Môtíp ban thưởng và trường phạt trong truyện cổ grim (2016)

Mỗi khi vượt qua khó khăn hay thử thách thìnhân vật sẽ được trao thưởng, phần thưởng đấy có thể là báu vật thần kì đểgiúp nhân vật có thể giành được chiến thắng cuối cùng, như nhân vật n

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN -

LƯU THỊ LINH

MÔTÍP BAN THƯỞNG VÀ TRỪNG PHẠT TRONG TRUYỆN CỔ GRIM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

Th S ĐỖ THỊ THẠCH

HÀ NỘI 2016

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, khoa Ngữ Văn trường Đạihọc Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành khóa luận tốtnghiệp này

Ngoài những nỗ lực cá nhân, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ từphía các thầy cô, gia đình và bạn bè Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn cô

Đỗ Thị Thạch - người đã tận tình hướng dẫn, động viên tôi rất nhiều trong quátrình thực hiện khóa luận này

Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 11 Tháng 5 Năm 2016

Sinh viên thực hiệnLƯU THỊ LINH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Khóa luận này là công trình nghiên cứu thực sự của

cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Th.S Đỗ Thị Thạch.Các số liệu, những kết luận nghiên cứu được trình bày trong khóa luận nàytrung thực và chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào Tôi xin chịutrách nhiệm về nghiên cứu của mình

Sinh viên thực hiệnLƯU THỊ LINH

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Cấu trúc của khóa luận 4

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 MÔ TÍP BAN THƯỞNG TRONG TRUYỆN CỔ GRIM 6

1.1 Khái niệm mô típ và ban thưởng 6

1.1.1 Khái niệm mô típ 6

1.1.2 khái niệm ban thưởng 9

1.2 Nhân vật ban thưởng và được ban thưởng trong truyện cổ Grim 10

1.2.1 Nhân vật ban thưởng 11

1.2.2 Nhân vật được ban thưởng 15

1.3 Các môtíp ban thưởng trong truyện cổ Grim 20

1.3.1 Kết hôn và lên ngôi 21

1.3.2 Lấy lại trí nhớ và kết hôn 23

1.3.3 Ban thưởng báu vật thần kì 24

1.3.4 Ban thưởng của cải vật chất 26

1.3.5 Hóa thân và hoàn trả 28

1.4 Tiểu kết 30

CHƯƠNG 2 MÔTÍP TRỪNG PHẠT TRONG TRUYỆN CỔ GRIM 33

2.1 Khái niệm trừng phạt 33

2.2 Nhân vật trừng phạt và bị trừng phạt trong truyện cổ Grim 34

2.2.1 Nhân vật trừng phạt 34

2.2.2 Nhân vật bị trừng phạt 37

2.3 Các môtíp trừng phạt trong truyện cổ Grim 42

2.3.1 Kết thúc bằng cái chết 43

2.3.2 Chiếm đoạt không thành công 45

2.3.3 Bắt chước không thành công 46

2.3.4 Hóa thân thành loài vật 48

2.3.5 Tước đoạt cuộc sống giàu sang 49

2.3.6 Bỏ đi biệt xứ không bao giờ trở về 51

2.4 Tiểu kết 53

KẾT LUẬN 55 TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Hai thế kỷ trôi qua, những câu chuyện cổ tích quen thuộc của hai anh

em nhà ngôn ngữ học người Đức Jacob và Wilhem đã làm lay động hàng triệutrái tim của những độc giả trên khắp thế giới

Truyện cổ Grim được coi là một trong các nền tảng của văn hóa hiệnđại phương Tây 200 năm đã qua kể từ khi truyện cổ Grim lần đầu tiên đượcxuất bản (20/12/1812) và thật khó tưởng tượng tới nay đã có bao nhiêu thế hệgắn bó với những câu chuyện tuyệt vời như thế này Mỗi câu chuyện mở racho ta bao điều thú vị về thế giới cổ tích diệu kỳ

Đặc biệt với môtíp thường thấy trong truyện cổ tích thì môtíp banthưởng và trừng phạt trong truyện cổ Grim đã trao cho ta những bài học cuộcsống ý nghĩa Những con người tốt bụng, hiền lành như cô bé Lọ lem, nàngBạch tuyết, sẽ được hưởng cuộc sống sung sướng, hạnh phúc, được kết hôn

và lên ngôi Còn những kẻ tham lam, độc ác như mụ vợ của ông lão đánh cá,hay các bà mẹ kế, mụ phù thủy độc ác thì sẽ bị trừng phạt trở về cuộc sốngnghèo khổ hay nặng hơn là cái chết, đó chính là luật nhân quả cái thiện đượcthưởng xứng đáng và cái ác bị trừng trị:

“Ở hiền thì lại gặp lành

Ở ác gặp dữ tan tành ra tro”

Việc tìm hiểu môtíp ban thưởng và trừng phạt ở đây chính là đi sâu vàonghiên cứu phần kết thúc của truyện, để lý giải cái hay, cái đẹp của truyện từ

đó khám phá những quan niệm nhân sinh qua kết cấu đặc trưng của nó

Đó là lý do vì sao tôi đã chọn đề tài “Môtíp ban thưởng và trường phạttrong truyện cổ Grim” cho khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử vấn đề

Truyện cổ Grim được góp nhặt từ rất nhiều các truyện cổ truyền miệng

được anh em Grimm chọn lọc một cách công phu Các câu chuyện được tạodựng lại bằng thứ ngôn ngữ tự nhiên, giàu tính sáng tạo của dân gian bằngcách xây dựng truyện giàu cá tính, giàu chất lãng mạn và phù hợp với trí óchồn nhiên, ngây thơ của trẻ nhỏ, nhưng cũng rất phù hợp với trí tuệ của nhândân

Ảnh hưởng của Truyện cổ Grim rất sâu rộng, được coi là một trong cácnền tảng của văn hóa hiện đại phương Tây Kỉ niệm 200 năm ngày đầu tiênđược xuất bản (20/12/1812), Truyện cổ Grim được UNESCO chính thức côngnhận là di sản văn hóa thế giới và từng được dịch ra 160 thứ tiếng

Trong phần giới thiệu về tác giả và tác phẩm Truyện cổ Grim tác giả

Hữu Ngọc có nói: “gần hai thế kỷ sắp qua kể từ ngày tập Truyện cổ Grim rađời, tác phẩm này vẫn là một nguồn cảm hứng nghệ thuật dồi dào, mang lạicho mọi người một đạo lý nhân bản”.[8,5]

Do hạn chế về mặt ngoại ngữ chúng tôi mới chỉ tiếp cận được vớinhững tài liệu bằng Tiếng Việt, trong số những tài liệu Tiếng Việt mà chúngtôi bao quát được thì chúng tôi nhận thấy, cho đến nay ở Việt Nam đã có một

số công trình nghiên cứu về Truyện cổ Grim Tuy nhiên mới chỉ có rất ítnhững công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác phẩm này

Trong đó có bài báo Nghiên cứu truyện cổ Grim từ lý thuyết đến hiện

đại (đăng trên tạp chí nghiên cứu văn học số 3 năm 2011) của tác giả Đào

Duy Hiệp Bài báo đã giúp chúng ta thấy được cấu trúc của truyện cổ Grim,

và cũng trong bài báo đó ông đã chọn truyện “Chim ưng thần” một trongnhững truyện thuộc môtíp ban thưởng để phân tích Trong truyện xuất hiệnkhá nhiều những nhân vật chính diện và phản diện, như nhân vật thần tiên tốtbụng đã giúp đỡ cho nhân vật chính diện dành được phần thưởng cuối cùng

như người tí hon, nhân vật anh hùng quả cảm như người em út, anh đã không

sợ hiểm nguy vượt qua hết những thử thách và cuối cùng đã nhận được nhữngphần thưởng xứng đáng đó là trở lên giàu có, được kết hôn cùng công chúa vàlên ngôi vua Trong truyện cũng có nói đến những con người tham lam, lườibiếng như hai người anh và họ đều bị trừng phạt thích đáng

Bên cạnh đó còn có luận văn thạc sĩ của Lê Bích Nguyệt với đề tài

“Thế giới nhân vật trong Truyện cổ Grim và ý nghĩa giáo dục đối với học sinh tiểu học” (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, 2014).

