Sự ám ảnh của ký ức trong tiểu thuyết ga ký ức của phong điệp (2016)

Đó là những mảnh ghép không thể thiếu để các nhân vật gặp nhau để câu chuyện về quá khứ và hiện thực đối diện nhau, và cất lên tiếng nói của mình” [21].Phải sống đến một chặng thời gian

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo,

TS Nguyễn Thị Tuyết Minh – người đã luôn quan tâm, động viên và tận tìnhhướng dẫn tôi trong quát trình thực hiện khóa luận này

Tôi chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc biệt

là các thầy cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam đã giúp đỡ và tạo mọi điềukiện thuận lợi cho tôi hoàn thành khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 11 tháng 05 năm 2016

Sinh viên

Bùi Thị Thùy

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của cô giáo - TS Nguyễn Thị Tuyết Minh Tôi xin cam đoan:

Đây là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

Đề tài không trùng với kết quả có sẵn của bất cứ tác giả nào khác

Hà Nội, ngày 11 tháng 05 năm 2016

Sinh viên

Bùi Thị Thùy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài: 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Bố cục của khóa luận 5

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: TIỂU THUYẾT CỦA PHONG ĐIỆP TRONG ĐỜI SỐNG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 7

1.1 Giới thuyết về tiểu thuyết 7

1.1.1 Khái niệm 7

1.1.2 Sự ra đời của tiểu thuyết 8

1.1.3 Đặc điểm của tiểu thuyết 8

1.2 Tiểu thuyết đương đại Việt Nam 10

1.2.1 Về phương diện nội dung 10

1.2.2 Về phương diện nghệ thuật 12

1.3 Tác giả Phong Điệp và tiểu thuyết Ga ký ức 13

1.3.1 Tác giả Phong Điệp 13

1.3.2 Tiểu thuyết Ga ký ức 17

1.3.2.1 Hoàn cảnh ra đời 17

1.3.2.2 Tóm tắt tiểu thuyết Ga ký ức 19

CHƯƠNG 2: CẢM THỨC KÍ ỨCVỚI NỘI DUNG TƯ TƯỞNG 21

VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT TÁC PHẨM GA KÝ ỨC 21

2.1 Nhan đề Ga ký ức 21

2.1.1 Khái lược về nhan đề 21

2.1.2 Nhan đề Ga ký ức 21

2.2 Tình huống truyện khơi gợi kí ức 22

2.2.1 Khái niệm tình huống truyện 22

2.2.2 Tình huống truyện Ga ký ức 23

2.3 Nhân vật và sự ám ảnh của kí ức 25

2.3.1 Khái lược về nhân vật văn học 25

2.3.2 Nhân vật trong Ga ký ức 26

2.4 Thời gian và không gian nghệ thuật với mạch kí ức 40

2.4.1 Khái niệm thời gian và không gian nghệ thuật 40

2.4.2 Thời gian và không gian nghệ thuật trong Ga ký ức 41

2.5 Giọng điệu hoài nhớ 48

2.5.1 Khái niệm giọng điệu 48

2.5.2 Giọng điệu trong Ga ký ức 49

KẾT LUẬN 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO

đến Phong Điệp với tiểu thuyết Ga ký ức.

1.2 Phong Điệp là một cây bút cần mẫn Chị đã xuất bản 20 đầu sáchvới 10 tập truyện ngắn, 4 tiểu thuyết, 2 tập đối thoại văn học, 3 tập truyện dàicho thiếu nhi, một tập tản văn Năm 2015, Phong Điệp ra mắt cuốn tiểu thuyết

có tựa đề rất “vang bóng một thời” là Ga ký ức Đây là cuốn tiểu thuyết mới

nhất của Phong Điệp, là sự biểu hiện cụ thể cho sự trưởng thành về tư duynghệ thuật, tính chuyên nghiệp, khả năng làm dày dặn vốn sống, linh hoạt vàsáng tạo trong ngôn ngữ, đặc biệt là ý thức tự làm mới của ngòi bút trẻ này.Tác phẩm gây được sự chú ý của độc giả không chỉ bởi hình thức kết cấu “batrong một” mà còn ở phương diện nội dung Cảm thức tìm về thời quá vãng

của Ga ký ức có nhiều điểm đáng chú ý Với mong muốn góp thêm tiếng nói

vào sự khẳng định sáng tác của Phong Điệp, chúng tôi lựa chọn đề tài Sự ám

ảnh của ký ức trong tiểu thuyết Ga ký ức của Phong Điệp Nghiên cứu thành

công vấn đề này, khóa luận mong muốn đóng góp thêm một cách tiếp cận,

một hướng khám phá về giá trịnội dung và nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết Ga

ký ức Qua đó, có thể thấy được đóng góp của nhà văn trẻ này đối với thể loại

tiểu thuyết đương đại Việt Nam

1.3 Kết quả nghiên cứu còn hỗ trợ cho chúng tôi với tư cách là mộtngười giáo viên Ngữ văn tương lai sẽ giảng dạy tốt hơn các tác phẩm văn họcđặc biệt là tác phẩm văn xuôi Việt Nam đương đại ở trường phổ thông Bởi

vì, quá trình thực hiện đề tài cũng chính là quá trình người viết được rèn luyệntốt hơn các kĩ năng, thao tác tư duy phân tích tác phẩm văn học, khám pháđược cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chương và thấy được tài năng củatừng nghệ sĩ

2 Lịch sử vấn đề

Văn học là tấm gương phản ánh đời sống, qua văn học ta nhận ra cácmảng hiện thực, có cả ánh sáng xen bóng tối, lòng vị tha, sự ích kỷ, niềm vui

và nỗi buồn Nhà văn Thạch Lam đã từng viết: “Đối với tôi, văn chương

không phải là cách đem đến cho người đọc sự thoát li hay sự quên Trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có thể vừa

tố cáo và thay đổi một thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người đọc thêm trong sạch và phong phú hơn” Và cuốn tiểu thuyết Ga ký ức với đề tài

là câu chuyện đang diễn ra của thời đại, nói về đô thị hóa và con người biếnđổi trong xã hội đó Phong Điệp đã đem đến văn chương sự mới lạ, hiểu biết,

trải nghiệm về cuộc sống: “Viết với tôi trước hết là một thúc giục, một nhu

cầu tự thân, Ga ký ức là nỗi ám ảnh của tôi suốt nhiều năm qua Những câu chuyện ở đó, những số phận ở đó, nó có sự khác biệt rõ rệt với những tác phẩm trước đây viết về cùng đề tài này Hình thức thể hiện của cuốn tiểu thuyết cũng sẽ gợi nhiều tò mò cho độc giả Ga ký ức ở đâu? Liệu có một nơi

nào như thế không? Tôi khai thác đề tài này theo cách chưa ai từng làm Và tôi thích sự liều lĩnh này”[24].

