở đạo đức, nhân cách, quan điểm, lập trường xã hội, tính tích cực cá nhân nhữngđóng góp của cá nhân vào sự phát triển chung của xã hội

Các đặc điểm “nhân thân” còn bao gồm cả các yếu tố tâm lý, tình cảmnhư: nhu cầu, cảm xúc, ham muốn….các yếu tố này là khía cạnh tâm lý, khíacạnh tinh thần trong nhân thân con người Mỗi con người đều có một tập hợp các

nhu cầu cơ bản về tâm lý, tình cảm mà việc đáp ứng những đòi hỏi của chúnggắn liền với lĩnh vực ý thức phong phú, những cảm xúc, lợi ích, ham muốn…củacon người Chính quá trình hoạt động của con người nhằm thỏa mãn các nhu cầunày xác định được phạm vi nhận thức, xác định tâm trạng, quy định khuynhhướng hành vi của con người.

Một dấu hiệu quan trọng của nhân thân con người là ý thức Khi tham giacác mối quan hệ xã hội, yếu tố này đóng vai trò quan trọng tạo thành tính tíchcực cá nhân, là khâu trung gian hóa sự tác động của các hoạt động xã hội sao chophù hợp với giá trị của cá nhân, đồng thời trong mỗi tình huống cụ thể nó lựachọn cách hành xử khác nhau cho phù hợp Các hiện tượng tâm lý đan xen mộtcách hữu cơ với cuộc sống toàn vẹn của cá nhân, vì chức năng cơ bản của mọihiện tượng và quá trình tâm lý là điều tiết hoạt động của con người

Bản chất của nhân thân thể hiện ở chỗ không bị quy về các đặc thù tâm lý

cá nhân của con người, mà là sự thống nhất giữa cái chung, cái đặc thù và cáiriêng trong sự phát triển và hình thành nên nhân thân kế thừa và phản ánh kinhnghiệm xã hội của mọi thế hệ trước Ngoài ra, nhân thân cũng thể hiện các đặcđiểm của một chế độ xã hội nhất định trong ý thức giai cấp, trong thế giới quan,

lý tưởng chính trị của mình Cuối cùng, nhân thân con người là sự thể hiện cácđặc điểm cá nhân không trùng lặp, phản ánh sự phát triển của con người, sự tồntại cá nhân của nó - đó là sự tồn tại được quy định bởi một nội dung cụ thể củacác mối quan hệ gia đình, sản xuất, xã hội… Đó cũng chính là môi trường, trong

đó con người sống và phát triển với tư cách là một cá nhân trong xã hội

Tự sự phân tích trên, có thể hiểu: Nhân thân người phạm tội là người có lỗitrong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự quy định là tộiphạm, được hiểu là tổng thể các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong

sự kết hợp với hoàn cảnh điều kiện bên ngoài tác động dẫn đến hành vi phạm tội

Nghiên cứu nhân thân người phạm tội cũng chính là nghiên cứu nhân thâncon người ở dạng cụ thể: Nhân thân của những người đã thực hiện hành vi phạmtội, là chủ thể của tội phạm Nhân thân con người, theo quan điểm chủ nghĩaMác - Lênin là một phạm trù xã hội lịch sử Nó là sản phẩm của một thời đạinhất định, được quy định bởi những điều kiện lịch sử cụ thể của hiện thực xã hội

Nếu nhân thân con người là tổng hợp các đặc điểm xã hội, dấu hiệu thểhiện bản chất con người tham gia vào mối quan hệ xã hội, khi đề cập đến nhânthân người phạm tội là nói đến nhân thân con người thực hiện tội phạm Đây làmột trường hợp đặc biệt của nhân thân con người Trong nhân thân người phạmtội, ngoài những dấu hiệu nhân thân con người nói chung, còn có những dấu hiệuđặc điểm đặc trưng của nhân thân người phạm tội và chính những đặc điểm dấuhiệu này thể hiện tính chất nguy hiểm cho xã hội của nhân thân người phạm tội.