Luận văn của thạc sĩ Lê Bích Nguyệt có đề cập đến Truyện cổ Grim ởkhía cạnh thế giới nhân vật, trong đó tác giả cũng có nói đến những kiểu nhânvật ban thưởng và được ban thưởng, trừng phạt và bị trừng phạt như nhân vậtcon người hiền lành nhân hậu, anh hùng quả cảm, tham lam, độc ác, ích kỷ,nhỏ nhen và lười biếng Có cả những nhân vật thần tiên, loài vật tốt bụng luôngiúp đỡ và ban thưởng cho nhân vật chính diện và trừng phạt những nhân vậtphản diện Qua việc tìm hiểu những kiểu nhân vật đó để nắm bắt rõ đặc điểmloại hình nhân vật, tính cách số phận của từng loại nhân vật, nhằm đến cáiđích cuối cùng là rút ra bài học răn người, răn đời sâu sắc

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc nêu ranhận xét, phân tích một vài tác phẩm tiêu biểu Vì vậy việc khai thác Truyện

cổ Grim ở khía cạnh môtíp ban thưởng và môtíp trừng phạt để thấy được nétđặc sắc cũng như giá trị giáo dục to lớn mà truyện mang lại cho chúng ta làviệc làm cần thiết Tiếp nhận gợi ý từ những nghiên cứu trên, kết hợp vớinhững phạm trù của thi pháp học hiện đại, trên cơ sở khảo sát các truyện mộtcách có hệ thống, chúng tôi sẽ cố gắng tiếp cận tác phẩm từ một góc độ mới

3 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận đi sâu vào nghiên cứu môtíp ban thưởng và môtíp trừng phạttrong Truyện cổ Grim để khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc của truyện.Đồng thời giúp người đọc có những kiến giải sâu hơn về truyện cổ Grim.

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong đề tài này chúng tôi nghiên cứu môtíp ban thưởng và trừng phạttrong Truyện cổ Grim

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Qua khảo sát 121 truyện trong “Truyện cổ Grim” – Nhà xuất bản vănhọc – 2014 – do Minh Đức dịch Chúng tôi nhận thấy có 76 truyện xuất hiệnmôtíp ban thưởng và trừng phạt, vì vậy phạm vi nghiên cứu của khóa luận là

76 truyện này

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài,nghiên cứu của chúng tôi nhằm thực hiện nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu về các loại nhân vật ban thưởng, được ban thưởng và nhânvật trừng phạt, bị trừng phạt

- Phân loại và mô tả các hình thức ban thưởng và trừng phạt

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng các phương phápnghiên cứu sau:

- Phương pháp thống kê – phân loại

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Nội dung khóa luận được triển khaitrong 2 chương:

Chương 1: Môtíp ban thưởng trong truyện cổ Grim

Chương 2: Môtíp trừng phạt trong truyện cổ Grim

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 MÔTÍP BAN THƯỞNG TRONG TRUYỆN CỔ GRIM

1.1 Khái niệm môtíp và ban thưởng

1.1.1 Khái niệm môtíp

Môtíp là thuật ngữ vay mượn tiếng Pháp (motif), thuật ngữ này đã đượcnhiều nhà khoa học, nhiều đề tài nghiên cứu trong và ngoài nước đề cập đến

Ở nước ngoài người đầu tiên đưa ra khái niệm motif là nhà Folklore họcngười Nga ở thế kỷ XIX A.N Vexelopxki Theo ông, khái niệm môtíp được

hiểu là : “Những công thức trả lời cho các vấn đề mà giới tự nhiên đặt ra cho

con người từ thuở nguyên sơ, khắp mọi nơi hoặc là những ấn tượng về hiện thực được đúc kết nổi bật hoặc tỏ ra quan trọng và được lặp đi lặp lại”

[10,tr.159] Tiếp đó là công trình nghiên cứu type và motif thành công củaS.Thompson (Standard Dictionnary of Folklore), A.Aarne (Verzerichnis cler

Marchebtypen), Stith ThomPson viết trong Standard Dicctionary Folklore đại

ý như sau: “Trong folklore, môtíp là thuật ngữ chỉ bất kỳ một phần nào mà ở

một kết quả của folklore có thể phân tích ra được Trong nghệ thuật dân gian

có môtíp của hình phác họa là những hình mẫu thường lặp lại hoặc kết hợp với những hình mẫu khác theo một kiểu cách riêng biệt nào đó Trong âm nhạc và bài hát dân gian cũng có những khuôn nhạc giống nhau thường trở lại luôn Lĩnh vực mà môtíp được nghiên cứu nhiều nhất và phân tích cẩn thận nhất là truyện kể dân gian như các loại truyện cổ tích, truyền thuyết, huyền thoại, ballad…”[1,tr 26].

Theo định nghĩa trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, môtíp “từ Hán

Việt là mẫu đề (Do người Trung Quốc phiên âm chữ motif của tiếng Pháp) có thể chuyển thành các từ “khuôn”, “dạng” hoặc “kiểu” trong tiếng việt, nhằm chỉ những nhân tố, những bộ phận lớn hoặc nhỏ đã được hình thành ổn định,

bền vững và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật, nhất

là trong văn học nghệ thuật dân gian” [3,tr.168].

Giáo sư Trần Đình Sử định nghĩa: “Môtíp là các đơn vị cố định thể

hiện một nội dung nào đó được sử dụng nhiều lần là một hiện tượng phổ biến không chỉ trong văn học dân gian mà cả trong văn học viết” [10,tr.159].

Như vậy có thể hiểu môtíp là đơn vị tham gia cấu tạo cốt truyện đượchình thành ổn định bền vững, được sử dụng phổ biến và lặp đi lặp lại trongcác sáng tác văn học, nhất là trong văn học nghệ thuật dân gian nhằm thể hiệnmột tư tưởng một quan niệm nào đó của tác giả

Các định nghĩa về môtíp tuy được diễn đạt khác nhau nhưng đều làmnổi bật những đặc trưng chủ yếu của môtíp Môtíp là đơn vị có tính bền vững,

ổn định Môtíp là những hình mẫu, những công thức, những đơn vị cố địnhtrong tác phẩm Môtíp được hình thành trong một quá trình sáng tác lâu dài,được nhiều tác giả khác nhau, nhiều thời đại khác nhau, nhiều cộng đồng khácnhau cùng sử dụng trong tác phẩm của mình Mà một yếu tố khi đã trở thànhmột kiểu dạng cố định thì tất nhiên nó mang tính bền vững Tính bền vữngcủa môtíp không chỉ được thể hiện ở mặt hình thức mà còn được thể hiện ở ýnghĩa mà nó biểu đạt Mỗi môtíp trong quá trình hình thành chứa đựng nhữngquan niệm văn hóa, thẩm mỹ nhất định của tác giả dân gian

Đặc trưng thứ hai của môtíp là tính lặp lại Một yếu tố một bộ phậntrong kết cấu của tác phẩm chỉ được gọi là môtíp khi nó xuất hiện lặp đi lặplại nhiều lần trong nhiều sáng tác

Tuy nhiên không phải bất kỳ yếu tố lặp lại nào cũng đều trở thànhmôtíp Một yếu tố lặp đi lặp lại để trở thành môtíp phải có cái gì đó khắc sâu,gây ấn tượng làm cho người ta nhớ đến, nghĩa là chúng phải có giá trị nghệthuật nào đó, có hiệu quả thẩm mỹ nhất định nhằm truyền tải những nội dung

tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm

Sự lặp lại của môtíp không phải là sự lặp lại ngẫu nhiên mà là một tínhiệu nghệ thuật, ở đó ẩn chứa quan niệm thẩm mỹ và triết lí nhân sinh Vì thếmột đặc trưng quan trọng của môtíp là tính quan niệm Những tín hiệu nghệthuật ấy phải chứa đựng những quan niệm văn hóa, biểu hiện một tư tưởng,một triết lí nào đó Do hình thành qua thời gian, không gian, những tầng quanniệm này tích hợp trong môtíp, khó nắm bắt, vì thế phải giải mã các lớp vănhóa đó.

