Chất liệu truyện dân gian trong chuyện ngày xưa một trăm cổ tích của tô hoài (LVThS k20)

Là “mộtcây bút vănxuôi sắc sảo và đa dạng” Hà Minh Đức, ông đã khẳng định tên tuổi của mình trên nhiều thể loại như: truyện ngắn, truyệndài, tiểu thuyết, kịch, hồi kí, chândung văn học…

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯPHẠM HÀ NỘI 2

HÀ NỘI, 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯPHẠM HÀ NỘI 2

BÙI THỊ LAN

CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN TRONG

CHUYỆNNGÀYXƯAMỘT TRĂM CỔ TÍCH

CỦA TÔ HOÀI

Chuyênngành:Vănhọc Việt Nam

Mã số: 8 22 01 21

LUẬNVĂNTHẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀVĂN HÓA VIỆT NAM

Ngườihướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Ngọc Lan

HÀ NỘI, 2018

Trong thời gian thực hiện luận văntốt nghiệp,tôi đã nhậnđược sự quantâm, chỉ bảo tận tình của TS NguyễnThị Ngọc Lan,ngườiđã trực tiếphướngdẫnđể tôi có thể hoàn thành luậnvăn này Tôi xin bày tỏ sự kính trọng vàlòng biết ơnsâusắc nhấtđến cô.

Tôi cũngxinchân thành cảm ơncácthầy cô trong trường Đại học sưphạm Hà Nội 2, các thầy cô khoa Ngữ văn,các thầy cô trong Tổ bộ môn VănhọcViệt Nam đãtạođiều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và thựchiệnđề tài

Hà Nội, ngày 20 tháng 9 năm2018

Tác giả luận văn

Bùi Thị Lan

Tôixincamđoannhững nộidung đã trìnhbàytrongluậnvăn nàylàkết quảnghiên cứu của bảnthân tôi dưới sự hướng dẫn trực tiếp của TS Nguyễn ThịNgọc Lan Những nội dung này không trùng lặp với kết quả nghiên cứu củacác tác giả khác.

Hà Nội, ngày 20 tháng 9 năm2018

Tác giả luận văn

Bùi Thị Lan

LỜI CẢMƠN

LỜI CAMĐOAN

MỤCLỤC

MỞ ĐẦU

1

1 Lí do chọnđề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích vànhiệm vụ nghiên cứu 15

4.Đốitượng và phạm vi nghiên cứu 15

5.Phươngphápnghiêncứu 16

6.Đóng gópcủa luậnvăn 17

7 Bố cục của luậnvăn 17

CHƯƠNG 1 CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN TRONG CỐT TRUYỆN “CHUYỆN NGÀY XƯA MỘT TRĂM CỔ TÍCH” CỦA TÔ HOÀI

18 1.1 Khái niệm cốt truyện 18

1.2 Công thức mở đầu và kết thúc truyện 19

1.2.1 Công thức mở đầu 19

1.2.2 Công thức kết thúc 23

1.3 Cốt truyện, tình tiết, diễn biến truyện 25

1.3.1 Truyện cổ tích thần kì 26

1.3.2 Truyện cổ tích sinh hoạt 35

1.3.3 Truyện cổ tích loài vật 37

1.4 Sự giống nhau về cốt truyện “Chuyệnngàyxưamột trămcổ tích” của Tô Hoài và “Khotàngtruyện cổ tích ViệtNam” 42

1.4.1 Truyện“Tấm Cám” 43

1.4.2 Truyện„„Trả ânbáooán‟‟ 47

Tiểu kếtchương1 50

CHƯƠNG 2 CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN QUA NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN “CHUYỆN NGÀY XƯA MỘT TRĂM CỔ TÍCH” CỦA TÔ HOÀI 51

2.2 Nhân vật mangđậm chất cổ tích 51

2.2.1 Nhân vật là vua, hoàng hậu, công chúa,hoàng tử 52

2.2.2 Nhân vật là Tiên, Bụt 54

2.3 Sự tươngđồng và khác biệt giữa nhân vật trong “Chuyệnngày xưa một trămcổ tích” của Tô Hoài và “Kho tàngtruyện cổ tích ViệtNam” 57 2.3.1.Néttương đồng về đặc điểm nhân vật 57

2.3.2 Nét khác biệt về đặcđiểm nhân vật 64

Tiểu kếtchương2 69

CHƯƠNG 3 CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN QUA MOTIF TRONG TRUYỆN “CHUYỆN NGÀY XƯA MỘT TRĂM CỔ TÍCH” CỦA TÔ HOÀI

70

3.1 Khái quát chung 70

3.2 Motifbanthưởng, trừng phạt 72

3.2.1 Motifbanthưởng 72

3.2.2 Motif trừng phạt 73

3.3 Motifngườiđội lốt vật 78

3.4 Motif hóa thân 79

3.4.1 Nhân vật chết đisống lạithànhngười qua một lần hoặc nhiều lần hóa thân 81

3.4.2 Motifhóathânđể trả duyên, báo oán 82

3.5 Một số motif khác 84

Tiểu kếtchương3 89

KẾT LUẬN 90

DANHMỤC TÀI LIỆU THAMKHẢO

93 PHỤ LỤC

1 Lí do chọnđề tài

Ra đời từ khi dân tộcchưa có chữ viết,nhưngchođến tận ngày hômnay vănhọc dân gian vẫn tiếp tục tồn tại song hànhcùng văn họcthànhvănvới những ảnh hưởng sâu sắc không thể phủ nhận Văn học dân gian vừacung cấp nguồn chất liệu dồi dào cho văn học viếtđồng thờicũng lại mangđến cho các tác giả hiệnđại những cảm hứngsáng tác đầy bất ngờ Vì thế,

nhà nghiên cứu Đỗ Bình Trị đã nhậnđịnh:“Các nhàthơ họcđượcthơ trong ca

dao và họcđượcvăntrong truyện cổ tích” Việc tìm hiểu dấu ấn của văn học

dân gian trong các tác phẩm cụ thể sẽ giúp cho chúng ta không chỉ hiểurõhơnvề phong cách nghệ thuật củacác nhà văn hiệnđại, thấy rõ hơnvị thế củavănhọcdângianđối với sự vậnđộng và phát triển củavănhọc dân tộc mà cònthấy được mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa văn học dân gian và vănhọcviết

Nhàvăn Tô Hoài có khốilượngsángtácđạt kỉ lục trong nềnvănhọc Việt

Nam Là “mộtcây bút vănxuôi sắc sảo và đa dạng” (Hà Minh Đức), ông đã

khẳng định tên tuổi của mình trên nhiều thể loại như: truyện ngắn, truyệndài, tiểu thuyết, kịch, hồi kí, chândung văn học… Tô Hoài viết say sưa,miệtmàinhư một cách chạy đuavới sự chảy trôi của thời gian, kéo dài sựsống,đối thoại với mọi ngườivàcũng để gửi gắm cho cuộc đời.Đọc các sangtác của TôHoài,độc giả không chỉ choáng ngợptrước những hiểu biết phongphú, sâu rộng của nhà vănvề cuộc sống, về văn hóa,phongtục…mà còn ngỡngàng nhận ra những thông điệp nhân sinh thấm thía ẩn sau những con chữrấtđỗi dung dị,đờithường.Đến vớitrangvăn TôHoài,ngườiđọc dễ dàng nhận ra

sự say mê của ôngđối với những câu chuyện cổ tích dân gian, những câuchuyệnmà ôngđãđược bà ngoại kể từ thuở ấuthơ Ông tâm sự trong lời tựacuốn sách “ Chuyện ngày xưa một trăm cổ tích” của mình:

tại, ta sinh sôi Mỗi câu chuyện, mỗi nhân vậthoangđườngđến đâuđều thấm

đượm ý nghĩa đời người, con người nỗi niềm than thở hay ngàn vạn ước mong đều vẫn nảy nở từ trong tấm lòngnhân nghĩavàđức tính lam làm cùng

với nụ cười thật hóm, thật duyên và phóng khoáng mọi nhẽ.Cáicười, rừng

cười trong cổ tích Việt Nam sâu xa lòng tin và nghị lực” [27, tr 4] Ông nâng niu từng câu chuyện cổ,coi đólà khobáuquý giácủa đời mình: “Chuyện cổ

tích không biết có từ đờinào.Tưởngđoánkhôngngoalànhững của báu khảo cổ trên mặtđấtnàyđãrađời cùng lúc với tiếngnóiconngười” [27, tr 1] Để rồi cho

đến tận tuổi 90, Tô Hoài vẫn kịp dành tặng cho đời cuốn sách

“Chuyệnngày xưamột trămcổ tích”, thể hiện“mộttâmtình”củanhàvănvới

“ơnhuệông bà”.Đọc “Chuyệnngàyxưamột trămcổ tích” của Tô Hoài, bản

thân tôi đã bị hấp dẫntrước mộtkhônggianvăn hóađậm đàmàu sắc dân tộcđược nhàvăntái hiện bằng một lối viết giản dị, mộc mạc, tự nhiên màcũng

vô cùng sâu sắc

Là một giáo viên Ngữ văntôinhận thấy việc nghiên cứu ảnhhưởng củachất liệu dân gian trong tập sách này của Tô Hoài sẽ giúp tôi hiểu rõ hơnphong cách nghệ thuật của nhàvăn, thấy rõhơnviệc tiếp thu và sáng tạo chấtliệudân giantrong trangvănTô Hoài.Đâysẽ là những tri thức quýgiá để tôi giúphọc sinh của mình có thể chủ động chiếm lĩnhvàcảm nhận vẻ đẹp trong nhữngsáng tác củanhàvăn

Việc nghiên cứu nghệ thuậtvănxuôi TôHoài nói chungvànhững sángtácmanghơithở chất liệu dân gian của ông nóiriêngđãđược các nhà nghiêncứu chú ý với nhiều công trình khoa học giá trị Tuy nhiên, sự nghiên cứu vẫn

bỏ ngỏ những khoảng trống cầnđược lấp đầy Với tất cả những lí do trên,

chúngtôi đã quyếtđịnh chọnđề tài luậnvăn“Chất liệu truyện dân gian trong

Chuyện ngày xưa một trăm cổ tích củaTô Hoài” làm luận văn thạc sĩ tốt

góp một phần bé nhỏ trong công việc của người nghiên cứuđể hiểuhơn vềsức ảnh hưởng của văn học dân gian đối với văn học viết và cũng để gópthêm tiếng nói khẳng định vẻ đẹpvăn chươngcủa mộtnhàvănđã dànhtrọn đờimình mê mải trên cánhđồng chữ nghĩađầy những nhọc nhằn.