Trả lời phỏng vấn của phóng viên về cấu trúc tác phẩm, Phong Điệp

nói: “Với tư cách là người dựng nên Ga ký ức, thì lang thang trong “những

ngày buồn của bản thân, gia đình, làng xóm những năm của thập niên 80 thế

kỷ trước hay lặn vào các trò chơi cấu trúc, phiêu lưu trong thế giới của hư cấu, tưởng tượng đều có vai trò quan trọng như nhau; và cùng góp phần mang lại cảm xúc trọn vẹn nhất cho độc giả Ga ký ức với ba chương gắn với cuộc đời của ba nhân vật chính Đó là những mảnh ghép không thể thiếu để các nhân vật gặp nhau để câu chuyện về quá khứ và hiện thực đối diện nhau,

và cất lên tiếng nói của mình” [21].Phải sống đến một chặng thời gian nhất

định, phải trải qua nhiều tâm trạng, cảm xúc, phải tiếp xúc với rất nhiềungười, nhiều cuộc đời, cùng độ chín nhất định về tuổi tác, tôi mới có thể nghĩđến và bắt tay vào việc tái hiện ký ức từ quá khứ của mình và những ngườikhác, nhà văn Phong Điệp chia sẻ [18]

Ga ký ức là tác phẩm vừa ra đời năm 2015 nên hiện chưa có công trình

nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu Rải rác trên các báo và tạp chí có một vài bài

báo giới thiệu và trao đổi về tác phẩm.Nhà văn Bảo Ninh cho rằng: “Không

chỉ hay ở nội dung và văn phong, Ga ký ức còn độc đáo và mới lạ trong cấu trúc” Cũng theo Bảo Ninh, tiểu thuyết này là một “bức tranh sống động và

ám ảnh thể hiện được sâu sắc những biến chuyển của thời cuộc từ bao cấp sang kinh tế thị trường” [20].

Nhà phê bình Nguyễn Hòa nhận xét: “Với tôi Ga ký ức là một biểu thị

cụ thể cho sự trưởng thành về tư duy nghệ thuật, tính chuyên nghiệp, khả năng làm dày dặn vốn sống, linh hoạt và sáng tạo trong ngôn ngữ, đặc biệt là

ý thức tự làm mới của ngòi bút Phong Điệp” [15] Trân trọng cách nhìn và

đánh giá cao cách khai thác, thể hiện của nhà văn Phong Điệp, Nguyễn Hòa

cho rằng: “Những câu chuyện được thêu dệt nên trong tiểu thuyết Ga ký ức

không nặng nề, u ám hay mang con mắt hằn học, mà được truyền tải nhẹ nhàng, ấm áp, có cả những chi tiết mang dư vị hài hước, cả một chút tự trào với nhân vật cô bé dường như mang ít nhiều hình bóng ấu thơ của tác giả”

[18]

Nhà thơ Bùi Kim Anh cho biết, bà đọc miệt mài tiểu thuyết Ga ký ức

để tự mình sống lại những hình ảnh, câu chuyện bản thân, gia đình trongnhững năm tháng khó khăn chung của thời cuộc Những gì mà rất nhiều người

đã trải qua thời bao cấp là vô cùng phong phú, nhưng những điều mà PhongĐiệp thu lượm được để đưa vào tác phẩm của mình đã là đáng kể

Nhà văn Lê Phương Liên đề cao những trải nghiệm, khai thác thực tếcủa Phong Điệp khi thể hiện nhiều câu chuyện, chi tiết đời sống thời bao cấp

và mong chờ “con tàu” của Phong Điệp sẽ còn vươn đến những chặng đường

xa, những sân ga mới bằng sự tích lũy nhiều hơn nữa trên những nẻo đườngcủa đất nước [18].“Cũng là sự hồi tưởng kí ức nhưng tác giả viết theo lốitương đối nhanh, đưa ra ba nhân vật khác nhau, ba tuyến đi khác nhau và cuối

cùng hội tụ lại ở một điểm "sân ga kí ức" Nó không bày sẵn trên câu chữ hay

ở cái kết mà nó đòi hỏi người đọc phải nhận ra được những điều mới, nhữngđiều cần phải suy ngẫm"[23]

Nhìn chung, những ý kiến trên đây mới dừng lại ở nhận xét chung, lờigiới thiệu về tác phẩm Tiếp thu gợi ý của các nhà nghiên cứu, trong khóa

luận này chúng tôi đi sâu nghiên cứu: Sự ám ảnh của kí ức trong tiểu thuyết

Ga ký ức - Phong Điệp.

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu của khóa luận là tìm hiểu sự ám ảnh của ký ức

trong tiểu thuyết Ga ký ức, từ đó chỉ ra nét đặc sắc trong nội dung và nghệ

thuật của tác phẩm

- Nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận là tìm hiểu nét độc đáo của tiểu

thuyết Ga ký ức, từ đó nhận diện những cách tân của tiểu thuyết Việt Nam

đương đại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là tiểu thuyết Ga ký ức của

Phong Điệp, do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành năm 2015

- Cảm thức ký ức được biểu hiện ở nhiều yếu tố, song ở phạm vi khóaluận này, chúng tôi chỉ tập trung triển khai ở một số phương diện: nhan đề,tình huống truyện, nhân vật, thời gian và không gian nghệ thuật, ngôn ngữ,giọng điệu

5 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận là công trình khoa học đầu tiên tìm hiểu sự ám ảnh của ký ức

trong tiểu thuyết Ga ký ức của Phong Điệp, qua các phương diện: nhan đề,

tình huống truyện, nhân vật, thời gian và không gian nghệ thuật, ngôn ngữ,giọng điệu…

Thông qua tiểu thuyết Ga ký ức, người viết thấy được những cách tân

của tiểu thuyết đương đại Việt Nam Hi vọng, đề tài này sẽ được dùng nhưmột tài liệu hữu ích cho những ai yêu thích tác giả Phong Điệp và mong muốntìm hiểu về tiểu thuyết của chị

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung chính củakhóa luận được triển khai ở hai chương:

Chương 1: Tiểu thuyết của Phong Điệp trong đời sống văn xuôi ViệtNam đương đại

Chương 2: Cảm thức ký ức trong nội dung tư tưởng và hình thức nghệ

thuật tác phẩm Ga ký ức

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TIỂU THUYẾT CỦA PHONG ĐIỆP TRONG ĐỜI SỐNG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Giới thuyết về tiểu thuyết

1.1.1 Khái niệm

Theo Bách khoa toàn thư:“Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có h ư

c ấ u , thông qua â n nh v ậ t , hoàn cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh x ã

h ộ i r ộng lớn và những vấn đề của cuộc sống c o n n g ư ờ i , biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ v ă n x u ô i theo những chủ đề xác định” [25].

Nhà nghiên cứu Nga Belinskicho rằng: "Tiểu thuyết là sử thi của đời

tư" chỉ ra khái quát nhất về một dạng thức tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận của một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó Sự trần thuật ở đây được khai triển trong k hô n g g i a n v à t h ờ i g ia n

n g h ệ t hu ậ t đến mức đủ để truyền đạt cơ cấu của nhân cách [25].

Giáo trình Lí luận văn học định nghĩa:“Tiểu thuyết là hình thức tự sự

cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời cận đại và hiện đại Với những giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đứa xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [7; 387].

Theo Từ điển thuật ngữ văn học:“Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn

có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [5; 328].

Như vậy, có thể thấy các khái niệm trên đều đi đến một điểm chung:

Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn, có khả năng phản ánh hiện thực đời sống xã hội, số phận cá nhân một cách sâu rộng, đồng thời tái hiện nhiều tính cách đa dạng.