Tính bền vững, tính lặp lại và tính quan niệm của môtíp có mối quan hệgắn bó với nhau Những yếu tố được xem là khuôn mẫu, công thức thì tấtnhiên được dùng trong nhiều sáng tác, được nhiều thế hệ người sáng tác sửdụng từ đời này qua đời khác Vì vậy, nó sẽ có tính bền vững và đương nhiênnhững yếu tố đó phải mang quan niệm và dụng ý nghệ thuật của tác giả đó

Môtíp là khái niệm được sử dụng nhiều trong thể loại văn học dân giannhư thần thoại, truyền thuyết, ca dao…Tuy nhiên nó được sử dụng phổ biến

và là thành tố quan trọng trong kết cấu của truyện cổ tích

Truyện cổ tích là một thể loại đặc sắc trong văn học dân gian, là mộtthể loại nghệ thuật đích thực Truyện cổ tích là những truyện kể dân gianđược sáng tác dựa trên hư cấu nghệ thuật có chủ tâm, thường có yếu tố kì ảo

Nó ra đời cùng với quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy, đặc biệt

nở rộ trong xã hội có sự phân hóa giai cấp Thông qua những số phận khácnhau của các nhân vật, truyện phản ánh và lí giải những mâu thuẫn và xungđột trong gia đình và xã hội, qua đó thể hiện quan niệm đạo đức, lí tưởng xãhội và ước mơ của nhân dân lao động Đặc trưng cơ bản nhất của truyện cổtích chính là hư cấu nghệ thuật, đưa yếu tố kì diệu vào để giải thích cho sốphận của nhân vật

Ta thấy rằng, cốt truyện cổ tích được tạo thành từ nhiều môtíp màmôtíp truyện cổ tích chính là những khuôn dạng có thể tháo rời, lắp ghép, nếuthay đổi môtíp hoặc trật tự sắp xếp chúng sẽ tạo ra những truyện cổ tích.

1.1.2 khái niệm ban thưởng

Theo định nghĩa trong từ điển Tiếng Việt “Thưởng” ở đây được hiểu là

cho tiền, hiện vật vv…để tỏ ý khen ngợi và khuyến khích vì đã có công, có việc làm tốt [7, tr.1009] Phần thưởng chỉ dành cho những con người có công lao

như bảo vệ tổ quốc…hay có những việc làm tốt đối với người khác mà thôi

Còn trong kết cấu truyện cổ tích phần thưởng thường dành cho nhânvật chính diện nằm ở cuối chặng đường đi tìm hạnh phúc Các môtíp ấy biểuhiện đa dạng nhưng thống nhất Mỗi khi vượt qua khó khăn hay thử thách thìnhân vật sẽ được trao thưởng, phần thưởng đấy có thể là báu vật thần kì đểgiúp nhân vật có thể giành được chiến thắng cuối cùng, như nhân vật người

lính trong truyện Ngọn đèn xanh sau khi đã phải chịu nhiều khổ cực cũng như

sự hãm hại của mụ phù thủy thì anh đã vô tình có được một báu vật, đó làchiếc đèn thần nó đã giúp cho người lính thoát chết và còn có được ngôi báucũng như lấy được công chúa Cũng có khi phần thưởng là kết hôn và lên ngôi

vua có nhiều của cải vật chất như người thợ may trong truyện Người thợ may

khôn ngoan, bằng trí thông minh và lòng dũng cảm của mình anh đã lấy được

nàng công chúa xinh đẹp và sống rất hạnh phúc bên nhau Hay đó có thể là sựban tặng cho nhân vật những gì mà họ không có, chỉ mơ ước Dân gianthường ban tặng cho nhân vật lý tưởng sắc đẹp tuyệt đối, mang một diện mạomới thường là trở lên xinh đẹp hơn, như trong truyện “Hans người nhím” saukhi làm những việc tốt, giúp vua tìm được đường ra khỏi rừng và trừng phạtnhững kẻ xấu thì Hans người nhím đã cưới được công chúa, không những thếcòn rũ bỏ được hình hài xấu xí của mình để biến thành một chàng trai rất đẹp

đó chính là phần thưởng lớn nhất mà chàng xứng đáng có được

Ở đây thưởng và trợ giúp đều có chung một ý nhĩa duy nhất đó là đemlại những điều tốt đẹp cho nhân vật để biến ước mơ thành hiện thực Trợ giúp

là giúp đỡ nhân vật vượt qua những khó khăn trước mắt và cuối cùng là banthưởng cho họ những phần thưởng xứng đáng nhất Những con người xứngđáng nhận được sự trợ giúp và ban thưởng đều phải là những con người cótấm lòng nhân hậu, tốt bụng…

Từ biểu hiện trên, chúng tôi quan niệm, thưởng trong cổ tích được hiểu

là ước mơ của dân gian đã được thỏa mãn và đó là sự hạnh phúc, niềm vui,

sự giàu sang phú quý, danh vọng và quyền lực…Tất cả dành cho những con

người có phẩm chất đạo đức, có cách ứng xử phù hợp với đạo lý làm người.Phần thưởng dành cho nhân vật cũng đồng nghĩa với sự đền bù: đền bù chonhững gian truân, tủi nhục mà nhân vật đã trải qua Đôi khi đó chính là traotrả lại những gì mà họ đáng được hưởng, những gì vốn là của họ Tất cả chính

là ước nguyện của nhân vật đã trở thành hiện thực Kết thúc theo chiều hướnglãng mạn của dân gian

1.2 Nhân vật ban thưởng và được ban thưởng trong truyện cổ Grim

Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi đó là điều kiện thiết yếu đảmbảo cho sự miêu tả thế giới của văn học có được chiều sâu và tính tượng hình.Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân,một loại người, về những vấn đề của cuộc sống, đồng thời thể hiện nhữnghiểu biết, kì vọng về con người

Bản chất của nhân vật văn học là mối quan hệ với đời sống, nó chỉ táihiện được cuộc sống qua những chủ thể nhất định mà chủ thể đó chính lànhân vật

Nhân vật văn học “Là hình tượng nghệ thuật về con người một trongnhững dấu hiệu của sự tồn tại toàn vẹn con người trong nghệ thuật ngôn từ.Bên cạnh con người, nhân vật văn học có thể là các con vật, các loài cây, các

sinh thể hoang tưởng, được gán cho đặc điểm giống như conngười…”[5,tr.1254]

Trong cổ tích cũng vậy nhân vật là hình thức cơ bản để phản ánh hiệnthực Hình thức ấy rất đa dạng, thể hiện những khía cạnh phong phú, phức tạpcủa đời sống Qua các nhân vật tác giả thể hiện ước mơ khát vọng của conngười về một cuộc sống tốt đẹp hơn

1.2.1 Nhân vật ban thưởng

Trong thế giới cổ tích mọi việc diễn ra và kết thúc của những xung đột

mà nhân dân mong muốn như thế hoặc tin như thế đều là nhờ sự can thiệp củamột loại nhân vật đặc biệt đó là nhân vật ban thưởng Những nhân vật này lànhững người thường trợ giúp hoặc trao phần thưởng cho nhân vật chính diện,