Xét về mặt ngôn ngữ, khái niệm nhân thân người phạm tội được hình thành

từ khái niệm “nhân thân” và khái niệm “người phạm tội” Như vậy, khái niệm nhân

thân người phạm tội được hiểu là nhân thân người có lỗi trong khi thực hiện hành vinguy hiểm cho xã hội bị pháp luật hình sự coi là tội phạm, nên khi nghiên cứu kháiniệm nhân thân người phạm tội cần phải bắt đầu từ khái niệm nhân thân con người

Để hiểu rõ hơn khái niệm nhân thân người phạm tội cần phải phân biệtkhái niệm này với khái niệm chủ thể của tội phạm Chủ thể của tội phạm là kháiniệm pháp lý hình sự, là một trong những yếu tố cấu thành tội phạm Chỉ cóngười có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi nhất định vào thời điểmthực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mới phải chịu trách nhiệm hình sự vềhành vi trái pháp luật hình sự của mình

Nhân thân người phạm tội là nói đến nhân thân của con người thực hiệntội phạm, là trường hợp cá biệt của nhân thân con người Trong nhân thân ngườiphạm tội, ngoài những dấu hiệu của nhân thân con người nói chung, còn cónhững đặc điểm, dấu hiệu đặc trưng của nhân thân người phạm tội và chínhnhững đặc điểm dấu hiệu này thể hiện tính chất nguy hiểm cho xã hội của nhânthân người phạm tội

Dấu hiệu đặc trưng trong nhân thân người phạm tội khác với nhân thâncon người bình thường, trước hết là nhân thân của họ có đầy đủ các dấu hiệu chủthể của tội phạm theo quy định của Luật Hình sự, tại thời điểm họ thực hiện tộiphạm, họ là những con người cụ thể đang sống, có năng lực trách nhiệm hình sự,đạt độ tuổi theo luật định và đặc biệt là họ đã thực hiện hành vi phạm tội

Gắn liền với sự việc phạm tội là toàn bộ những đặc điểm đặc trưng có liênquan đến sự việc phạm tội đó như: Mối tương quan giữa bản chất tốt xấu trong nhân

thân con người đó, thể hiện ở phẩm chất đạo đức, các trạng thái tâm lý, ý thứcpháp luật, thái độ xử sự nói chung cho đến các đặc điểm cụ thể như động cơ,mục đích thực hiện hành vi phạm tội, thái độ đối với các giá trị đạo đức, phápluật… Những đặc điểm đó phần lớn được hình thành trước thời điểm thực hiệntội phạm, trong đó đặc biệt phải chú ý đến các phẩm chất tiên cực của cá nhân.

Nhân thân người phạm tội là những đặc điểm dấu hiệu đặc trưng phản ánhbản chất của người phạm tội, những đặc điểm dấu hiệu này tác động với nhữngtình huống và hoàn cảnh khách quan khác tạo ra xử sự phạm tội của người đó.Những đặc điểm đó có thể là độ tuổi, nghề nghiệp, thái độ làm việc, thái độ trongquan hệ với những người khác, trình độ văn hóa, lối sống, hoàn cảnh gia đình vàđời sống kinh tế, thái độ chính trị, ý thức pháp luật, tôn giáo, tiền án, tiền sự…

Từ những phân tích trên, có thể định nghĩa nhân thân người phạm tội như

sau: Nhân thân người phạm tội là tổng hợp những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện

bản chất xã hội của con người đã thực hiện tội phạm.

* Phân biệt khái niệm nhân thân người phạm tội (dưới góc độ tội phạm học) với một số khái niệm liên quan đến nhân thân con người

- Nhân thân người phạm tội và cá nhân người phạm tội

Khi đề cập đến khái niệm “cá nhân” là nói đến một con người cụ thể với tư

cách là một cá thể trong xã hội, là sản phẩm của sự phát triển xã hội, là chủ thể củalao động, của mọi quan hệ xã hội, mang những đặc điểm cơ bản của điều kiện vănhóa lịch sử xã hội nhất định Trong mỗi cá nhân bao hàm cả nét riêng biệt mang tínhriêng và nét chung của cộng đồng và chúng có sự thống nhất với nhau