1.1.2 Sự ra đời của tiểu thuyết

Ở châu Âu, tiểu thuyết xuất hiện vào thời kỳ xã hội cổ đại tan rã và vănhọc cổ đại suy tàn Cá nhân con người lúc ấy không còn cảm thấy lợi ích vànguyện vọng của mình gắn liền với cộng đồng xã hội cổ đại, nhờ vấn đề củađời sống riêng tư đặt ra gay gắt Giai đoạn phát triển mới của tiểu thuyết châu

Âu bắt đầu từ thời Phục hưng (thế kỷ XIV – XVI) và đến thế kỷ XIX với sựxuất hiện của các nghệ sĩ bậc thầy như Xtăng-đan, Ban-dắc, Thac-cơ-rây,Đích-kenx, Gô-gôn, L.Tôn-xtôi, Đốt-xtôi-ép-xki, tiểu thuyết đã đạt tới sự nảy

nở trọn vẹn

Ở Việt Nam, tiểu thuyết phát triển muộn Mãi tới đầu thế kỷ XVIII, với

sự xuất hiện của Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí,

nước ta mới có tác phẩm có quy mô tiểu thuyết (nhiều hồi, hàng trăm nhânvật, bao quát một quãng thời gian dài hàng trăm năm) Tuy nhiên, xét về

nhiều mặt, Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí vẫn

thuộc phàm trù tiểu thuyết cổ điển phương Đông Phải sang đầu thế kỷ XX,nhất là với dòng văn học lãng mạn và hiện thực phê phán, ở Việt Nam mới cótiểu thuyết hiện đại

1.1.3 Đặc điểm của tiểu thuyết

So với các thể khác của loại hình tự sự thì đặc điểm tiêu biểu nhất củatiểu thuyết là nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư Đặc trưng này thoạt đầu đượchình thành ngay trong tiểu thuyết cổ đại Càng về sau, đời tư càng trở thànhtiêu điểm để miêu tả cuộc sống một cách tiểu thuyết Tùy theo từng thời kỳphát triển, cái nhìn đời tư có thể sâu sắc tới mức thể hiện được hoặc kết hợpđược với các chủ đề thế sự hoặc lịch sử dân tộc Nhưng yếu tố đời tư càng

phát triển thì tính chất tiểu thuyết càng tăng, ngược lại, yếu tố lịch sử dân tộc càng phát triển thì chất sử thi càng đậm đà.

Nét tiêu biểu thứ hai làm cho tiểu thuyết khác với truyện thơ, trường ca,thơ trường thiên, anh hùng ca là chất văn xuôi, tức là một sự tái hiện cuộcsống không thi vị hóa, lãng mạn hóa, lí tưởng hóa Miêu tả cuộc sống như mộtthực tại cùng thời, đang sinh thành, tiểu thuyết hấp thụ vào bản thân nó mọiyếu tố ngổn ngang bề bộn của cuộc đời bao gồm cái cao cả lẫn cái tầmthường, nghiêm túc và bình thường, bi và hài, cái lớn lẫn cái nhỏ Chất văn xuôi như vậy thể hiện rất rõ trong tiểu thuyết

Thứ ba, cái làm cho nhân vật của tiểu thuyết khác với các nhân vật sửthi, nhân vật kịch, nhân vật truyện trung cổ là ở chỗ: nhân vật tiểu thuyết là

“con người nếm trải”, tư duy, chịu khổ đau, dằn vặt của cuộc đời trong khicác nhân vật kia thường là nhân vật hành động Tiểu thuyết miêu tả con ngườiđang biến đổi trong hoàn cảnh, con người đang trưởng thành do cuộc đời dạy

bảo Những Luy-xiêng Xo-ren, Gô-ri-ô của Ban-dắc, An-na Ka-rê-ni-na của L.Tôn-xtôi, Gri-gô-ri Mê-lê-khốp của Sô-lô-khốp, Thứ của Nam Cao đều là

những con người nếm trải và tư duy, vì vậy mà rất “tiểu thuyết”

Thứ tư, thành phần chính của tiểu thuyết không phải chỉ là cốt truyện

và tích cách nhân vật như ở truyện vừa và truyện ngắn trung cổ Ngoài hệthống sự kiện, biến cố và những chi tiết tính cách, tiểu thuyết miêu tả suy tưcủa nhân vật về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tìnhcảm, mọi chi tiết về quan hệ giữa người và người, về đồ vật, môi trường, nộithất…

Thứ năm, tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách về giá trị giữa người trầnthuật và nội dung trần thuật của anh hùng ca, để miêu tả hiện thực như cáihiện tại đương thời cuả người trần thuật Chính đặc điểm này làm cho tiểuthuyết trở thành một thể loại dân chủ, cho phép người trần thuật có thể có thái

độ thân mật, thậm chí suồng sã đối với nhân vật của mình

Cuối cùng, với các đặc điểm đã nêu, tiểu thuyết là thể loại văn học cókhả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các thể loại vănhọc khác Tiểu thuyết thế kỷ XIX – XX đã cung cấp nhiều mẫu mực về sự

tổng hợp đó Chẳng hạn tiểu thuyết sử thi-tâm lí của L.Tôn-xtôi (Chiến tranh

và hòa bình), tiểu thuyết kịch của Đốt-xtôi-ép-xki, tiểu thuyết tâm lí-trữ tình

của Mác-xen Pru-xtow (Đi tìm thời gian đã mất), tiểu thuyết thế sự-trữ tình của Go-rơ-ki (Thời thơ ấu, Kiếm sống, Những trường đại học của tôi), tiểu thuyết sử thi-trữ tình của Hê-ming-uê (Chuông nguyện hồn ai), tiểu thuyết sử thi của Sô-lô-khốp (Sông Đông êm đềm), tiểu thuyết trí tuệ của T.Man, tiểu

thuyết huyền thoại của G.Mác-két Ngoài ra, còn có thể nói tới tiểu thuyết tưliệu, tiểu thuyết chính luận…

Chính hiện tượng tổng hợp trên đã làm cho thể loại tiểu thuyết cũngđang vận động, không đứng yên Nhà nghiên cứu Xô Viết Ba-khơ-tin chorằng, tiểu thuyết là “thể loại duy nhất đang hình thành và chưa xong xuôi”

1.2 Tiểu thuyết đương đại Việt Nam

1.2.1 Về phương diện nội dung

Những năm 80 của thế kỷ XX đánh dấu bước chuyển mạnh của vănxuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng, với đề tài nổi lên là gia đình, tình yêu,những vấn đề đạo đức – thế sự, hướng vào các giá trị nhân bản, mạnh dạn đềxuất những chuẩn mực đạo đức mới phù hợp với thời đại Tiểu thuyết ViệtNam đương đại so với tiểu thuyết trong thời kỳ chiến tranh đã có nhiềuchuyển biến mới trong đề tài, cốt truyện, nhân vật, đến thể loại và thi pháp

Đó là sự chuyển hướng dần từ tư duy sử thi sang tư duy thế sự, chuyển từ cảmhứng ngợi ca, khẳng định, sang chiêm nghiệm suy tư Ta đã quen cái nhìnrạch ròi thiện – ác, bạn – thù trong thời kỳ trước thì trong tiểu thuyết đươngđại là cái nhìn đa chiều phức tạp về hiện thực và số phận con người Vẫn còntiểu thuyết mang tinh thần sử thi nhưng không mấy thành công Đề tài lịch sửđang dần nhường chỗ cho đề tài thế sự và đời tư gắn với nhu cầu công bố kinh

nghiệm cá nhân Tiểu thuyết đã dám nhìn vào những mảnh vỡ, những bi kịchnhân sinh, những mặt tối của cuộc sống bằng cái nhìn trung thực và táo bạo.Hiện thực về con người trở nên phong phú nhiều chiều Bên cạnh “con người