đó là hình ảnh bà tiên, hay những bà lão hiền hậu có phép màu, hoặc là nhữngngười tí hon, người lùn có phép thuật, có khi người ban thưởng lại là một nhàvua tốt bụng và còn xuất hiện cả những loài vật như chim, cá, thỏ…Nhữngnhân vật này thường xuất hiện khi diễn biến câu chuyện đi vào bế tắc, và giúp

đỡ nhân vật chính diện vượt qua những khó khăn trước mắt, cuối cùng là traocho họ những phần thưởng xứng đáng nhất

Trong truyện cổ Grim nhân vật ban thưởng xuất hiện khá nhiều và đadạng đó là các kiểu nhân vật như con người, con vật hay thần tiên Dưới đây

là bảng thống kê số lượng các kiểu nhân vật ban thưởng xuất hiện trongtruyện

1.2.1.1 Thần tiên

Trong truyện cổ Grim nhân vật ban thưởng là thần tiên xuất hiện ở12/34 truyện mà chúng tôi khảo sát được Rõ ràng đây là những nhân vậtkhông có thật, mà chỉ có và tồn tại trong thế giới cổ tích mà thôi Tuy nhiênsáng tạo ra những nhân vật này trước hết là để thỏa mãn ước mơ của dân gian,một phần khác gắn liền với tín ngưỡng dân gian bản địa Trong Từ điển thuậtngữ văn học, Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đã đưa ra kháiniệm về truyện cổ tích thần kì như sau: “Truyện cổ tích thần kì là bộ phậnquan trọng và tiêu biểu nhất của thể loại cổ tích Ở loại truyện này nhân vậtchính vẫn là con người trong thực tại, nhưng các lực lượng thần kì, siêu nhiên

có một vai trò rất quan trọng Hầu như mọi xung đột trong thực tại giữangười với người đều bế tắc không thể giải quyết nổi nếu thiếu yếu tố thầnkì”[3,tr 311] Những nhân vật này thường là những người lùn có phép thuật,

bà tiên hay người tí hon đây là những nhân vật thần tiên điển hình trongtruyện cổ tích Các nhân vật này thường đứng về phía thiện, nhân danh công

lý và giúp nhân vật chính chiến thắng Như vậy lực lượng này trợ thủ chonhân vật chính giành được phần thưởng cuối cùng

Bảy bà tiên trong truyện Nàng công chúa ngủ trong rừng là những bà

tiên hiền hậu Trong bữa tiệc mừng các bà niệm chú chúc mừng công chúanhững điều kì lạ: “bà đầu chúc cho công chúa trở thành người xinh đẹp nhấttrần gian, bà thứ hai chúc thông minh, bà thứ ba chúc làm việc gì cũng hoànthành một cách xuất sắc… cứ như vậy chúc tất cả các điều có thể ước mơđược ở trần gian”

Hay nhân vật người lùn có phép thuật trong truyện Ba người lùn trong

rừng đã giúp đỡ cô gái hiền lành tốt bụng thực hiện được những điều dì ghẻ

yêu cầu và còn ban tặng cho cô những điều tốt đẹp:

“người thứ nhất nói:

- Món quà của ta là nàng ấy sẽ càng ngày càng xinh đẹp hơn.

Người thứ hai nói:

- Món quà của ta là vàng sẽ rơi từ miệng nàng ấy mỗi khi nàng ấy cấttiếng nói

Người thứ ba nói:

- Món quà của ta là một nhà vua sẽ đến và cưới nàng ấy làm vợ

Những nhân vật này thể hiện mong muốn, khát khao của nhân dân:thực hiện hành động vì chính nghĩa, thương kẻ yếu đuối, thiệt thòi, người làmviệc tốt sẽ được đền đáp

đã mục nát, lung lay, sắp sụp đổ và ngay cả đến một tia hi vọng về sự thay đổicũng không đủ sức quét sạch những thây ma độc hại của chế độ bị diệt vong”(Marx – Ăngghen: về văn học nghệ thuật – NXB Sự thật – Hà Nội – 1958,trang 193) Xuất phát từ điều kiện xã hội đó, anh em nhà Grimm chủ yếu viết

về giai cấp thống trị như vua quan, tầng lớp quý tộc và người dân lao độngchân chất

Nhân vật nhà vua là một nhân vật xuất hiện khá nhiều, thường đượcgắn với những tính cách tham lam, độc ác, xa hoa vô độ, tuy nhiên trongtruyện cổ Grim nhân vật nhà vua ở đây lại được xây dựng là một con ngườihết sức anh minh, tốt bụng, biết phân biệt tốt xấu Trong tổng số 12 truyện cónhân vật ban thưởng là con người thì có đến 6 truyện là nhà vua ban thưởng,qua đó thể hiện giấc mơ của nhân dân về một triều đại thịnh trị, về những

người trị vì thiện lương Nhà vua thường ban thưởng cho người có công vàtrừng phạt kẻ có tội, như trong truyện “Anh lính và nhà vua” anh lính là mộtngười dũng cảm, chính anh đã cứu sống nhà vua khỏi bọn cướp và còn cứuđược cả tính mạng của những người dân vô tội, vì vậy nhà vua đã không đểanh bị đói khổ hay nguy hiểm gì nữa, mà anh thích ăn gì cứ đến nhà bếphoàng cung ăn thoải mái, không những vậy anh lính còn được nhà vua phonghàm tướng quân.

Không chỉ có nhân vật nhà vua là người ban thưởng mà còn xuất hiệnnhững nhân vật ban thưởng khác đó là những nàng công chúa tốt bụng, trong

truyện Công chúa và Hoàng tử, nàng công chúa út đã hết lần này đến lần khác

giúp đỡ cho Hoàng tử vượt qua những thử thách khó khăn mà nhà vua đưa ra

để chàng có thể cưới được công chúa, không những vậy còn giúp chàng lấylại trí nhớ Hay người ban thưởng đó là người cha đỡ đầu trong truyện

Ferdinand trung thực, tuy anh cũng nghèo khó nhưng vẫn nhận đỡ đầu cho

con trai của một người cũng nghèo khó và còn tặng cho cậu bé một chiếc chìakhóa, mà đến năm mười bốn tuổi cậu bé cầm chiếc chìa khóa này ra thảonguyên, ở đó có một lâu đài và chính lâu đài này sẽ là của cậu

Những con người nhân hậu này xuất hiện thể hiện ý nguyện của nhândân về một sự công bằng trong xã hội, mong muốn cho một thế giới tốt lành

và hạnh phúc

1.2.1.3 Loài vật

Thế giới loài vật trong truyện cổ Grim vô cùng phong phú với nhiềuchủng loại con vật khác nhau Chúng đều là những con vật nhỏ bé gần gũi vớicon người như kiến, vịt, ong , gấu, hay chim… Dưới ngòi bút của tác giả nétđặc sắc của các loài vật hiện lên rất sinh động muôn màu muôn vẻ, tác giả đãcho thấy thế giới loài vật chẳng khác gì thế giới con người Chúng cũng biếtyêu thương, biết đúng sai, biết phân biệt tốt xấu

Như những chú chim trong truyện “Cô bé lọ lem”, cứ mỗi khi cô bé lọ

lem gặp khó khăn và khóc thì những chú chim lại xuất hiện, đầu tiên là giúp

cô nhặt đậu để cô được đi dự hội, nhưng bà mẹ kế độc ác vẫn không cho cô đi

vì cô không có quần áo dạ hội đẹp Lọ lem ra mộ mẹ ngồi dưới gốc câu phỉkhóc nức nở:

Hãy rung đi, cây nhỏ của taCho vàng bạc rơi xuống với ta

Bỗng đâu có một con chim thả một bộ váy vàng và bạc xuống cho cô

và một đôi guốc làm bằng lụa và bạc được thêu rất tỉ mỉ Chính vì vậy màHoàng tử đã say đắm khi nhìn thấy cô

Và những ngày tiếp theo Lọ lem lại ra gốc cây phỉ chú chim lại tặngcho cô những bộ váy và giày guốc đẹp hơn những lần trước để cô đi dự tiệc