Như vậy, “cá nhân người phạm tội” là khái niệm được dùng để chỉ một cá

thể người trong xã hội đã thực hiện tội phạm Mặc dù, trong mỗi cá nhân ngườiphạm tội đều phản ảnh những nét chung của con người xã hội nói chung, songkhái niệm cá nhân người phạm tội lại sử dụng để chỉ một con người cụ thể cónhững đặc điểm riêng có của mỗi con người phạm tội Những đặc điểm riêng

đó nói lên tính cá biệt của cá nhân người phạm tội Cho nên, có thể nói rằng, khái

niệm “nhân thân người phạm tội” thuộc phạm trù chung, còn khái niệm “cá

nhân người phạm tội” là cái riêng [31, tr 103].

- Nhân thân người phạm tội và nhân cách người phạm tội

Nhân cách không chỉ là khái niệm tâm lý học mà còn là đối tượng nghiêncứu của nhiều ngành khoa học khác như: xã hội học; giáo dục học; đạo đức học;triết học… Nhân cách là khái niệm được nhiều ngành khoa học quan tâm, luận

bàn Nhân cách là tư cách làm người, là “tư cách và phẩm chất, đạo đức của con

người” [90, tr.1238] Có nhiều quan điểm khác nhau về nhân cách, mỗi ngành

khoa học đưa ra khái niệm và phương pháp tiếp cận khác nhau, phổ biến nhất và

được nhiều nhà khoa học chấp nhận là quan điểm “tâm lý hóa nhân cách”, xem

nhân cách như những cá nhân độc lập trong sự tồn tại, tham gia trong các nhóm

xã hội “Nhân cách là tổ hợp các thuộc tính tâm lý của một cá nhân, biểu hiện

bản sắc và giá trị của người ấy”.

“Nhân cách người phạm tội” là một khái niệm được dùng để chỉ tổ hợp

những thuộc tính tâm lý của một cá nhân đã thực hiện tội phạm, biểu hiện ở bản

sắc và giá trị xã hội tiêu cực của cá nhân đó “Nhân cách người phạm tội” được

hình thành trong quá trình thực hiện tội phạm, quá trình tác động lẫn nhau giữa

cá nhân và môi trường sống, đặc biệt là môi trường xã hội tiêu cực Nhân cách

người phạm tội khác với nhân cách khác trong xã hội, là “nhân cách không thích

hợp” không đáp ứng được những yêu cầu đòi hỏi của xã hội, là đặc trưng cho

đặc điểm tiêu cực của tâm lý con người trong xã hội Các đặc điểm đặc trưngtrong nhân cách người phạm tội thường được nghiên cứu là những đặc trưng vềnhu cầu, hứng thú, tính cách, năng lực, thới quen, niềm tin, lý tưởng sống… củangười phạm tội

Phân loại “Nhân cách người phạm tội”, có nhiều cách phân loại khác nhau:

- Cách thứ nhất theo AI Đôngôva, có 3 loại: Loại nhân cách phạm pháp có

hệ thống, người có nhân cách này họ không chỉ lợi dụng hoàn cảnh mà bản thâncòn tự tạo ra hoàn cảnh, vượt qua mọi trở ngại để thực hiện âm mưu tội lỗi, hành

vi phạm tội đã trờ thành thói quen xử sự ở họ; Loại hình nhân cách phạm pháp

do chuẩn mực đạo đức, pháp luật lỏng lẻo không nghiêm Lối sống đã hình thànhtrước đây trong sự tác động với tình huống chuẩn mực đạo đức pháp luật lỏnglẻo, không nghiêm đã dẫn đến hành vi phạm tội; Loại hình nhân cách bối cảnh,

người có nhân cách loại này thường có hành vi phạm tội xảy ra trong hoàn cảnh xung đột Ở đây hành vi phạm tội xảy ra tựa như kích thích phản ứng [22]