2.1.1 Trên thế giới

Có thể kể ra một số các tác giả và công trình nghiên cứu về văn hóadângian, cổ tích của nhàvănvàmối liên hệ giữa hai thể loạinàynhư:

Jens Tismar – được coi là học giả ngườiĐức đầu tiên phân tích truyện

cổ tích của nhàvănmột cách có hệ thống thông qua hai công trình nghiên cứu:

“Kunstmarchen” (Truyện cổ tích) (1977) và “Das deutsche Kunstmarchen des

zwanzigsten Jahrhunderts” (Truyện cổ tích Đức thế kỉ XX) (1981) Trong

chuyên khảođầu tiên của mình,Tismar đã đề ra các nguyên tắc để địnhnghĩa

truyện cổ tích của nhà văn:“khác với truyện cổ dân gian bởivì nóđược viết

bởi một tác giả nhấtđịnh;nó được tổng hợp, sáng tác và nghiên cứu so sánh với sự hình thành mang tính bảnđịa của truyện cổ dân gian xuất phát từ cộng

đồng cóthiên hướngđơngiản và vô danh; những sự khác nhau giữa truyện

cổ tích củanhà văn và truyện cổ dân gian khôngcónghĩa làthể loại này tốt hoặc hayhơnthể loại kia; trên thực tế, truyện cổ tích củanhàvănkhôngphải là thể loạiđộc lậpnhưng chỉ có thể hiểu và định nghĩabởi mối quan hệ của

các truyện cổ tíchvănhọc khác mà nó sử dụng, áp dụng và chỉnh sửa trong quan niệm thuật lại củanhàvăn” [32, tr 15-16].

Bàn về vấnđề thuật ngữ, Richard M Dorson - nhà nghiên cứu vănhọc

dân gian người Mỹ đưa rakhái niệm “nhại văn học dân gian”- Fakelore từ

năm1950.Theođóvănhọc dân gian nhại và vănhọc dân gian giả là “vănhọc dângian không nguyên bản, được sángtác,trìnhbàynhư thể bản gốc truyềnthống” Trong quá trình nghiên cứuDorsonđãcónhiều nghiên cứu về vấnđề

này, điển hình là cácbài báo:“FolkloreandFakelore”(Vănhọc dân gian và vănhọc dân gian nhại) (1950);“Fakelore”(Nhạivănhọc dân gian) (1969);

và cuốn sách “Folklore and Fakelore: Essays toward a Discipline of

Folk Studies” (Vănhọc dân gian và nhạivăn học dân gian: những bài luậnhướng tới một nguyên tắc của các nghiên cứu dân gian) (1976).

Alan Dundes - nhà nghiên cứu vănhọc dân gian của Đại học California,

Berkeley trong bài viết “Nationalistic Inferiority Complexes and the

Fabrication of Fakelore: A Reconsideration of Ossian, the Kinder - und Hausmärchen, the Kalevala, and Paul Bunyan” (Các tổ hợp bậc thấp của chủ

nghĩa dântộc và sự chế tác nhạivănhọc dân gian: một sự xem xét lại các trường hợp Ossian, Kinder - und Hausmarchen, Kalevala và Paul Bunyan)

(1985) cho rằng truyện cổ tích của anh em nhà Grimms và một số tác giả khác

là fakelore.

Jason Marc Harris – nhà nghiên cứungười Anh, trong chuyên luận có

tựa đề: “Folklore and the Fantastic in Nineteenth - Century British

Literature” (Folklore và chất kì ảo trong văn học Anh thế kỉ XIX), đã tập

trung nghiên cứu quátrìnhcác nhàvăn thế kỉ XIX bắtchước, sửa đổi và biếnđổi các chất liệu dân gian vào trong các câu chuyệnvănhọc kì ảo Nguồn cội

và sự khai sáng hợp lý cho việc hình thành thể loạivănhọc kì ảo ở Anh vào

châu Âu Giải thích về nguồn gốc và sự phát triển của truyện cổ tích có cuốn

sách “Fairy Tales from before Fairy Tales” (Tiền thân của các câu chuyện cổ

tích) của tác giả Jan M Ziolkowski với chương điểnhìnhnhư: “Folklorein

MedievalLatinpoetry”(truyệndân giantrong thơla tinh thời trung cổ) Bên

cạnh đó, Graham Anderson có bài viết “Fairy Tale in the Ancient world”(Truyện cổ tích trong thế giới cổ đại) đã khám phá truyện cổ tích đã

tồn tại như thế nào trong các hình thức tiểu thuyết lãng mạnxaxưa.Tácgiả

Jack Zipes - có cuốn sách“TheOxford Companionto Fairy Tales”(Bạn đồng

hành với những câu chuyện cổ tích) (in lầnđầunăm 2000vàtái bản lần hai

năm 2014) Tác giả cuốn sáchnày đã tập hợp tất cả những nghiên cứu gầnđây nhằm cung cấp nhiều thông tin nhiều nhất có thể về những sáng tạo củacác tác giả cóđóng góp cho sự phát triển của truyện cổ tích vănhọc ở châu

Âu và Bắc Mỹ (các quốc gia như Pháp, Đức, Anh, Ireland, Ý, Bồ ĐàoNha,Tây BanNha và cácnước Baltic) Hầu hết các phần bài viết trong cuốnsách này trình bày về thân thế, sự nghiệp và phong cách sáng tác của các nhàvănviết truyện cổ tích trên thế giới; sự hình thànhvăn chương của thể loạitruyện cổ tích và sự phát triển của các loại truyện cổ tích cụ thể.Chođến naytác giả Jack Zipes vẫn tiếp tục cập nhật, bổ sung các thông tin, tài liệu liênquan đến truyện cổ tích của nhà văn để tái bản cuốn sách trong thời gian tớivới nội dung ngàycàngđầy đủ, hoàn thiện

Ngoài ra, có một số tác phẩm đáng chúýkhác như: “A companion to

the Fairy Tale” (Một người bạnđồng hành với truyện cổ tích) của hai tác giả

Hilda EllisDavidson và Anna Chaudhri Calvino‟s Journey; “Modern

Transformations of Folklore, Story and Myth” (Hành trình của Calvino: những biến thể hiện đại của truyện kể dân gian, truyện và huyền thoại) của

tác giả Cristina Bacchilega; hay “The impact of Folklore on American

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên cho thấy hiện tượng môphỏngvăn học dân giannhư các trường hợpnhà văn viết truyện cổ tích vàtruyện ngụ ngôn là khá phổ biến.Trong trào lưunàyxuất hiện nhiều tác giảnổi tiếng như: Grimm (Đức), Andersen (Đan Mạch), L.Tôn-xtôi và Pu-skin(Nga), La Phông-ten(Pháp) Đánhgiáquátrìnhhình thành và phát triển vềmặt thể loại, có thể thấy sự gắn kết giữa cổ tích dângian và văn học viết trênthế giớiđãphản ánh mối quan hệ tươngtác, ảnhhưởng lẫn nhau và truyện cổtích của nhà văn ra đời chính là kết quả của sự giao thoa giữa hiện đại vàtruyền thống

2.1.2 Ở Việt Nam

Như trên đã nói, văn học dân gian là một bộ phận cấu thành quantrọng tạo nên sự phong phú đa dạng của nềnvănhọc dân tộc.Vănhọc dângian nói chung và truyện cổ tích nói riêng đã có sự tác động sâu sắc đếnviệc sáng tác củacác nhà văn hiệnđại Tìm hiểu sức ảnh hưởng của truyện

cổ dân gian tớivăn học viết cũng như mối quan hệ giữa truyện cổ dân gian

và các tác phẩm văn xuôi hiện đại đã được các nhà nghiên cứu Việt Namquan tâmđếnnhư:

Chu Xuân Diên trong bài viết “Nhà văn và sáng tác dân gian” đăng

trên “tạpchí Vănhọc” (số1/1966)cho rằng:“tính chất và qui mô mối liên hệ

giữanhàvănvới sáng tác dân gian biểu hiện ra một cách khác nhau do phụ thuộcvàođiều kiện lịch sử, xã hội nhất định”[5, tr 13]

Lê Kinh Khiên trong bài viết “Một số vấn đề lý thuyết chung về

mối quan hệ giữavăn học dân gianvàvănhọc viết” đăng trêntạp chí “Văn

học dân gian” (số 1/1980) đã nhấn mạnh: “không thể nghiên cứu văn học

dân gian mà không tìm hiểutácđộng qua lại của nó với văn học viết, càng không

hưởng củavănhọc dân gian” [34, tr 327].

Các tác giả Đinh GiaKhánh,Chu Xuân Diên trong công trình “Văn học

dân gian Việt Nam”, Nxb Đại học và trung học chuyên nghiệp, năm 1994,

cũng đã khẳngđịnh những giá trị bền vững của vănhọc trong tươngquanvớivănhọc dân gian

Nhà nghiên cứu Võ Quang Trọng trong bài viết “Một số đặc điểm của

truyện cổ tíchvănhọc trong mối quan hệ thể loại với truyện cổ tíchdân gian”

đăng trêntạp chí “Vănhọc dân gian” (số 2/1995) có nhận xét: “Viết truyện cổ

tích là một hiệntượng phổ biến trên thế giới” Trong bài viết của mình, tác

giả đãkhái quát một số đặc trưngtruyện cổ tích nhà văn trong cáinhìn đốisánh với truyện cổ tíchdângiantrên cácphươngdiện: cốt truyện, nhân vật,

hình thức lưu truyền… Ôngkhẳngđịnh: “Truyện cổ tíchvănhọc là một thể

loạiđangtồn tại và không ngừng phát triển trong đời sốngvănhoc của nhiều

nước trên thế giới Việc tìm hiểu nghiên cứu nộidung,tư tưởng thẩm mỹ và đặc trưngthi phápcủa thể loại trêncơsở khảo sát từng tác giả cụ thể ở Việt

Nam là một công việc lý thú và hấp dẫn”[56, tr 57] Tiếp tục nghiên cứu về

ảnhhưởng của truyện cổ dân gian tớivăn học viết trong cuốn “Vai trò của văn

học dân giantrongvănxuôihiệnđại Việt Nam”, NxbKhoahọcxã hội,năm

1997, ông đãchỉ ra sự trợ giúpđắc lực của vănhọc dângianđối với việc tạodựngmôi trường hoàn cảnh trong tác phẩm văn xuôihiệnđại, trong việc xâydựng tính cách nhân vật với nhữngđặc điểm tâm lý truyền thống, trong việctiếp nối người kể truyện dân gian của nhân vật người kể chuyệntrong vănxuôi hiệnđại, trong việc tiếp thu phản ánh nghệ thuật dângianvàđặc thù làvai trò của sáng tác dân gian

VũNgọc Khánh trong bài viết “Truyện cổ tích trong phát triển” đăng

trên tạp chí “Vănhọc dân gian” (số 3/1998) đãcócái nhìnkhátổng quát về

đến khi được cố định bằng văn bản Ông đã chỉ ra các chất liệu cổ tích đãđược cácnhàvăn sử dụng sáng tạo trong các sáng tác: theo cốt truyện hoặc

theo phong cách cổ tích như “Quả dưa đỏ”, “Cáchba nghìnnăm” các tác

giả viết theo phong cách cổ tíchnhư Tô Hoài, Phạm Hổ; các nhàvăntạo ramột loạt truyện mới bằng việc sử dụng các motif cổ tíchdângian nhưnglời

văn hiện đại Tác giả khẳng định rằng: “đây là trường hợp giống như có

những nhàvănlấyđề tài hay nhân vật trong lịch sử để viết truyện Lịch sử với

họ chỉ làcáiđinhchohọ treo những bức tranh mà thôi, cổ tích ở đây với họ

cũngvậy Có thể có lúc chất cổ tíchđậm đà đây đó,song thực sự là họ đang

viết tiểu thuyết” Tác giả cũng đưara những khái niệm cổ tích của nhàvănđó là

“những loại sáng tác mà lấy đề tài của cổ tích, có dựng chuyện, có sắp xếp

gia công, có thể có cả hư cấu nữa, nhưngkhông đi xavới truyện cổ tích cho lắm Nhân vậtđược cá tính hoá rõ ràng, các biện pháp miêu tả tâm lý, bình luận ngoạiđề đềuđược sử dụngcũngcònlàcổ tích củanhàvăn” [33, tr 15].