Và cũng chính nhờ đôi guốc bằng vàng mà chú chim tặng cho cô đi dự tiệc

mà Hoàng tử đã tìm được cô và đón cô về cung tổ chức đám cưới

Dưới lớp áo là những loài động vật nhưng hình ảnh của chúng lại hiệnlên mang ý nghĩa sâu sắc, tuy là những con vật nhưng lại biết phân biệt đúngsai, tốt xấu, đền ơn cho người đã giúp đỡ mình, hơn hẳn một số con người chỉbiết ích kỷ, nhỏ nhen sống cho bản thân mình mà thôi

Những nhân vật ban thưởng trên đã mang lại cho người đọc một niềmtin rằng cái thiện bao giờ cũng được đền đáp xứng đáng, người tốt luôn ởxung quanh chúng ta giúp đỡ chúng ta, chỉ cần mỗi người hãy sống đúng vớichuẩn mực của xã hội làm những điều thiện thì sẽ gặp được may mắn

1.2.2 Nhân vật được ban thưởng

Vì truyện cổ tích thể hiện niềm tin của dân gian về sự công bằng, về sựchiến thắng cuối cùng của cái thiện cho nên nhân vật chính diện bao giờ cũng

là nhân vật cuối cùng được trao cho phần thưởng xứng đáng Những nhân vậtđược ban thưởng thường xuất hiện ngay từ đầu câu chuyện, tuy nhiên để có

thể dành được những phần thưởng xứng đáng thì đó phải là những con người

có phẩm chất đạo đức tốt, có lòng nhân hậu, hoặc những nhân vật đó phải trảiqua khó khăn thử thách nhất định hay có địa vị thấp kém trong xã hội tronggia đình Trong truyện cổ Grim những nhân vật được ban thưởng xuất hiệnkhá nhiều và mỗi nhân vật lại gắn với những số phận và phẩm chất đạo đứckhác nhau, dưới đây là bảng thống kê phân loại những kiểu nhân vật được banthưởng và số lần xuất hiện trong mỗi truyện

Đây đều là những nhân vật tốt bụng luôn sẵn sàng giúp đỡ người khác,

có tấm lòng nhân hậu, hiền lành chăm chỉ vì vậy cuối cùng họ đều nhận đượcnhững phần thưởng xứng đáng thuộc về mình

Như hai chị em Bạch Tuyết và Hồng Hoa trong truyện Bạch Tuyết và

Hồng Hoa hai cô bé rất ngoan ngoãn, chăm làm, trần gian thực hiếm có Bạch

Tuyết dịu dàng, thùy mị hơn Hồng Hoa, Hồng Hoa hay chạy nhảy ngoàiđồng, hái hoa, bắt bướm Hai chị em yêu nhau lắm, đi đâu cũng dắt taynhau…hai chị em thường vào rừng hái quả dại, thú rừng thân mật đến với haichị em, không đụng chạm đến hai chị em Bạch Tuyết và Hồng Hoa còn tốtbụng đã cứu giúp chú Gấu khi trời lạnh cho chú ở nhờ trong nhà và sưởi ấm.Hai cô bé còn tốt bụng cứu giúp thằng lùn ở trong rừng rất nhiều lần mặc dùlần nào cứu xong hắn cũng mắng chửi hai em nhưng hai em không quan tâm,hai chị em gặp lại chú gấu mà mình từng cứu thì ra đó là một vị Hoàng Tử bịphù phép, chính vì lòng tốt bụng của hai chị em mà cuối cùng hai người được

hưởng cuộc sống hạnh phúc Bạch Tuyết thì lấy Hoàng tử còn Hồng Hoa thìlấy em Hoàng tử bốn người cùng với mẹ già sống yên vui bên con cháu, đóchính là phần thưởng mà hai chị em xứng đáng nhận được.

Nhân vật cô con gái út của bác tiều phu nghèo trong truyện Ngôi nhà

trong rừng cũng là một cô gái hiền lành nhân hậu Khi đem thức ăn cho cha

cô bị lạc vào một ngôi nhà trong rừng, cô rất lo lắng “cô lo bố đói, lo không

về thì mẹ sẽ than vãn” Khi xin phép ông cụ râu bạc chủ nhà cho ngủ nhờ mộtđêm cô bé đã không quên chăm sóc mấy con vật trong nhà, cô nghĩ “mình no

mà để mấy con vật khôn ngoan kia nhịn, liệu có đành lòng không? Ngoài đấythiếu gì thức ăn, phải cho chúng ăn no cái đã Cô đi lấy lúa mạch rắc cho haicon gà và bê vào cho bò cả một ôm rơm ngát mùi thơm Cô trìu mến nói vớimấy con vật

- Chúc các bạn ăn ngon nhé Nếu khát tôi sẽ lại đi kiếm nước mát cho

mà uống

Cho mấy con vật ăn uống no rồi, cô bé mới lại ngồi vào bàn ăn nốtnhững thức ăn ông cụ còn bỏ thừa lại sau đó cô bé trèo lên gác, giũ gối, trảikhăn đâu đấy, chờ cho ông cụ đi nằm, rồi cô mới đi ngủ”

Cô bé thật nhân hậu, đáng yêu, cô biết yêu thương loài vật, lễ phép vớingười già vì vậy hạnh phúc đã đến với cô “sáng ngày hôm sau, cô tỉnh dậytrong ánh nắng tươi sáng và…lạ chưa! Cô thấy mình đang nằm trong một cănphòng lớn, quang cảnh chung quanh vô cùng lộng lẫy Tường bọc toàn bằnglụa màu lá cây, làm nền cho những cụm hoa bằng vàng thật Cạnh giường cómột cái ghế trên xếp một đôi hài thêu có điểm ngọc” và ông già tóc bạc chính

là hoàng tử bị phù phép “phép yêu ấy chỉ được giải khi nào có một người congái tốt bụng tới đây, không chỉ biết yêu thương người mà biết thương cả súcvật”

Người tốt luôn gặp điều thiện đó là môtíp kết thúc câu chuyện thườngthấy trong truyện cổ dân gian, tác giả ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn của con ngườihiền hậu, nhân ái.

1.2.2.2 Nhân vật anh hùng quả cảm

Trong truyện cổ Grim nhân vật anh hùng quả cảm xuất hiện cũng khánhiều ở 16/49 truyện mà chúng tôi khảo sát được Những nhân vật này lànhững con người dũng cảm không quản ngại khó khăn, gian khổ hay thậm chínhững việc nguy hiểm đến tính mạng để giúp đỡ người khác Đó thường làcác chàng Hoàng tử dũng cảm không sợ nguy hiểm để cứu công chúa, nhữnganh lính gan dạ không chỉ trong thời chiến mà còn cả trong thời bình họ cũngkhông quản ngại khó khăn giúp đỡ người khác Chính vì vậy mà đến cuốicùng họ đã nhận được những phần thưởng xứng đáng với công sức mình bỏra

Chàng hoàng tử gan dạ dũng cảm trong truyện Chàng hoàng tử gan dạ

chàng không thích ở trong cung điện với vua cha vì chàng chẳng sợ bất cứ cái

gì “Chàng nghĩ: Ta phải đi khắp thế giới rộng lớn này Khi đó ta sẽ khôngcòn thấy thời gian trôi chậm chạp nữa và có thể thấy hết những chuyện kỳ thútrên đời” Chàng đã giúp đỡ người khổng lồ lấy được quả táo trên cây trườngsinh mặc dù “cái cây đó trồng trong một khu vườn có lan can sắt bao quanh,những con sư tử to lớn nằm ngoài lan can canh giữ khu vườn, con này nốiđuôi con kia, không cho bất kì ai vào cả” Rồi hoàng tử còn giải cứu cho côgái và cả lâu đài bị phù phép

Hoàng tử hỏi:

- Ta phải làm thế nào?