ý thức” còn có “con người vô thức”, bên cạnh “con người tự nhiên” có “conngười tâm linh”, có người “lớn hơn thân phận mình”, lại có người “bé nhỏhơn tính người của mình” Biết bao vênh lệch trong thói quen, trong chuẩnmực giá trị, biết bao bi kịch chưa hề xuất hiện trong chiến tranh, bao vấn đề

bề bộn, phức tạp thời hậu chiến – đó là những bức xúc, nhức nhối mà văn họchôm nay cố gắng phản ánh Nhà văn không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm cộngđồng như trước đây Họ phải dựa cả vào kinh nghiệm cá nhân, vào trực giác,lắng nghe những mách bảo của tiềm thức, tìm đến những suy đoán dự cảm,thậm chí vượt khỏi thói quen và chuẩn mực thông thường khi phản ánh và lýgiải hiện thực – cái hiện thực đầy biến ảo trong muôn ngàn dạng thái của

những số phận đời tư, những tình trạng đạo đức xã hội Trong tác phẩm Thời

xa vắng, Lê Lựu không chỉ đặt vấn đề nhân cách con người mà còn phân tích

tác động ngặt nghèo của hoàn cảnh khiến con người bị hoàn cảnh nhào nặnthành kẻ buông xuôi, không tự định đoạt được cuộc sống của mình Các nhàvăn quan tâm nhất tới số phận con người và bi kịch đời thường của họ, đó là

bi kịch giữa khát vọng và thực tại, giữa sự cố gắng vươn lên và sự bị kìmhãm, nhân bản và phi nhân bản… Những mạch ngầm và ghềnh thác của mỗi

phận người trong và sau chiến tranh được khai thác toàn vẹn hơn (Nỗi buồn

chiến tranh – Bảo Ninh); với cuộc sống hiện tại (Mảnh đất lắm người nhiều

ma – Nguyễn Khắc Trường

Khám phá cái thế giới sâu thẳm của con người cá nhân trở thành cảmhứng sáng tạo mạnh mẽ của các nhà văn Tiểu thuyết giai đoạn này đã “quanniệm con người cá nhân như một nhân cách, một nhân cách kiểu mới Đó lànhững con người vừa có khiếm khuyết, bất toàn; vừa đẹp đẽ, thánh thiện Đặcbiệt, ở giai đoạn văn học này, các cây bút đã đi vào khám phá con người tự

nhiên và những chiều sâu bí ẩn của tâm linh, tiềm thức, vô thức Các sáng táccủa Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Nguyễn BìnhPhương… đều nhấn mạnh phương diện bản thể tự nhiên của con người, tạonên tiếng nói đa thanh đầy “hòa âm” và “nghịch âm” trong tiểu thuyết đươngđại.

1.2.2 Về phương diện nghệ thuật

Cùng với sự đổi mới về nội dung, các nhà văn đã cố gắng tìm tòi, thểhiện những cách tân về phương diện nghệ thuật Bên cạnh những cốt truyệngiàu kịch tính là những cốt truyện giàu tâm trạng Những tác phẩm tiếp nốitruyền thống có kết cấu cốt truyện rõ ràng, mạch lạc, có mở đầu, có kết thúc

(Thời xa vắng - Lê Lựu, Mảnh đất lắm người nhiều ma– Nguyễn Khắc Trường, Vầng lửa ngũ sắc – Ngô Văn Phú, Cỏ thiêng – Hồng Phi…) Bên

cạnh đó, những tiểu thuyết được làm mới với cấu trúc lỏng lẻo, lắp ghép, mơ

hồ, co giãn, khó tóm tắt, khó kể lại, kết thúc mở (Ngược dòng nước lũ – Ma Văn Kháng, Ăn mày dĩ vãng – Chu Lai, Nỗi buồn chiến tranh – Bảo Ninh,

Chim én bay – Nguyễn Trí Huân, Cơ hội của chúa – Nguyễn Việt Hà…).

Đối tượng phản ánh của văn học cũng đã được di chuyển từ một “quákhứ tuyệt đối” sang một hiện tại chưa hoàn thành cùng những nhân vật chưahoàn kết Từ vai trò đại diện cho sức mạnh, tầm vóc, trí tuệ và vẻ đẹp cộngđồng đến sự đại diện cho bản chất NGƯỜI trong mỗi cá nhân, vị trí của nhânvật đã có sự di chuyển từ khoảng cách cao cả tôn kính tới sự gần gũi đờithường Đó không phải là sự hạ thấp nhân vật, trái lại đó là cách thể hiện toànvẹn hơn các nhân vật, là sự khẳng định tính dân chủ, tích cực của văn chương,khiến cho văn chương trở về gần hơn với cuộc đời, với con người Chức năngkhái quát tính cách của nhân vật cũng mờ nhạt hơn mà thay vào đó nhân vật

chủ yếu được nhà văn gửi gắm một tư tưởng nào đó (Thiên sứ - Phạm Thị Hoài), là phương tiện để nhìn lại quá khứ (Bước qua lời nguyền – Tạ Duy

Anh)… Để khắc họa chân dung nhân vật đầy đặn hơn, các nhà văn đã sử dụng

kỹ thuật đồng hiện, độc thoại nội tâm (Ăn mày dĩ vãng – Chu Lai), đa giọng điệu (Đi tìm nhân vật – Tạ Duy Anh)…

Con người không còn thuần túy là đối tượng văn học ngợi ca mà còn làđối tượng để nhà văn nghiên cứu, tìm hiểu, phân tích, đối chứng Do đó,giọng điệu trần thuật từ trang trọng tôn kính chuyển sang thân mật, suồng sãđời thường Lối viết đa thanh, phức điệu cũng được sử dụng triệt để Bên cạnhđối thoại, độc thoại nội tâm cũng là một thủ pháp nghệ thuật có hiệu quả trongquá trình tự ý thức của nhân vật, đi sâu vào thế giới nội tâm đầy bí ẩn củanhân vật Đặc biệt kỹ thuật dòng ý thức sử dụng thời gian đồng hiện, hồi ức,hoài niệm, dòng suy tưởng, những giấc chiêm bao… để nhân vật tự bộ lộnhững miền sâu kín của tâm hồn nằm ngoài vòng kiểm soát của ý thức conngười Nhà văn khơi sâu vào cõi tâm linh, vô thức của con người, khai thác

“con người ở bên trong con người” Thủ pháp này thể hiện rõ trong các tiểu

thuyết Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Chim én

bay (Nguyễn Trí Huân), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài)…

Như vậy, giai đoạn này các nhà văn đã có những cố gắng tìm tòi, có sựcách tân cả về phương diện nội dung lẫn hình thức nghệ thuật làm cho diệnmạo tiểu thuyết trở nên phong phú, đa diện hơn

1.3 Tác giả Phong Điệp và tiểu thuyết Ga kí ức

1.3.1 Tác giả Phong Điệp

Nhà văn Phong Điệp,tên thật là Phạm Thị Phong Ðiệp, sinh ngày06/06/1976 tại Nam Ðịnh; Cử nhân Luật, Cử nhân Kinh tế và là Hội viên HộiNhà Văn Việt Nam Hiện chị làm việc tại báo Văn nghệ Trẻ - Hội Nhà vănViệt Nam

Phong Điệp đến với văn chương từ khi còn là học sinh chuyên Văn củatrường PT Trần Đăng Ninh, TP Nam Định Tốt nghiệp Đại học Luật nhưngPhong Điệp lại được biết đến với tư cách là một nhà văn, nhà báo, biên tậpviên…

Phong Điệp học giỏi và nổi tiếng từ rất sớm Chị viết văn từ lúc mới 12tuổi Khi đó, đã từng có hẳn một chương trình của đài truyền hình Trung ương

về cô bé yêu văn chương Phong Điệp được phát sóng, và chị trở thành thầntượng của không ít bạn bè Nhưng rồi chị chọn ngành Luật để theo học Vàngành Luật, với đặc thù riêng của nó, ít nhiều có ảnh hưởng đến tính cách củachị: khoa học, chuẩn mực, hợp lý

