Đối chiếu các đơn vị từ vựng thuộc trường thị giác trong tiếng việt và tiếng anh tt

Mục đích nghiên cứu Luận án nghiên cứu, khảo sát các đơn vị thuộc trường thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh: chỉ ra đặc điểm nghĩa của nhóm từ chỉ cơ quan thị giác và bộ phận của cơ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

-

TRẦN THỊ HẢI BÌNH

ĐỐI CHIẾU CÁC ĐƠN VỊ TỪ VỰNG THUỘC TRƯỜNG THỊ GIÁC TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH

Ngành: N n n ọ so s n – đối chiếu

Mã số: 9.22.20.24

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC

HÀ NỘI - 2019

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

VIỆN NGÔN NGỮ HỌC VIỆN KHOA HỌC CÁC HỘI VIỆT NAM

N ƣời ƣớng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Văn K an

Phản biện 1: GS.TS Đỗ Việt Hùng

Phản biện 2: GS.TS Lâm Quan Đ n

Phản biện 3: PGS.TS Lê Hùng Tiến

Luận án được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, họp tại Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Vào hồi giờ ngày tháng năm 201

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa học xã hội

2 Mụ đí và n iệm vụ n iên ứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án nghiên cứu, khảo sát các đơn vị thuộc trường thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh: chỉ ra đặc điểm nghĩa của nhóm từ chỉ cơ quan thị giác và bộ phận của cơ quan thị giác, hoạt động của cơ quan thị giác

và đặc điểm của cơ quan thị giác; làm sáng tỏ sự phát triển nghĩa và khả năng kết hợp của nhóm từ theo tư duy liên tưởng của mỗi dân tộc

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu có nhiệm vụ: tổng quan tình hình nghiên cứu, xây dựng

cơ sở lí luận, xác lập nhóm từ thuộc trường thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh, chỉ ra sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ, khảo sát đặc điểm ngữ nghĩa, khảo sát khả năng tham gia vào thành ngữ với tư cách là yếu tố cấu tạo của nhóm từ; chỉ ra sự tương đồng và khác biệt của chúng giữa hai ngôn ngữ

3 Đối tƣợn , p ạm vi n iên ứu và n uồn tƣ liệu n iên ứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

ối tượng nghiên cứu là đơn vị từ thuộc trường thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh, cấu trúc nghĩa của các đơn vị từ thuộc trường thị giác trong tiếng Việt, phương thức chuyển nghĩa, chuyển trường; phát hiện các đặc điểm điển hình, đặc trưng của nhóm từ này, đồng thời nghiên cứu các đơn vị từ trong các tổ hợp từ, cụm từ cố định là thành ngữ Trên cơ sở kết quả thu được từ tiếng Việt, tiến hành đối chiếu với nhóm từ tiếng Anh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu là các đơn vị từ thuộc trường thị giác trong Việt

và tiếng Anh Do số lượng từ thuộc trường thị giác khá lớn, chúng tôi tập

trung nghiên cứu 24 đơn vị từ vựng tiếng Việt, từ đó so sánh, đối chiếu sang nhóm từ tương ứng thuộc trường thị giác trong tiếng Anh

3.3 Nguồn tư liệu nghiên cứu

Nguồn tư liệu của luận án là nhóm từ thuộc trường thị giác được khảo sát và nghiên cứu chủ yếu dựa trên các từ điển tiếng Việt, tiếng Anh, tiếng Việt – Anh, Anh –Việt, từ điển thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh của các nhà xuất bản có uy tín

4 P ƣơn p p n iên ứu

Luận án sử một số phương pháp và thủ pháp chủ yếu như: phương pháp phân tích thành tố nghĩa, phương pháp miêu tả, phương pháp so sánh – đối chiếu, thủ pháp thống kê

5 C i mới ủa luận n

Luận án nghiên cứu đối chiếu một cách hệ thống các đơn vị từ thuộc trường thị giác trong tiếng Anh và tiếng Việt, gồm: danh từ, động từ và tính từ, đồng thời chỉ ra được sự giống nhau và khác nhau trong đặc điểm cấu tạo và phương thức chuyển nghĩa, nghiên cứu ngữ nghĩa của nhóm từ này trong thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh để chỉ ra tương đồng và khác biệt trong tư duy, văn hóa của hai dân tộc

6 Ý n ĩa k oa ọ ủa luận n

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận án nghiên cứu chi tiết và có hệ thống về trường thị giác trong tiếng Việt bằng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học và ngôn ngữ - văn hóa học Kết quả của luận án đóng góp một phần cho lý thuyết về trường nghĩa và mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa dân tộc, tạo ra cơ

sở lý thuyết cũng như thực tiễn cho các nghiên cứu về trường nghĩa nói chung và trường nghĩa tiếng Việt nói riêng có đối chiếu so sánh với tiếng Anh