- Chàng phải ở trong lâu đài bị phù phép này ba đêm, nhưng chàngkhông được sợ hãi dù chỉ một chút Nếu bọn chúng hành hạ chàng có tàn

khốc đến mấy, chàng cũng phải chịu đựng, không được kêu một tiếng Chỉbằng cách đó, tôi mới được giải thoát.

Hoàng tử đáp:

- Tôi không hề sợ đã có thượng đế che chở cho tôi, tôi sẽ thử xem sao Nói rồi, hoàng tử điềm nhiên bước vào trong lâu đài và chàng hoàng tửdũng cảm đã ở trong đó ba đêm, chàng bị bọn quỷ hành hạ, đánh đập cào xétay chân nhưng hoàng tử chịu đựng được hết không hề kêu tiếng nào

Tòa lâu đài được giải thoát khỏi sự phù phép, hóa ra cô gái đó chính làmột nàng công chúa Hoàng tử và công chúa ngồi bên nhau cùng ăn uống,buổi tối họ tổ chức một đám cưới ngập tràn hạnh phúc Đây chính là phầnthưởng cho lòng dũng cảm của Hoàng tử

Hay đó còn là người lính trong truyện Đôi giày ủng da trâu anh không

sợ nguy hiểm, đã bắt được bọn cướp và cứu sống được nhà vua vì vậy anh ta

đã được nhà vua ban thưởng cho một cuộc sống no đủ không bao giờ phảichịu khổ cực nữa Đó là phần thưởng xứng đáng giành cho anh, vì ở đây mỗinhân vật lại giúp đỡ người khác ở mức độ khác nhau hay ước mơ của họ làkhác nhau vì vậy phần thưởng dành cho mỗi người là khác nhau xứng đángvới những gì mà họ mong muốn

Hai anh em mồ côi mẹ trong truyện Anh trai và em gái phải sống với

người mẹ kế độc ác “mẹ kế ngày nào cũng đánh đập chúng mình, nếu đến gần

thì thể nào bà ta cũng lấy chân đạp chúng mình thẳng cẳng Bữa ăn thì chỉ cóbánh mỳ khô cứng nhắc để mấy ngày liền” Hai anh em không chịu được sựhành hạ của người mẹ kế đã bỏ nhà đi nhưng mẹ kế là một mụ phù thủy độc

ác mụ biết hai đứa trẻ bỏ đi vì vậy đã phù phép biến người anh thành conhoẵng, mụ cứ nghĩ người em đã bị thú giữ ăn thịt còn người anh thì đã bị thợsăn bắn chết vì tưởng là con hoẵng thật Nhưng một hôm nhà vua đi săn đãtình cờ gặp người em, một cô gái xinh đẹp hơn bất kỳ người con gái nào màngài từng gặp, vua đã đón cả hai về hoàng cung Cô trở thành hoàng hậu vàsinh hạ được một hoàng tử

Còn hai mẹ con mụ phù thủy độc ác thì bị trừng trị thích đáng, ngườicon bị đưa vào rừng sâu cho thú giữ ăn thịt, còn mụ phù thủy thì bị ném vàolửa chết trong đau đớn Sau khi mụ phù thủy chết người anh đã được trở lạihình dáng ban đầu và hai anh em sống bên nhau hạnh phúc suốt đời

Hay cô gái mồ côi trong truyện Suốt, thoi và kim cô đã phải làm việc rất

chăm chỉ không ngại khó khăn gian khổ để có thể kiếm sống qua ngày nhờvào nghề kéo sợi, chính vì vậy cô đã gặp được chàng Hoàng tử và được chàng

vô cùng yêu quý nên đã đón cô về cung và cưới làm vợ, từ đây cô không cònphải sống trong cảnh nghèo khó nữa

Những phần thưởng trên chính là ước mơ của những con người thấp cổ

bé họng trong xã hội Họ luôn mơ ước về một tương lai tươi sáng, những conngười đó luôn phải chịu phần thua thiệt, chịu sự bất công, chính vì vậy họmong muốn cuộc sống mình đổi thay để có thể vượt ra cảnh nghèo khó,không còn phải chịu sự đàn áp của những kẻ xấu xa nữa

1.3 Các môtíp ban thưởng trong truyện cổ Grim

Truyện cổ tích được xây dựng là để thỏa mãn ước mơ của nhân dân, vìvậy phần thưởng giành cho những nhân vật chính diện sau mỗi chặng đường

là không thể thiếu, nhưng ở mỗi dân tộc lại có những cách thức ban thưởng

khác nhau phù hợp với nền văn hóa cũng như là tín ngưỡng của dân tộc mình.Truyện cổ Grim cũng vậy, anh em nhà ngôn ngữ học người Đức đã xây dựnglên những môtíp ban thưởng khác nhau, có nhiều môtíp quen thuộc nhưngcũng có những môtíp còn mới lạ ít xuất hiện, nó thể hiện một sự độc đáo khác

lạ của cuốn truyện khiến người đọc càng muốn khám phá Dưới đây là bảngthống kê, phân loại những môtíp ban thưởng và số lượng môtíp xuất hiệntrong truyện

1.3.1 Kết hôn và lên ngôi

Đến tuổi trưởng thành ước mơ lấy vợ lấy chồng, có được hạnh phúc lứađôi êm ấm là khát khao muôn đời của con người và ước mơ này đã được gửigắm qua truyện cổ tích Trong truyện cổ Grim môtíp kết hôn và lên ngôi xuấthiện khá nhiều chiếm 19/49 truyện, đó là những cuộc hôn nhân giữa nhữngngười khác nhau về địa vị, thân phận Sở dĩ có những cuộc hôn nhân giữanhững con người khác nhau về thân phận, địa vị là bởi tác giả muốn khẳngđịnh quyền được yêu được hạnh phúc của mỗi con người

Môtíp này được tổ chức bởi một chuỗi những hành động và sự kiện cómối liên hệ mật thiết với nhau Trong dạng môtíp này xảy ra hai trường hợp,nếu kết thúc nhân vật chính kết hôn với công chúa và lên ngôi thì đó thường

là những chàng trai thông minh, dũng cảm nhưng lại nghèo khó, hoặc cũng có

thể là một chàng hoàng tử gan dạ Họ không sợ nguy hiểm khó khăn, diệt trừyêu ma, phép thuật để cứu nàng công chúa, hoặc giải cứu lâu đài của nàngkhỏi bị phù phép và phần thưởng cuối cùng đó chính là lấy được nàng côngchúa và có được ngôi báu Chàng thợ săn thông minh, dũng cảm trong truyện

chàng thợ săn tài giỏi đã giết chết được ba tên khổng lồ giúp công chúa thoát

khỏi nguy hiểm, và phần thưởng cho người có công chính là trở thành phò

mã Tên Đại úy đã mạo nhận công lao về mình, nhưng bằng sự thông minhnhanh nhẹn chàng thợ săn đã chứng minh được mình chính là người cứu côngchúa, vì trước khi đi chàng đã cắt lưỡi của ba tên khổng lồ và mang đi chiếchài, thanh kiếm có khắc tên nhà Vua Vì vậy mà Công chúa đã nhận ra chàng,hai người kết hôn với nhau và sau khi nhà Vua mất thì Phò Mã nối ngôi trởthành đức Vua Đó chính là phần thưởng xứng đáng chỉ giành cho nhữngngười có lòng dũng cảm và thông minh

Còn nếu kết thúc nhân vật chính kết hôn với Hoàng Tử hoặc nhà Vuathì đó thường là những cô gái có số phận bất hạnh, nghèo khó nhưng lại xinhđẹp và có một tấm lòng nhân hậu, chính vì vậy mà khi gặp ngay từ lần đầutiên nhà Vua hay Hoàng Tử đã đem lòng yêu rồi cưới cô gái đó làm vợ và trở

thành Hoàng Hậu Trong truyện Suốt, thoi và kim, cô gái mồ côi cả cha lẫn

mẹ, được bà cụ sống một mình nhận về nuôi và truyền cho cô nghề kéo sợi,dệt vải, may vá khi bà mất cô sống một mình, rất chăm chỉ và khéo tay Nhờ

sự giản dị nhưng lại thanh nhã cao sang như bông hồng đứng giữa bụi gaihoang dại mà Hoàng Tử khi nhìn thấy đã phải nói rằng “Nàng đúng là cô gáinghèo nhất, nhưng cũng chính là cô gái giàu nhất”, Hoàng Tử đã đón cô vềcung để ra mắt Vua và Hoàng Hậu, và một đám cưới được tổ chức linh đìnhvui vẻ Đây chính là phần thưởng cho sự chăm chỉ của cô gái nghèo khó

Những phần thưởng như Vương Quốc, Công Chúa hay Hoàng Tử thực

ra chỉ là những vật tượng trưng cho sự ham muốn Nhưng ở đây ta bắt gặp ý

nghĩa triết lí của dân gian ở khắp mọi nơi, đó là mọi sự kiếm được trên đờiđều không dễ dàng và nhất là phải trung thực mới mong giữ được.