Sau một vài cay đắng tuổi trẻ, chị nhanh chóng giã từ những đám đông

ồn ào, tự thiết lập cho mình một thái độ sống kiệm lời và viết Chị có khảnăng viết song song cùng lúc nhiều cuốn sách, tốc độ viết của chị rất nhanh,chị còn trẻ mà lúc nào cũng như đang chạy đua với thời gian vậy Nhìn vàodanh mục tác phẩm của Phong Điệp có thể nhận ra chị đã cần mẫn như thếnào trên cánh đồng chữ

Chúng ta không khó để tìm ra ví dụ về một người viết trẻ nào đó nổiđình nổi đám chỉ bởi những phát ngôn gây sốc, những “pha” làm hàng quáichiêu, những trò PR tiểu xảo để gây chú ý, những ngộ nhận, lầm tưởng mộtcách đáng thương về sự nổi tiếng, mà không phải bằng tác phẩm Còn PhongĐiệp đã chọn lấy một cách thể hiện mình đúng nhất, là viết và thấm thía mọi

giá trị của đời sống trong việc viết.Trang phongdiep.net, từ một trang web cá

nhân của Phong Điệp nay đã trở thành một diễn đàn về văn học nghệ thuật có

uy tín, được nhiều người truy cập

Bằng sự nhạy cảm của người phụ nữ cầm bút và những vui buồn đã trảinghiệm, Phong Điệp nhận ra giá trị của hạnh phúc Rằng, hành trình tìm kiếmtình yêu, hạnh phúc thật chẳng dễ dàng gì, và nếu bạn đang sở hữu nó, hãybiết nâng niu, giữ gìn Có một gia đình, một người chồng để yêu thương vànhững đứa con ngoan luôn nhắc nhở chị, ngoài vai trò là một nhà báo, nhàvăn, chị còn là một người phụ nữ của gia đình Người cầm bút viết văn, nóilòng bình yên thì có lẽ không ai tin Nhưng Phong Điệp đang có một cuộcsống bình yên, ít nhất là theo cách mà chị muốn tạo ra Và chị chăm chút cho

đời sống ấy, thậm chí bảo vệ nó, để mỗi khi ngồi vào bàn viết, trước tranggiấy chị thấy mình không bị vướng bận và được “bay” hoàn toàn trong thếgiới của riêng mình.

Là chủ nhân của 20 đầu sách ở nhiều thể loại khác nhau, từ truyệnngắn, tiểu thuyết cho đến truyện dài cho thiếu nhi hay tản văn và đối thoại vănhọc Phong Điệp tỏ ra trường sức và bền bỉ với những trang viết nối liền tuổithanh xuân của mình trong suốt gần 20 năm qua

Phong Điệp có những tác phẩm sau đây:

Tập truyện ngắn: Khi ta hai mươi (NXB Trẻ, 1996)

Tập truyện ngắn: Ma mèo (NXB Trẻ, 1997)

Tập truyện ngắn: Người phía bên kia đường (NXB Trẻ, 2000)

Tập truyện ngắn: Phòng trọ (NXB Thanh niên, 2001)

Tập truyện ngắn: Giấc mơ bay qua cửa sổ (NXB Kim Đồng, 2002) Tập truyện ngắn: Người của ngày hôm qua (NXB Kim Đồng, 2003) Tập truyện ngắn: Vườn hoang (NXB Thanh niên, 2005)

Truyện dài: Lạc chốn thị thành (NXB Trẻ, 2005)

Tản mạn văn học: Mạn đàm văn chương thời @ (NXB Thanh niên,

2007)

Tập truyện ngắn: Kẻ dự phần (NXB Hội Nhà văn, Công ty Bách Việt

hợp tác xuất bản năm 2008; NXB Văn học tái bản năm 2013, NXB Riveeneuxuất bản tại Pháp 2014, dịch giả Nguyễn Phương Ngọc chuyển ngữ)

Tập truyện ngắn và tản văn Delete (in chung với nhà văn Nguyễn Việt

Hà, NXB Rivenuve – Pháp, 2013)

Tiểu thuyết: Blogger (NXB Hội Nhà văn, Công ty Bách Việt hợp tác

xuất bản 2009, NXB Văn học tái bản năm 2013)

Truyện thiếu nhi: Nhật kí Sẻ đồng, Chào em bé (NXB Kim Đồng,

2011)

Tập truyện ngắn: Nhật kí nhân viên văn phòng (tập truyện ngắn - NXB

Trẻ, 2012)

Bay trên mái nhà thành phố (tản văn, NXB Văn học, 2012)

Truyện thiếu nhi: Những rắc rối ở trường mầm non (NXB Dân trí,

2013)

Truyện thiếu nhi: Chúng mình làm bạn con nhé (NXB Phụ nữ, 2014) Đối thoại văn chương: Cuộc phiêu lưu của những cái Tôi (NXB Tổng

hợp TPHCM, 2014)

Ngoài ra, Phong Điệp còn có một số truyện ngắn đã được chọn dịch và

in trong các tuyển tập văn học Việt Nam đương đại xuất bản tại Mỹ và TrungQuốc

Đến nay, Phong Điệp đã vinh dự nhận các giải thưởng sau:

Giải nhì (không có giải nhất) cuộc thi truyện ngắn trên báo Văn nghệ

Trẻ năm 1996- 1997 với truyện ngắn Ma mèo.

Giải thưởng “Văn học tuổi xanh” 1996 do Tạp chí Tuổi xanh tổ chức

năm 1996 với truyện ngắn Hoạ sĩ.

Giải ba cuộc thi sáng tác văn học "Mùa xuân tuổi hoa" do báo Hoa học

trò tổ chức năm 1995 với truyện ngắn Thảo nguyên

Giải khuyến khích cuộc thi sáng tác Văn học cho tuổi trẻ do NXBThanh niên phối hợp với Tuần báo Văn nghệ tổ chức với tập truyện

ngắn Vườn hoang

Giải Tư cuộc thi sáng tác Văn học tuổi 20 lần II và III do do NXB Trẻ,Báo Tuổi Trẻ và Hội Nhà văn thành phố Hồ Chí Minh phối hợp tổ chức, với

tập truyện ngắn Người phía bên kia đường và truyện dài Lạc chốn thị thành

Phong Điệp – nhà văn trẻ của văn học Việt Nam đương đại đã cốnghiến cho nền văn học một khối lượng tác phẩm khá lớn, góp phần quan trọngvào dòng chảy văn chương hiện nay của nước nhà cả về nội dung và nghệthuật, làm cho văn học trở nên phong phú và đa dạng hơn