Tác giả Lã Thị Bắc Lý trong cuốn sách “Truyện viết cho thiếu nhi sau

1975”, Nxb ĐạihọcQuốcgia,năm2000 đã nhấn mạnhđến việc gia tăngcác thể

loại mới của vănhọc thiếu nhi giaiđoạn này, trong đócóthể loại truyện cổ

tích hiệnđại.Khi bàn đến thể loại này, tác giả đánh giá: “vấnđề sáng tác cổ

tích mới được nhiềunhàvănquantâmhơn,trong đó, Phạm Hổ làngười

đầutiên đã mạnh dạn thể nghiệm sáng tác truyện sự tích cho các em” [41, tr.

45]

Tác giả Hoàng Tiến Tựu trong giáo trình “Vănhọc dân gian Việt Nam”:

“Giáo trìnhđàotạo giáo viên trung học cơ sở hệ caođẳngSư phạm”, Nxb Giáo dục, năm 2001 đãkhẳngđịnh: “Chínhtruyện cổ dân gian mà chủ yếu là

truyện cổ tích đãgópphần quan trọng vào sự hình thành loại truyện thơ và truyện vừa viết bằng tản văn trong nền văn học nước ta thời phong kiến.

chích quái, Việt điện u linh, Thánh tông di thảo của vua Lê Thánh Tông, Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ đã góp phần quan trọng vào việc hình thành loại truyện vừa trongvănhọc Việt Nam thờitrungđại” [49, tr 18].

Luận án tiếnsĩVănhọc “Vaitròcủavăn học dân gian trong sáng tác

của một số nhà văn hiệnđại” của Phạm Thị Trâm,năm 2002tại trường Đại

học Khoa học xã hộivàNhân văn (ĐHQG Hà Nội) Tác giả luậnvănđãnhấnmạnh về dấu ấn của truyện cổ tích trong sáng tác của nhà vănhiệnđại saunăm 1945.Tácgiả đã chỉ ra khá cụ thể sự kế thừa và sáng tạo của nhà vănbằng cách khảo sát một số tác phẩm cụ thể của các tác giả vănhọc hiện đại

mà trong sáng tác có mang dấu ấnsâu đậm chất liệu của vănhọc dân gian

Lê TiếnDũngtrongbài viết “Đặc điểm nhân vật truyện cổ tích và việc

hiện đại hoá truyện cổ dân gian” đăng trên tạp chí “Nghiên cứu văn học”

(số3/2004)đã phát hiện ra tình trạng một số truyện cổ dângian được các nhàvăn dựng lên “một cách hiện đại”, “tính cáchnhânvật truyện cổ được xâydựngnhư những tính cách nhân vật trong truyện ngắn hiệnđại” Đâylàmộtthực tế cần được nhìn nhận lại,đòi hỏinhàsưutầm nắm vững đặc trưng thi

pháp thể loại, nếu không sẽ rơi vào “tình trạng làm mớivăn hoá cổ xưa,làm

mấtđi giátrị đích thực vốn có của nó” [4, tr 15].

Bùi Thanh Truyền trong bài viết “Tiếp biến dân gian trong truyện viết

cho thiếu nhisaunăm1986”, đăngtrên“Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm”

(số 4,2015)đãnhậnđịnh: “đồng hành cùng trẻ thơ trênchuyến tàu trở về với

cội nguồn dân tộc, một mặtngười viếtđãbộc lộ rất rõ sự nâng niu, trân trọng truyền thống, mặt khác cũngchothấy rõ bảnlĩnh, tài năngvàtấm lòng của

nhà văn,mongmuốn đemđến cho các em nhữngđặc sản tinh thần quen mà

lạ”[52, tr 5].

Nhữngcôngtrìnhtrênđềuđề cập đến mối quan hệ giữa vănhọc dân

ý kiến của các tác giả đều gặp nhau ở chỗ xác định ảnhhưởng của các sángtác dân gian trong tác phẩm văn học là đa dạng, thậm chí rất sâuxa Đồngthời có thể thấy các bài viết này đãtiếp tục khẳng định nhữngtácđộng sâusắc của truyện cổ dângianđối với việc dựng truyện, xây dựng nhân vật trongcác tác phẩm văn xuôicủa các nhà văn Việt Nam hiệnđại Những ý kiến cụthể của các nhà nghiên cứu trên chính là những gợi ý bổ ích mang tính chấtđịnhhướng cho chúng tôi trong quá trình hoàn thành luậnvăn.Song vấn đề

ảnhhưởng của chất liệu dân gian trong truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ

tích” của TôHoài được đề cập chưa nhiều Chính vì vậy, đề tài mang tính

thiết thực cao và cần thiết đối vớingười nghiên cứu trong quá trình nắm bắt

tư tưởng và khám phá tác phẩm Đặc biệt là thấy được vai trò và ảnhhưởng

của chất liệu dân gian trong truyện “Chuyệnngày xưa một trămcổ tích” của

Tô Hoài trong tiến trìnhvănxuôihiệnđại Việt Nam

2.2 Nghiên cứu truyện cổ viết lại của nhà vănTôHoài

Tô Hoài là một trong những câyđại thụ của nềnvăn học Việt Nam

để lại một sự nghiệpsáng tác đồ sộ và đặc sắc Kể từ bài viết của nhà phê

bình Vũ Ngọc Phan trong bộ sách “Nhàvăn hiệnđại” (1943) cho tới nay

đãcó hàngtrămbàiviết tìm hiểu về phong cách nghệ thuật của nhà vănvới sứcviết phi thường ấy Riêng mảng truyện cổ tích viết lại của nhàvăncũng cónhiều công trình nghiên cứu và nhậnxét,đánhgiá:

Đỗ Bạch Mai trong bài viết “Đọc Chuyện nỏ thần” đăng trên“Tạp chí Vănnghệ”, số ra ngày19/1/1985 đã viết: “Chuyện nỏ thần AnDươngVương là

mộtđề tài lịch sử, hấp dẫn,xưanayđãcónhiềungười viết, nhiều thể loại: thơ

có,kịch có, truyện cũngcó.Nhưngkể chuyện nỏ thần thành hình thức tiểu

thuyếtnhư nhàvăn TôHoàilàm, thìđây là lầnđầu” Theo tác giả thành công của

Tô Hoài chính là ở chỗ đãlôi cuốn được độc giả nhỏ tuổi bằng chính lối

một phong vị đặc biệt, vừa không xa cách với lối nghĩ,lối nói của chúng ta ngày nay, vừa gợiđược lốinghĩ, lối nói của conngườingàyxưa.Có thể nói cuốn tiểu thuyết có một giọngvănthuần Việt khá mẫu mực Vàđiềunày,đối với các bạnđọc nhỏ tuổi của nhà xuất bản Kim Đồng, sẽ có một tác dụng tốt trong việc giáo dục các em về lờiăntiếngnóihàngngày” [42, tr 13].

Tác giả Hà MinhĐức trong “Tuyển tập Tô Hoài – tập 1”, NxbVăn học, năm1987 đã nhấn mạnh: “Đặc điểm đầu tiên dễ thấy qua những sáng

tác của Tô Hoài là tinh thần dân tộc rõ nétvàđậm sắc thái Có thể nói rằng tất cả những cái ông viếtrađều thuộc về phần bản chất và tiêu biểu của đời sống dân tộc Ông muốn trở về với ngọn nguồn của những truyền thuyết, thần tích, những câu chuyện cổ để tìm hiểu sự sống của dân tộc trong thời kì xa

xưa vànhững cảm nghĩ vàhình thái tư duy, với những hành động sáng tạo

của người lao động trong quá trình đấu tranh giữ nước và dựng nước Tô Hoài với lòng mến yêu sâu sắc truyền thống của dân tộc đãgửi bao tâm huyết

và trí sáng tạo qua những trang viết”[12, tr 128].

Nhà nghiên cứuVũ QuầnPhươngtrongbàiviết “Tô Hoài văn và đời”

đăng trên “Tạp chí văn học” (số 8/1994) đã khẳngđịnh: “Trong vănxuôi, Tô

Hoài có lối đi riêng Ôngnhảy qua các truyện thời sự mà quay về xa xưa Ông viết về An Tiêm, về Loa Thành, về quân cờ đen đánh Pháp Nhiều huyền thoại lịch sử được ông viết lại thành truyệncho nhiđồng.Đọc ông,người ta

được tắm tâm hồn mình vào không khí Việt Nam truyền thống.Ônglà người lưu giữ được nhiều nét cổ xưa,nhiềuhươngvị xưamàkhông savàohoàicổ” [45,

tr 36]

Tiếp tục khám phá vẻ đẹp truyện dân gian viết lại của Tô Hoài, nhà

nghiên cứu Phan Cự Đệ trong “Kỷ yếu20nămNhà xuất bản KimĐồng” năm

1977 đãcónhững nhậnđịnh về tiểu thuyết “Đảo hoang”: “Tiểu thuyếtĐảo

sức mạnh của ý chí và nghị lực con người gắn chặt với truyền thống chinh phục thiên nhiên, chống ngoại xâm của dân tộc” Ông khẳng định thế

mạnh của nhà văn Tô Hoài: “biết khai thác những đặc điểm của thần

thoại truyền thuyết và cổ tíchđể thỏa mãn thị hiếu thẩm mỹ riêng biệt của lứa tuổi thiếu niên Thần thoại là một pho lịch sử thiêng liêng, pho kinh nghiệm sản xuất và chiếnđấu, là kết tinh trí tuệ của thị tộc, bộ lạc Truyện

cổ tích và ngụ ngôn cũng ghi lại những kinh nghiệm sống và vốn kiến thức rất phong phú về thiên nhiên và xã hội của nhân dân qua các thế kỷ” Ông

cho rằng thành công của Tô Hoài là đãbiết khai thác: “Những truyện cổ tích,

thần thoại, những câu chuyệnthơmộng trong vănhọc dângian đãkhơi dậy trí

tưởngtượng, lòng khao khát muốn hiểu biết,khám pháđến mênh mông, vô

tận của các em Tô Hoài chủ trươngviết lại câu chuyện ấy dưới một ánh sáng mới nhằm giáo dục thế hệ trẻ,đồng thờicũngnhằm bồiđắp thêm vào kho truyện huyền ảo, thi vị mà trí tuệ loàingười đãđể lại cho con cháu về sau” [9,

tr 94]

Ngoài ra, chúng tôi trong quá trình tìm hiểu về tác giả Tô Hoài còn thấy

có rất nhiều các khóa luận, luậnvăn và luậnáncóđisâuvàotìmtòi,pháthiệnnhững sáng tạo độc đáotrongtruyện cổ viết lại của nhà vănTôHoài từ trướcđến nay:

Luận án tiếnsĩVănhọc “Vaitròcủavăn học dân gian trong sáng tác

của một số nhà văn hiệnđại” của Phạm Thị Trâm,năm2002tại trường Đại

học Khoa học xã hội vàNhân văn (ĐHQGHàNội) Tác giả luậnánđãkhảo sátnhững dấu ấn của truyện cổ dângian trongcác sáng tácvănhọc giai đoạn trước

và sau 1975, trong đó có các tác phẩm “Đảo hoang”, “Nhà Chử”, “Chuyện

nỏ thần” của Tô Hoài Tác giả khẳngđịnh: “Nhàvăn Tô Hoài khi xây dựng

ba cuốn tiểu thuyếttrênđãchú ýkhaithácnhững thế mạnh của tiểu thuyết để mở rộng mọi chiều kích tác phẩm Cốt truyệnđược nhàvănlấy từ

từ truyện cổ…Nhưngnội dung tác phẩmđãở một tầm vóc mới” [50, tr 91]

Luậnvănthạc sĩVănhọc “Thế giới nhân vật trong truyện dân gian viết

lại dành cho thiếu nhi củaTôHoài” của VũThị Hợp,năm 2012 tạitrường

Đại học Vinh Tác giả luậnvăntập trung tìm hiểu quan niệm nghệ thuật vềconngười và thế giới nhân vật, nghệ thuật xây dựng nhân vật trong bốn tập

truyện: “101 chuyện ngày xưa”, “Nhà Chử”, “Chuyện nỏ thần”, “Đảo

nghiên cứu của mình, tác giả luận án cũngkhẳng định:“Chất liệudângian đã được Tô Hoài và Phạm Hổ sử dụng tài tình, thêm và bớt một cách hợp lý các

yếu tố thần kì, khiến cho các câu chuyện trongcác sáng tác “người”hơn, thực tế hơn” “Các tác phẩm của hai tác giả chính là những mảngmàuđặc sắc riêng trong bức tranh đẹp và quý giá của nền vănhọc cổ tích nói chung,

cổ tíchnhàvăn của ViệtNamnói riêng”[31, tr 73].

Gầnđây nhất là luận vănthạc sĩ Vănhọc“Chất liệu dân gian trong bộ

ba tiểu thuyết Đảo hoang, Nhà Chử, Chuyện nỏ thần của Tô Hoài” của

Nguyễn Thị Hân, năm 2017, tạitrường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Trongluậnvăn này,tácgiả đãtìm hiểuvàđánh giánhững ảnhhưởng của vănhóa,

vănhọc dân gian trong bộ ba tiểu thuyết của Tô Hoài: “với việc sử dụng chất

mình,TôHoàiđãnhàonặn ra nhữngđứa con tinh thần mới.Đảo hoang, Nhà Chử, Chuyện nỏ thần sẽ mang một màu sắc, mộtýnghĩamới, phảnánhđược những vấn đề lớnlaomànhà văngửi gắm Tô Hoài luôn biết kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiệnđại, ông luôn hướng về cội nguồn dân gian, lấy đó

làmcơsở,đồng thời không quên bộc lộ những khả năng,cátínhsángtạo của

bảnthânđể tạo nên những tác phẩm có giá trị”[21, tr 64].

Riêng với tập truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài,

cũng có không ít những bài viết, luận vănnghiêncứu

Phải kể đến luậnvăn thạc sĩ Vănhọc “Đặc điểm câu văn trong 101

truyện ngày xưa của Tô Hoài” của tác giả Lê Thị Hường, năm 2007 tại

trường Đại học Vinh Tác giả luận văn đã đisâutìm hiểu đặc điểm câuvăncủa Tô Hoài về mặt cấu trúc, mục đích giao tiếp từ đórútranhững nét tiêubiểu về phong cách ngôn ngữ TôHoàitrên phươngdiện sử dụngcâuvăn

Luậnvăn thạc sĩVănhọc “Chất cổ tích của nhân vật trong 101 truyện

ngày xưa củaTôHoài” của tác giả Nguyễn Ngọc Hồi, năm 2008, tạitrườngĐại học Vinh Tác giả luậnvăn đãtập trung tìm hiểuso sánhđiểm tương đồng

và khác biệt trong các kiểu nhân vật phiếm chỉ, nhân vật có tên, nhân vật làloài vật trong tác phẩm của Tô Hoài và trong truyện cổ tích dân gian

Nhưvậy,chođến nay có khá nhiều công trình nghiên cứu công phu vềtruyện cổ tích nhà văn nói chung, truyện cổ tích Tô Hoài mà cụ thể là

“Chuyệnngày xưamột trămcổ tích” nói riêng Đây chính lànhững tư liệu

quý giá, những chỉ dẫn bổ íchhướng chúng tôi trên conđường nghiên cứu vềsáng tác của TôHoài.Trên cơsở tiếp thu những nghiên cứu quý báu của các

nhà khoa học, các tác giả đitrước, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài “Chất

liệu truyện dân gian trong Chuyện ngày xưa một trămcổ tích” của Tô Hoài,

với hi vọng sẽ góp phần làm rõ hơn khái niệm truyện cổ tích nhà văn và

Hoài, mang đến một cái nhìn toàn diệnvà đầy đủ hơnvề phong cách nghệthuậtvăn xuôiTôHoàivàtiếp tục khẳng định nhữngđónggóp đầy ýnghĩa củaông vào sự phát triển của vănxuôihiện đại Việt Nam.

3 Mục đíchvànhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mụcđíchnghiêncứu

Với công trình này, mục đíchnghiêncứu của luận vănngười viết muốnchỉ ra được những yếu tố dân gian ẩn chứa trong truyện cổ dân gian với

“Chuyệnngày xưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài trên một số phươngdiện

nổi bật: Nhân vật, cốt truyện, các motif đặc trưng

Trêncơsở đó, luậnvănsẽ đưara một sự đánh giáđầy đủ và toàn diệnhơnvề đặc trưngtruyện cổ tích Tô Hoài, thấy được sự tiếp thu, kế thừa truyềnthống và cả những cách tân, sáng tạo rấtđángtrântrọng củanhàvăn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Xuất phát từ mụcđíchtrên,luậnvăn nhằm giải quyết các nhiệm vụ sau:Thu thập, hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu về truyện cổ tích dângiancũngnhư truyện cổ tíchnhà vănđảm bảo cho việc phântích,đánhgiávềảnhhưởng thể loại

Chỉ ra và phân tích sự khác biệt giữa “Chuyệnngày xưa mộttrăm cổ

tích” của Tô Hoài với truyện cổ dân gian.

Xác lậpcác đặc trưngcủa truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích”

của Tô Hoài

4 Đốitượng và phạm vi nghiên cứu

4.1.Đốitượng nghiên cứu

Đốitượng nghiên cứu là chất liệu truyện dân gian (nhân vật, cốt truyện,

motif ) trong “Chuyệnngày xưa mộttrămcổ tích” của Tô Hoài.

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tô Hoài ở các mảng truyện cổ tích loài vật, cổ tích thần kì, cổ tích sinh hoạt.

Về phạm vitư liệu: Tiến hành tìm hiểu, khảo sát “mộttrăm” truyện cổ

tích viết lại in trong tập “Chuyệnngày xưamộttrămcổ tích” trong thế đối sánh với “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam”, tập 1-2 (in lần 8), Nxb Giáo

dục, Hà Nội do NguyễnĐổng Chi sưutầm và biên soạn

5.Phương phápnghiêncứu

Để tiến hành nghiên cứu đề tài luận văn, chúng tôi có sử dụng cácphươngphápnghiêncứucơbản sau:

- Phươngphápthống kê, phân loại: khi viết luậnvăn,tác giả luậnvăn

đãsử dụng lựa chọn truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài và

“Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam”.

- Phươngpháp sosánh: đưarasự đối chiếu ảnhhưởng của vănhọc dân

gian đếnvănhọc viết, cụ thể là trong truyện “Chuyện ngàyxưamộttrămcổ

tích” của TôHoàiđể thấy được vai trò, ảnh hưởng to lớn của chất liệu dân

gian

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: luận văn sử dụng phương phápphân tích như một công cụ để tìm hiểu cụ thể một đặc điểm nào đó về nộidung và nghệ thuật của nhà văn có sử dụng chất liệu dân gian Tuy nhiên,phân tích cần phảiđiliền với tổng hợpvìnhư thế các kết luận không mangtính ngẫu nhiên, vụn vặtmàđể thể hiện sự đánh giámangtínhkháiquátvàthuyết phụchơn

- Phương pháp tiếp cận hệ thống: đặt truyện “Chuyện ngày xưa một trăm cổ tích” của TôHoài trong đặc điểm thipháp văn học dân gianđể thấy

được tính kế thừa và sáng tạo của nhàvăngiúpchúng tacócáinhìntoàndiện vềvai trò và ảnhhưởng củavăn họcdângiantrongvăn học viết

Sử dụng những phương pháp nghiên cứu nêu trên, chúng tôi tin rằng

rõ ràng, có tính hiệu quả cao.

6 Đónggópcủa luậnvăn

Góp phần khẳngđịnh nhữngđóng góp không nhỏ của nhà văn TôHoàivào sự phát triển của vănxuôi Việt Nam, làmrõ hơnmối quan hệ giữa vănhọc vớiđời sống xã hội, về nhữngđặc trưngthi phápcủa nghệ thuật cổ xưa,những nét riêng củavănhọc hiệnđại khi viết lạivănhọc quá khứ

7 Bố cục của luậnvăn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung chínhcủa luậnvănđược triểnkhaithành3 chương:

Chương 1 Chất liệu truyện dân gian trong cốt truyện “Chuyện ngày

xưamộttrămcổ tích” của Tô HoàiChương 2 Chất liệu truyện dân gian qua nhân vật trong truyện

“Chuyệnngàyxưamột trămcổ tích” của Tô Hoài Chương3 Chất liệu truyện dân gian qua motif trong truyện “Chuyện

ngàyxưa mộttrămcổ tích” của Tô Hoài

CHƯƠNG 1

CHẤT LIỆU TRUYỆN DÂN GIAN TRONG CỐT TRUYỆN

“CHUYỆN NGÀYXƯAMỘT TRĂMCỔ TÍCH” CỦA TÔ HOÀI

1.1 Khái niệm cốt truyện

Ngành Tự sự học từ lâuđã coi cốt truyện là một trong những yếu tố cơbản để tìm ra cấutrúcđích thực của tác phẩm tự sự Có nhiều cách hiểu khác

nhau về cốt truyện Theo “Từ điểnvăn học” thì cốt truyệnđược hiểu “là một phương diện của hình thức nghệ thuật Nó chỉ lớp biến cố của hình thức tác

phẩm – chính hệ thống biến cố (tức cốt truyện) đãtạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống được miêu tả trong tác phẩm” [6, tr 324] Trong giáo trình

giảng dạy “Lí luậnvăn học” doGiáo sư Hà Minh Đức (chủ biên)cũngđưara định nghĩa“Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến

của cuộc sống và nhất làcácxungđột xã hội một cách nghệ thuật, quađócác tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề vàtưtưởng của tác phẩm” [13, tr 137] Theo Lê Tiến