- Cách thức hai, căn cứ vào mức độ của những đặc điểm, phẩm chất tâm

lý tiêu cực để phân loại về nội dung vác cách chia cũng tương tự như trên: Nhâncách tội phạm toàn thể, người có nhân cách loại này thường có thái độ xấu với xãhội, hành vi phạm tội được định hình, thường xuyên toan tính, hoạt động phạmtội, không dao động ngả nghiêng trong hoạt động phạm tội; Nhân cách tội phạmcục bộ, có sự phân đôi các phẩm chất, vừa có những phẩm chất hợp chuẩn, vừa

có những phẩm chất không hợp chuẩn (thường có ở những tội phạm tham ô, hốilộ ); Nhân cách tội phạm cục bộ, trong loại nhân cách này có vài phẩm chất tâm

lý tiêu cực mà trong tình huống nhất định đã thúc đẩy cá nhân phạm tôi

- Nhân thân người phạm tội và chủ thể của tội phạm

Chủ thể của tội phạm là khái niệm của khoa học pháp lý hình sự, là mộttrong bốn yếu tố cấu thành tội phạm, là điều kiện tất yếu để truy cứu trách nhiệmhình sự Chủ thể của tội phạm là con người cụ thể thực hiện hành vi nguy hiểmcho xã hội một cách cố ý hoặc vô ý, có đủ trách nhiệm năng lực trách nhiệm hình

sự và đạt độ tuổi theo luật định Ngoài ra, đối với chủ thể đặc biệt của tội phạmcòn phải có thêm các dấu hiệu như giới tính, lứa tuổi, chức vụ, nghề nghiệp,quan hệ gia đình…

Khái niệm nhân thân người phạm tội bao gồm tất cả các dấu hiệu mà luậthình sự quy định về chủ thể thường cũng như chủ thể đặc biệt của tội phạm,nhưng trong khái niệm nhân thân người phạm tội thì dấu hiệu đó được thể hiệnrộng hơn, chi tiết hơn Chẳng hạn, dấu hiệu độ tuổi trong nhân thân người phạmtội không chỉ là yếu tố xác định năng lực hành vi của con người (tuổi chịu tráchnhiệm hình sự - Điều 12 Bộ Luật Hình sự), mà còn được xem là một đặc điểm cóliên quan tới những biến đổi về tâm, sinh lý, kinh nghiệm sống và các vai trò, vịthế xã hội khác nhau Đặc điểm tâm lý (dấu hiệu bên trong) của nhân thân ngườiphạm tội là cả đời sống tâm lý, sự hình thành và phát triển nhân cách của họ vớitất cả những cảm xúc, tình cảm, ý chí, xu hướng, tính cách thói quen, nhu cầu,ước vọng… Còn trong chủ thể của tội phạm chủ yếu xem xét các dấu hiệu lý trí

và ý chí biểu hiện ở khả năng nhận thức và điều chỉnh hành vi, làm cơ sở xác

định năng lực trách nhiệm hình sự và lỗi của một người khi họ thực hiện hành vinguy hiểm cho xã hội [31, tr.104]

Ngoài ra, khái nhiệm nhân thân người phạm tội còn có cả những đặcđiểm, dấu hiệu mà trong khái niệm chủ thể của tội phạm không có hoặc khôngcần thiết phải quy định về mặt pháp lý, như những dấu hiệu về mặt trình độ họcvấn, dân tộc, tôn giáo, quan hệ xã hội…thái độ của họ đối với các giá trị xã hội

và với chính bản thân mình

2.1.2 Các đặc điểm của nhân thân người phạm tội

Nhân thân người phạm tội trước hết bao hàm các đặc điểm nhân cách tiêucực dẫn đến thực hiện hành vi phạm tội được hình thành trong quá trình tươngtác giữa môi trường sống với đặc điểm tâm sinh lý mỗi cá nhân Ngoài ra, trongcấu trúc của nhân thân người phạm tội còn có các đặc điểm, dấu hiệu đặc trưngcho chính nhân thân đó mà trong một con người bình thường không có Các đặcđiểm dấu hiệu này có vai trò quan trọng trong cơ chế hành vi phạm tội Cũng cầnphải lưu ý rằng bản chất sự khác nhau giữa nhân thân người phạm tội và nhânthân người không phạm tội được xem xét trong tổng thể các đặc điểm dấu hiệunhất định của nó chứ không phải được xác định bởi các dấu hiệu riêng biệt (nhưtrình độ học vấn thấp, lợi ích hẹp hòi, thái độ không tốt đối với lao động…), vìcác dấu hiệu này không chỉ riêng có ở những người phạm tội, mà chúng thể hiện

