Thơ nguyễn duy trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa (2016)

Việc nghiên cứu văn học trong mốiquan hệ với văn hóa lâu nay đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đề cập đến.Song để soi chiếu vào các tác phẩm cụ thể, sự nghiệp sáng tác của một nhà vă

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

NGUYỄN THỊ NGÂN

THƠ NGUYỄN DUY TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG TƯ GÓC NHÌN VĂN HÓA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS LA NGUYỆT ANH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu riêng của tôi, các sốliệu và kết quả nghiên cứu ghi trong khóa luận là trung thực, chưa từng đượccông bố trong bất cứ một công trình nào khác

Hà Nội, tháng 05 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Ngân

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình triển khai khóa luận tôi nhận được sự giúp đỡ, hướng dẫncủa tiến sĩ La Nguyệt Anh, các thầy cô trong Tổ Bộ môn văn học Việt Nam Tôixin gửi lời cảm ơn chân thành tới Tiến sĩ, giảng viên La Nguyệt Anh, cùng toànthể thầy, cô giáo Do khuôn khổ thời gian có hạn, năng lực nghiên cứu của bảnthân còn hạn chế, chắc chắn không tránh khỏi sự thiếu sót, tôi mong tiếp tụcnhận được sự giúp đỡ của các thầy cô cùng toàn thể bạn bè để khóa luận đượchoàn thiện hơn

Hà Nội, tháng 05 năm 2016

Tác giả

Nguyễn Thị Ngân

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU…….……….……….1

1 Lí do chọn đề tài…… ……… ……… 1

2 Lịch sử vấn đề……… 3

3 Mục đích nghiên cứu……… … … 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu ……… ……… 6

5 Phương pháp nghiên cứu……… ……… 6

6 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……… ……….… 7

7 Đóng góp của khóa luận……… 8

8 Cấu trúc khóa luận……… 8

NỘI DUNG……… 9

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG ……… ……… 9

1.1.Những tiền đề khoa học……….……… 9

1.1.1 Khái niệm văn hóa, văn học……… 9

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa - văn học……… 12

1.2 Nguyễn Duy và quá trình sáng tác……… ……… 13

1.2.1 Giới thiệu về tác giả Nguyễn Duy……… …… 13

1.2.2 Quá trình sáng tác của Nguyễn Duy……….14

1.3 Khảo sát sáng tác của Nguyễn Duy trong chương trình Ngữ văn trung học cơ sở và trung học phổ thông……… 15

CHƯƠNG 2 DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG ÁNH TRĂNG CỦA NGUYỄN

DUY

….18 2.1 Văn hóa làng và sinh thái ……… 18

2.1.1 Văn hóa làng quê……….…… … 18

2.1.2 Văn hóa sinh thái……….………… 23

2.2 Văn hóa đô thị và sự thức tỉnh ý thức môi sinh………… ….……….28

2.2.1 Văn hóa đô thị……… ………….………28

2.2.2 Sự thức tỉnh ý thức môi sinh……… ……….… 31

CHƯƠNG 3 DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG ĐÒ LÈN CỦA NGUYỄN DUY………35

3.1 Văn hóa truyền thống với lễ hội, phong tục tập quán……… 35

3.1.1 Văn hóa lễ hội……… 35

3.1.2 Phong tục, tập quán quê hương……… 39

3.2 Văn hóa hiện đại với những vấn đề thế sự……… 44

3.2.1 Văn hóa hiện đại……… 44

3.2.2 Những vấn đề thế sự……… 47

KẾT LUẬN……… 55

TÀI LIỆU THAM KHẢO………

là thành tố quan trọng của văn hóa.

Quan hệ văn học - văn hóa là một vấn đề có tính lí luận, vừa có ý nghĩa thựctiễn trong nghiên cứu văn hóa, văn học Việc nghiên cứu văn học trong mốiquan hệ với văn hóa lâu nay đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đề cập đến.Song để soi chiếu vào các tác phẩm cụ thể, sự nghiệp sáng tác của một nhà văn

cụ thể chúng tôi thấy còn rất ít Đề tài này giúp tìm hiểu mối quan hệ giữa vănhóa với văn học đồng thời cho thấy dấu ấn văn hóa trong các tác phẩm văn học

1.2 Cơ sở thực tiễn

Nguyễn Duy là nhà thơ thuộc thế hệ trẻ trong thơ ca kháng chiến chống

Mĩ và là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thơ ca Việt Nam hiện đại.Nguyễn Duy làm thơ khá sớm, nhưng đến năm 1973 ông mới được độc giả biết

đến với chùm thơ đoạt giải nhất cuộc thi thơ của Tuần báo Văn nghệ: Hơi ấm ổ

rơm, Bầu trời vuông, Tre Việt Nam Từ đó những tập thơ của Nguyễn Duy lần

lượt đến với độc giả như: Cát trắng (1973), Ánh trăng (1984), Mẹ và em (1987),

Đường xa (1989), Về (1994),… Có thể nói, ông đã có những đóng góp quan

trọng cho nền thơ Việt Nam, góp phần xây dựng trong tâm hồn thế hệ trẻ ViệtNam tình cảm yêu mến, quý trọng, nâng niu, gìn giữ bản sắc của dân tộc mình.

Những vần thơ của Nguyễn Duy luôn mang đậm dấu ấn văn hóa củachính mảnh đất quê hương ông với những gì giản dị nhất, đời thường nhất Tìm

hiểu Thơ Nguyễn Duy trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa là một

hướng đi mới giúp chúng ta có thể dễ dàng tiếp cận thơ Nguyễn Duy từ nhữngyếu tố văn hóa của truyền thống dân tộc Trong nhà trường phổ thông hiện nay,việc tìm hiểu, đánh giá tác phẩm từ góc nhìn văn hóa còn khá mới mẻ Từ nhiềunăm nay, thơ Nguyễn Duy được đưa vào giảng dạy trong hệ thống nhà trường

phổ thông, từ tiểu học đến trung học phổ thông với các bài: Tre Việt Nam, Ngồi

buồn nhớ mẹ ta xưa, Ánh trăng, Đò Lèn Song phần lớn sự nghiên cứu đó chỉ

mới ở mức độ xem xét giá trị hiện thực, chỉ tập trung khai thác những nét đặcsắc về nội dung và nghệ thuật mà chưa chú ý nhiều đến yếu tố văn hóa thể hiện

trong tác phẩm Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài Thơ Nguyễn Duy trong trường

phổ thông từ góc nhìn văn hóa có một ý nghĩa thực tiễn quan trọng: Tìm hiểu

mối quan hệ giữa văn hóa và văn học trong thơ Nguyễn Duy giúp ta hiểu thêm

vẻ đẹp của thiên nhiên, mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, văn hóatruyền thống cùng những phong tục tập quán, lễ hội và văn hóa hiện đại của dântộc Việt Từ đó, góp thêm một cái nhìn khái quát về sự nghiệp thơ ca của nhàthơ Nguyễn Duy Thấy được sự đóng góp và vị thế của Nguyễn Duy trongnguồn mạch phát triển của thơ ca Việt Nam hiện đại Đặc biệt vận dụng vào việcgiảng dạy thơ Nguyễn Duy ở nhà trường phổ thông, hướng dẫn học sinh chiếmlĩnh tri thức văn học

Tìm hiểu Thơ Nguyễn Duy trong trường phổ thông từ góc nhìn văn hóa

không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn, góp phần nâng caohiệu quả giảng dạy thơ Nguyễn Duy trong trường phổ thông

2 Lịch sử vấn đề

Có thể nói người có công phát hiện và giới thiệu thơ Nguyễn Duy là HoàiThanh Ông đã nhận ra “một thế giới quen thuộc” và cảm nhận trong thơNguyễn Duy “cái hương vị cuộc sống xưa trên đất nước chúng ta” Sau bài viếtcủa Hoài Thanh, xuất hiện một số bài phê bình nghiên cứu về thơ Nguyễn Duy

trên các báo và tạp chí: Văn học, Nhà văn, Văn nghệ, Tiền phong, Giáo viên nhân

dân Nhìn một cách bao quát, những bài viết, nghiên cứu về Nguyễn Duy gồm

các tiểu luận, bài báo, các luận văn Có thể chia các bài viết này thành hai loại:loại bài nghiên cứu khái quát thơ Nguyễn Duy và loại bài tìm hiểu những bàithơ, tập thơ tiêu biểu