Dũng: “Cốt truyện là hình thức tổ chức cơ bản nhất của truyện bao gồm các giai đoạn phát triển chính, các sự kiện chính và hành động chính trong tác

phẩm” [4, tr 102] Trong “Từ điển thuật ngữ vănhọc” cho rằng: “Hệ thống các

sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầutư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành một bộ phậncơbản quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm

văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [19, tr 88] Cũng trong “Từ điển thuật

ngữ vănhọc” khẳngđịnh: “Cấu trúcđíchthực của tác phẩm chỉ bao gồm hai yếu tố: ngôn từ và cốt truyện” Những nhậnđịnhnàyđãkhẳngđịnh vai trò quan

trọng của cốt truyện trong sáng tạo tác phẩm Tuy nhiên, cốt truyện không phải

là yếu tố tất yếu cho mọi loại tác phẩm văn học mà thường chỉ tồn tại trongnhững tác phẩm thuộc loại tự sự (tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, truyệnthơ ),kí và cáctácphẩm kịch

Việc sử dụng cốt truyện có sẵn lấy từ nguồn cổ tíchdângian,đãđược cácnhà văn hiệnđại khai thác qua các giá trị truyền thống để viết nên những tác

phẩm mới điều này có thể nói là một hoạt động sáng tạo không kém phần thửthách Việc viết lại truyện cổ được hiểu là biến một sáng tạo dân gian truyềnmiệng thành một tác phẩm vănhọc thành văncó sự cáchtân, đổi mới Việc viếtlại truyện cổ khôngđơnthuần chỉ là câu chuyện kĩ thuật mà quan trọng là quanniệm nghệ thuật,tưtưởng thẩmmĩ mà nhàvănmongmuốn thể hiện Với truyện

“Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài, chúng tôi qua quá trình tìm

hiểu và khảo sátvăn bản của ông thì thấy rằng số lượng các truyện có cốt truyệnmang bóng dáng của truyện dân gian, sử dụng chất liệu dân gian chiếm tỉ lệ khálớn 86/100 truyện (chiếm 86%) (xem phụ lục 1), kết quả này cho thấy dườngnhưhémở những nguyên nhân tại sao mà truyện cổ tích viết lại của Tô Hoài lạigần gũi và thấm nhuần vào trong tâm hồn mỗingười dân đến như vậy Để rồinhững câu chuyện cổ tích của ông cũng được lưutruyền rộng rãi qua mọi thờigian và ở tất cả các vùng lãnh thổ hình chữ S của dân tộc ta chođến ngày hômnay mặcdùnhàvăn đã quađời từ rất lâu rồi

1.2 Công thức mở đầu và kết thúc truyện

1.2.1 Công thức mở đầu

Khi chúng tađọc những truyện cổ tích, ai cũng thấy bắt đầu câu chuyệnbằng sự mở đầu như: “Ngày xửa, ngày xưa, đã lâulắm rồi, ở một ngôi làngnọ ”những câu bắtđầunhưvậy thường gợichongườiđọc,người nghe tới một nơixaxôi,huyền bí, chứa nhiềuđiều thú vị, ở nơiấy có những ông Bụt, bà Tiên,những nàng công chúa, chàng hoàng tử cùng những con ngựa trắngphinhưbay.Hầu hết mở đầu trong truyện cổ tích là vậy, đềuđược bắtđầu bằng một cụm từchỉ thời gian, không gian thật xa xôi trong quá khứ:“Ngàyxửa ngày xưa”,“đờixưa,thờixưa”, “thuở xưa, đãlâulắm rồi”…và phổ biến nhất có lẽ lại là nhữngcụm từ như:“ngày xửa, ngàyxưa”,cụm từ này tạo nên thủ phápđiệp với nhữngnhạc điệu trầm bổng giống như những lànđiệu dân ca đãdẫn người nghe điđếnmột thế giới rất xa xôi và mơmộng Tuy nhiên, cách nói “ngày xưa”vẫn chưa

đủ vì thế người ta phải đẩy sự kiệnlùi xahơnbằngcáchthêmvào“ngày xửa”hoặc “đã lâu lắm rồi,người già không nhớ rõ vào thời nào”… Thông thường

theo cách cảm nhận của người kể vàngười nghe truyện thì cứ cái gì mà càngxưathì sẽ lại càng có giá trị vàđángtin tưởng hơn Người xưalúc này sẽ lại làmột “tiền nhân” như đang ở trước mặt ta, họ sẽ dẫn dắt ta và họ là tổ tiên, làthầy của chúng ta Bởi vậy, cho nên những câu chuyện càng xa xôi thì sẽlại càng quan trọng và bài học rút ra càng sâu sắc Ở đây các tác giả dân gian

đã đẩy những câu chuyện ra khỏi thời hiện tạiđể đưavào thời quá khứ - mộtcái thời mà không ai biết, không ai đã được trải qua để bàn cãi hay bắt bẻrằng những câu chuyện ấy đúnghay sai.Nhờ có yếu tố này mà tác giả dân gianmới dễ bề hư cấu và tạo ra một thế giới đầy kì ảo và hấp dẫn Và thông qua câuchuyện kì ảo đómà đưa ra thế giới quan, nhân sinh quan của mình

Chúng ta cũng bắt gặp những câu chuyện trong “Chuyệnngày xưamột trăm cổ tích” được nhàvănTô Hoàisử dụng lối mở đầu truyện bằng việc quay

về với thời gian quá khứ xa xưa, trong “Chuyện ngày xưa một trămcổ tích”

cũng có mở đầu bằng các từ chỉ thời gian như “thuở xưa”, “đời xưa”,“ngàyxưa”, “xưa kia” Những cụm từ chỉ thời gian này liên tục xuất hiện truyện

“Chuyệnngàyxưamột trămcổ tích” của Tô Hoài qua quá trình khảo sát, phân

loại tác phẩm chúngtôi đã tìm ra được 27/100 truyện (chiếm 27).Trong đó,những truyện bắtđầu bằng từ “Thuở xưa” với số lượng là 7/100 truyện (chiếm

7% tổng số truyện) như “Ả Chức - chàng Ngưu”, “Cái chổi”, “Sự tích Hồ Gươm”,”Chuột và Mèo”, “Ai là chúa muôn loài”, “Ơnbố mẹ”, “Sự tích ông BaMươi”, cụm từ “ngàyxưa” với số lượng 7/100 truyện (chiếm tỷ lệ 7% các truyện) như “Chàng ngốc được kiện”, “Bé thầnđồng”, “Trâu vàng Hồ Tây”,

“Thần sắt”, “Nàng tiên gạo”, “Tiếng chim Tu Hú”, “Hồ Ba Bể”), cụm từ “xưa kia, xưa ” với số lượng 5/100 (chiếm 5% với các truyện) như “Một cái án”,

“Lý Ông Trọng”, “Quả dưa đỏ”, “Chuyện chim Cuốc”, “Sự tích thác Đam

Bri”, cụm từ “ngày xửa, ngày xưa”với số lượng 5/100 truyện (chiếm 5% các

truyện) như “Cây nêu ngày Tết”, “Hổ và Gấuđicày”, “Voi biết hát”, “Công và

Qụa”, “Ông Ba Vành”, từ mở đầu“đời xưa”với số lượngíthơnkhoảng 3/100

truyện (chiếm khoảng 3% các truyện) như “Trạng Hít”, “Con chim biết hát”,

“Cáibướu cổ”.

Trong các cụm từ trên có lẽ cụm từ chỉ thờigian“ngày xửa,ngàyxưa” là

cách mở đầu truyện “Chuyệnngàyxưamột trăm cổ tích” của Tô Hoài giống hệt

cách mở đầu trong truyện cổ tích Cấu trúc mở đầu câu chuyện như thế này đãkhiến cho các câu chuyện mang màu sắc giốngnhư truyện cổ tích, hé mở chochúng ta những bí ẩn kì diệu, sự kì ảo trong từng câu chuyện, phủ một lớp bụithời gian không rõ thờiđiểm trong những câu chuyện, đồng thời khơigợi trí tò

mò của người nghe Cách mở đầu này tồn tại từ rất lâu trong truyện cổ tích naynhàvănTôHoài lại vận dụng nó vào trong các câu chuyện của mình nên bạnđọc lại một lần nữa cảm thấy hứng thú, thôi thúc mình đọc và xem cách kểtruyện của nhà văn TôHoài so với truyện cổ tích có gì hấp dẫnhơn,bạnđọcmuốnđược xem cách nhàvănhiệnđạiđangsinhsống trong thờiđại mình khi viết

về truyện cổ tíchngàyxưa trong hiện tại Sự sáng tạo của nhàvăn TôHoài trong

“Chuyệnngày xưa mộttrăm cổ tích” với cách mở đầu sử dụng cụm từ “ngày

xửa,ngày xưa” đãtạo ra sự kì thúchongườiđọc tin vào câu chuyện Có lẽ

do chính điểm chung khi mở đầu như vậy đãkhiến cho “Chuyện ngày xưa một trăm cổ tích” của Tô Hoài trở nên gần gũi, hấp dẫn, dễ nhớ như những

truyện dân gian

Ngoài sự giống nhau về cách mở đầu bằng công thức thời gian phiếm chỉ

thì “Chuyện ngàyxưamột trămcổ tích” cũng cónhững sự khác biệttương đối rõ

ràng

Trong truyện cổ tích, liền kề theo sau những cụm từ chỉ thờigian,người

kể chuyện nhắc đến yếu tố không gian: “ở làng nọ”, “trong một khu rừng nọ”,

“tại một vương quốc nọ” Nói chung là một nơi nào đó khôngphải lànơimàngười kể màngười nghe đangở Mà nếu người nghe có muốn tớivùng đất đóthì cũng khôngđược vìkhôngrõ“làngnọ” là làngnào, ở đâu… Nhìnchung, địadanh trong truyện cổ tích là mang tính phiếm chỉ,đây làmột thủ pháp nghệ thuậtquan trọng Nó có tác dụng cách ly khônggian người nghe và không gian câuchuyện để dễ bề hư cấu, đưa vàoyếu tố kì ảo Nó tạo ra một chân trời mới

mẻ kích thích, gợi trí tò mò của người nghe Mang những yếu tố dân gian,

“Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích” của TôHoàicũngmang đặc điểm này của

truyện cổ tích Số lượng truyện như vậy chiếm tỷ lệ cũng khá nhiều 25/100 truyện (chiếm 25%) Trong vài truyện có bóng dáng của cấutrúcnày như trong

“Chàng ngốc khởi kiện”:“Ngày xưa, ở một làng nọ có một anh nhà nghèo, tính

tình lại ngờ nghệch, cái gìcũngngẩnngơ,lắc đầu không biết Làng nước đặt tên anh là Ngốcanh cũngimlặng ”[27, tr 100] hay trong truyện “Một cái án”:

“Ngàyxưa,ở một làng nọ có bốnngười bạn tên là Thân, là Dậu, là Tuất, là Hợi Đến khi thôi học, mỗingười một nghề, một kế sinhnhaikhác nhau.Nhưnglà đồng môn, họ hẹn khi nào có dịp gặp nhau ”[28, tr 75] Hoặc trong truyện “Lý