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả của luận án sẽ giúp việc học, và dạy các từ thuộc trường thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh thêm hiệu quả, và cũng có thể dùng như một tài liệu hỗ trợ công tác biên soạn từ điển

7 Bố ụ luận n

Luận án, ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, được cấu trúc thành 3 chương: Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết, Chương 2 ối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa nhóm từ thuộc trường thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh, Chương 3 ối chiếu

từ ngữ thuộc trường thị giác tham gia vào tạo thành ngữ trong tiếng Việt

và tiếng Anh

C ƣơn 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới về trường từ vựng ngữ nghĩa và trường thị giác

Trên thế giới, vấn đề trường nghĩa đã được nghiên cứu từ lâu và được vận dụng vào nghiên cứu, khảo sát đối với nhiều nhóm từ cụ thể Chẳng hạn, A Lehrer và L.P Battan (1945) nghiên cứu trường từ vựng ngữ nghĩa chỉ động vật và phương thức chuyển nghĩa ẩn dụ thông dụng trên ngữ liệu từ điển American Heritage Dictionary và Oxford English Dictionary Với mục đích nghiên cứu các cặp từ đồng nghĩa và mối liên

hệ với cú pháp, Li-li Chang, Keh-jiann Chen, Chu-Ren Huang (1999) nghiên cứu trường từ vựng các động từ chỉ cảm xúc trong tiếng Trung Quốc phổ thông Theo hướng áp dụng trường từ vựng ngữ nghĩa vào thực tiễn, Chunming Gao và Bin Xu (2013) đã tập trung vào các cụm từ, các từ đồng nghĩa và trái nghĩa, từ đó đề xuất phương pháp giảng dạy nhóm từ này trong tiếng Anh Hướng nghiên cứu tương tự cũng đã được Ali Nasser Harb Mansouri (1985), Guo Changhong (2010) và nhiều nhà nghiên cứu khác áp dụng

So sánh trường từ vựng của hai hoặc nhiều ngôn ngữ đã cho các kết quả có ý nghĩa lí luận và thực tiễn Ali Mansouri (2007) giải quyết vấn đề trong dịch thuật bằng cách lấp khoảng trống trong trường nghĩa của hai ngôn ngữ: tiếng Ả-rập và tiếng Anh Mary K Bolin (2015) đã nghiên cứu

so sánh đối chiếu trường từ vựng ngữ nghĩa chỉ thái độ (grace) trong các

ngôn ngữ Anh, ức, Do Thái, Hy Lạp và Latin (English, German, Hebrew, Greek, và Latin) với nguồn dữ liệu từ các cuốn kinh thánh Asifa Majid (2009) đã đưa ra các dẫn chứng khoa học với hai trường: trường nhận thức và trường cơ thể để minh chứng cho tương đồng và khác biệt của các ngôn ngữ

Ngoài việc dựa vào các lớp nghĩa của từ có trong từ điển, tác giả Sherali Shokirov (2017) còn quan tâm đến chức năng cấu tạo của các từ

liên quan đến từ mắt trong tiếng Anh và tiếng Uzbekistan Jansson Kajsa

(2017) sử dụng từ điển Oxford Thesaurus (1991) và Nordstedts Svenska Synonymordbok (2009) nghiên cứu so sánh – đối chiếu trường nghĩa của LOVE và ÄLSKA (tình yêu)

Ngoài các nghiên cứu kế trên còn có rất nhiều các nghiên cứu về trường từ vụng ngữ nghĩa khác đã được thực hiện bởi Ricardo Mairal Usón (1990), Zhou và Weijie (2001), Clark E V (1972),

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về trường từ vựng ngữ nghĩa và trường thị giác

Với các phương pháp nghiên cứu khác nhau, nhiều nghiên cứu trường nghĩa được thực hiện ở Việt Nam Kết quả nghiên cứu đã có những đóng góp về lí luận cũng như thực tiễn về ngôn ngữ học đối chiếu và trường nghĩa Trong nghiên cứu về trường nghĩa tên gọi động vật trong tiếng Việt và tiếng Nga, Nguyễn Thúy Khanh (1996) đã phát hiện đặc trưng định danh tên gọi động vật tiếng Việt và tiếng Nga, đưa ra ý nghĩa biểu trưng của các từ ngữ chỉ động vật trong thành ngữ so sánh Với phương pháp tương tự, Cao Thi Thu (1996) đã thực hiện các nghiên cứu với trường tên gọi của cây, trường tên gọi động vật Trên cơ sở của ngôn ngữ học chức năng, Hoàng Thị Hòa (2007) nghiên cứu lớp động từ tri giác trong tiếng Anh có liên hệ tiếng Việt ỗ Minh Hùng (2009) nghiên cứu