Trong các bài nghiên cứu khái quát thơ Nguyễn Duy của Hoài Thanh, LạiNguyên Ân, Nguyễn Thụy Kha, Vương Trí Nhàn, Nguyễn Quang Sáng, ChuVăn Sơn, Vũ Văn Sỹ, Nguyễn Trọng Tạo, Đỗ Minh Tuấn, Phạm Thu Yến, cáctác giả đều có khuynh hướng đi sâu tìm hiểu phong cách thơ Nguyễn Duy

Về phương diện đề tài, Nguyễn Quang Sáng nêu ý kiến: “ Trong thơ

Duy có hầu hết gương mặt các miền đất với những cảnh sắc, thần thái riêng”

[20, tr.91] Tế Hanh cho rằng: “Những câu thơ viết về anh bộ đội, về cuộc đời

quân nhân vẫn là những câu thơ thấm thía nhất ” [5, tr.3] Vũ Văn Sỹ có những

nhận xét khá tinh tế: “Nguyễn Duy thường nắm bắt những cái mong manh

nhưng vững chắc trong đời: chút rưng rưng của ánh trăng, một tiếng tắc kè lạc

về giữa phố, một dấu chân của lấm tấm ruộng bùn, Và rồi hồn thơ Nguyễn Duy

neo đậu được ở đó” [20, tr.69] Còn Vương Trí Nhàn đưa ra một nhận xét có ý

nghĩa khái quát: “Bao dung nên giàu có” [11, tr.280].

Về phương diện cảm hứng chủ đạo, Vũ Văn Sỹ đã mượn ngay câu thơ của

Nguyễn Duy để kết luận về cảm hứng chủ đạo trong thơ ông: “Nguyễn

Duy-người thương mến đến tận cùng chân thật” [20] Nguyễn Quang Sáng nêu nhận

xét cụ thể hơn: “Nguyễn Duy gắn bó máu thịt với đất nước mình bằng tình cảm

rất cụ thể với người dân Thơ Nguyễn Duy có niềm tự hào chính đáng về nhân dân mình, cùng với nỗi buồn thương chính đáng” Trong các bài phê bình

nghiên cứu về thơ Nguyễn Duy, thì bài viết Nguyễn Duy - thi sĩ thảo dân của

Chu Văn Sơn là một bài viết công phu, cung cấp cho người đọc một cái nhìn vềthế giới nghệ thuật thơ Nguyễn Duy Trong đó hai từ “thảo dân” được dùng vớinghĩa: “Cái từ xưa này đang được làm mới, với những sắc thái thú vị của thìhiện tại, bởi một phong cách ngôn ngữ mà Duy đang phải lòng- ngôn ngữ “cơm

bụi” Từ đó biện giải “Nguyễn Duy là thi sĩ thảo dân”, chỉ ra bản chất “thảo

dân” ấy ở cảm hứng sáng tác, ngôn ngữ, giọng điệu, thể thơ lục bát của NguyễnDuy [16, tr.38-53]

Trong các bài viết về những bài thơ, tập thơ tiêu biểu của Nguyễn Duy,

các tác giả đã phát hiện được nét riêng độc đáo của từng tác phẩm Trong Hơi

ấm ổ rơm, Vũ Quần Phương nhận thấy ở đó “tấm lòng thơm thảo, nhường cơm

xẻ áo của nhân dân ta” Còn Lê Trí Viễn khi nói về bài Tre Việt Nam đã khẳng

định đó là những biểu hiện của “phẩm chất con người” Đỗ Lai Thúy lại nhận

thấy ở thơ Nguyễn Duy sự “giải cổ tích hóa”, là “cốt cách hiện đại” [24,

tr.379-384] Trong Ánh trăng, Nguyễn Bùi Vợi đã cảm nhận: “Nỗi ăn năn nhân bản,

thức tỉnh tâm linh, làm đẹp con người Tập thơ của Nguyễn Duy được nhiều nhà

phê bình chú ý là Ánh trăng –tập thơ được nhận giải thưởng của Hội Nhà Văn

1984 Nếu như Lê Quang Trang chú ý đến sự thống nhất giữa những yếu tố đốilập và sở trường thơ lục bát thì Từ Sơn lại tâm đắc với chất hiện thực, chất dân

tộc và những cảm xúc nồng nàn Nhận xét về nội dung tập thơ, Từ Sơn viết:

“Ánh trăng chiếm số lượng lớn vẫn là những bài thơ viết về người lính, về

những điều đã cảm nhận trên các nẻo đường chiến tranh” [18, tr.2] Cùng ý kiến

đó, Lê Quang Hưng đã đưa ra một cái nhìn tổng quát về tập thơ Ánh trăng: “Ánh

trăng trước tiên vẫn là tiếng nói của một người lính, tiếng nói tìm đến những người lính – những đồng đội để sẻ chia, trò chuyện… Đúng như Nguyễn Duy tâm sự: anh luôn cảm thấy mình mắc nợ cuộc sống, mắc nợ những đồng đội…”

[7, tr.156] Trên cơ sở đó, Lê Quang Hưng chỉ ra sức hấp dẫn của tập thơ: “Ánh

trăng được nhiều bạn đọc yêu thích trước hết vì nó thực sự là một phần của một cuộc đời, là tiếng nói của một cây bút có trách nhiệm trước cuộc sống xây dựng

và chiến đấu sôi động trên đất nước ta những năm qua” [7, tr.158] Đến với thơ

Nguyễn Duy, nếu như Lại Nguyên Ân tập trung tìm hiểu sự cách tân thể loại và

giọng điệu thì Lê Quang Hưng lại đối sánh Ánh trăng với các tập thơ trước đó của ông để khẳng định đây là: “Một bước tiến dài” Nhà thơ Tế Hanh cũng có nhận xét khi đọc tập thơ Ánh trăng: “Đọc thơ Nguyễn Duy trước hết ta thấy anh

là một người lính đã chiến đấu ở nhiều mặt trận Hiện nay anh không phải là quân nhân nhưng những câu thơ anh viết về bộ đội, về cuộc đời quân nhân vẫn

là những câu thơ thấm thía nhất” [5, tr.3].

Bên cạnh đó, có thể kể đến các ý kiến nhận xét về bài thơ Đò lèn Trịnh Thanh Sơn đọc bài Đò Lèn, cho đó là: “Những thước phim quay chậm” về nỗi gian truân của người bà, khiến độc giả “chỉ đọc thôi đã muốn trào nước mắt” [17, tr.14] Sách giáo khoa Ngữ văn 12, phần Tiểu dẫn cũng giới thiệu: “Bài thơ

Đò Lèn được viết năm 1983, trong một dịp nhà thơ trở về quê hương, sống với

những hồi ức đan xen nhiều buồn vui của thời thơ ấu” Gợi ý từ bài đọc thêm

này của trong Ngữ văn 12 như một giới thuyết mang tính chủ đề của Đò Lèn.