Ông Trọng”:“Xưakia ở một làngChèm bên sôngcái ngoàithành Đại La có

người họ Lý, tên Ông Trọng Ông Trọng cao lớn, có sức khỏe khác thường.Đến mùa nước nổi, trên sông Cái thật nhiều con thuồng luồng, con giải từ trên ngược theonước lũvề quấy đảo bắtcá,ănthịt cả người ”[29,tr.51].Đặc biệt nhất

là trong truyện “Chuyện nỏ thần” mang cấu trúc này rấtđậm nét:“Bấy giờ người nước Âu Lạc đã sinhsống rộng ra các cõi trên bến dưới thuyền từ miền núi

xuốngđồng bằng sông Cái, sông Mã ThụcAnDươngVươngvớicác mưusĩ đi khắp

nơi để chọn thế đất dựngnơi trungtâmlàmchỗ vữngchãimuônđời Mãi

sautìmđược vùngđất phì nhiêu mà lại ẩn mình bên chân rặng núi Tam Đảo,

trông ra sông Cái ” [29, tr 25] Đó là số lượng những truyện trong

“Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích” mang yếu tố, chất liệu dân gian trong khởi

đầu mỗi câu chuyện Cách miêu tả từ thờigian,đến không gian rộng lớn như hé

mở cho chúng ta một cánh cửa với con mắttòmòđể ngườiđọc, người nghe từ từ

đi vàocánhcửa của sự bí ẩn, kì lạ vàđậm chất cổ tích ấy

Tuy nhiên, về địa điểm trong truyện cổ tích và “Chuyện ngày xưa một trăm cổ tích” của Tô Hoài có những nét khác biệtmang tính đặc trưng khác

nhau Nếu ở truyện cổ tích chúng ta thấy truyệnthường dẫn đưa conngười tớinhững miền quê, nơi khôngxác định, với một địa danh không cụ thể “ở mộtlàng nọ”,“ở mộtnơi rất xa”,“ở một khu rừng nọ”,“ở mộtvùng kia”, “ở một

vươngquốc nọ” khiến cho câu chuyện trong truyện cổ tích trở nênhư ảo, kỳ

ảohơn, cógì đóxalạ,có gì đó lại thật gầngũi với mỗi con người “Chuyện ngàyxưa mộttrăm cổ tích” lại khônghoàn toànnhư vậy, mở đầu những câu

chuyện vẫn là thời gian khôngxác định với“thuở xưa”,“ngày xưa”,“đãlâulắmrồi” khônggian rộng, nhưng địa điểm của câu chuyện thì lại rất cụ thể,đó làmộtđịa danh quen thuộc, mộtvùngđất của ViệtNam,đócóthể là một làng, xã, mộtvùng miền trênđấtnước dải hình chữ S ViệtNamthân thươngcủa chúng ta Tỷ lệ

số lượng truyện mangđặcđiểm này chiếm ưu thế trong “Chuyệnngàyxưa một trămcổ tích” của TôHoài.Đó là sự quen thuộc với những địa danhnhư trong truyện “Huyền Quang”:“Đờixưa, ở xã Vạn Tự huyệnGia Lương có một người

học tròtênlàLýĐạo Tái” [29, tr 86]; trong truyện “LêNhư Hổ”:“làng Liên Châu ở HưngYên cóngười học giỏi họ Lê Tướng mạođĩnhđạc, người cao lớn, ănkhỏe như hổ,người ta gọi chàng là“như hổ” ” [29, tr 3], trong truyện

“Động Từ Thức”: “Ngày xưa, vàothời Trần, ở châu Ái, có một chàng trai tên

là Từ Thức.Hai mươituổi, thiđỗ,được bổ làm quan tri huyện một vùng ven biển ”[29, tr 60].

1.2.2 Công thức kết thúc

Không chỉ cónéttươngđồng về mở đầu truyện, mà ở kết thúc mỗi truyện

trong “Chuyện ngàyxưamộttrămcổ tích” và truyện cổ tích dân gian cũng có

nhữngđiểm chung Truyện cổ tíchthường kết thúc có hậu nhằm thể hiệnđượcchính mục đíchcủa truyệnđề ra từ banđầu, hầunhư mọi truyệnđều kết thúc cóhậu, chínhnghĩathuộc về người tốt,người thiện, ngườinhân nghĩa, họ sẽ được

hưởng hạnh phúc như trong truyện “Của Thiên trả Địa”: Thiên và Địa cùng

sinh ra tại một vùng quê nghèo khổ, mồ côi cha mẹ,haingười kếtnghĩaanhem cóphúccùnghưởng, có họa cùng chịu Thiên là một chàng trai sáng dạ và nhờ cóĐịa làm lụng vất vả, lo cho chuyện ănhọc nênđãthi đỗ làm quan đến chức quanhuyện Khi thành tài Thiênđã xua đuổiĐịa, không nhận với mọi người là mìnhquen biếtĐịa Địa ngồi khóc và quay về làm nghề lái đò rồi gặpđược nàngtiên, kết hôn cùng nàng và có cuộc sống giàu có Thiên thấy vậy đến gặp

Địa xinđổicơđồ, Địa đồng ý nhưng hôm sau khi tỉnh dậy Thiên thấy mìnhđang ở túp lều và từ đó cuộc sống Thiên nghèo khó còn Địa trở thành quan

huyện sống vinh hoa cùng vớingười vợ của mình Trong truyện“Hai cô gái và

cục bướu”: Côgáiconnhànghèokhó,cócái bướu trên mặt một lần vào rừng

kiếm củi, gặp trờimưatrú ở hốc cây, ngủ lại, banđêmcó bầy quỷ ra múa hát, côcũng ravuicùng,đếnsángtrước khi về lũquỷ lấy cáibướu của cô gái giữ để làmtin.Từ đó, cô gái trở nênxinhđẹp Cô kể với mọi người, con gái phú ôngcũngbị cáibướu ở cổ thấy vậy hôm sau vào rừng,nhưngvì côgáikiêucăngvà hátkhông hay nên các nàng tiên vứt trả cái bướu, con gái phú ông lại có thêm mộtcáibướu nữa Không chỉ nhữngngười nghèo khổ mới có kết thúc viên mãn mànhững hoàng tử,công chúaxinh đẹp sẽ tìm đếnđược với nhau, sống một cuộc

sống hạnh phúc tạilâu đàicủa họ như trong truyện“Gốc tích bánh Chưng và

bánh Dầy”: Vua Hùng khi thấy sức khỏe của mình yếuđã quyết định mở

cuộc thiđể kén chọn ngườitàiđức nối ngôi Lang Liêu ngủ mơthấy nàng tiênhướng dẫnchàng cách làm bánh tượngtrưngTrời, Đấtđể dự thi MónăncủaLang Liêu rất ngon vàýnghĩachonên Vua Hùng đãchọn Lang Liêu lên làmvua Còn nhữngngườilươngthiện sẽ được một cuộc sốngđầy đủ hơn,sung túc

hơn như trongtruyện “Đồng tiền Vạn Lịch”: Vạn Lịch vì là người hay ghen cho

nên khi nhìn thấy vợ nói chuyện với người đánhgiậm thì ngay lập tức đuổi vợmình tức Mai Thị đi Mai Thị đi langthang gặpngườiđánh giậm đóngoàibiển, haingười lấy nhau, ngườiđánhgiậm mò được túi tiền và trở nên giàu có, rồi anh

ta chuyểnđược photượng Phật và được vuaban thưởng còn Vạn Lịch thì lại đi

tự vẫn Vợ chồng Mai Thị xin nhà vua cho khắc hai chữ Vạn Lịch trên tiền đểtưởng nhớ người chồngcũnăm xưa Kết thúc có hậu không chỉ người tốtbụng, hiềnlành được hưởngphúc,giàucó…mànhững thế lực đen tối, hung ác,tham lam sẽ bị trừng trị đíchđáng,chúngbị trừng phạt bởi những thế lực trêncaonhưvua,quan hay dân chúng hoặc bị trờiđánh,thế lực siêu nhiên nhưtrong

truyện“Thạch Sanh”: mẹ con nhà Lý Thông tham lam hại Thạch Sanh hết lần

này đến lượt khác hãm hại, cướp công sức của Thạch Sanh cuối cùng bị trời

trừng trị, bị sétđánhchết Hầu hết, kếtthúcđềuđem lại sự hoàn mĩ để rồingườitamơ rằng cuộc sốnggiá như đều giống những câu chuyện cổ tích, luôn luôn

kết thúc tốtđẹp, tràn ngập những sắc màu lí tưởng.“Chuyệnngàyxưamộttrăm cổ

tích” của Tô Hoài cũngvậy,cũngmangnhững kết thúc có hậu và hạnh phúc dành

cho nhữngngười tốt còn kẻ xấu thì sẽ bị trừng phạt: truyện “Tấm Cám” nhờ

có bà Bụtgiúpđỡ cùng với sự đấu tranh của bản thân nên Tấm đã thoát quanhững kiếp nạn Kết thúc truyện Tấm vànhàvua đoàntụ hạnh phúc Khi Tấmtrở về, Cám xấu hổ trốn biệt vào trong đám cungtần,khôngdám đi đâu vàrồi

không còn ai nhớ đến Cám ở trong cung nữa Trong truyện“Cáibướu cổ”,“của

Thiên trả Địa” cũngcókết thúc giốngnhưtrongtruyện cổ dân gian.

1.3 Cốt truyện, tình tiết, diễn biến truyện

Tư tưởng cái thiện bao giờ cũng chiến thắng cái ác luôn là sợi chỉ đỏ

xuyên suốt các câu chuyện trong truyện cổ tích và “Chuyệnngàyxưamộttrăm

cổ tích” của Tô Hoài.Đọng lại sau khi kết thúc mỗi câu chuyện là tinh thần lạc

quan, có hậu,trongđó kết thúc truyện bao giờ cái thiệncũng chiến thắng hoặcđược tôn vinh, cái ác bị tiêu trừ hoặc bị chế giễu Có lẽ vì vậy, mà đọc

truyện cổ tích nói chung và truyện “Chuyện ngày xưa mộttrămcổ tích” của Tô

Hoài nói riêng luôn khiến chúng ta cảm thấy thoải mái, thanh thản, bìnhan.Dường như tư tưởng tinh thần lạc quan, có hậu, trong đókết thúc truyện bao giờcái thiệncũngchiến thắng hoặc được tôn vinh, cái ác bị tiêu trừ hoặc bị chếgiễu dần dầnănnhập vào bảncăncủa mỗiconngười ViệtNam,nóđược lan rộng vàtạo ra làn sóng ảnhhưởng rất lớn,để mọingườiđều hiểu, cảm thụ, thấy được sự

gần gũi với truyện cổ tích trong “Chuyện ngày xưa một trămcổ tích” của Tô Hoài.Khi đọc “Chuyệnngày xưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài chúng ta nhận

thấy chất liệu dân giantrongđược thể hiện một cách rõ nét nhất bằng các cốttruyện, đặc biệt trong nội dung cốt truyện tình tiết, sự kiện là yếu tố vô cùngquan trọng