về động từ chỉ hoạt động thị giác trong tiếng Anh và tiếng Việt trên ngữ liệu từ điển: Từ điển tiếng Việt và từ điển tiếng Anh Oxford Advanced Learner‟s Dictionary, với mục đích hỗ trợ dạy tiếng Anh cho người Việt Cũng dùng thủ pháp phân tích nghĩa tố, Trần Thị Hường (2009) nghiên cứu nhóm từ biểu thị hoạt động thị giác của con người trong tiếng Việt và tiếng Pháp tập trung vào 12 từ vị biểu thị hoạt động thị giác và các đơn vị

từ vựng phái sinh Nghiên cứu trường từ vựng thị giác trong truyện Kiều, Trần Thị Hưởng (2011) đã chia trường từ vựng thị giác ra làm 3 tiểu trường Còn nhiều các nghiên cứu so sánh đối chiếu trường từ vựng tiếng Việt và một ngôn ngữ khác đã được thực hiện như: Lại Thị Phương Thảo (2016), Lê Thị Lệ Thanh (2001), Nguyễn Thị Bảo (2003), Nguyễn Minh (2006), Có thể thấy,

Có thể nói, nghiên cứu về trường từ vựng ngữ nghĩa vẫn là hướng nghiên cứu đã và đang được quan tâm Trong đó, nghiên cứu so sánh đối chiếu trường nghĩa đang trở nên khá phổ biến ở trên thế giới cũng như ở Việt Nam

1.2 Cơ sở lí thuyết

1.2.1 Một số vấn đề lý luận chung về trường từ vựng ngữ nghĩa

Trường từ vựng-ngữ nghĩa:

Từ “Field” (trường) lần đầu tiên được G Ispen sử dụng trong cụm từ

“semantic filed” (bedeutungsfeld) “Semantic field” giống như một tranh bức khảm (a mosaic) với những viên đá đặt kề bên nhau, từ được đặt với

từ, mỗi từ có hình dạng khác nhau, nhưng có đường viền khớp với nhau, tất cả tạo nên một chỉnh thể có trật tự cao J.Trier (1931) với quan điểm

về trường nghĩa được áp dụng đã “nâng ngữ nghĩa học lên một tầm cao mới” với thuật ngữ “trường ngôn ngữ” Khác với Trier, W.Porzig (1934) phát hiện ra mối quan hệ ngữ nghĩa mật thiết giữa các từ loại, ông đề xuất

sử dụng mối quan hệ ngữ đoạn để xác định trường từ vựng Kế thừa quan niệm về trường của Trier, L.Weisgerber (1950) cho rằng ngôn ngữ ảnh

hưởng đến các thành viên trong cộng đồng ngôn ngữ bằng các phương tiện của trường; đặc trưng của từ tồn tại chỉ trong trường, và đề xuất trường 3 chiều, và tỏa ra nhiều hướng khác và do hệ thống ngữ nghĩa của các dân tộc khác nhau nên các trường tạo cấu thành cũng không giống nhau Tư tưởng của F Saussure (19730 đã thúc đẩy một cách quyết định

sự hình thành lí thuyết về các trường với quan niệm giá trị của mỗi yếu tố ngôn ngữ được xác định trong mối quan hệ với các yếu tố còn lại

Ở Việt Nam, ỗ Hữu Châu (1998) đưa ra định nghĩa về trường từ vựng là một tập hợp các đơn vị từ vựng căn cứ vào một nét đồng nhất nào

đó về ngữ nghĩa, trong hệ thống từ vựng, mỗi từ bao giờ cũng đối lập với những từ còn lại và chỉ có giá trị khi được đặt trong mối tương quan với các từ khác trong hệ thống Nguyễn Thiện Giáp (2001) cho rằng trường nghĩa là tập hợp các đơn vị từ vựng có quan hệ lẫn nhau về nghĩa, các đơn

vị từ vựng này có thể là một từ vị hay một đơn vị thành ngữ (ngữ vị)

Trích dẫn quan điểm của Trier, ông chỉ ra mối quan hệ lẫn nhau về nghĩa trong định nghĩa trường từ vựng, trong hệ thống, tất cả chỉ nhận được

ý nghĩa qua cái toàn thể Cùng chung quan điểm với Nguyễn Thiện Giáp,

ỗ Việt Hùng (2011), Nguyễn Tất Thắng (2008) đề xuất tiêu chuẩn để nhóm từ vào các trường khác nhau với các từ ngữ trung tâm và ngoại vi