Như vậy, qua các bài nghiên cứu, phê bình thơ Nguyễn Duy nêutrên, chúng tôi nhận thấy các tác giả đã chỉ ra được một số đặc điểm nổi bật vềnội dung, nghệ thuật trong thơ Nguyễn Duy Nhìn chung, những bài viết trênmới đi vào tìm hiểu một bài thơ, tập thơ hoặc chỉ dừng lại nghiên cứu một khíacạnh, một mặt nào đó trong thơ Nguyễn Duy Hiện chưa có một công trìnhnào đi sâu nghiên cứu, khảo sát toàn diện và có hệ thống về thơ Nguyễn Duy từgóc nhìn văn hóa.Vì thế đó là phần đất trống mà chúng tôi hy vọng có thể khaiphá Với khóa luận này, chúng tôi hy vọng góp thêm tiếng nói tìm hiểu một cách

có hệ thống về thơ của Nguyễn Duy, chỉ ra nét đặc sắc của thơ Nguyễn Duydưới góc nhìn văn hoá Tuy nhiên, tất cả những bài viết ấy đều là những gợi mởquý giá cho chúng tôi khi thực hiện đề tài khóa luận

- Góp phần phục vụ giảng dạy, học tập, nghiên cứu tác phẩm văn học của

Nguyễn Duy trong nhà trường phổ thông nói riêng và các tác phẩm văn học nói chung

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tập hợp các vấn đề lý thuyết có liên quan đến đề tài; Khảo sát, phân loạicác yếu tố văn hóa ảnh hưởng trong thơ Nguyễn Duy

- Phân tích, đánh giá các yếu tố văn hóa ảnh hưởng trong thơ Nguyễn Duy

để rút ra kết luận về thơ Nguyễn Duy trong nhà trường phổ thông từ góc nhìn văn

hóa, phục vụ cho việc nghiên cứu, tiếp nhận và giảng dạy tác phẩm trong nhàtrường phổ thông.

5 Phương pháp nghiên cứu

5.4 Phương pháp liên ngành

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để soi chiếu thơ Nguyễn Duy ở nhiềugóc độ và tìm ra những nét nổi bật nhất trong mối quan hệ văn hóa - văn học

6 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

6.1 Đối tượng nghiên cứu

Vận dụng mối quan hệ văn học - văn hóa để khai thác thơ Nguyễn Duy từgóc nhìn văn hóa, trên bình diện nội dung: Văn hóa làng, văn hóa sinh thái, vănhóa đô thị, sự thức tỉnh ý thức môi sinh, văn hóa truyền thống với những lễ hội,phong tục, tập quán và văn hóa hiện đại với những vấn đề thế sự

6.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi của đề tài khóa luận, chúng tôi giới hạn khảo sát những tác

phẩm thơ của Nguyễn Duy trong nhà trường phổ thông gồm: Ánh trăng, Đò lèn.

Ngoài ra, để có cơ sở đối sánh, chúng tôi còn nghiên cứu tác phẩm của các nhà thơ khác Qua đó thấy được nét tương đồng và đóng góp riêng của Nguyễn Duy.

7 Đóng góp của khóa luận

- Khóa luận của chúng tôi là một công trình nghiên cứu có hệ thống vềmối quan hệ giữa văn hóa và văn học thông qua thơ của Nguyễn Duy Tìm hiểudấu ấn văn hóa trong thơ Nguyễn Duy, chúng tôi muốn chỉ ra vai trò của vănhóa đối với văn học Đồng thời qua đó, ta sẽ hiểu rõ hơn về quan hệ giữa vănhóa và sáng tạo văn học

- Khóa luận góp phần khẳng định bản sắc riêng của thơ Nguyễn Duytrong tiến trình của thơ ca Việt Nam hiện đại Khóa luận góp phần giúpngười tiếp nhận nhận ra giá trị của văn hóa, của sinh thái đối với con người Bồiđắp lòng yêu thiên nhiên và lòng tự hào về những giá trị văn hóa của dân tộc, gópphần nâng cao ý thức giữ gìn bản bắc văn hóa Việt

- Kết quả của khóa luận sẽ góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu, giảngdạy, học tập thơ Nguyễn Duy ở nhà trường phổ thông

8 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung khóa luận được triển khai trong

ba chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Dấu ấn văn hóa trong Ánh Trăng của Nguyễn Duy.

Chương 3: Dấu ấn văn hóa trong Đò lèn của Nguyễn Duy.

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Những tiền đề khoa học

1.1.1 Khái niệm văn hóa, văn học

- Khái niệm văn hóa

Văn hóa là một hiện tượng đa dạng và phức tạp Tùy theo góc độ nghiêncứu, khái niệm văn hóa được trình bày khác nhau Định nghĩa của UNESSCO

về văn hóa: “Văn hóa là tổng thể nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và

cảm xúc, quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền

cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những tập tục và tín ngưỡng”

Ở Việt Nam khái niệm văn hóa cũng được quan tâm, bàn đến

Theo Từ điển Tiếng Việt, văn hóa được hiểu là: “tổng thể nói chung

những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử”.

Theo PGS - TS Trần Ngọc Thêm: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các

giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [23, tr.10].

- Khái niệm văn học

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, khái niệm văn học được khái quát như sau: “Văn học là loại hình nghệ thuật sáng tạo bằng ngôn từ” Khái niệm văn

học bao gồm cả văn học dân gian - được sáng tác và lưu truyền bằng miệng từ

đời này sang đời khác, và văn học viết - được sáng tác và lưu truyền dưới hình thức văn bản viết.

Nghệ thuật là một hình thái ý thức đặc thù thuộc thượng tầng kiến trúc,liên hệ mật thiết với các hình thái ý thức xã hội khác nhau như chính trị, triếthọc, đạo đức, tôn giáo…Về phương diện này văn học là sự phản ảnh của đờisống xã hội thể hiện sự nhận thức và sáng tạo của con người Bản chất xã hộilịch sử của văn học với tư cách là hình thái ý thức xã hội đặc thù được xác định

bằng các khái niệm như: tính hiện thực, tính nhân loại, tính giai cấp, tính tư

tưởng, tính khuynh hướng, tính đảng, tính nhân dân,… Nhưng khác với các hình

thái ý thức xã hội nói trên, văn học có những đặc trưng độc đáo của bộ môn

nghệ thuật thể hiện ở đối tượng nhận thức, ở nội dung và phương thức biểu đạt

hình tượng, ở chất liệu sáng tạo của nó Văn học lấy con người làm đối tượngnhận thức trung tâm Văn học nhận thức con người với toàn bộ tính tổng hợp,toàn vẹn, sống động trong các mối quan hệ đời sống phong phú và phức tạp của

nó, trên phương diện thẩm mĩ Trong tác phẩm văn học, nhà văn không chỉ nhậnthức chân lí khách quan mà còn bộc lộ tư tưởng và tình cảm, ước mơ và khátvọng của mình đối với con người và cuộc sống Do đó, Nội dung của vănhọc là sự thống nhất biện chứng giữa phương diện chủ quan và phương diệnkhách quan

Đối tượng và nội dung đặc thù đòi hỏi nhà văn phải có phương thức

chiếm lĩnh và biểu đạt đặc thù, đó là hình tượng nghệ thuật Tính hình tượng là

dấu hiệu đặc trưng cơ bản giúp ta phân biệt văn học với những tác phẩm cũngdiễn đạt bằng lời văn, cũng dùng văn chương nhưng không phải là văn học.Hình tượng nghệ thuật làm cho văn học gần gũi với các loại hình nghệ thật

khác Tuy nhiên do mỗi loại hình nghệ thuật sử dụng một loại chất liệu khácnhau, cho nên hình tượng của chúng có những đặc điểm riêng.

Do lấy ngôn từ làm chất liệu, văn học chỉ xây dựng được hình tượng

“phi vật thể”, có khả năng tác động vào trí tuệ, vào liên tưởng của con người.Mặt khác, chính chất liệu ngôn từ giúp văn học đạt được tính vạn năng trongviệc chiếm lĩnh đời sống Văn học chẳng những chiếm lĩnh được tất cả những

gì mắt thấy, tai nghe bằng cái nhìn thị giác và thính giác mà còn tái hiện được

cả mùi, vị, nắm bắt được cả những điều mơ hồ, vô hình nhưng có thật trongcảm giác của con người Văn học có thể phản ánh quá trình vận động khôngngừng của đời sống trong không gian và thời gian ở bất kì giới hạn nào Vớichất liệu ngôn từ, văn học còn có khả năng tái hiện lời nói và thế giới tư tưởngcủa con người

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa – văn học

Có nhiều nhà nghiên cứu ở Việt Nam đã quan tâm đề cập tới Có thể kểđến những công trình sau:

Hồ Chí Minh trong Bàn về văn hóa, văn học thường trăn trở, khuyên nhủ

văn nghệ sĩ phải tìm hiểu sâu vốn văn hóa dân tộc, làm sao để quần chúng nhândân tiếp nhận được văn hóa: “Văn học và nghệ thuật phải luôn luôn tìm tòinhững con đường để làm sao có thể diễn tả một cách chân thực hơn và chânchính hơn cho nhân dân nghe về những mối lo âu và những suy nghĩ của nhândân”