1.3.2 Lấy lại trí nhớ và kết hôn

Môtíp lấy lại trí nhớ và kết hôn là một môtíp mới, còn xuất hiện khá íttrong truyện cổ tích Ở đây truyện cổ Grim đã xây dựng và sáng tạo dạngmôtíp này dựa trên những câu chuyện dân gian, truyện cổ tích đã cũ để cho rađời những câu chuyện mới lạ Về hình thức thì dạng môtíp này cũng có mở

đầu và kết thúc không khác gì so với dạng môtíp kết hôn và lên ngôi, nhân vật

chính cũng là một chàng trai dũng cảm không sợ hiểm nguy để cứu cô gái vàkết thúc họ được sống hạnh phúc bên nhau Tuy nhiên ở dạng môtíp này cómột điểm khác biệt, đó là sau khi nhân vật trải qua hết mọi thử thách kiếp nạntưởng rằng câu chuyện sẽ kết thúc tốt đẹp ở đó, nhưng nó lại mở ra một cánhcửa mới đưa nhân vật vào những tình huống mới làm cho câu chuyện thêmphần hấp dẫn hơn Nhân vật chàng trai sau khi trải qua hết thử thách và cóđược tình yêu của cô gái thì lại mất đi trí nhớ về cô và những gì mà họ đãtừng trải qua cùng nhau, và chính cô gái lúc này bằng tình yêu của mình cùngvới sự giúp đỡ của những báu vật khác như quả Hồ Đào hay chiếc nhẫn thần

sẽ làm cho chàng trai nhớ lại, sau đó thì họ mới nhận được hạnh phúc cuốicùng

Trong truyện Cuộc phiêu lưu kì lạ của Hoàng Tử chàng Hoàng Tử đã

phải trải qua rất nhiều thử thách của nhà Vua Đầu tiên là phải ở phòng của bacông chúa ba đêm không được ngủ nếu ngủ sẽ bị chặt đầu, tiếp theo là phảichặt hết cây trong rừng và xếp chúng gọn gàng trong ba tiếng đồng hồ, nhưngnhà Vua vẫn chưa bằng lòng gả công chúa cho chàng mà vẫn tiếp tục thửthách chàng, bắt chàng trong sáu tiếng dùng chiếc xẻng bằng pha lê xúc cạn

hồ nước và bắt hết cá lên bờ Rồi còn phải chặt sạch các bụi gai trên núi sau

đó xây một cung điện nguy nga mà phải làm xong mọi việc trước 6 giờ tối

Nhờ có sự giúp đỡ của công chúa út mà Hoàng Tử đã vượt qua được hết cácthử thách, nhưng nhà Vua vẫn không chịu gả công chúa út cho chàng mà lạilấy lý do là hai công chúa lớn chưa gả nên không thể gả công chúa út được.Hai người rất thất vọng và quyết định bỏ trốn cùng nhau, sau bao vất vả giannan cuối cùng cũng đến được lâu đài của Hoàng Tử, tưởng rằng hai người sẽ

có kết thúc tốt đẹp và cuộc sống hạnh phúc từ đó Nhưng lại có một biến cốkhác xảy đến khi Hoàng Tử vào cung, Hoàng Hậu tiến lại hôn vào chánchàng, Hoàng Tử lập tức quên hết mọi chuyện xảy ra giữa hai người Côngchúa vẫn đứng ngoài cổng đợi chàng nhưng không thấy chàng ra và sau đócòn nghe tin chàng sắp kết hôn với một người con gái khác, nàng đã rất đaubuồn nhưng rồi Công chúa vẫn quyết định đi dự lễ cưới của Hoàng Tử, vàbằng tình yêu của mình đối với Hoàng Tử cũng như nhờ có ba quả Hồ Đàothần kì mà Hoàng Hậu cho nàng trước khi từ biệt, đã giúp Công chúa lấy lạitrí nhớ cho Hoàng Tử và hai người dắt tay nhau đến nhà thờ làm lễ cưới Đâymới là phần thưởng cuối cùng và xứng đáng với những khó khăn mà họ đãphải trải qua

Không phải ngẫu nhiên mà trong tất cả các truyện của dạng môtíp nàyanh em nhà Grim đều để cho nhân vật chàng trai mất đi trí nhớ mà không phải

là cô gái Bởi vì trước đó đều là chàng trai phải vượt qua thử thách khó khăn,nguy hiểm mới yêu được cô gái, bởi vậy để cho cô gái cũng chứng minh tìnhyêu và sự chung thủy của mình với chàng trai tác giả cũng để cho cô gái phảivượt qua những khó khăn, gian khổ Khi cả hai cùng vượt qua được hết nhữngkhó khăn thì họ sẽ được hạnh phúc bên nhau mãi mãi, và tình yêu của họ làtình yêu vĩnh cửu không gì có thể chia cắt được Đó chính là kết thúc tốt đẹpnhất mà mỗi người trong cuộc sống đều mong muốn có được

1.3.3 Ban thưởng báu vật thần kì

Báu vật thần kì là một công cụ có khả năng kì lạ, mang lại sức mạnh đểcon người chiến thắng Nó là phần thưởng giành cho những con người tốtbụng, chăm chỉ Báu vật thần kì có khi xuất hiện ngay ở đầu truyện để trợgiúp cho nhân vật chính vượt qua khó khăn, có khi nó lại xuất hiện ở cuốitruyện trở thành phần thưởng quý giá và xứng đáng với sự khó khăn của nhânvật chính đã phải trải qua.

Báu vật thần kì có thể là một loại cây thần kì, trong truyện Rau Lừa cây

rau thần kì đã giúp cho người thợ săn không những lấy lại được những gìmình đã mất, mà còn biến những kẻ tham lam, độc ác thành con Lừa Mụ phùthủy độc ác già yếu nên đã bị chết, còn cô con gái và cô hầu thì được chàngthợ săn cho hiện lại nguyên hình và kết hôn cùng chàng, hai người sống vớinhau sung sướng hạnh phúc cho đến trọn đời

Có khi báu vật thần kì còn là đồ vật thần kì, gắn bó với cuộc sống vậtchất cũng như đời sống tinh thần của con người Như chiếc khăn tay có thể

chữa lành được vết thương trong truyện Con quỷ nhốt trong lọ đã giúp anh học trò nghèo có được tiền để đi học, và trở thành thầy thuốc lừng danh Hay nồi cháo thần kì trong truyện Nồi cháo đường mà cô gái nhà nghèo, nhưng nết

na đã được bà cụ già tặng cho, chỉ cần nói “Nồi ơi, nấu đi” là tức thì nó nấucho một nồi cháo đường ngon lành, và nếu muốn ngừng lại chỉ cần nói “Nồi

ơi hãy ngưng” Từ đó cô bé không sợ đói nữa, cô còn chia cho tất cả mọingười cùng ăn