Vũ ức Nghiệu và Nguyễn Văn Hiệp (2009) định nghĩa trường ngữ nghĩa

là những tiểu hệ thống, tổ chức của từ vựng, trong đó các từ ngữ có quan

hệ với nhau một cách có hệ thống

Quan điểm chung của các nhà nghiên cứu là: một tập hợp từ có quan

hệ với nhau về nghĩa, tạo thành một tiểu hệ thống ngữ nghĩa được gọi là

“trường từ vựng”, “trường nghĩa” hay “trường từ vựng - ngữ nghĩa”

Quan niệm về quan hệ ngữ nghĩa trong trường từ vựng – ngữ nghĩa:

Căn cứ vào các dạng quan hệ ngữ nghĩa trong trường từ vựng ngữ nghĩa, các nhà ngôn ngữ phân loại các trường nghĩa thành các loại khác nhau, trường thường quy về hai mối quan hệ chính: quan hệ tuyến tính và quan hệ liên tưởng Theo F de Saussure (1973), quan hệ liên tưởng rộng hơn quan hệ tuyến tính (ngữ đoạn) L Wesigerber (1950) và J Trier (1931) quan niệm về trường theo quan hệ dọc: trường trực tuyến, một khuynh hướng khác với đại diện là W Porzig (1934), đã xây dựng khái niệm về trường tuyến tính dựa theo quan hệ ngang và đã phân biệt trường trung tâm và trường chuyển nghĩa Kế thừa các thành tựu nghiên cứu về trường nghĩa trên thế giới, ỗ Hữu Châu (1981) chia trường nghĩa làm 3 loại: trường đối vị, trường tuyến tính/kết hợp và trường liên hội /tổng hợp Ông đề xuất lấy danh từ có tính khái quát cao làm gốc để đưa nghĩa biểu

vật của một từ vào một trường thích hợp Ví dụ, từ mắt có thể có các

trường biểu vật: bộ phận của mắt, đặc điểm của mắt (đặc điểm ngoại hình,

đặc điểm về năng lực), cảm giác của mắt, bệnh của mắt, … ối với trường biểu niệm và biểu vật, một trường lớn đều có thể chia thành các trường nhỏ

Nghĩa của từ:

Theo ỗ Hữu Châu (1981), ý nghĩa của từ là tập hợp một số thành phần nhất định gồm: ý nghĩa biểu vật, ý nghĩa biểu niệm, ý nghĩa biểu thái và ý nghĩa ngữ pháp; ngoài ra còn có ý nghĩa liên hội Trong nghiên cứu trường nghĩa, việc xác định nghĩa biểu vật và biểu niệm trở nên quan trọng vì nghĩa biểu vật là sự phản ánh sự vật, hiện tượng, … trong thực tế vào ngôn ngữ còn nghĩa biểu niệm thông qua khái niệm để hiên hệ với sự vật, hiện tượng ngoài ngôn ngữ, và thông qua ý nghĩa biểu vật để liên hệ với thực tế khách quan Việc nghiên cứu ngữ nghĩa (ngữ nghĩa học) cần một quan điểm toàn diện: nghiên cứu cả đơn vị ngôn ngữ và đơn vị lời nói, mối quan hệ nghĩa của từ với nhận thức, hiện tại, cấu trúc nội bộ, hệ thống và tổ hợp với nghĩa của từ khác (Hoàng Phê, 2008) Một từ có nhiều nghĩa và mỗi nghĩa được tạo ra từ những thành tố nhỏ hơn được gọi

là nghĩa tố hay nét nghĩa (seme) Mỗi nét nghĩa lại có thể phân tích thành các nét nghĩa nhỏ hơn và có thể tiếp tục cho đến yếu tố ngữ nghĩa cơ bản Theo Nguyễn Thiện Giáp (2014), định nghĩa của các từ trong từ điển giải thích được tường giải theo lối miêu tả nên thường được dùng làm cơ sở phân tích các thành tố nghĩa

Sự chuyển nghĩa của từ:

Các nhà nghiên cứu đã đề cập đến khá nhiều phương thức chuyển nghĩa, thường tập trung vào các phương thức: khu biệt hóa (specialization), khái quát hóa (generalization), hoán dụ (metonymy) và

ẩn dụ (metaphor) Trong các phương thức này thì hoán dụ và ẩn dụ là phương thức phổ biến, đặc biệt là ẩn dụ - được coi là trái ngọt của trí tưởng tượng sáng tạo Hiện tượng chuyển nghĩa của từ thường bị chi phối bởi quy luật nhận thức Do đó, các nghĩa chuyển có tính dân tộc sâu sắc

Hiện tượng đa nghĩa của từ:

Hiện tượng đa nghĩa hay còn gọi là hiện tượng nhiều nghĩa là một hiện tượng mang tính phổ quát, bắt nguồn từ nhu cầu giao tiếp của con người

và thể hiện quy luật tiết kiệm của ngôn ngữ, thể hiện về mặt từ vựng là: cùng một hình thức ngữ âm có thể diễn đạt được nhiều nội dung khác nhau (Nguyễn Thiện Giáp, 2014) Các nghĩa biểu vật thường được phát triển trên cơ sở một hoặc vài nét nghĩa trong cấu trúc biểu niệm mà nhóm nghĩa biểu vật lấy làm trung tâm

Hiện tượng chuyển trường:

Một đơn vị từ vựng có thể có nhiều nghĩa, nên cũng có thể thuộc nhiều trường nghĩa iều này liên quan đến một hiện tượng phổ biến, đó là

chuyển trường từ vựng - ngữ nghĩa (hiện tượng chuyển trường) Hiện tượng chuyển nghĩa của một từ là cơ sở của hiện tượng chuyển trường Chuyển trường làm tăng tác dụng gợi hình ảnh của từ ngữ

1.2.2 Lí thuyết về ngôn ngữ học đối chiếu và đối chiếu ngôn ngữ

Ngôn ngữ học đối chiếu (Contrastive linguistics) là một lĩnh vực trong Ngôn ngữ học so sánh và ngày càng phát triển do nhu cầu khắc phục lỗi trong học ngoại ngữ Việc đối chiếu các ngôn ngữ giúp thấy được giới hạn của ngôn ngữ nhân loại So sánh đối chiếu ngôn ngữ học cũng như so sánh đối chiếu khác, luôn được thực hiện trên một cơ sở xác định, các đối tượng so sánh thường thuộc cùng một phạm trù Một quy trình đối chiếu chung được xác lập dựa trên những nguyên tắc chung gồm: Bước 1: Miêu

tả ngôn ngữ được đối chiếu một cách phù hợp với mục đích đối chiếu, Bước 2: Xác định những yếu tố có thể đối chiếu, Bước 3: Thực hiện đối chiếu, tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt của các yếu tố trong các ngôn ngữ được đối chiếu

1.3 T ị i và trườn từ vựn ỉ t ị i

1.3.1 Thị giác

Thị giác là sự nhận cảm bằng mắt nhìn, và là cả một quá trình thu nhận

và xử lí thông tin từ môi trường qua ánh sáng Quá trình này được các bộ phận thị giác phức tạp thực hiện, trong đó mắt, còn được gọi là cơ quan thị giác, là bộ phận chính

1.3.2 Khái niệm trường thị giác

Với phương thức xác định trường từ vựng – ngữ nghĩa được các nhà nghiên cứu như Khanegrefs (1980) và ỗ Hữu Châu (1981) đề xuất, danh

từ mắt có thể được dùng làm gốc để xác định trường thị giác vì mắt là bộ

phận đại diện cho thị giác Trường thị giác là hệ thống các từ có nét nghĩa biểu vật liên quan đến cảm giác phân biệt ánh sáng, màu sắc, hình dạng; hay nói cách khác các từ có nghĩa biểu vật liên quan đến mắt

1.3.3 Các từ ngữ trong trường thị giác

Trường thị giác có thể được xác định gồm những nhóm từ như sau: từ

chỉ cơ quan thị giác và bộ phận của cơ quan thị giác (mắt, lông mày, lông

mi, mí,…), từ chỉ hoạt động của cơ quan thị giác (nhìn, trông, ngó, …), từ

chỉ đặc điểm của liên quan đến cơ quan thị giác (đặc điểm hình dáng, đặc điểm màu sắc, đặc điểm về năng lực của cơ quan thị giác), từ chỉ cảm

giác của cơ quan thị giác (chói, quáng, hoa, cộm, xót, …), từ chỉ các bệnh của cơ quan thị giác (quáng gà, thong manh, cận thị, viễn thị, …)

1.3.4 Đối chiếu từ ngữ trong trường thị giác

Việc đối chiếu trường từ vựng thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh được thực hiện như các bước đã được miêu tả trong phần trên Trước hết, các từ được xếp vào trường từ vựng hay tiểu trường Sau đó, nhà nghiên

cứu nhận xét về: danh sách các đơn vị từ vựng thuộc trường, cấu trúc ngữ nghĩa của từng đơn vị thuộc trường, tần số sử dụng của các đơn vị từ trong một văn bản nhất định (ví dụ như Truyện Kiều) hoặc trong thành ngữ, quán ngữ, giá trị tu từ của đơn vị từ Dựa vào kết quả của đối chiếu, các kết luận về sự khác biệt và tương đồng giữa tiếng Việt và tiếng Anh được rút ra, từ đó thấy được đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa – dân tộc

1.4 Tiểu kết

Kinh nghiệm của các nghiên cứu đi trước, việc định hướng, phương pháp và mục đích nghiên cứu trở nên rõ ràng hơn Cơ sở lí luận đã cung cấp những hiểu biết sâu rộng hơn về trường từ vựng – ngữ nghĩa, các quan niệm về trường từ vựng ngữ nghĩa và ngôn ngữ học đối chiếu Trong nghiên cứu này chúng tôi quan niệm bộ phận cấu thành trường từ vựng – ngữ nghĩa (hay còn dược gọi là trường từ vựng, trường ngữ nghĩa) là các

từ đồng nhất với nhau về ngữ nghĩa và nghiên cứu đối chiếu các đơn vị từ vựng thuộc trường thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh là đối chiếu nghĩa của các đơn vị từ theo phạm trù truyền thống để tìm ra các đặc điểm tương đồng và khác biệt trong trường nghĩa của hai ngôn ngữ để tìm được

các đặc trưng văn hóa dân tộc Việt và Anh

C ươn 2 ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM TỪ VỰNG-NGỮ NGHĨA NHÓM TỪ

THUỘC TRƯỜNG THỊ GIÁC TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH

2.1 Giới ạn n iên ứu và k ảo s t

ể xác định được các đơn vị từ vựng thuộc trường thị giác cho nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng hai cuốn từ điển: Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (2018) và Từ điển Anh-Anh-Việt (Oxford Advanced Learner‟s Dictionary with Vietnamese Translation – 8th Edition) (2015) Các danh

từ chỉ thị giác và bộ phận của thị giác, động từ mô tả hoạt động của thị giác và tính từ mô tả đặc điểm của cơ quan thị giác trong hai cuốn từ điển trên được thống kê cùng với giải thích nghĩa liên quan đến trường thị giác Kết quả thống kê như sau: danh từ chỉ thị giác và bộ phận của thị giác: tiếng Việt: 32 từ, tiếng Anh: 24 từ; động từ chỉ hoạt động của thị giác: tiếng Việt: 43 từ, tiếng Anh: 62 từ, tính từ mô tả đặc điểm của thị giác: tiếng Việt: 70 từ, tiếng Anh: 51 từ

2.2 Đối iếu về từ vựn từ n t uộ trườn t ị i tron tiến Việt và tiến An

2.2.1 Nhóm từ chỉ cơ quan thị giác và bộ phận của thị giác

Số lượng từ tiếng Việt (32 từ) nhiều hơn tiếng Anh (24 từ), một số từ chỉ bộ phận của thị giác xuất hiện trong từ điển tiếng Việt nhưng lại

không có trong từ điển tiếng Anh và ngược lại: màng, ve, tròng – không

tìm được từ tương ứng trong tiếng Anh; rim (of sb‟s eyes) có nghĩa the

edge (of sb‟s eyes) không tìm được từ tương ứng trong tiếng Việt

Trong số 32 danh từ chỉ cơ quan thị giác và bộ phận thị giác trong tiếng Việt có 22 từ ghép và 10 từ đơn, các từ ghép đều là từ ghép chính phụ, số lượng từ ghép và đơn trong tiếng Anh tương ứng là 7 và 17 Tiếng Việt có xu hướng lấy các đơn vị từ có sẵn để tạo thành các danh từ chỉ thị giác và bộ phận thị giác Số lượng từ đơn trong tiếng Anh nhiều hơn thể hiện xu hướng tạo đơn vị từ mới cho các bộ phận của cơ quan thị giác

Số lượng từ chỉ một bộ phận thuộc cơ quan thị giác khác nhau trong tiếng Việt và tiếng Anh: tiếng Việt có 2 bộ phận thuộc cơ quan thị giác có

3 từ mô tả trong tiếng Việt (lông mày/mày/chân mày, lông mi/mi/lông

nheo); 7 bộ phận cơ quan thị giác có 2 từ mô tả (cầu mắt/nhãn cầu, con ngươi/đồng tử, giác mạc/màng kính, lòng đen/tròng đen, lòng trắng/tròng trắng, màng lưới/võng mạc, mắt/thu ba), 8 bộ phận thuộc cơ quan thị giác

có 1 từ mô tả (điểm mù, hốc, quầng, thủy tinh thể, ve, chắp, khóe, tròng,

màng); tiếng Anh có 4 bộ phận thuộc cơ quan thị giác với 2 từ mô tả

(eyebrow/brow, eyelid/lid, eyelash/lash, bags/shadow), 20 bộ phận thuộc

cơ quan thị giác có 1 từ mô tả (eyeball, pupil, blind spot, socket, cornea,

iris, white, chalazion, choroid, eye, retina, scela, lens, rim, shiner, socket) Từ vựng tiếng Việt đa dạng hơn tiếng Anh thể hiện ở số lượng bộ

phận thị giác có nhiều hơn 01 từ gọi tên trong tiếng Việt nhiều hơn

Trong tiếng Việt và tiếng Anh đều có lược bỏ từ: lông mày, lông mi thành: mày, mi; eyebrow, eyelash, eyelid thành brow, lash và lid

2.2.2 Nhóm từ chỉ hoạt động của cơ quan thị giác

Số lượng từ tiếng Việt (43 từ) thấp hơn tiếng Anh (62 từ) Một số động

từ không tìm thấy từ tương đương trong tiếng Việt và tiếng Anh: không

tìm thấy từ tương ứng về nghĩa với từ linger trong từ điển tiếng Việt,

không tìm thấy động từ tiếng Anh chỉ hoạt động của thị giác tương ứng về

nghĩa với 18 động từ trong tiếng Việt.Tuy nhiên, có 12 động từ chỉ hoạt

động của thị giác tiếng Anh tương đương với cụm động từ gồm động từ

nhìn kết hợp với một số từ ngữ phụ thuộc

Trong số các từ chỉ hoạt động của cơ quan thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh, số lượng từ đơn cao hơn các loại từ khác

2.2.3 Nhóm từ mô tả đặc điểm của cơ quan thị giác

Số lượng từ tiếng Việt (70 từ) cao hơn tiếng Anh (51 từ) Các tính từ

mô tả đặc điểm của cơ quan thị giác được chia làm 4 nhóm: từ mô tả đặc điểm màu sắc của cơ quan thị giác, từ mô tả đặc điểm liên quan đến thị lực của cơ quan thị giác, từ mô tả đặc điểm hình dạng/kích cỡ của cơ quan thị giác, từ mô tả đặc điểm liên quan đến trạng thái của cơ quan thị giác

Trong số 70 tính từ tiếng Việt có 33 tính từ không tìm được từ tương ứng trong tiếng Anh, trong đó: nhóm từ mô tả đặc điểm liên quan đến trạng thái/cảm xúc của cơ quan thị giác số từ không tìm thấy từ tiếng Anh

tương ứng nhiều nhất: 21 từ; nhóm từ mô tả đặc điểm màu sắc:7 từ; nhóm

từ mô tả đặc điểm hình dạng, kích cỡ: 4 từ; nhóm từ mô tả đặc điểm liên quan đến các tật của mắt có 01 từ Số lượng tính từ mô tả đặc điểm của cơ quan thị giác trong tiếng Anh không tìm thấy từ tương ứng trong tiếng

Việt là 5 từ: beady, grey, lazy, sapphire, snow-blind và puffy; trong đó có

3 từ thuộc nhóm mô tả đặc điểm trạng thái của cơ quan thị giác, 2 từ mô

tả đặc điểm màu sắc của thị giác, 1 từ mô tả hình trạng thái của thị giác Trong tiếng Việt, số lượng từ ghép mô tả đặc điểm của cơ quan thị giác bằng với số lượng từ đơn (27 từ), số lượng từ láy là 16 Số lượng từ đơn ở tiếng Anh lớn hơn nhiều so với từ ghép (từ đơn: 40, từ ghép: 11)

Nhận xét:

Xét về từ loại, tiếng Việt và tiếng Anh đều có số lượng cao tính từ và động từ thuộc trường thị giác, điều này chứng tỏ tầm quan trọng của hoạt động và đặc điểm của cơ quan thị giác đối với người Việt và người Anh Tính từ mô tả đặc điểm của cơ quan thị giác trong tiếng Việt có số lượng cao hơn động từ, động từ mô tả hoạt động của cơ quan thị giác trong tiếng Anh có số lượng cao hơn tính từ Sự khác biệt về số lượng từ loại cho thấy người Việt quan tâm đến trạng thái của đôi mắt, còn người Anh quan tâm đến hoạt động của đôi mắt trong giao tiếp Ví dụ, tương ứng với 5 mức độ đỏ của màu mắt là các trạng thái khác nhau của đôi mắt và biểu

cảm cũng có phần khác nhau (hoe – có màu đỏ, hoặc vàng nhạt, đỏ hoe –

có màu đỏ nhạt nhưng tươi, đỏ kè – đỏ đục và tối, gây cảm giác không ưa nhìn, đỏ nọc/đỏ đọc – đỏ đến mức độ cao, với vẻ như pha sắc máu, nhìn thấy ghê, đỏ ngầu – đỏ sẫm và pha sắc đục, gây cảm giác không ưa nhìn) Tiếng Anh chỉ có 2 cấp độ màu đỏ cho đôi mắt: red (đỏ) và blood-shot (đỏ ngầu) Với động từ nhìn trong tiếng Việt, tiếng Anh có đến 14 từ tương ứng (behold, look, cast, bore, gawk, gawp, stare, devour, olge,

drop, glower, peek, penetrate, leer) với sắc thái của hành động dùng mắt

để nhận biết khác nhau: nhìn = behold/look/cast, nhìn chòng chọc =

bore/gawk/gawp/stare, nhìn hau háu = devour/ogle, …

Tổng số đơn vị từ trong trường thị giác ở tiếng Việt và tiếng Anh không có sự khác biệt nhiều: tiếng Việt: 145 từ, tiếng Anh: 137 từ Tỉ trọng từ đơn và từ ghép trong trường thị giác ở tiếng Việt là 68 – 54, tiếng Anh là 117 – 19 Trong cả hai ngôn ngữ, số lượng từ đơn đều cao hơn từ ghép, nhưng trong tiếng Anh, từ đơn chiếm số lượng lớn hơn gấp nhiều lần iều này chứng tiếng Việt sử dụng các đơn vị từ có sẵn để tạo ra từ mới chỉ khái niệm, hiện tượng liên quan đến thị giác nhiều hơn tiếng Anh

2.3 Đối iếu n n ĩa ủa n óm từ t uộ trườn t ị i tron tiến Việt và tiến An

2.3.1 Đối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa của nhóm từ chỉ cơ quan thị giác

và bộ phận của cơ quan thị giác trong tiếng Việt và tiếng Anh

Chúng tôi chỉ nghiên cứu 03 danh từ chỉ 3 bộ phận của cơ quan thị

giác, gồm: mắt, mày, mi tương ứng với eye, eyebrow, eyelid, eyelash

trong tiếng Anh

Dựa vào định nghĩa và phân tích nét nghĩa, có thể thấy trong số các nét

khu biệt của eye, eyelid, eyelash, eyebrow đều có nét nghĩa chỉ vị trí và thể hiện phạm trù số lượng của các bộ phận này Từ eye có nét nghĩa trên mặt (in the face) và một hoặc hai (either of), eyelid có nét nghĩa trên và dưới (above or below) và một hoặc hai (either of), eyelash - nét nghĩa rìa

mí mắt (on the edge of eyelids) và một trong (one of), eyebrow – phía trên con mắt (above the eye) và một hàng lông (the line of hair) Trong khi đó,

khi đưa ra định nghĩa của các từ cùng chỉ một bộ phận tương ứng trong

tiếng Việt, các từ mắt, mi không có nét nghĩa chỉ vị trí và số lượng Có thể

nói, người Anh quan tâm đến vị trí và số lượng hơn người Việt khi giải thích các từ chỉ cơ quan thị giác và bộ phận của cơ quan thị giác

Qua việc khảo sát nghĩa phái sinh thấy trong các từ mô tả cơ quan thị

giác và bộ phận của cơ quan thị giác được nghiên cứu, mắt/eye có nhiều

nghĩa phái sinh nhất trong cả hai ngôn ngữ iều này chứng tỏ tầm quan trọng của đôi mắt trong văn hóa của hai dân tộc Xét các phương thức chuyển nghĩa, tiếng Việt và tiếng Anh có dòng chuyển nghĩa tương đối

giống nhau Phương thức ẩn dụ tạo ra 07 nghĩa phái sinh của từ mắt, 08 nghĩa phái sinh của từ eye, trong đó 06 nghĩa tương đồng trong hai ngôn

ngữ là: thị lực, đánh giá qua vẻ bề ngoài, sự theo dõi và cách nhìn để đưa

ra đánh giá, vật có hình dạng lồi lõm giống con mắt và vật có hình dạng

giống mắt Từ mắt có thêm nghĩa ẩn dụ: Thiết bị điện tử có hình dạng giống con mắt và có thể nhận diện tín hiệu, từ eye có thêm nghĩa phái sinh

mà tiếng Việt không có, đó là: vị trí dưới con mắt Phương thức hoán dụ

tạo ra 02 nghĩa phái sinh của từ mắt trong kết hợp từ tai mắt (người nghe

ngóng tình hình và người có danh vọng), tuy nhiên không tạo ra nghĩa

phái sinh của từ eye Các từ mô tả bộ phận của mắt hầu như không có nghĩa phái sinh trong cả hai ngôn ngữ Chỉ duy nhất có từ mày có 01 nghĩa ẩn dụ: khí phách (đàn ông) qua cụm mày râu và 01 nghĩa hoán dụ: mặt của con người trong mày mặt

2.3.2 Đối iếu đặ điểm n n ĩa ủa n óm từ ỉ oạt độn ủa

ơ quan t ị i tron tiến Việt và tiến An

Trong giới hạn của nghiên cứu, chúng tôi tập trung vào 9 động từ: mở

(mắt), nhắm, nháy, nhìn, xem, liếc, ngó, dòm, khóc Các từ tương ứng