Trần Đình Sử trong bài viết Vai trò sáng tạo văn hóa của văn học cho

rằng - vai trò sáng tạo ấy thể hiện rõ nhất trên bốn phương diện: 1/ Lấy việc sángtạo, biểu hiện con người làm đối tượng trung tâm, văn học trước hết phát huy vaitrò sáng tạo những mô hình nhân cách; 2/ Văn học có vai trò “phê phán vănhóa”; 3/ Văn học có vai trò lựa chọn văn hóa; 4/ Văn học có vai trò sáng tạo vănhóa [19, tr.891-894]

Phan Ngọc trong bài viết Về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa, đã so

sánh mối quan hệ văn học - văn hóa của một số nước trên thế giới và đưa ra ý

kiến: “là người Việt Nam trong đó văn hóa thể hiện trước hết ở văn học” [10,

tr.12]

Đỗ Lai Thúy trong Từ cái nhìn văn hóa đã tiến một bước gần hơn với

thực tiễn nghiên cứu khi nhìn nhận, đánh giá một số tác phẩm văn học cũng nhưphong cách của một số nhà văn từ góc nhìn văn hóa [24]

Như vậy, ta có thể thấy: Văn hóa là cơ sở, nền tảng cho văn học ra đời vàphát triển.Văn học nghệ thuật là bộ phận cấu thành và rất quan trọng của vănhóa Thực tiễn cuộc sống và nền văn hóa dân tộc là mảnh đất màu mỡ làm nảysinh và nuôi dưỡng văn học nghệ thuật Hiện thực đời sống - nơi tiềm tàngnhững giá trị văn hóa vô cùng phong phú, luôn tác động tới nhận thức, tư tưởngnhà văn Nói cách khác, nhà văn kiếm tìm giá trị văn hóa từ hiện thực cuộc sống

để tái hiện, tái tạo trong tác phẩm văn chương theo phong cách riêng Như vậy,một tác phẩm văn học ra đời là kết quả của sự khúc xạ, chưng cất các giá trị vănhóa Khi nói tới văn hóa của một dân tộc, người ta không thể không nghĩ ngayđến nền văn học của dân tộc đó

Văn học phản ánh, lưu giữ và sáng tạo văn hóa Thực tế cho thấy, văn họccủa bất kì dân tộc nào cũng đều phản ánh và lưu giữ văn hóa dân tộc đó Vănhọc như là tấm gương phản chiếu đời sống xã hội và văn hóa dân tộc Không chỉphản ánh văn hóa, văn học còn là sự hội tụ kết tinh các nguồn văn hóa Văn học,thông qua bạn đọc góp phần cải tạo, thúc đẩy văn hóa phát triển Văn học còn cóvai trò sáng tạo văn hóa, làm phong phú gấp bội những tinh hoa văn hóa vốn có.Văn học nơi chứa đựng những tư tưởng văn hóa, những nhận thức thẩm mỹ vềmuôn mặt của đời sống con người của nhà văn Có thể nói, đằng sau những nhà

văn lớn là cả một nền văn hóa của nhiều thế kỷ Văn học là một bộ phận của vănhóa, nó chịu sự chi phối mang tính quyết định của văn hóa.

Như vậy, văn học luôn có mối quan hệ chặt chẽ với văn hóa Có thể nóinhà văn đích thực là một nhà hoạt động văn hóa, tác phẩm văn học là một sảnphẩm văn hóa và người đọc là một người hưởng thụ văn hóa Văn hoá là nềntảng tinh thần của xã hội và sáng tạo văn học nghệ thuật là bộ phận quan trọng,nòng cốt của văn hoá Nó có khả năng truyền cảm mạnh mẽ và có sức sống lâubền khi biết đi sâu vào tư tưởng đạo đức, đời sống bên trong của con người

Có thể nói, phương diện văn hoá trong văn học ngày càng được quan tâmbởi giữa văn hoá và văn học có mối liên hệ mật thiết Văn học phản ánh đờisống, thực chất cũng là một phán đoán về văn hoá Văn hoá là một phương diệnbên trong quy định hành vi, suy nghĩ, cảm nhận của con người trong từng thời

kỳ Đọc bất cứ tác phẩm văn học nào chúng ta đều tìm thấy những biểu hiện củavăn hoá trong đó Văn hóa và văn học đều phản ánh đời sống con người nên mọilĩnh vực Mọi lĩnh vực trong đời sống đều là đối tượng của văn hóa- văn học,trong đó con người là chủ thể

1.2 Nguyễn Duy và quá trình sáng tác

1.2.1 Giới thiệu về tác giả Nguyễn Duy

Nguyễn Duy tên thật là Nguyễn Duy Nhuệ, sinh tại xã Đông Vệ, huyệnĐông Sơn (nay là phường Đông Vệ, thành phố Thanh Hóa ), tỉnh Thanh Hóa.Năm 1965, từng làm tiểu đội trưởng đội dân quân trực chiến tại khu vực cầuHàm Rồng, một trọng điểm đánh phá ác liệt của không quân Mỹ trong nhữngnăm chiến tranh Việt Nam Năm 1966 ông nhập ngũ, trở thành lính đường dâycủa bộ đội thông tin, tham gia chiến đấu nhiều năm trên các chiến trường Đường9- Khe Sanh, Đường 9- Nam Lào, chiến trường miền Nam, biên giới phía Bắc (

năm 1979) Sau đó ông giải ngũ, làm việc tại Tuần báo Văn nghệ Hội Nhà vănViệt Nam và là trưởng đại diện của tờ báo này tại phía Nam.

Năm 1973, ông đoạt giải nhất cuộc thi thơ tuần bao Văn nghệ với chùm

thơ: Hơi ấm ổ rơm, Bầu trời vuông, Tre Việt Nam trong tập Cát trắng Ngoài thơ

ông cũng viết tiểu thuyết, bút ký Năm 1977 ông tuyên bố “gác bút” để chiêmnghiệm lại bản thân rồi tập trung vào làm lịch thơ, in lên các chất liệu tranh, tre,nứa, lá thậm chí bao tải Từ năm 2001, ông in nhiều thơ trên giấy dó Ông đãbiên tập và năm 2005 cho ra mắt tập thơ thiền in trên giấy dó ( gồm 30 bài thơthiền thời Lý, Trần do ông chọn lọc ) khổ 81 cm x 111 có nguyên bản tiếng Hán,phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ tiếng Việt, dịch nghĩa và dịch thơ tiếng Anhvới ảnh nền và ảnh minh họa của ông

Nguyễn Duy được giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007

1.2.2 Quá trình sáng tác của Nguyễn Duy

Trong những nhà thơ Việt Nam đương đại, có lẽ Nguyễn Duy là tên tuổiđược nhiều người biết đến Sau nhiều tập thơ đơn lẻ, thơ Nguyễn Duy đượctuyển chọn lại thành một cuốn hơn 400 trang, do NXB Hội Nhà Văn và công tyNhã Nam ấn hành, giúp độc giả khái quát được ba yếu tố làm nên danh tiếngNguyễn Duy: Thứ nhất, vần điệu nhịp nhàng, dễ đọc, dễ thuộc Thứ hai, tác giả

có khả năng trình diễn để tiếp cận công chúng Thứ ba, năng lực thẩm mĩ củangười viết có nét tương đồng với không khí xã hội nên được hiệu ứng đám đôngđẩy lên cao