1.3.2 Tiểu thuyết Ga ký ức

1.3.2.1 Hoàn cảnh ra đời

Nhà văn Phong Điệp chia sẻ: “Tôi viết như là nhu cầu thiết thân Bởi

vậy tôi hoàn toàn không có ý định “tổng kết” đầu sách như là bảng đánh giá thành tích, mà chỉ tự nhủ mình viết cái gì để không bị uổng phí: uổng phí công sức bản thân, uổng phí thời gian, tiền bạc của độc giả Văn chương giúp tôi sống có ý nghĩa hơn” [21] Chị quan niệm: “Mỗi tác phẩm giống như một bữa tiệc Để tạo hứng thú, sự hấp dẫn thì cần tài năng cũng như sự tinh tế, khéo léo của người đầu bếp Đừng mời thực khách đến dự bữa ăn mà họ biết mười mươi nó là gì và không có cảm giác háo hức, chờ đợi Tác phẩm giống như khối rubic mặc định chỉ có sáu mặt, nhưng mỗi lần xoay nó lại tạo thành một mặt với những mảnh ghép rất khác nhau” Nghề viết và văn chương luôn

quyến rũ chị là vì thế Không có khuôn mẫu, công thức nào hết; ngược lại vănchương luôn mở ra vô vàn những con đường, kích thích người viết dẫn bước

và thử sức.Với chị,“sức hấp dẫn của văn chương là ở chỗ nhà văn viết như

thế nào, có hay, có độc đáo hay không? Để đạt được điều đó thì người viết cần phải thường xuyên học hỏi, lặn sâu vào đời sống này và cho ra đời những tác phẩm thực sự có giá trị Chữ giá trị này bao hàm nhiều ý: Giá trị về nội dung của cuốn sách, giá trị về nghệ thuật mà nhà văn cống hiến trong tác phẩm; những tìm tòi, đổi mới của nhà văn thể hiện trong tác phẩm ”[21].

Phong Điệp tâm sự: “Tôi bắt đầu bằng chính những câu chuyện giản

đơn của cuộc sống hàng ngày, những điều giản đơn mà có thể vô tình bạn bước qua”, “nếu chỉ ngồi yên một chỗ, vốn liếng của người viết sẽ cạn dần Nghề báo cho tôi tiếp cận những cảnh đời, những số phận và chính những câu chuyện đời thực ấy, chúng sống động hơn bất kì trí tưởng tượng nào đã thúc giục tôi viết” [16] Đó chính là quan điểm sáng tác của Phong Điệp, cũng

là lí do giải thích hầu hết sáng tác của chị là những vấn đề rất mới, rất hiện

thực mà giản dị, đời thường nhưng vẫn thấm đẫm chất nhân văn, nhân đạo sâu

sắc Và Ga kí ức là một tác phẩm như thế.

Cuộc gặp gỡ, chia sẻ thân tình diễn ra giữa nhà văn Phong Điệp và bạnđọc cùng các tác giả bạn bè đã diễn ra sáng 31/10 tại Bảo tàng phụ nữ Việt

Nam, trong khuôn khổ Hội sách mùa thu 2015 NXB Trẻ, đơn vị ấn hành Ga

ký ức cùng giúp tác giả đưa cử tọa về những khoảng không gian, thời gian

nhọc nhằn của cả nước và của mỗi gia đình trong cơ chế bao cấp Giai đoạn

đó, cách quản lý cũ kỹ, bảo thủ đã ngăn cản những khát vọng làm giàu chínhđáng và ước mơ thay đổi cuộc sống, khiến cho nhiều gia đình, nhiều conngười lâm vào cảnh thiếu thốn, đói kém Bối cảnh chung nhọc nhằn của xãhội, cộng thêm những quan niệm lạc hậu rơi rớt từ truyền thống càng vây bủa,chèn ép những cuộc đời sống trong đó Nhà văn Phong Điệp đã từ cái nền ấygây dựng nên hành trình các nhân vật của mình, để họ di chuyển từ tuổi thơbuồn đau, mất mát đến tuổi trẻ còn mang nặng nhiều dằn vặt, đến cánh cửa dùhẹp nhưng đã hé mở ra tương lai bình yên hơn cho mỗi người khi họ đến vớinhau như cuộc gắn kết từ những cảnh ngộ rời rạc

Chia sẻ về động lực viết nên tiểu thuyết này, tác giả cho rằng: chúng ta

đã sống một chặng đường dài vất vả với không ít những điều không bằnglòng Có điều ngày hôm nay, dù quá khứ là không thể quên nhưng cái nhìncủa chúng ta với quá khứ buồn khổ ấy, sẽ quyết định việc chúng ta đi tiếp, đivào tương lai như thế nào Và hoài niệm với cái nhìn nhân ái cùng tình yêuthương, sẻ chia trong hiện tại chính là phương tiện tốt đẹp cho chúng ta sốngmột cách nhân văn, sống có ý nghĩa Coi kí ức là một phần tài sản trong mỗicon người, nhà văn Phong Điệp tâm niệm: lòng nhân ái, tình yêu thương sẽhóa giải nỗi đau, gắn kết con người Mất hơn ba năm để hoàn thành cuốnsách, với Phong Điệp sống và viết là quá trình thay đổi chính mình, nếukhông ngày mai chỉ lặp lại ngày hôm nay

1.3.2.2 Tóm tắt tiểu thuyết Ga ký ức

Tiểu thuyết Ga ký ức của Phong Điệp đưa người đọc vào một chuyến đi

mới Đó không phải là một chuyến đi kiếm tìm điều gì mới lạ từ đời sốngthực tại, mà là sự trở về với ký ức của một thời thiếu thốn, nhọc nhằn Dấu vếtcủa những năm tháng xưa cũ đã mờ dần trong cuộc sống đủ đầy hơn ngàyhôm nay nhưng dường như với nhiều bạn đọc và chính tác giả, nó còn hằn sâutrong tâm tưởng và là động lực để con người phấn đấu vươn lên Từ ba chặngđời thơ ấu cho đến trưởng thành của ba nhân vật không ở cùng không giansống, hoàn cảnh gia đình, như ba đường ray độc lập, tác giả tái hiện khungcảnh một thời gian khó Đó là đời sống thiếu thốn, khép kín ở một làng quênhư nhiều làng quê khác Là những quan niệm cổ hủ và trì trệ đeo bám daidẳng, chi phối cuộc sống chung và mỗi mảnh đời riêng Ba nhân vật chínhđeo đẳng trong họ những câu hỏi vô cùng về ngày hôm qua, về một tương lai

ảo mờ của đời mình Họ gặp nhau giữa thực tại, trong nỗi băn khoăn khônnguôi về những người cha: Một người bỏ đi không rõ nguyên cớ, một người

mà đứa con sinh ra chưa bao giờ biết mặt; và một người cha nữa, sống khổ sở,chết âm thầm với căn bệnh bí hiểm

Cuộc gặp gỡ trong bối cảnh ngẫu nhiên đầy ắp hoài niệm, có những lúcđồng hành, gắn kết, lúc lại chia tách Thật không dễ dàng gì để sống tiếp bênnhau với những dằn vặt ấy Nhưng may mắn thay, ở trong họ đã có được ngọnlửa kỳ diệu Ngọn lửa ấy được thắp lên từ chính ký ức về tuổi ấu thơ Đi quakhổ đau, có khi vấp váp mà con người không ích kỷ, không hằn học với cuộcđời, mà tâm hồn lương thiện được nuôi dưỡng, đâm chồi Ba nhân vật chính:Một cô bác sĩ tâm lý ra đi từ ngôi làng nghèo khó; một giám đốc trưởng thànhqua tháng năm bầm dập trong cuộc buôn bán ở trời Tây; một công chức có tríthông minh xuất chúng nhưng bị căn bệnh kỳ lạ đeo bám Mỗi người mộtcảnh, một mối bận tâm riêng nhưng cùng có trong mình tình yêu, lòng yêuthương và sự sẻ chia Đó là ngọn lửa ấm áp để họ tiếp tục sống và vươn lên

Đó cũng là ý nghĩa nhân văn đọng lại sau cuộc trở về với ký ức nhọc nhằn mànhà văn muốn chia sẻ cùng độc giả.