Môtíp báu vật thần kì là sản phẩm của trí tưởng tượng gắn liền với cuộcsống sinh hoạt và lao động hằng ngày của con người, phản ánh đời sống tâmlinh vô cùng sinh động và phong phú của họ Những phương tiện thần kì ấyvừa có thể là phương tiện để họ sinh sống, vừa là phần thưởng để họ đạt đượcước mơ cháy bỏng của mình Vừa là phần thưởng để họ chia sẻ buồn vui

trong cuộc sống nghèo nàn, khốn khó của mình, vừa là công cụ đắc lực giúp

họ chiến thắng

Như vậy, môtíp Ban thưởng báu vật thần kì ít nhiều phản ánh quan

niệm thần bí của người xưa đối với mọi vật xung quanh mình, chúng đều cólinh hồn Nó phản ánh ước mơ của người xưa là có đủ sức mạnh và có nhữngphương tiện kì diệu để giành quyền sống và hạnh phúc chính đáng của mình

1.3.4 Ban thưởng của cải vật chất

Có thể nói trên thế giới có bao nhiêu quốc gia, bao nhiêu dân tộc, vàbao nhiêu con người là có bằng ấy ước mơ, bằng ấy khát vọng Mỗi một ước

mơ mỗi một khát vọng đều xuất phát từ những hoàn cảnh riêng, nhưng dườngnhư ước mơ về sự giàu sang, phú quý, thịnh vượng luôn là mục tiêu chungcủa con người Nhưng bản thân lại không thể có được nó ở cuộc sống thực tại,

vì vậy họ đã gửi gắm ước mơ của mình vào thế giới cổ tích

Xem xét sự diễn hóa môtíp Ban thưởng có thể nhận ra sự vận động của

nó trong tiến trình thể loại, từ thần thoại đến truyện cổ tích ước mơ của conngười có sự thay đổi Trong truyện cổ tích sự phân hóa giàu nghèo khiếnngười ta mơ về một cuộc sống giàu sang, vàng bạc trở thành thước đo cho đờisống vật chất phong phú của con người Vì vậy anh em nhà Grim đã mô hìnhhóa ước mơ đó của dân gian vào trong sáng tác của mình và xây dựng lên

dạng môtip Ban thưởng của cải vật chất Sự khác biệt của hình thức ban

thưởng này trong môtíp ban thưởng đó là những nhân vật được tặng thưởngkhông phải là những nhân vật có địa vị, giàu có trong xã hội như Vua, Hoàng

Tử, Hay công chúa mà đó là những con người bình thường như anh nông dânnghèo, anh lính, hay chàng thợ may… họ là đại diện cho những con người cóđịa vị thấp kém trong xã hội, không có tiền bạc hay của cải tài sản gì quý báu,

họ đều là những người tốt bụng cần cù chịu khó, vì vậy phần thưởng nàychính là mơ ước của họ và nó rất xứng đáng với họ

Cũng như các dạng môtíp ban thưởng khác nhân vật đều phải trải quakhó khăn, thử thách mới có được phần thưởng cuối cùng Thử thách đặt racho nhân vật càng gay cấn bao nhiêu thì tặng thưởng mà nhân vật gặt háiđược càng lớn bấy nhiêu.

Người lính trong truyện Đôi giày ủng da trâu, sau khi đã già yếu bác ta

bị thải hồi và cũng không học được nghề gì nên không kiếm được tiền đành đilang thang ăn xin, trên vai bác khoác chiếc áo đi mưa, chân bác đi đôi giàyủng kỵ mã bằng da trâu tất cả của cải chỉ còn lại có thế Một hôm bác đi vàotrong rừng vô tình gặp một người thợ săn cả hai cùng bị lạc, họ tới gõ cửa mộtnhà ở nhờ nhưng không may nhà đó lại là của bọn cướp, nếu biết chúng sẽgiết chết Nhưng bụng đang đói bác ta không nhịn được đành ra xin ăn, bọnchúng dọa giết nhưng bằng sự thông minh và tài lạ của mình bác đã khiến chobọn cướp ngồi đơ ra như tượng đá, bác gọi người thợ săn ra ăn uống no saysau đó mới đi về gọi bạn bè của mình đi bắt cướp Sau khi bắt được bọn cướpbác cũng không hề đi nhận công, nhưng bác không thể ngờ rằng người thợsăn đi cùng mình lại là nhà Vua Chính vì có công cứu được nhà Vua và bắtđược bọn cướp bác được trọng thưởng “ngươi sẽ không phải chịu cơ cực nữa,

ta nhất định chăm sóc ngươi, khi nào thèm ăn một bữa thịt quay như ở nhàbọn cướp thì cứ việc đến bếp Hoàng Gia”, đó chính là phần thưởng mà bác

mơ ước có được ngay lúc này, nó xứng đáng với những gì mà bác đã bỏ ra

Hay như trong truyện Gã thợ xay nghèo khó, chú Hans đã phải trải qua

khó khăn vất vả trong bảy năm, hầu hạ trung thành con mèo để có được mộtcon ngựa đẹp tuyệt trần mang về cho thầy Ngày nào chú cũng phải chẻ củi,rồi cắt cỏ bằng rìu, bảy năm cũng trôi qua nhưng con mèo lại chưa cho chúngựa mà bảo chú cứ trở về nhà ba hôm nữa sẽ mang ngựa đến Chú trở về nhàxay sau bảy năm với một bộ quần áo rách rưới và không mang được con ngựanào về, chú bị mọi người chê bai rồi còn không cho ngủ trong nhà mà phải

ngủ ngoài chuồng ngỗng Nhưng ba ngày sau có một cỗ xe ngựa chạy tới connào cũng choáng lộn, có một người hầu mang cho chú một con ngựa, và từtrên đó nàng công chúa đẹp tuyệt trần bước xuống, đó chính là con mèo màchú đã hầu hạ bảy năm Nàng dắt chú Hans trung hậu lên xe và đến ngôi nhànhỏ mà chú xây dựng, giờ nó đã biến thành một tòa lâu đài nguy nga, đồ đạcđều bằng bạc Hai người lấy nhau và chú Hans trở nên giàu có, tiền của suốtđời không tiêu hết Đây chính là phần thưởng xứng đáng cho lòng trung hậucũng như là những khó khăn vất vả mà chú Hans đã phải trải qua trong bảynăm.

1.3.5 Hóa thân và hoàn trả

Theo từ nguyên “Hóa” nghĩa là “thay đổi thành cái khác”, hóa thân là

“biến hóa của thần thánh thành người hay thành vật khác”

Sự hóa thân theo nghĩa trên giống sự biến hóa trong thần thoại Nhânvật trong thần thoại có khả năng biến hóa từ dạng này sang dạng khác: Thầnbiến hóa thành người trần, thành con vật, cây cối…và từ các dạng đó lại biếnhóa trở lại thành Thần Tuy nhiên trong truyện cổ tích sự hóa thân lại khác vớithần thoại, nhân vật biến hóa từ người sang các dạng khác không bắt nguồn từnăng lực siêu nhiên tự thân của nhân vật mà là kết quả nhân vật nhận lấy từmột tác nhân bên ngoài Sự hóa thân này là một dạng, một hình thức cụ thểcủa yếu tố kì ảo trong truyện cổ tích

Trong truyện cổ Grim, sự hóa thân của nhân vật có thể xuất hiện ở đầuhoặc ở giữa truyện Hoàng Tử bị phù phép biến thành Ếch (Hoàng Tử ếch),hay biến thành Thiên Nga (sáu con thiên nga) Môtíp này nằm trong chứcnăng sự gây hại của nhân vật ác đối với nhân vật chính trong truyện, mở đầuhoặc nằm trong quá trình phiêu lưu của nhân vật chính trải qua nhiều thửthách trong quan hệ với nhân vật đối thủ trước khi đi đến một kết thúc có hậu