Nguyễn Duy làm thơ từ khi còn học ở trường chuyên Lam Sơn, nhưng sau

cuộc thi thơ năm 1972 - 1973 do báo Văn Nghệ tổ chức công chúng mới thực sự

biết đến Nguyễn Duy Trong cuộc thi thơ Nguyễn Duy đạ giải nhất đồng hạngcùng Lâm Thị Mỹ Dạ, Hoàng Nhuận Cầm và Nguyễn Đức Mậu Bốn bài thơ

của Nguyễn Duy là: Bầu trời vuông, Tre Việt Nam, Hơi ấm ổ rơm, Giọt nước

mắt và nụ cười được xem như một phát hiện mới ạ ở giai đoạn cuối cuộc kháng

chiến chống Mỹ

Suốt 30 năm làm thơ, viết văn, thành quả của ông là gần hai mươi tập thơ,

ba tập bút kí và một tiểu thuyết Trong đó có thể kể đến những sáng tác tiêu biểu

như: Cát trắng, Đường xa, Quà tặng, Ánh trăng, Đò Lèn… (thơ); Nhìn ra bể

rộng trời cao (bút kí), Khoảng cách (tiểu thuyết)…

1.3 Khảo sát sáng tác của Nguyễn Duy trong chương trình Ngữ văn Trung học Cơ sở (THCS) và Trung học Phổ thông (PTTH)

Bảng 1 Những tác phẩm được giảng dạy trong chương trình THCS

Lớp 6 Lớp 7 Lớp 8 Lớp

Ghi chú tên văn bản,đoạn trích hoặcnhững trích dẫn9

Trong chương trình THCS chúng tôi nhận thấy thơ Nguyễn Duy đã đượcđưa vào giảng dạy trong nhà trường bao gồm văn bản giảng dạy chính và vănbản đọc thêm Ngoài ra cũng có trích dẫn thơ Nguyễn Duy trong dạy học TiếngViệt và làm văn.

Bảng 2 Những tác phẩm được giảng dạy trong chương trình THPT

Lớp 10 Lớp 11 Lớp 12

Ghi chú tên văn bản,đoạn trích hoặc những

trích dẫnVăn bản giảng dạy

Trong chương trình THPT thơ Nguyễn Duy cũng đã được đưa vào giảng

dạy Đặc biệt trong chương trình THPT có bài thơ Đò Lèn của Nguyễn Duy

được đưa vào chương trình học thêm Theo xu hướng hiện nay thì việc dạy vănhướng tới việc học sinh tự tìm hiểu, tự chiếm lĩnh tri thức dưới sự hướng dẫncủa giáo viên là rất quan trọng nên ngoài các văn bản học chính thì các đề thicòn hướng tới các văn bản đọc thêm Bởi lẽ đó các văn bản đọc thêm ngày càngđược chú trọng giảng dạy trong nhà trường THPT và văn bản đọc thêm ngày

càng có sự ảnh hưởng lớn tới khả năng lĩnh hội tri thức văn học của học sinh Vì

vậy, chúng tôi cũng xem Đò Lèn là đối tượng nghiên cứu của khóa luận.

Qua kết quả khảo sát các sáng tác của Nguyễn Duy trong trường THCS vàTHPT, chúng tôi nhận thấy thơ Nguyễn Duy được đưa vào giảng dạy ở cả bậcTHCS và THPT Ngoài một số văn bản được đưa vào giảng dạy chính thức thìthơ Nguyễn Duy cũng có một số bài được đưa vào phần đọc thêm và một số bàiđược sử dụng làm ngữ liệu để giảng dạy phần Tiếng Việt và làm văn trong nhàtrường phổ thông

Từ thực tế trên có thể thấy việc học sinh tiếp nhận thơ Nguyễn Duy cònkhá mới mẻ và gặp nhiều khó khăn chính vì vậy chúng tôi quyết định chọn đề tài

nghiên cứu về Thơ Nguyễn Duy trong trườngs phổ thông từ góc nhìn văn

hóa nhằm giúp cho việc giảng dạy và tiếp nhận thơ Nguyễn Duy trong trường

phổ thông một cách dễ dàng hơn

CHƯƠNG 2

DẤU ẤN VĂN HÓA TRONG ÁNH TRĂNG CỦA NGUYỄN DUY

2.1 Văn hóa làng và sinh thái

2.1.1 Văn hóa làng

Nền văn hóa Việt Nam được tạo dựng trên cơ sở nền văn minh nôngnghiệp Cuộc sống của người Việt Nam gắn bó với làng xã, quê hương Tập tụclàng, văn hóa và truyền thống làng là chất keo gắn kết con người với làng quê,bồi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước

Làng không chỉ là một sản phẩm của một nền tổ chức chính trị nhà nước

mà còn là sản phẩm văn hóa mang bản sắc Việt Nam Văn hóa làng được thể

hiện thông qua các biểu trưng văn hóa mang giá trị truyền thống như: đồng quê,bến nước, con đê, ánh trăng quê,… Đó còn là phong tục tập quán, tâm lí, cáchứng xử của con người Cách ứng xử giữa con người với con người, giữa conngười với thiên nhiên đã tạo ra nét đặc trưng của văn hóa làng quê Văn hóa đãtrở thành nguồn mạch ngầm không thể nhìn thấy nhưng lại có sức mạnh chi phốitới đời sống mỗi con người Với đơn vị làng, văn hóa đã thể hiện như nhữngkhuôn thước ứng xử nằm ở tầng sâu trong đời sống cộng đồng Mỗi con ngườiViệt Nam nếu may mắn được sinh ra và lớn lên ở làng thì dù đi đâu, về đâu, làm

gì thì khó có thể thoát khỏi tâm thức làng, lề thói làng, giá trị văn hóa làng, cái

đã ăn sâu vào văn hóa cá nhân Đặc biệt trong tâm thức mỗi con người làng quêViệt Nam thì họ luôn gắn bó với thiên nhiên, cảnh vật thôn quê Đó cũng là sựgắn bó giữa con người và tự nhiên, sự gắn bó đó là một tất yếu của cuộc sống.Không huyền bí cao xa, không bao la rộng lớn, thiên nhiên trong thơ NguyễnDuy là những gì gần gũi mộc mạc nhất Thiên nhiên ở đây rất bình dị nhưng lại

chở cả hồn thiêng của dân tộc, cả một bề dày văn hóa của quê hương Nếukhông phải là văn hóa nông nghiệp lúa nước, cội nguồn của nền văn hóa dân tộcthì làm sao có những hình ảnh rất quen thuộc ấy Nhà thơ đã hướng mỹ cảm vàovăn hóa dân tộc, mà trong đó văn hóa làng là một thành tố Nguyễn Duy đãhướng ngòi bút vào những nét đặc sắc của văn hóa làng đặc biệt là hướng ngòibút vào cách ứng xủa của con người với thiên nhiên, tâm lí của con người nơilàng quê Hình ảnh thiên nhiên làng quê với những đặc trưng rất riêng đã mangtính biểu tượng văn hóa độc đáo trong sáng tác Nguyễn Duy Trong sáng tác củamình, Nguyễn Duy không đơn thuần miêu tả vẻ đẹp bên ngoài của thiên nhiên.Ông trải lòng mình với cảnh vật, soi chiếu thiên nhiên từ nhiều hoàn cảnh, nhiềuchiều kích khác nhau, từ đó mang đến những ý nghĩa mới mẻ cho những hìnhảnh vốn quen thuộc, mở ra cho người đọc những liên tưởng mới đầy thú vị Cóthể nói, nền văn hóa Việt Nam với đặc trưng lớn nhất là văn hóa nông nghiệp đãđược Nguyễn Duy phản ánh thông qua những bức tranh thiên nhiên bằng thơ.Bởi vậy, tiếng thơ Nguyễn Duy đã đưa tâm hồn người đọc trở về với những giátrị văn hóa làng quê tỏa bóng hàng ngàn năm trong tâm hồn dân tộc Việt.