Trong “mộttrăm” câu chuyện thuộc “Chuyệnngàyxưamộttrăm cổ tích”

của Tô Hoài, chúng tôi thấy rằng nội dung của những câu chuyện rất thân quen

và gầngũitừ những nhân vật đến sự kiện, chi tiết giống với truyện cổ tích Cácnhân vật trong truyện cổ tích xuất hiện với mậtđộ dày đặc, trở thành nhân vật

chính trong những câu chuyện ở trong truyện “Chuyệnngàyxưamộttrămcổ

tích” của TôHoài Đólà những truyện về những vị vua có công trong quá trình

dựng nước và giữ nước là các vị vua Hùng “BánhChưng,bánhDày”, “Chuyện

nỏ thần‟, “Sự tích Hồ Gươm”, “Ông Gióng”, “Quả dưađỏ” ; là những câu

chuyện về cuộc sống, sự lâm nạn của những vị hoàng tử, công chúa, những đứatrẻ mồ côi tốt bụnggiàulòngthươngvàsự hi sinh và luôn bị những kẻ xấu hãm hại

“Con cóc hớpmưa”, “Cây tretrămđốt”, “Lấy vợ cóc”, “Người hóa dế”, “Ông

Ba Vành”,”Cái bướu cổ”, “Của Thiên trả Địa”, “Đám cưới kì lạ”, “Công chúa nói ba lần” ; là lòng hiếu thảo của những người con con gái tìm mọi

cách chữa chạy khi cha mẹ bị bệnh “Gái ngoan dạy chồng”, “Con chó, con mèo có nghĩa”, “Tấm Cám”, “Bé thầnđồng”, “Oan thị Kính”, “Ông bố vui

tính”, “Lê Như Hổ”, “Bánh Chưng, bánh Dày”, “Nàng tiên gạo”, “Ơn bố mẹ”…; là những câu chuyện về sự tích các loài vật “Chuột và Mèo”, “Thỏ, Gà mái và Hổ”, “Công và Qụa”, “Rùa và Hươu” Những câu chuyện quen thuộc

như những truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn của dân gian, nó giúp tái hiện lạicuộc sống, suy nghĩ, sự đấu tranh của con người trong xã hội Và cuối cùng,những câu chuyệnđể lại những giá trị về đạođức, bài học khuyênrăn conngười,khát khao cháy bỏng và những giấc mơ của con người như truyện cổ tích,

truyền thuyết, ngụ ngôndângian,đúng như câunói: “truyện cổ tích là những

giấcmơ đẹp, những khát vọng tự do, hạnh phúc và công bằng xã hội”.

Những truyện “Chuyệnngày xưa một trăm cổ tích” của Tô Hoài mang

cốt truyện như những câu chuyện dân gian đó là: truyện cổ tích về loài vật,truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích sinh hoạt

1.3.1 Truyện cổ tích thần kì

Mỗi thể loại truyệnđều có nội dung cốt truyện, cách thức xây dựng cóphầntươngđồng với truyện cổ dângian.Trong đó,số lượng truyện mang nộidung tựa những truyện cổ tích thần kì chiếm tỷ lệ lớn trên 40%, các chuyệnđều

có sử dụng yếu tố thần kì, kì ảo, xuất hiện những nhân vật thần kì, phươngtiệnthần kì để hỗ trợ nhân vật, xuất thân thần kì Yếu tố kì ảo, thần kì trở thành mộttrong những đặc điểmđặc trưngcho truyện cổ tích.

Yếu tố kì ảo tự bao giờ đã là những bông hoa được đan cài vào trongnhiềusángtác vănhọc của nhân loại từ buổi bình minh của lịch sử.Dườngnhưyếu tố kì ảo hay còn gọi là yếu tố thần kì trở thành yếu tố “sống còn”của truyện

cổ tích Nhà nghiên cứuĐỗ Bình Trị đãviết về vai trò của yếu tố thần kì như

sau: “Thế giới cổ tích là một sáng tạođộc đáo củatrí tưởngtượng dân gian.

Thế giới ấy có mối quan hệ như thế nào với thực tại?” Tađều biết “trong mỗi truyện cổ tíchđều có những yếu tố của thực tế” [54, tr 34].

Yếu tố thần kì trong truyện cổ tích có vai trò biến thực tế cuộc sống thànhthế giới cổ tích.Người nghe say mê thế giới cổ tích, họ bị mê hoặc bởi chính cáithần kì của thế giới cổ tích Mặt khác, yếu tố thần kì, yếu tố kì ảo trong truyện

cổ tích cũng đóng vai trò giải quyết các xung đột của truyện: xung đột giữangười tốt và kẻ xấu, giữa người thật thà, lương thiện và kẻ tham lan, độc ác.Nhờ yếu tố kì ảo, thần kì này mà người tốt, thật thà, lương thiện luôn chiếnthắng, sống hạnh phúc, kẻ xấu, tham lam, độc ác sẽ bị trừng trị mộtcách đíchđáng

Yếu tố kì ảo, thần kì này cũngxuất hiện với tần số rất lớn trong “Chuyện ngàyxưamột trămcổ tích” của TôHoài Theonhư khảo sát thống kê của tác giả luận vănthìtrong“Chuyệnngày xưamộttrăm cổ tích” của Tô Hoàicó đến

41/100 truyện của ông xuất hiện các yếu tố thần kì, yếu tố kì ảo.Trong đócónhững truyện yếu tố thần kì, biếnhóa được sử dụng rất nhiều Sự thần kì nàymục đíchchínhđềulàđể thử thách conngười, hoặc đólàsự banphước cho conngười khi họ làmđược điều tốtđẹp Do sự phong phú về những yếu tố thần kì

này thể hiệnđược tính dângianđậm nét trong “Chuyệnngày xưamộttrămcổ

tích” của Tô Hoài.

Ngườiđọc sẽ bắt gặp những yếu tố ấy trong truyện “Cây tretrămđốt”,

yếu tố thần kì xuất hiện để lấy lại sự công bằngchongười con trai làm thuê nhà

phú ông,đồng thời, trừng phạt kẻ thamlamnhư phúông: “ anh chàng bỗng

chấptay, hô to: “Khắc nhập, Khắc nhập”Những đốt tre cựa quậy chui trong thừng ra, bò lổm nhổm đến nhậpkhítvào nhau.Thànhcâytre trămđốtvươnra dài ngoẵngtrước mặt mọingười.Phúôngđứngđấy,hai chân cũng líuríudính theo nhữngđốt tređươngbò,rồi cả người phú ông bị lôi dính liền vớicácđốt tre không thể nào rằng ra được Đám cưới chạy cả Chú rể chạy trước nhất anh thợ cày lạihô“Khắc nhập”chúrể liền bị lôi hai chân gắnlênđầu phú ông phú ông chắptay vái: anh tha cho tôi, hômnaychính làngày cưới của anh, không phảingàymai,ngày kia đâu” [27, tr 116] Trong truyện “Tấm Cám”

Tấm được Bụt và các vật thầnkìgiúp đỡ nên có quần áo, giầy dép… để đidựhội Tấm bị mụ dì ghẻ hãm hại nhiều lần, phải trải qua nhiều kiếp luân hồi từchim vàng anh, cây xoanđào, khung cửi cho đến cây thị venđường Các yếu

tố kì ảo, biếnhóa đãgiúpTấm chống lại ác ý và tham lam của mẹ con dì ghẻ và

trở về hạnh phúc bên nhà vua - chồng mình Trong truyện “Cáibướu cổ”, do sự

hiềnlành,cóđức và sống chan hòa vớiconngười và thiên nhiên cô gáimangcáibướu ở cổ đã được “cáccôtiên”trong rừng nhấc cái bướu cổ ra khỏi cổ

vàđãgiúpnàngtừ một người xấu xí trở thành mộtngườixinh đẹp: “Các cô tiên

nhấc cáibướu ra rồi xoa tay vào cái sẹo trên cổ cô gái Rồi cả bọnđi mất khi trời rạng sáng Cô gái sờ lên cổ, làn da mát lạnh, thấy mất cáibướu bấy giờ

cô gái thậtxinhđẹp và tiếng hát thật hay”[27, tr 47].

Yếu tố kì ảo hay yếu tố thần kì được thể hiện trong truyện “Chuyện ngày xưamộttrăm cổ tích” của Tô Hoài ở nhiều khía cạnh khác nhau: cốt truyện,

nhân vật, không gian, sự biến hóa phép màu Những câu chuyện mang cốt

truyện kì ảo quen thuộc của truyệndân giannhư trongtruyện “Ông Ba Vành”

kể về một cậu bé lúc mới sinhcóhaicánhtay dài quáđầu gối, khi lớn lên còn

nhận thấy mìnhcótướng lạ và có một phép lạ “trên hai ngón chân cái mọc mấy

cái lông Mỗi khi ông Ba Vành vuốtđám lôngchân, bỗng người nhẹ nhưbấc, có thể nhảy vụt qua nóc nhà” ÔngBaVànhđãsử dụng phép lạ đóđể bênh vực

những kẻ yếu chống lại bọn phú ông nhà giàu, bọn quantham: “Bấy giờ khắp

nước, từ kinhđô xuống các cõi nhan nhản quan tham lạinhũng.Người dân bị

hà hiếp,bao nhiêu oánthán, cămhờn ngùn ngụt như lửacháy Đâuđâu cũng tìm theo ông Ba Vành dấy binh Chẳngbao lâuBaVànhđãcóhàngnghìnquân dưới

cờ Bộ hạ tôn Ba Vành lên làmtướng.” [29, tr 22] Với phép lạ thần kì ở đám

lông chân, Ba Vànhđã bênh vực được cho những người nôngdân đồng thời

trừng trị cho bọn quan tham lam Trong truyện “Cây tretrăm đốt”, phú ông

muốn lừa ngườilàmnênđãđưara điều kiện bắt chàng trai vào rừng“tìmmột câytre cao mộttrăm đốt”để đemvề dựng rạp bày cỗ mờilàng.Không tìm được cây tretrăm đốt nhưng chàng được ông Bụt giúp đỡ với câu thầnchú “Khắc nhập, khắcnhập”thìtự khắc nhữngđốt tre sẽ nhập vào nhau thành mộttrămđốt, chàng trainhờ câu thầnchúđãtìm được vợ cho mình và tiêu diệtđược âm mưu của kẻ xấu.Với chi tiết câu thần chú quen thuộc của truyện cổ tích, truyện gợi nhớ đến

những truyện cổ tíchnhư “Alibaba và bốnmươitêncướp” với câu thần

chú“vừngơimở cửa ra” Đó là những chi tiết quen thuộc của truyện cổ tíchnhư hóa thànhconvật“haichân dài vàhaicánhrộng, có lông hẳn hoi, mặt cú dàidầncho đến khi thành hai cái mỏ thật dài”, vàvua cóthể lắngnghe được nhữngcâu chuyện của những con vậtkhác.Đâylà một trong những chi tiết phố biến

trong truyện cổ tích motif nghe được tiếng vật như trong truyện “Dã

tràng”, “Cứu vật, vật trả ơn,cứungườingười báo oán”