Phong Điệp là một nhà báo, chị được đi nhiều nơi,tiếp xúc với nhiềungười, chiêm nghiệm về cuộc sống cũng không ít Để có thể đồng cảm được,

lẽ tự nhiên, chị đã từng sống khổ sở trong những căn nhà chật chội, nóng bứctrong khu tập thể nhà máy sợi, trong khu lò mổ, cạnh nghĩa địa, cống rãnh Điều ấy không có nghĩa là chị kể lại những chuyện chị từng trải, nếu như thếcùng lắm là thành hồi ký Để thành tiểu thuyết chị phải lắp ghép, tưởng tượng

ra nhiều chi tiết, tình huống Bằng sự quan sát tinh tường, tỷ mẩn những conngười, cảnh đời diễn ra xung quanh, chị không chỉ nghe bằng tai, nhìn bằng

mắt mà chủ yếu là bằng “trái tim đau” Ga ký ức là câu chuyện đang diễn ra

của thời đại, nói về đô thị hóa và con người biến đổi trong xã hội đó Cuốnsách gồm ba chương, mỗi chương nói về số phận của một nhân vật

Từ những câu chuyện riêng lẻ của từng số phận, Ga ký ức tạo nên một

câu chuyện của thời đại Sự phát triển và đô thị hóa quá nhanh của xã hội đãkhiến con người ta biến đổi Khoảng cách thế hệ càng ngày càng lớn khiếncho người ta, đặc biệt là người cao tuổi cảm thấy cô đơn và lạc lõng Cònngười trẻ, thế hệ sinh ra và lớn lên trong cả hai thời cuộc, cảm thấy hoangmang Các tuyến truyện xuyên suốt và mạch lạc, để đến cuối, khiến người đọcbất ngờ vì mối liên hệ giữa ba số phận tưởng chừng riêng rẽ và tương phản

ấy Đan xen trong câu chuyện của ba người là những câu chuyện khác về lànglên phố, sự đổi đời, bơ sữa trời Tây, những bà mẹ quê, sự ngơ ngác trước

“kinh tế mở”, “kinh tế thị trường”… Những biến cố thời cuộc và những vấn

đề rất riêng, nhưng tất cả những ai từng trải qua, từng đọc hay từng nghe nói

về giai đoạn chuyển giao đó đều thấy quen thuộc Đề tài không mới nhưngvới cách khai thác hoàn toàn mới lạ, Phong Điệp đã góp thêm một tiếng nóicho dòng văn học đương đại nước nhà

CHƯƠNG 2 CẢMTHỨC KÍ ỨCVỚI NỘI DUNG TƯ TƯỞNG

VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT TÁC PHẨM GA KÝ ỨC

2.1 Nhan đề Ga ký ức

2.1.1 Khái lược về nhan đề

Nhan đề còn được gọi là đầu đề, tiêu đề, tựa đề… là tên gọi của vănbản, là một bộ phận hợp thành của văn bản Nhan đề văn bản có tác dụng giớithiệu sơ bộ, khái quát và cô đọng nội dung văn bản Nhan đề cũng là một căn

cứ để nhận ra sự hoàn chỉnh trong nội dung và hình thức của văn bản

Nhan đề do tác giả đặt (hoặc bạn hữu/biên tập viên nào đó gợi ý), nhìnchung đều có dụng ý tư tưởng, thậm chí còn có chức năng định hướng cáchđọc, sự tiếp nhận của độc giả đối với phần chính văn Nhan đề như một mật

mã của thông điệp thẩm mỹ, một mô hình nghệ thuật, là cái biểu nghĩa củavăn bản văn học, cho độc giả biết trước: văn bản này viết về cái gì, có thể đọc

nó hoặc nên đọc văn bản như thế nào Như vậy, nhan đề tác phẩm là cửa sổnhìn thế giới do nghệ sĩ mở ra, là “chìa khoá nghệ thuật” giúp người đọc mở

ra cánh cửa của tác phẩm

2.1.2 Nhan đề Ga ký ức

“Ký ức” khơi gợi những gì buồn vui trong quá khứ được con người lưutrữ trong bộ nhớ qua sự nhìn nhận đánh giá chân thực của cuộc sống “Sânga” là nơi bắt đầu và cũng là điểm dừng của mọi chuyến đi Nhưng ở đây lại

là Ga ký ức?Sau ba mươi năm bước vào đổi mới, đất nước đã thay đổi quá

nhiều và quá nhanh Đói kém dần lùi vào dĩ vãng Nhưng sống trong thời kỳ

mở cửa quá xô bồ này, đôi lúc làm người ta thấy sợ Có những người để chotâm hồn được bình yên đôi chút, cố tìm về những ký ức xa xăm của một thờigian khó ấy Trên con đường tìm về quá khứ, ba nhân vật, ba số phận đã gặp

nhau tại Ga ký ức Họ - những con người, những số phận khác nhau với

những quá khứ khác nhau, nhưng đều mang trong mình những hoài niệm ký

ức, đó là cái sân ga để họ gặp nhau Vậy, sẽ là điểm dừng chân hay bắt đầucho một chuyến đi mới của ba nhân vật? Họ sẽ ra sao trên chuyến đi đó, khi

mà mỗi người mang trong mình những miền kí ức riêng rẽ, đôi khi bản thân

họ bị dằn vặt bởi chính những kí ức đau buồn của bản thân! Họ vượt qua bằngcách nào? Họ phải làm gì để gắn kết, đồng hành trên chuyến đi tìm cho mìnhmột điểm dừng hạnh phúc? Đó là những câu hỏi đặt ra trong tác phẩm, mànếu không đọc hết, đọc kĩ chúng ta sẽ không tìm được câu trả lời

Ga ký ức là bức tranh ám ảnh trên một quãng thời gian hàng chục năm

của các nhân vật Dù có muốn quên đi, nhưng chính những ký ức ấy đôi khilại là tay vịn cho họ đứng lên và bước tiếp Kí ức về xóm Chùa Cuối nghèonàn, khốn khó, về người cha bỏ đi biệt tích chính là động lực để nhân vật “cô”phấn đấu và trưởng thành Kí ức về ngôi làng bị yểm bùa, về nỗi đau khi mất

đi hai người chị gái làm cho nhân vật “Y” muốn thoát khỏi căn bệnh quái ácđang ngự trị và chống chọi với nó trong đau đớn vật vã Kí ức về một tuổi thơkhông tốt đẹp gì của một đứa bé luôn bị coi thường- đứa con hoang và nỗiđau của người mẹ là động lực để nhân vật “Phùng” cố gắng học tập và thànhcông trong sự nghệp, mang lại một cuộc sống tốt đẹp hơn cho mẹ của mình.Đều đã trưởng thành và cùng mang trong mình những nỗi ám ảnh riêng về kí

ức, họ đã gặp nhau trên hành trình tìm về quá khứ của chính mình! Như vậy,

nhan đề Ga kí ức chính là “nơi gặp gỡ của những người nuối tiếc quá khứ”.

2.2 Tình huống truyện khơi gợi kí ức

2.2.1 Khái niệm tình huống truyện

Theo Hêghen (1770- 1831): “Tình huống là một trạng thái có tính chất

riêng biệt và trở thành được quy định Tình huống góp phần biểu lộ nội dung

là cái phần có được một sự tồn tại bên ngoài bằng sự biểu hiện nghệ thuật”.Nhà văn Nguyễn Minh Châu cho rằng, tình huống truyện giống như

một lát cắt trên thân cây mà nhìn vào đó người ta biết được một đời thảo mộc

Cũng có thể hiểu, tình huống truyện như một thứ nước rửa ảnh, làm nổi hình,nổi sắc nhân vật.