Trong văn hóa làng cái tôi làng xã gắn với văn hóa nông nghiệp vẫn hằn trong tâm linh người Việt Nét đẹp văn hóa làng trong Ánh trăng của Nguyễn

Duy trước tiên đó là hình ảnh một làng quê đẹp, êm ả, thanh bình với không gianbao la rộng lớn, với cảnh vật thôn quê giản dị, mộc mạc, quen thuộc chứa đựngnhững giá trị văn hóa cổ truyền hàng ngàn năm của dân tộc Việt Đó là hình ảnhcủa cánh đồng trải rộng bao la gắn với kí ức của con người, là dòng sông củatuổi thơ, là ánh trăng theo suốt những bước chân trẻ thơ cho đến khi trưởngthành Hình ảnh làng quê yên bình, chất phác đó đã đi sâu vào tâm hồn nhà thơ

và mang lại cho nhà thơ những kỉ niệm ấu thơ đẹp, trong sáng, giản dị và rất đời

thường: “Hồi nhỏ sống với đồng/ với sông rồi với bể Hồi chiến tranh ở rừng /

vầng trăng thành tri kỉ” Cuộc sống nơi làng quê luôn chứa đựng những nét văn

hóa làng độc đáo, đó là lối sống hòa mình vào thiên nhiên cảnh vật, coi thiênnhiên nơi làng quê ấy như người bạn tâm giao song hành cùng những bướcngoặt lớn trong cuộc đời con người

Được nuôi dưỡng từ cái nôi văn hóa Bắc Bộ, Nguyễn Duy lớn lên trênmảnh đất với những cánh đồng lúa bạt ngàn thẳng cánh cò bay, những dòngsông chở nặng phù sa…Thế giới tự nhiên không biết tự bao giờ trở thành người

mẹ nuôi dưỡng, chở che, là người bạn thủy chung với con người Có lẽ điều đó

ăn sâu vào tâm thức nhà thơ như một lẽ tự nhiên, tự nhiên như hơi thở, khí trời

Vì thế, ta có thể nhận thấy nét đẹp văn hóa của làng quê luôn được nhà thơ gắnliền với những mảng màu thiên nhiên tại chính quê hương ông Không gian cứ

mở rộng ra và những kí ức đẹp cứ hiện về Kí ức trong tâm hồn nhà thơ, trongtrái tim nhà thơ đều gắn với cảnh vật quê hương, làng quê Ánh trăng quê nhưmột người bạn thân tình luôn bước theo mỗi bước chân, luôn lắng nghe, luôn sẻchia với Nguyễn Duy Không chỉ là lối sống hòa mình vào thiên nhiên cảnh vật

mà nét đẹp trong văn hóa làng còn là lối sống luôn nhớ về cuội nguồn, luôn nhớ

về xóm làng nơi mình đã sinh ra và lớn lên Nguyễn Duy mang đậm hồn quê bởicái tôi này luôn nhớ về làng quê Có thể nói, nỗi nhớ thương đau đáu nhất trongnhà thơ là nỗi nhớ quê hương làng xóm Trong tâm linh của người Việt Nam,quê hương là nơi chôn nhau cắt rốn, là máu thịt của mỗi người Người dân đấtViệt bao đời nay luôn sống với tâm thức “lá” cuối cùng rồi cũng “rụng về cội”,

“Cáo chết ba năm còn quay đầu về núi” Trong cái thế giới tinh thần phong phúcủa những người nông dân thuần chất, ta tìm thấy được một tình cảm rất sâulắng thiết tha dành cho ngôi làng thân yêu của họ Người nhà quê, với bản chất

thật thà trong sáng thì cái thứ tình cảm ấy càng mãnh liệt và thiết tha hơn Khi ởgiữa quê hương, ông trải lòng mình để tắm những dòng sữa ngọt ngào chảy giữađồng quê Khi xa quê nó trở thành nỗi nhớ da diết Nhớ về làng quê là nhớ về

những gì bình dị nhất, nhớ vầng trăng nơi gửi gắm bao kỉ niệm Vầng trăng (Ánh

trăng) của Nguyễn Duy là người bạn đường gắn bó với cuộc sống con người,

cùng sẻ chia những niềm vui lẫn nỗi buồn, cả hạnh phúc lẫn khổ đau Trăng gắnliền với kỉ niệm thời thơ ấu ở làng quê

Vầng trăng tình nghĩa sáng trong không gian và thời gian kí ức Conngười và thiên nhiên hài hoà trong mối kết giao tri kỉ, thuỷ chung Từ nhữngnăm tháng tuổi thơ bươn trải nhọc nhằn gắn bó với đồng, với sông rồi với bể chođến những năm tháng chiến tranh gian khổ sống với rừng, bao giờ trăng cũnggần gũi, thân thiết Giữa con người với thiên nhiên, với trăng là mối quan hệchung sống, quan hệ thâm tình khăng khít Trăng là người bạn đồng hành trênmỗi bước đường gian lao nên trăng hiện diện như là hình ảnh của quá khứ, làhiện thân của kí ức chan hòa tình nghĩa Khi xa quê, đi vào cuộc chiến, nỗi nhớthương chợt hiện về quay quắt tâm hồn, lúc này người và trăng lại càng gắn bó,ánh trăng là bạn tri kỉ chia sẻ mọi gian nan thiếu thốn, mọi buồn vui sướng khổtrong những năm tháng chiến tranh của tác giả Như vậy là tuổi thơ chớp mắt đãtrôi qua, cái còn lại lúc này là vầng trăng thật đơn sơ, chung thuỷ, vầng trăng củanhững kí ức, những kỉ niệm

Trăng trong thơ Nguyễn Duy chính là hình ảnh thiên nhiên đẹp Thiênnhiên với tất cả những gì gần gũi, hồn nhiên, tươi mát Một thiên nhiên rộng lớn,khoáng đạt, chan hòa, mối quan hệ gắn bó giữa thiên nhiên và con người cũngđược mở ra Trong đó con người sống với thiên nhiên, sống giữa thiên nhiên vàgắn bó máu thịt với thiên nhiên Trong không gian thân thương của làng quê, ta

nhận ra niềm say mê, sảng khoái của con người được chan hoà, được sống trongcái mát lành của quê hương Con người được hưởng cái mát dịu ngọt ân tình củathiên nhiên, hòa mình với thiên nhiên qua ánh trăng dịu hiền nơi làng quê vàtrên dọc tuyến đường hành quân của một thời máu lửa Trong sự cộng sinh chan

hòa ấy, con người tự nhận xét mình “hồn nhiên như cây cỏ” giữa mẹ tự nhiên,

như là một bộ phận của Tự nhiên Đây chính nét đẹp nổi bật trong văn hóa làngquê của con người Việt Nam, đó là lối sống gần gũi với thiên nhiên, hòa mìnhvới cảnh vật, coi cảnh vật như một người bạn ghi lại dấu ấn của tuổi thơ, lốisống nặng nghĩa tình với quê hương, cách ứng xử giữa con người và tự nhiên Lối sống đó đã nuôi dưỡng tâm hồn mỗi con người, tạo dựng nên những kỉ niệmđẹp, không thể nào quên, tạo nên nét đẹp trong văn hóa làng của dân tộc Việt

Sống trong cộng đồng làng, hòa tâm hồn vào với thiên nhiên, cảnh vậtlàng quê, coi làng quê là nơi khởi nguồn của sự sống, kết tinh của văn hóa conngười, tạo nên những con người nghĩa tình Bởi vì lẽ đó nên những con ngườinơi làng quê đó họ cũng sẵn sàng trở thành một người lính để bảo vệ sự bình yênchốn quê hương Tâm lí làng khiến họ luôn gắn cuộc đời mình vào sự yên bìnhnơi làng quê đây là động lực để họ ra đi chiến đấu cho quê hương, đất nước, bảo

vệ những kí ức đẹp thời ấu thơ Biết bao người lính đã ra đi, đã hi sinh cho dáng

hình vẹn toàn của quê hương, đất nước Đó là những người lính trong Đồng Chí của Chính Hữu: “Quê hương anh nước mặn đồng chua / Làng tôi nghèo đất cày

lên sỏi đá / Tôi với anh đôi người xa lạ / Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau”.

Họ xuất thân từ những vùng quê nghèo, ra đi vì muốn chiến đấu bảo vệ nhữngvùng quê đó, bảo vệ nơi chôn rau cắt rốn, nơi tuổi thơ gắn bó, nơi nghĩa tình

nuôi dưỡng tâm hồn họ Hay “Đêm nay rừng hoang sương muối / Đứng cạnh

bên nhau chờ giặc tới Đầu súng trăng treo” Họ còn là những người lính có

một thời gắn bó với quê hương, bản làng để rồi khi xa vẫn luôn vang vọng lời

nhắc nhở của nét đẹp văn hóa nơi chốn bản làng đó: “Người đi Châu Mộc chiều

sương ấy/ Có nhớ hồn lau nẻo bến bờ/ Có thấy dáng người trên độc mộc / Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa” ( Tây Tiến- Quang Dũng) Đó còn là những người

lính luôn gắn mình vào thiên nhiên làng bản, thiên nhiên với những gì đẹp nhất:

“Nhớ gì như nhớ người yêu / Trăng lên đầu núi nắng chiều lưng nương Nhớ

từng bản khói cùng sương / Sớm hôm bếp lửa người thương đi về” (Việt Bắc

Từ đây chúng ta có thể nhận ra và thấy rõ được sự gắn bó mật thiết, lốisống tình nghĩa, thủy chung giữa con người với tự nhiên, sẵn sàng chiến đấu đểbảo vệ quê hương, đất nước chính là một nét đẹp nổi bất trong văn hóa làng Nétđẹp văn hóa đó cần được lưu giữ , trân trọng bởi lẽ nó sẽ là nền tảng tạo nênnhững con người nghĩa tình, tạo nên nét đặc sắc cho văn hóa làng của dân tộcViệt

2.1.2 Văn hóa sinh thái tự nhiên

Sinh thái trong tiếng Hi Lạp là “oikos” có nghĩa là nhà ở, nơi cư trú, nơi

sinh sống của mọi sinh vật, trong đó có con người

Văn hóa sinh thái có rất nhiều khái niệm khác nhau Có thể hiểu một cách

khái quát theo Đỗ Văn Hiểu: “ Văn hóa sinh thái là tất cả những giá trị vật chất

và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình tác động và cải biến tựnhiên nhằm tạo ra một môi trường sống tốt hơn”

Theo TS Trần Thị Hồng Loan: “ Văn hóa sinh thái là tất cả những giá trịvật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy và phát triển trong quá trìnhứng xử với các loài sinh vật khác, nhằm tác động và cải biến tự nhiên vì sự tồntại của con người và giới thiệu tự nhiên ở cả hiện tại và tương lai Nó được thểhiện thông qua trình độ nhận thức của con người về môi trường tự nhiên ở cảhiện tượng và tương lai Nó được thể hiện thông qua trình độ nhận thức của conngười về môi trường tự nhiên trong hoạt động thực tiễn của chính bản thân con

người” Trước hết văn hóa sinh thái được hiểu là những sản phẩm vật chất và

tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình tác động và cải biến tự nhiên Trải qua hàng nghìn năm lịch sử phát triển của tự nhiên, con người cũng

giống như vô vàn các loài sinh vật khác trên Trái Đất muốn tồn tại và phát triểnthì không thể không có mối liên hệ nào với tự nhiên Những nhu cầu cơ bản nhấtcủa con người như ăn, uống cũng cần có sự tác động đến tự nhiên Cùng với

sự phát triển của con người, đã có giai đoạn con người quan niệm rằng mình là

bá chủ của muôn loài, là kẻ thống trị giới tự nhiên bằng những hành động,những tác động vào môi trường tự nhiên một cách thái quá, con người cho rằng

tự nhiên phải khuất phục trước trí tuệ con người Nhưng không đó là một quanniệm hết sức sai lầm của con người trong mối quan hệ tự nhiên

Tuy nhiên không phải mọi hoạt động, tác động của con người cải biếnmôi trường tự nhiên đều trở thành giá trị văn hóa sinh thái Những giá trị vănhóa sinh thái được hình thành và lưu giữ, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.Những giá trị văn hóa sinh thái truyền thống phải tương đối ổn định, thể hiện

được bản sắc của dân tộc người thông qua cách ứng xử với môi trường tự nhiên.

Chính vì thế mà thiên nhiên trở thành người bạn của con người, các thi nhânthường mượn thiên nhiên, cảnh vật với những gì đời thường nhất, giản dị nhất

để gửi gắm tâm tư, cảm xúc Tuy nhiên trong thời đại công nghiệp hóa, đô thịhóa thì con người lại coi mình là trung tâm của vũ trụ và xa lánh, quên mất môitrường sinh thái tự nhiên xung quanh mình Nhận ra được sự quay lưng của conngười với chính môi trường sinh thái xung quanh cuộc sống của mình nhiều nhàthơ đã lấy thiên nhiên, cảnh vật làm đề tài trong các bài thơ của mình và qua đókhẳng định ý nghĩa, tầm quan trọng của môi trường sinh thái đối với con người

Từ xưa mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên là hòa đồng, là gần

gũi, thiên nhiên đi vào thơ ca như một điều tất yếu, một lẽ dĩ nhiên: “Mênh

mông biển lúa xanh rờn / Tháp cao sừng sững trăng vờn bóng cau Một vùng phong cảnh trước sau / Bức tranh thiên cổ đượm màu giang san” ( ca dao) hay

trong thơ Hàn Mạc Tử cũng xuất hiện những hình ảnh thiên nhiên đẹp, gần gũi

với cuộc sống đời thường như: “Trong làn nắng ửng khói mơ tan / Đôi mái nhà

tranh lấm tấm vàng / Sột soạt gió trêu tà áo biếc / Trên giàn thiên lí- bóng xuân sang” (Mùa xuân chín) Ta có thể thấy chủ đề về thiên nhiên vẫn luôn xuất hiện

và có vị trí quan trọng trong văn chương Thiên nhiên như một khách thể thẩm

mĩ để các thi nhân soi ngắm và hưởng thụ, rất nhiều thi sĩ thể hiện sự tinh tếtuyệt bậc khi miêu tả thiên nhiên và qua đó thể hiện nét đẹp văn hóa sinh thái,gửi gắm những quan niệm về thiên nhiên, môi trường và con người

Nguyễn Duy cũng đã mượn những hình ảnh quen thuộc nơi chốn làng quê

đã từng gắn bó với tuổi thơ ấu của mình như: đồng, sông, bể, ánh trăng… trong

bài thơ Ánh trăng để trải những suy tư, gửi gắm những quan niệm sâu sắc về

nghĩa tình thủy chung giữa thiên nhiên với con người Đặc biệt những vần thơ

về đồng quê không chỉ thể hiện tình yêu mà Nguyễn Duy dành cho thiên nhiên

với tư cách là những vẻ đẹp giản dị , thanh tân nhất mà xét trên phương diện nào

đó đây cũng chính là ý thức chống lại sự tàn phá môi trường của văn minh côngnghiệp Người đọc dễ dàng cảm nhận được “khối sầu đô thị” xuyên suốt mạchthơ Nguyễn Duy đã cho ta thấy sự đối lập giữa quá khứ và hiện tại , đối lậptrong cách cư xử giữa vầng trăng trong quá khứ và vầng trăng trong hiện tại,giữa thiên nhiên hoang sơ rộng lớn và môi trường nhân tạo nhỏ hẹp mà ngườilính đang sống

Mở đầu bài thơ Nguyễn Duy đã gợi nhắc tới một thứ thiên nhiên trongtrẻo, vẻ đẹp thiên nhiên gắn liền với tuổi thơ, với cuộc đời lính của chính tác giả:

“Hồi nhỏ sống với đồng / Với sông rồi với bể Hồi chiến tranh ở rừng / Vầng

trăng thành tri kỉ” Đó là hình ảnh của những cánh đồng bao la, những con

sông quê, những bãi biển trải dài mênh mông nước Đó cũng chính là hình ảnhánh trăng- người bạn tri kỉ của tuổi thơ, người bạn đường thủy chung của tácgiả Ngay từ nhỏ Nguyễn Duy đã sống chan hòa với thiên nhiên, những kỉ niệmtuổi thơ của ông luôn gắn liền với cảnh vật nơi thôn quê Đặc biệt trăng đã trởthành người bạn không thể thiếu của nhà thơ Trăng chia ngọt, sẻ bùi, trăng đồng

cam cộng khổ trên mỗi bước hành quân: “Ngỡ không bao giờ quên / Cái vầng

trăng tình nghĩa” Có thể nói thiên nhiên chính là cuội nguồn, là cái nôi tạo nên

những giá trị văn hóa tinh thần đặc sắc cho con người Thiên nhiên đã nuôidưỡng tâm hồn con người, trở thành niềm thôi thúc của tác giả, gợi nhớ về cộinguồn và ý thức trước lẽ sống thuỷ chung

Nền văn hóa Việt Nam là nền văn hóa nông nghiệp, ngay cả khi đô thịhóa đã bắt đầu được mở rộng vào nửa đầu thế kỉ XX thì văn hóa tiểu nông vẫnrất đậm nét Vì thế mà con người thường sống rất gần gũi, gắn bó với thiênnhiên Thiên nhiên là cuội nguồn của tình yêu quê hương, đất nước Bởi thế

thiên nhiên là nơi có khả năng chữa lành mọi vết thương tinh thần của những kẻ

xa quê Cảm thức về thiên nhiên làng quê có khả năng làm vợi bớt sự chơ vơtrong những tháng ngày sống xa quê Văn hóa sinh thái trở thành mối gắn kếtgiữa lịch sử của mỗi cá nhân với nơi sinh thành nuôi dưỡng mình Thế nhưngngười lính năm nào giờ đã bị cuộc sống xô bồ, chớp nhoáng nơi phố xá làmquên đi quá khứ vẹn tình bên thiên nhiên làng quê

Về thành phố sống quen với ánh điện cửa gương, quen với sự nhộn nhịp,

tấp nập nơi thị thành mà quên đi ánh trăng tình nghĩa, con người trở nên xa cách

và dường như lãng quên thiên nhiên Tác giả đã tạo ra sự đối lập giữa hình ảnh

vầng trăng tri kỉ, tình nghĩa trong quá khứ và vầng trăng “như người dưng qua

đường" trong hiện tại Sự đối lập này diễn tả những đổi thay trong tình cảm của

con người Thủa trước, ta hồn nhiên sống với đồng, với sông, với bể, với gian

lao "ở rừng”, khi ấy trăng chan hoà tình nghĩa, thiên nhiên và con người gần

gũi, hoà hợp Bây giờ, thói quen cuộc sống với phương tiện đủ đầy khiến takhông còn thấy trăng là tri kỉ, nghĩa tình nữa Nhà thơ nói về trăng với sự lãngquên của người lính cũng chính để thể hiện cái không gian tù túng, cái môitrường sinh thái nơi đô thị bị bó hẹp và bị con người lãng quên Văn hóa sinhthái đang bị những con người nghĩa tình trước kia quay lưng lại trong cuộc sốnghiện đại

Chúng ta có thể thấy cánh đồng, dòng sông, biển cả, hay ánh trăng quêđều là những không gian sinh thái đã đi vào thơ Không gian sinh thái này đượctác giả thấu hiểu và biểu đạt tinh tế nhờ tình yêu thiên nhiên Tuy nhiên biểutượng tập trung nhất mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên là hình ảnh ánhtrăng Nguyễn Duy đã nói tới ánh trăng như nói về một người bạn tri âm, tri kỉ.Ánh trăng ấy soi tỏ cho tác giả nhận thức ra được giá trị thực sự của cuộc sống,

đưa tác giả trở về với quá khứ khi tác giả đối diện trực tiếp với ánh trăng, với

lòng mình: “Ngửa mặt lên nhìn mặt / Có cái gì rưng rưng Như là đồng là bể /

như là sông là rừng” Với Nguyễn Duy thiên nhiên mọi cảnh vật trong thiên

nhiên đều mang chứa linh hồn, ánh trăng mang đặc tính của con người, thủychung, tình nghĩa, đồng cam cộng khổ với con người Nguyễn Duy đã coi thiênnhiên như phông nền của sự hòa điệu giữa con người với cảnh vật Thiên nhiên

ấy không bất động mà luôn luôn chuyển động, sự chuyển động ấy mang mộtniềm gợi nhớ về quá khứ, về cuội nguồn

2.2 Văn hóa đô thị và sự thức tỉnh ý thức môi sinh

2.2.1 Văn hóa đô thị

Người Việt có lối tư duy tổng hợp và biện chứng Họ luôn có sự đắn đocân nhắc của người làm nông nghiệp Cùng với nguyên tắc trọng tình đã dẫn đếnlối sống linh hoạt, khả năng thích ứng cao, luôn biến đổi cho thích hợp với từnghoàn cảnh cụ thể Mặt khác, con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội Tìnhtrạng xã hội chi phối rất mạnh mẽ đến con người Xã hội đơn giản, bình dị, conngười cũng đơn giản, chất phác Xã hội sôi động, phức tạp, con người cũng phứctạp Theo từng bước chuyển mình của xã hội, tâm lí, tình cảm của con người dầnthêm phức tạp Chính vì thế mà tư tưởng, tình cảm, tâm lí của con người cũngdần thay đổi để thích ứng với cuộc sống Vì thế bên cạnh lối sống gắn bó với

văn hóa làng, tập tục làng quê thì Ánh trăng của Nguyễn Duy còn thể hiện khá

rõ lối sống mới của con người trong môi trường mới, đó chính là văn hóa đô thị.

Khi chiến tranh kết thúc, hòa bình lập lại người lính bắt nhịp với lối sốngmới, đó là lối sống khép kín, dần quên đi cái lối sống văn hóa làng trước kia mà

họ tôn thờ, gìn giữ ngay cả trong những lúc gian nan Ánh trăng được Nguyễn

Duy viết năm 1978 tại thành phố Hồ Chí Minh - nơi đô thị của cuộc sống phồn

hoa, đầy đủ tiện nghi hiện đại, nơi những người từ trận đánh đã trở về và để lại

sau lưng cuộc kháng chiến gian khổ, tình nghĩa: “Từ hồi về thành phố / quen

ánh điện cửa gương Vầng trăng đi qua ngõ / như người dưng qua đường” Thời

gian trôi qua cuốn theo mọi thứ như một cơn lốc, chỉ có tình cảm là còn ở lạitrong tâm hồn mỗi con người như một ánh dương chói loà Thế nhưng conngười không thể kháng cự lại sự thay đổi đó Người lính năm xưa nay sốngtrong môi trường mới, không còn làm nông nghiệp, không còn gắn bó mật thiếtvới thiên nhiên nữa mà người lính ấy quen dần với những thứ xa hoa nơi “ánh

điện, cửa gương” Và rồi chính sự xa hoa đó đã “xâm lấn” tâm thức người lính,

người lính đã có lúc lãng quên người bạn tri kỉ của mình, người bạn mà tưởng

chừng chẳng thể quên được, “người tri kỉ ấy” đi qua ngõ nhà mình nhưng mìnhlại xem như không quen không biết Cuộc sống hiện đại với ánh sáng chói loàcủa chốn đô thị với những vật dụng ngày càng hiện đại dường như đã làm lu mờánh sáng của vầng trăng Phải chăng là ánh trăng đã khác ánh trăng của ngàyxưa? Không! Ánh trăng vẫn thế vẫn gần gũi thân thương dịu dàng, chỉ có hoàncảnh sống của con người đã thay đổi khiến họ không nhận ra vẻ đẹp của vầngtrăng tri kỉ ngày xưa hay chính họ đã thờ ơ, họ quên đi Thật xót xa cho vầngtrăng tuổi thơ vầng trăng đi bên nhau một thời chinh chiến như tri kỉ, vậy mà khingười ta sống giữa phồn hoa đô thị thì nó lại bị lãng quên Cuộc sống nơi đô thịvới lối sống khép kín, không gian sống bó hẹp, con người bị cuốn vào bộn bềcủa công việc, sống trong lối sống hiện đại đề cao giá trị vật chất, sống trongmôi trường đô thị với những tráng lệ của “ Ánh điện” của “ Cửa gương” mà dầnquên đi cuộc sống trước kia, quên đi lối sống ân tình , nặng nghĩa với thiênnhiên với con người Tố Hữu cùng từng băn khoăn, trăn trở về sự thay đổi của

lòng người trong bài thơ Việt Bắc: “Mình về thành thị xa xôi / Nhà cao còn nhớ