ở ngay cả trong nhân thân của những người không phạm tội

Cơ sở nghiên cứu nhằm xác định các đặc điểm, dấu hiệu của nhân thânngười phạm tội để chỉ ra mối quan hệ hay quy luật của hành vi phạm tội, tìmhiểu những nguyên nhân xã hội tiêu cực tác động, những đặc trưng khác củanhân thân người phạm tội, từ đó mới có những biện pháp ngăn chặn, phòng ngừađược hiệu quả Để chỉ ra những nhóm đặc điểm đặc trưng cho nhân nhân ngườiphạm tội trước hết phải làm sáng tỏ mối quan hệ giữa đặc điểm sinh học và đặcđiểm xã hội trong nhân thân người phạm tội Như vậy, trước hết phải dựa vàonhững hoạt động thực tế của người đó Những hoạt động này phải được đánh giátrong một tập hợp nhất định: hành vi phạm tội, động cơ phạm tội; mục đíchphạm tội và các dấu hiệu khác như đạo đức – tâm lý của người phạm tội Có thểnói cấu trúc của nhân thân người phạm tội là tổng hợp các đặc điểm, dấu hiệu mà

xét về mặt tổng thể đặc trưng cho chính nhân người đã thực hiện hành vi phạmtội Các đặc điểm, dấu hiệu đặc trưng này đều có liên quan đến việc thực hiện tộiphạm của con người đó.

Đối với các đặc điểm nhân thân tiêu cực của người phạm tội được hìnhthành thông qua những hoạt động thực tế của người đó, trong quá trình hoạt động

đó thì các yếu tố thuộc về bản thân người phạm tội và các yếu tố thuộc về môitrường sống dẫn đến việc chủ thể thực hiện hành vi phạm tội sẽ khác so với đặcđiểm nhân thân các nhóm tội phạm khác

Có nhiều cách phân loại các nhóm đặc điểm nhân thân người phạm tộikhác nhau, đề làm rõ một cách toàn diện về nhân thân người phạm tội và để đánhgiá được đặc điểm nhân thân trong tổng hoà các mối quan hệ xã hội cũng nhưđặc điểm tâm sinh lý của người phạm tội, chúng ta có thể phân loại thành 03 đặcđiểm như sau:

- Đặc điểm xã hội – nhân khẩu;

- Đặc điểm xã hội – tâm lý;

- Đặc điểm xã hội - pháp lý

Để chỉ ra đặc điểm nhân thân người phạm tội, chúng ta phải làm rõ cơ sở

lý luận của 3 nhóm đặc điểm trên của người phạm tội

2.1.2.1 Đặc điểm xã hội – nhân khẩu

Đặc điểm xã hội – nhân khẩu là những đặc điểm mang dấu hiệu bên ngoàinhư: Giới tính, lứa tuổi, nơi ở, nghề nghiệp, hoàn cảnh gia đình… Bản thân mỗingười chúng ta đều mang những đặc điểm xã hôi nhân khẩu như vậy, bản thâncác đặc điểm này không khẳng định cá nhân ai đó phạm tội Một cá nhân nào đóphạm tội khi có các đặc điểm nhân thân tiêu cực được hình thành trong quá trìnhsống và khi gặp tình huống dẫn đến hành vi phạm tội thì những đặc điểm này ởmột chừng mực nào đó ảnh hưởng nhất định đến quá trình hình thành nhân thântiêu cực của người phạm tội

Giới tính: Đặc điểm giới tính xác định người phạm tội là nam giới hay nữ

giới Lịch sử thống kê tội phạm và thực tế của cuộc đấu tranh tội phạm đã chỉ rarằng có các quy luật nhất định về tương quan số lượng giữa nam giới và nữ giớitrong tổng thể những người phạm tội nói chung và trong các nhóm, loại người