Tình huống truyện là một sự kiện đặc biệt của đời sống được nhà văn đưa vàotác phẩm văn học mà tại sự kiện đó, các quan hệ của đời sống được bộc lộ;bản chất, tính cách, tâm trạng hay vẻ đẹp của nhân vật được hiện lên trọn vẹn.Một tình huống đặc sắc góp phần thể hiện chủ đề tư tưởng của truyện và làmnổi bật ý đồ nghệ thuật của nhà văn Tình huống truyện có thể hiểu là hoàncảnh, bối cảnh tạo nên câu chuyện

Như vậy, tình huống truyện là mối quan hệ đặc biệt giữa nhân vật nàyvới nhân vật khác; giữa hoàn cảnh và môi trường sống với nhân vật Qua đó,nhân vật bộc lộ tình cảm, tính cách hay thân phận góp phần thể hiện sâu sắc

tư tưởng của tác giả.Trong tác phẩm tự sự, tình huống có vai trò đặc biệt quantrọng đối với việc thể hiện số phận và tính cách nhân vật, là một trong nhữngvấn đề cốt lõi, là chìa khóa khám phá tác phẩm

2.2.2 Tình huống truyện Ga ký ức

Ba nhân vật cùng thế hệ và cùng mang trong mình những vết thương từ

kí ức: Một cô gái đau đớn vì sau những năm dài đằng đẵng chờ cha trở về, thìchỉ trong một thời gian ngắn ngủi, người đàn ông duy nhất của gia đình đãbiến mất, không một lời giải thích Điều đó để lại một vết thương lòng không

gì có thể hàn gắn nổi, đeo đuổi cô từ quá khứ đến hiện tại Một chàng trai lớnlên ở một ngôi làng bị nguyền rủa, nơi mà dòng họ của anh ta, đàn ông thìmắc một căn bệnh bí hiểm truyền đời; những cô gái thì mắc bệnh dở người,đều bị chết trước tuổi trưởng thành Sau cái chết của người cha, chàng trai đãtheo mẹ bỏ làng đến nơi khác sinh sống, những tưởng sẽ trốn thoát được lờinguyền của ngôi làng Một chàng trai khác vừa lọt lòng đã bị khoác lên mìnhtên gọi “thằng con hoang” Quyết tâm đổi đời, rũ bỏ kí ức nhục nhã, tự thiếtlập tương lai xán lạn cho mình, nhưng liệu kí ức có phải là thứ anh có thể gột

bỏ dễ dàng? Ba con người, ba số phận Họ tình cờ gặp nhau ở sân ga của kí

ức Họ sẽ đi về đâu?

Ga ký ức gồm ba câu chuyện riêng biệt nhưng cuối cùng gắn kết với

nhau trên sân ga của ký ức.Ký ức của cô là đời sống thời niên thiếu ở xómChùa Cuối Bố cô là bộ đội quanh năm vắng nhà, mẹ và chị em cô nương tựanhau sống ở cái làng vừa nghèo vừa khó Cuộc sống dần thay đổi khi trongxóm bắt đầu dấy lên phong trào đi xuất khẩu lao động Những kiện hàng,ngoại tệ gửi về làm thôn nghèo bắt đầu thay đổi bộ mặt từng gia đình Rồi bố

cô phục viên trở về Thế nhưng, ngày tháng đó chưa được bao lâu thì bố côđột ngột bỏ đi không biết lý do Những ký ức này đằm sâu trong lòng cô với

ám ảnh khôn nguôi Nó cũng trở thành lý do cô trở thành bác sĩ chuyên khoathần kinh Tại đây, cô gặp Y - một bệnh nhân kì lạ mà cô chưa từng gặp trước

đó và Phùng – người đã thuê cô về làm bác sĩ tâm lí cho người mẹ bị tự kỷcủa mình

Câu chuyện thứ hai cũng là về một nhân vật không có tên được gọi là

“Y” Y là con trai út trong một gia đình sống ở cái làng được thầy địa lý gọi là

“vùng đất bị yểm bùa” Cha mất sớm, Y lớn lên cùng mẹ và chị gái trong cáilàng khác thường ấy, rồi hai chị Y cũng đột ngột qua đời Y được đưa lênthành phố để không phải sống tiếp cuộc đời ở cái nơi bị yểm bùa Thế nhưng,những ký ức dễ sợ đó vẫn không thôi ám ảnh Y những tháng ngày sau đó.Căn bệnh quái quỷ đến với Y.Nó làm nên những cơn đau tưởng chừng có thểgiết chết Y ngay lập tức, tất nhiên là theo tưởng tượng của Y Và Y trở thànhbệnh nhân của “cô”

Nhân vật duy nhất có tên nằm ở câu chuyện thứ ba của thời mở cửa làPhùng - một gã đàn ông trung niên giàu có nhưng cô đơn Ngoài việc kiếmtiền thì có lẽ mục đích cuộc đời anh là chăm sóc người mẹ đã hy sinh quánhiều vì anh Đời sống vật chất ở thành thị không mang lại niềm vui cho mẹanh, người luôn đau đáu về miền quê mà chính anh luôn muốn chối bỏ Phùng

mời cô về làm bác sĩ tư vấn cho mẹ mình và anh nhận ra chính anh đã được

cô cứu rỗi Thế nhưng, ký ức đau buồn không buông tha bất kỳ ai Và trên sân

ga ký ức ấy, họ gặp nhau

Có thể thấy, Ga ký ức có ba nhân vật chính, có ba số phận riêng biệt,

nhưng lại có sự gắn kết không thể tách rời từ điểm tựa “kí ức” Đó là ba mảnhghép của một bức tranh Nếu không có nhân vật cô gái, làm sao chúng ta tìmđược nhân vật Y? Nếu không có Phùng, ai sẽ đi tìm cô gái? Nếu không có côgái, ai sẽ giải mã được tâm hồn cho Phùng? Rất nhiều mối ràng buộc khăngkhít như vậy giữa các nhân vật buộc độc giả phải theo dõi cuốn sách đến tậndòng cuối cùng mới có thể tìm được lời giải đáp Một cô bác sĩ chữa trị chonhững bệnh nhân với những căn bệnh kì lạ, trong đó có Y và mẹ của Phùng,nhưng chính cô cũng bị nỗi đau quá khứ giày vò Khi thấy Y vật vã với cănbệnh quái ác, cô cảm thấy kì lạ và không tránh khỏi một chút sợ hãi Rồi khichứng kiến cảnh mẹ Phùng như một các xác không hồn, luôn hoài niệmkhông nguôi về quá khứ, cô thấy mình trong đó, cô đối xử với bà như thể đối

xử với mình của 30 năm sau vậy Cứ như thế, họ dần xâm nhập vào thế giớiriêng của nhau, hiểu, đồng cảm, chia sẻ Và rồi chính cô cũng được cứu rỗibởi những tâm hồn cô đơn đó

Có thể nói, tình huống khơi gợi kí ức tạo ra sự tò mò rằng các nhân vật,

họ có gặp nhau hay không? Số phận của họ rồi sẽ đi về đâu với những nỗi ámảnh đeo bám dai dẳng như vậy? Những điều đó khiến cho người đọc hứng thú

và muốn theo dõi cho đến tận dòng cuối cùng của cuốn sách

2.3 Nhân vật và sự ám ảnh của kí ức

2.3.1 Khái lược về nhân vật văn học

Từ điển văn học quan niệm:“Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác

phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ tư tưởng chủ đề, và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa.