Đặc trưng bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam từ năm 2001 đến nay đã đạt được những tựu lớn: Việt Nam đã thoát ra khỏi nước nghèo và kém phát triển, kết

MỞ ĐẦU

Sự nghiệp đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo hơn 30 năm qua

đã đạt được những thành tựu về kinh tế - xã hội to lớn và có ý nghĩa lịch sử

“Đất nước đã ra khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, có sự thay đổi cơ bản và toàn diện Kinh tế tăng trưởng khá nhanh; sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang đẩy mạnh Đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt ”1 Những thành tựu ấy có nhiều nguyên nhân, nhưng một trong những nguyên nhân ấy là Đảng ta đã có chủ trương sáng suốt phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Từ Đại hội Đảng lần thứ VI đến Đại hội Đảng lần thứ XII, thể chế kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng được hoàn thiện và được chứng minh tính đúng đắn trên thực tế, đạt tốc độ tăng trưởng có lúc thuộc nhóm cao nhất thế giới Việt Nam đã gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình, hội nhập ngày càng sâu rộng hơn với kinh tế thế giới

Tuy nhiên, trước yêu cầu đổi mới của nền kinh tế Việt Nam để đạt tốc độ tăng trưởng nhanh, bền vững, Đảng và Nhà nước đang nghiên cứu, xem xét những vấn đề đặt ra để hoàn thiện hơn thể chế kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Trong đó, vai trò kiến tạo của Nhà nước, vai trò của doanh nghiệp nhà nước, vai trò của kinh tế tư nhân được nhìn nhận sẽ là những trụ cột để tạo nên sức mạnh kinh tế cho quốc gia

Với ý nghĩa trên, em chọn chủ đề “Đặc trưng bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” cho bài Tiểu luận của

bản thân

Kết cấu của Bài Tiểu luận gồm: Phần mở đầu, nội dung, kết luận và tài liệu tham khảo

1 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2006 , tr.17.

NỘI DUNG

1 Bối cảnh hình thành và phát triển kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

1.1 Bối cảnh trong nước

Do mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp đã có những hạn chế Những hạn chế đó làm cho hàng hóa khan hiếm, không có quan hệ trao đổi, nền kinh tế lâm vào khủng hoảng…

Đảng có sự đổi mới tư duy lý luận phát triển kinh tế thị trường, thể hiện: Giai đoạn xây dựng nền tảng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (1986 – 2001) Đây là giai đoạn đổi mới toàn diện cả cấu trúc

và cơ chế vận hành với nội dung chính với nội dung chính là xoá bỏ cơ chế kế hoạch hoá tập trung bao cấp, phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của nhà nước, theo định hướng XHCN

Nền sản xuất hàng hóa Việt Nam sau thời kỳ đổi mới (1986) đã phát triển mạnh, những yếu tố cơ bản của quan hệ thị trường được hình thành và phát triển, vì vậy tất yếu nền kinh tế thị trường xuất hiện Đại hội Đảng lần thứ VI đã thực hiện cuộc cách mạng – đổi mới tư duy, đặc biệt là tư duy kinh

tế mà cốt lõi là chuyển nền kinh tế vận hành theo cơ chế tập trung, bao cấp sang cơ chế thị trường với sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế Sự đổi mới đó đã từng bước hình thành và phát triển các yếu tố cơ bản của thị trường như: giá cả hình thành theo cơ chế tự do; trên thị trường các chủ thể cạnh tranh nhau để tìm kiếm lợi nhuận; nền kinh tế hoạt động theo các quy luật của thị trường, v.v… Đó là những điều kiện cho sự hình thành và phát triển kinh

tế thị trường

Chính những đổi mới đó đã đạt được mức tăng trưởng (theo chiều rộng)

ở mức trung bình đạt 7,5% trong cả giai đoạn

Giai đoạn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (2001 đến nay)

Thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam từ năm 2001 đến nay đã đạt được những tựu lớn: Việt Nam đã thoát

ra khỏi nước nghèo và kém phát triển, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội phát triển nhanh, v.v… Điều đó chứng tỏ nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường là phù hợp với điều kiện Việt Nam trong bối cảnh thế giới mới

Cần phải khai thác những tiềm năng và lợi thế của đất nước: Điều kiện

tự nhiên, vị trí địa lý (giao thương thế giới); Các tiềm năng của các nguồn lực (kinh tế biển); Các yếu tố về kinh tế, chính trị, xã hội (sự ổn định)

Việt Nam có những tiền đề chính trị - xã hội để nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản và sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa trong phát triển kinh tế là tiền đề chính trị quan trọng để đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường Mặt khác, sự đồng thuận của đại đa số nhân dân trong quá trình thực hiện phát triển kinh tế đất nước để xây dựng chủ nghĩa xã hội đã tạo tiền

đề vững chắc cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển

Việt Nam sẽ hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế giới Điều này là một trong những nguyên nhân bắt buộc chúng ta phải chuyển đổi mô hình kinh tế

1.2 Bối cảnh quốc tế

Mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp bị sụp đổ ở Liên Xô (cũ)

và Đông Âu Điều đó đã chứng minh tính tất yếu phát triển của kinh tế thị trường

Trong lịch sử phát triển các mô hình kinh tế của nhân loại đã trải qua thì kinh tế thị trường là mô hình kinh tế có hiệu quả cao nhất Kinh tế thị trường

đã tạo ra năng suất lao động cao, tạo ra nguồn hàng lớn để đáp ứng nhu cầu

ngày càng cao của tiêu dùng (cả về số lượng, chủng loại, mẫu mã và chất lượng) và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực hơn nền kinh tế tự cung tự cấp; nền kinh tế tập trung, bao cấp

Phát triển kinh tế thị trường còn là yêu cầu của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế Vấn đề toàn cầu hóa, quốc tế hóa đời sống kinh tế đang tạo ra cơ hội cho các nước hội nhập Hội nhập kinh tế quốc tế đang là xu hướng tất yếu của thời đại, thực chất đó là sự tham gia của các quốc gia vào “sân chơi” chung của nền kinh tế thế giới – “sân chơi” đó là của các nền kinh tế thị trường Với chủ trương của Đảng ta là “tích cực và chủ động hội nhập kinh tế thế giới”, tất yếu Việt Nam phải chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường

1.3 Khái niệm kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Có thể nói, Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một nội dung lớn trong đường lối đổi mới của Đảng ta Qua các nhiệm kỳ đại hội, từ đại hội VI đến đại hội XI, quan điểm của Đảng ta về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không ngừng được phát triển, ngày càng

hoàn thiện Tuy nhiên, đến Đại hội IX (4-2001), khái niệm kinh tế thị trường

định hướng xã hội chủ nghĩa mới được chính thức sử dụng trong các văn kiện của Đảng Và cũng từ đại hội này, Đảng xác định nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội

Tiếp tục làm rõ hơn những vấn đề cốt lõi về bản chất nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Đại hội XII của Đảng khẳng

định: “Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nền

kinh tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng

Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”2

2 Đặc trưng bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Đại hội XI của Đảng khẳng định: “Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản; vừa vận động theo những quy luật của kinh tế thị trường, vừa được dẫn dắt, chi phối bởi các nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội; trong đó, cơ chế thị trường được vận dụng đầy đủ, linh hoạt để phát huy mạnh

mẽ, có hiệu quả mọi nguồn lực nhằm phát triển nhanh và bền vững nền kinh tế; khuyến khích làm giàu hợp pháp đi đôi với xóa đói, giảm nghèo, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”3

Như vậy, bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam vừa có những đặc trưng của nền kinh tế thị trường hỗn hợp, vừa có đặc thù của tính định hướng xã hội chủ nghĩa

Kế thừa nhận thức đã được nêu trong Nghị quyết Đại hội XII về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nghị quyết Trung ương 5 khóa XII

đã xác định: Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà nước ta

xây dựng là nền kinh tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh

tế thị trường, đồng thời bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với

từng giai đoạn phát triển của đất nước; là nền kinh tế thị trường hiện đại và

hội nhập quốc tế; có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa,

do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”

2 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Văn phòng

Trung ương Đảng xuất bản, Hà Nội, 2016, tr.102

3 Đảng Cộng sản Việt nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb.Chính trị

quốc gia, H.2011 tr.34-35

Đặc trưng bản chất của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam được thể hiện:

- Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nền kinh

tế thị trường vừa đảm bảo yêu cầu phát triển hiện đại và hội nhập kinh tế quốc

tế, đồng thời phù hợp với những điều kiện đặc thù và giá trị truyền thống của Việt Nam

- Sự khác biệt lớn nhất giữa kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa với kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là “người làm chủ”: trong nền kinh

tế thị trường tư bản chủ nghĩa là giới chủ tư bản; trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là đông đảo nhân dân lao động, do Nhà nước của dân, do dân, vì dân đại diện quản lý, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản

- Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa lấy những nguyên tắc của kinh tế thị trường làm nền tảng cho cơ chế vận hành, sử dụng những nhân

tố tích cực và loại bỏ những hạn chế, khuyết tật của mô hình kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa (dùng quyền chiếm hữu tư liệu sản xuất để nô dịch, bóc lột đa số người lao động), kiểu mô hình kinh tế Xô Viết trước đây (bao cấp, quan liêu, phi thị trường…) và của chính bản thân kinh tế thị trường

- Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là phương thức phát triển kinh tế dựa trên những nguyên tắc của thị trường có sự điều tiết của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Kinh tế thị trường và định hướng xã hội chủ nghĩa là những thuộc tính bản chất, những yếu nôi tại bền vững trong mô hình kinh tế tổng quát của nước ta, không thể coi nhẹ yếu tố nào

Về thực chất, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là phát triển nền kinh tế thị trường tiên tiến, hiện đại, có khả năng giải quyết hài hòa các vấn đề phát triển với tiến bộ, công bằng xã hội trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam có những đặc trưng sau:

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vận hành theo các quy luật thị trường: Giá trị; Cung – Cầu; Cạnh tranh; Tỷ suất lợi nhuận bình quân có xu hướng giảm dần; Lưu thông tiền tệ…

Nền kinh tế thị trường phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa Điều này được thể hiện:

Có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Nhà nước xã hội chủ nghĩa định hướng và điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy sản xuất kinh doanh và bảo vệ môi trường

Do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo

Tạo điều kiện phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp để thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển

Bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội trong từng bước, từng chính sách phát triển

Thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam sau 30 năm đổi mới:

Trong suốt 30 năm qua, nền kinh tế nước ta đã đạt được những thành tựu rất đáng khích lệ Từ một quốc gia lạc hậu, thiếu đói thường xuyên, kém phát triển, đến nay chúng ta đã trở thành nước xuất khẩu lúa gạo hàng đầu thế giới, trở thành nước đang phát triển

Trước hết, đó là việc thể chế hóa đường lối phát triển kinh tế thành pháp

luật, cơ chế, chính sách Trong 30 năm thực hiện đường lối đổi mới, Quốc hội

đã 3 lần sửa đổi và ban hành Hiến pháp; sửa đổi và ban hành trên 150 bộ luật

và luật; Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành trên 70 pháp lệnh… tạo cơ

sở pháp lý cho việc chuyển đổi và vận hành của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Đặc biệt, Hiến pháp năm 2013 đã quy định quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm, thể hiện rõ hơn bản

chất nền kinh tế thị trường định hướng XHCN; thể hiện một cách khái quát,

rõ ràng tư tưởng, quan điểm của Đảng về nền kinh tế thị trường ở nước ta

Thứ hai, đó là sự phát triển của lực lượng sản xuất Theo đó, so với thời

kỳ trước đổi mới, đến nay diện mạo đất nước có nhiều thay đổi, kinh tế duy trì tốc độ tăng trưởng khá, tiềm lực và quy mô nền kinh tế tăng lên, đời sống Nhân dân không ngừng được cải thiện Ví như, giai đoạn 1986-1990, tăng trưởng GDP bình quân hằng năm của nước ta chỉ đạt 4,4%, nhưng đến giai đoạn 1991-1995, GDP bình quân tăng 8,2%/năm, gấp đôi so với 5 năm trước

đó Giai đoạn 1996 - 2000, mặc dù chịu sự tác động của khủng hoảng tài chính khu vực; thiên tai nghiêm trọng xảy ra liên tiếp, nhưng tốc độ tăng trưởng kinh tế của nước ta vẫn đạt 7% (bình quân giai đoạn này tăng 7,6%/năm) Những năm gần đây, tuy tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế có giảm do chịu nhiều tác động, nhưng kinh tế nước ta vẫn đạt mức độ tăng trưởng cao so với các nước trên thế giới, giai đoạn 2011 - 2015, GDP ước đạt mức tăng bình quân 5,9% Cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế, thu nhập bình quân đầu người ở nước ta cũng được nâng lên Năm 2015, thu nhập bình quân đầu người ở nước ta đạt hơn 2.200 USD

Thứ ba, cơ cấu thành phần kinh tế tiếp tục chuyển dịch theo hướng phát

huy tiềm năng của các thành phần kinh tế và đan xen nhiều hình thức sở hữu Doanh nghiệp nhà nước được sắp xếp, đổi mới, tổ chức lại, đóng góp gần 40% GDP, chi phối nhiều ngành kinh tế then chốt và tập trung hơn vào những lĩnh vực chủ yếu của nền kinh tế Doanh nghiệp tư nhân phát triển nhanh, hoạt động hiệu quả trên nhiều lĩnh vực, đóng góp hơn 45% GDP góp phần quan trọng cho phát triển kinh tế-xã hội, nhất là giải quyết việc làm và cải thiện đời sống Nhân dân Cùng với sự phát triển về kinh tế, thực hiện đường lối đổi mới, Đảng, Nhà nước đã kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế gắn với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội; khắc phục căn bản tâm lý thụ động, trông chờ, ỷ lại vào Nhà nước; tạo ra sự năng động của nền kinh tế, góp phần

rất quan trọng nâng cao mức sống của người dân Theo đó, tỷ trọng đầu tư từ ngân sách Nhà nước cho an sinh xã hội trong 30 năm qua khoảng hơn 28%/năm Nguồn lực huy động từ cộng đồng, cá nhân, doanh nghiệp, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội và sự hợp tác quốc tế cho an sinh chiếm khoảng 30%

Từ những chủ trương trên, tốc độ giảm nghèo ở nước ta diễn ra nhanh và liên tục qua các năm Theo chuẩn nghèo của Ngân hàng Thế giới tính cho Việt Nam thì tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 58,1% (năm 1993) xuống còn khoảng 5% (năm 2015) Số lượng đối tượng được trợ giúp xã hội thường xuyên ngày càng mở rộng và tăng nhanh Giáo dục, y tế, văn hóa từng bước phát triển Công tác đấu tranh phòng, chống tệ nạn xã hội được tăng cường

Thứ tư, chúng ta còn đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong việc

hoàn thiện chế độ sở hữu, thành phần kinh tế và các loại hình doanh nghiệp; phát triển các loại hình thị trường; chủ động và tích cực hội nhập kinh tế quốc tế; tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước đối với nền kinh tế; phát huy tốt vai trò làm chủ của Nhân dân, các tổ chức chính trị-xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp trong phát triển kinh tế; tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với phát triển kinh tế…

KẾT LUẬN

Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XII xác định: Việc phát triển nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được xem là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội Đây là quá trình nhận thức, hoàn thiện tư duy lý luận và tổng kết thực tiễn của Đảng để thấy rõ hơn về sự tất yếu khách quan, những nội dung và đặc trưng cơ bản, những việc cần thực hiện để đẩy mạnh phát triển kinh tế ở nước ta

Sau hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta đã từng bước hình thành và phát triển; thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN được quan tâm xây dựng và từng bước hoàn thiện Thực lực của nền kinh tế tăng lên; kinh tế vĩ mô cơ bản ổn định; lạm phát được kiểm soát; tăng trưởng kinh tế được duy trì hợp lý Việt Nam được đánh giá là nhóm quốc gia có mức tăng trưởng khá cao trên thế giới Những kết quả đó là thành tựu nổi bật trong thực hiện các chủ trương, giải pháp xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý, điều hành của Nhà nước, sự nỗ lực của các thành phần kinh tế Kết quả đó còn là sự đoàn kết, đồng lòng, phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc vì mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”./