Trong các truyện cổ tích, không gian truyện được phủ một khôngkhí huyền ảo, kì lạ, thần bí, có những phép màu nhiệm Ở nơiđó có những convật biết nói, có cảm xúcnhư conngười, có những vị thần, ông Bụt, bà Tiên có

phép thuật Và không gian ở trong “Chuyện ngàyxưamộttrămcổ tích” của Tô

Hoài cũng mangkhônggian màu sắc cổ tích như vậy Được biết có lẽ yếu tốquan trọng nhất trong truyện cổ tích chính là sự biến hóa thần kì, tạo ra nhiềuthú vị chongười đọc, mỗi câu chuyệnđều được vận dụng phép thuật của nhữngnhân vật đặc trưng của truyện cổ tích Tuy nhiên, nếu như trong truyện cổtích thì nhân vật mang phép thuật chính là bà Tiên, ông Bụt, phù thủy

thì trong “Chuyệnngày xưa mộttrăm cổ tích”,người mang phép thuật chính là

những

nhân vật trong truyện Tuynhiên,điểm tương đồng chính là sự xuất hiện dàyđặc của những yếu tố biến hóa, kì ảo.Đólàbiến hóa thành con vật“con cóc”

trong “Con cóc hớpnước mưa”; Mụ Lường trong truyện cùng tên sau chết hóa

thành con cá he suốt ngày nhào lặn xuống chỗ nước lợ cửa sông cửa bể đi tìmcủa của mình Rồi người vợ mang hình hài là con cóc xấu xí, bị mọi người chê

cười đến cuối truyện bỗng biến thành“một cô gái da trắngnhư trứng gà bóc, đôi mắt sáng ngời Váy áo mớ bảy rực rỡ” [27, tr 174] xinh đẹp nhất trong

những cô gái vợ bạn chồng đến chúc mừng tuổi thầy giáo của chồng trong

truyện “Lấy vợ cóc”; hay trong truyện “Người hóa dế”,người mẹ kế vì muốn

vơvét hết của cải cho con trai của mình mà nhẫn tâm bầy mưu tínhkế giết Linh(con riêng vợ trước của chồng)nhưngnhờ có sự hiểu biết lễ nghĩacủa người emtrai không giết mình theo lời mẹ màcòn đưa cho anh trai một món tiền và nóianh hãy chạy trốnđi,cùng với sự che chở của người mẹ biến thành con chimPhượng Hoàng hằng ngày vẫn đậutrước cửa sổ nên chàng Linh tu chí học hànhvàthiđỗ Đình, lấy được vợ xinhđẹp Trong ngày Linh vinh quy bái tổ người dì

ghẻ ác độc đóxấu hổ chui xuống gậm phản hóa thành con dế “ Suốtđời, con dế

chỉ chui lủi trong hang hốc, ngoài bờ bụi, không bao giờ dám bò ra chỗ sáng ban ngày” [27, tr 180] Sự kì ảo trong các truyện cổ tích nói chung và

trong “Chuyệnngàyxưamột trămcổ tích” của Tô Hoài nói riêng không chỉ thể

hiện sự cứu rỗitâmlinhconngười,hướng con người bỏ cái xấu xa,đến với cáichân, thiện, mĩ mà còn mang sức mạnh thần diệu khi cứu sống tính mạngconngười

Đặc biệt ở sự biến hóa thần kì còn xuất hiện những yếu tố mangtính đặctrưngcủa sự thần kì trong truyện cổ tích đólà sự xuất hiện của lực lượng thần kì,phương tiện thần kì hỗ trợ để giúp cho nhân vật chính Lực lượng siêu nhiên ởđâycóthể là ông Tiên, bà Tiên, là quả tiên, con vật thần kì Đó là ông Bụt hiệnlên giúpđỡ Tấm khi Tấm bị Cám lấy hết cá ở giỏ, khi cá bống bị mẹ con Cámănthịt, khi Tấm không có quầnáođẹpđể đitrảy hội.Hìnhtượng ông Bụtcũng xuất

hiện trong “Cây tretrămđốt” giúp đõcho chàng trai nghèo hayhình tượng cô Tiên trong truyện “Từ Thức gặp tiên” Ngoài ra còn có lực lượng thần tiên là

do con vật thần kì, đó là trong “Cây khế” chính con chim ăn khế, giúp cho người em trở nên giàu có Hoặc con rắn trong truyện “Dã tràng” đãgiúp cho

nhân vậtvượt khỏi hiểm nguy Và chắc hẳnngườiđọc không thể không nhớ đếnhình ảnh con cá vàng trong truyện cổ tích của Nga “Ông lão đánhcávàconcá

vàng”.Nhưvậy, tất cả các nhân vật trong truyện cổ tích đều được trợ giúp, nhận

sự hỗ trợ từ một lựclượng siêu nhiên Vậy trong “Chuyệnngàyxưa mộttrămcổ

tích” của Tô Hoài thì thế nào?

Theo như khảo sát của chúng tôi, trong “Chuyệnngày xưa một trămcổ

tích” của Tô Hoài yếu tố này cũngxuất hiện với tần số khá lớn.Đâylà một sự

tươngđồng hiếm có khi xuất hiện một loạiphương tiện thần kì và nhân vật thần

kì của vănhọc dângian.Đúng như V.IA.Proppđã khẳngđịnh,phươngtiện thần kì

và nhân vật thần kì là một trong 31 chức năng – nhân vật – hành động củahình thái truyện cổ tích,nóđóngvaitrò quantrọng giúp cho nhân vật có thể tồn

tại Trong “Chuyệnngày xưa một trămcổ tích”, chúng tôi liệt kê thấy rằng có

41/100 truyện (chiếm 41%) chứa phươngtiện thần kì và nhân vật thần kì nhưvậy Trongđó nhiều chi tiết truyện mang phươngtiện thần kì khác nhau nhằmgiúp đỡ cho nhân vật chính vượt qua mọi khó khăn,thử tháchđể đạt được kếtthúc có hậu

Đầutiên,phươngtiện thần kì là yếu tố khá quen thuộc trong cả truyện cổ

tích và trong “Chuyệnngàyxưa mộttrăm cổ tích” của TôHoài.Đólànhững

phương tiệnnhư vật dụng,đồ vật, con vật, có sức mạnh thần kì cứu thoát nhânvật khỏinguynan, đem lại cho nhân vật nhữngđiều tốt đẹp Trong truyện cổtích, hình ảnh của nhữngphươngtiện thần kì làcây đàn,niêucơm, cungtêncủa

Thạch Sanh trong truyện “Thạch Sanh”, chiếc nỏ thần của An DươngVương trong truyện “Chuyện nỏ thần”, câytretrăm đốt của chàng nông dân hiền lành trong truyện “Cây tretrămđốt”, hay “Cứu vật vật trả ơncứungười người báo

oán”, giúp cho nhân vật có thể lắng nghe thấy tiếng các con vật nói chuyện

được với nhau, hay nhờ ăn thịt con chim mầu nhiệm mà được lên làm vua của

hai anh em trong truyện “Con chim màu nhiệm” Và trong “Chuyệnngày xưa

một trămcổ tích” của Tô Hoài, xuất hiện rất nhiều nhữngphươngtiện thần kì

mang sức mạnh kì diệu giúp cho nhân vật biếnđổi số phận, gặp dữ hóalành như

vậy Đầu tiên một vật quen thuộc thần kỳ trong truyện “Trả ân báo oán” bát

nước ngọc đã giúp đôi mắt công chúa sáng lại, tai thính lại và miệng cười nởnhư hoa Hay lá cây đa khi giã lấy nước uống có thể cải tử hoàn sinh trong

truyện “Chú Cuội cungtrăng” giúp cho bốn con hổ đã bị chém chết, con chó

vàng chết trôi ngoài sông sống lại, con gái phú ông chếtđãđắp chiếu cũngvươnvai ngồi dậy và rồi trở thành vợ Cuội Là lọ nước thần trong truyện ngắn cùng

tên “Lọ nước thần” đãgiúpcho người vợ của anhnhà nghèosaukhi “gộiđầu và

tắm xong, chị thấy người nhẹ nhàng và vui hẳn lên Chị soi mặt vào vạinước thấy trẻ hẳnvàxinh đẹpkhác thường Đến nỗi chị tưởng ai chợt ngoảnh mặt ra

đằngsau Nước tắm chảy ra chỗ có luống hành cạnh vại Chỉ trong chốc lát,

khóm lá hành tốt lên mơnmởn, củ hành mọc phồngto ra như cái bắp chuối

ngaytrước mắt ” [28, tr 50] Trong truyện “Chuyệnchàngđốn củi”, chiếc mâm

đồng gõ ba tiếng thì trong mâm hiện lên một con gà luộc, bátcanh măngvà một

hũ rượu, ở một tình huốngkhác người tiều phu lạicóđược con ngựa đẻ ra vàng.Viên ngọc xanh không chỉ giúpchàngĐêcócơm ngon,nhàđẹp nguy nga màcòngiúpchongười ốm nặng, đãhấp hốiđược Đê xoaviênngọc lên mặt thì sẽ khỏibệnh

Ngoài ra,trongphương tiện thần kì này có xuất hiện một vật dụng thần kìquen thuộc có sức mạnhgiúpđỡ nhân vật chống lại kẻ ác.Đólàđám lôngchângiúp Ba Vành bênh vực được cho nhữngngườinông dânđồng thời trừng trị cho

bọn quan tham lam Cái ống trúc giúp anh chàng tiều phu trong truyện “Chuyện chàng đốn củi” lấy lại được của cải mà lão chủ quán đã cướp lúc trước của chàng và còn hứa gả con gái của lão cho chàng Trong truyện “Viên ngọc xanh”,

những bông hoa huệ thơm ngátđã trừng phạt lòng tham của bố mẹ vợ Đê bằng

việc mũi của họ bị dài ra, trông vào rất kinh dị Trong truyện “Chuyện nỏ thần”

chiếc vuốt ở sau chân thần Kim Quy (Lẫy nỏ) giúpvuaAnDươngVương tiêu

diệt kẻ xâm lược; Truyện “Sự tích Hồ Gươm” cũng cóthần Kim Quy cho vua

Lê mượn gươmđể đánh thắng kẻ thù Không chỉ vậy, ở những truyện trong

“Chuyệnngàyxưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài còn có sự giúpđỡ của con vật thần kì như truyện “Động Từ Thức” hìnhtượng con hạc trắng biết bay xuống đón chànglêntrời Trong truyện “Ông Gióng” làhình tượng con ngựa sắt biết

bay này đã rất quen thuộc trong những truyệndângian xưa, trong những câuchuyện thần thoại thời La Mã có xuất hiện những chú ngựa biếtbay.Đólà hìnhảnh con ngựa Pegasus trong Thần thoại Hy Lạp Hình ảnh ngựa có cánh Tulpar

có trong “Thần thoại Thổ Nhĩ Kì”: “Tulpar”trong ngôn ngữ Thổ Nhĩ Kì ở khu

vực Trung Ácũng cónghĩalà“ngựa cócánh”.Vàtrong truyện dân gian ViệtNam,ngườiđọc cũng bắt gặp một con ngựa có khả năng bayđược trong truyềnthuyếtThánhGióng,đólà một chú ngựa sắtđãcùng vị thần Thánh Gióng chinhphạt quân giặc, rồi cùng Thánh Gióng bay lên trên trời Như vậy, hìnhtượngcon vật thần kì này rất quen thuộc với truyện cổ dân gian, và nay nó lại xuất

hiện trong “Chuyện ngàyxưamộttrămcổ tích” của Tô Hoài.

Sự kì ảo, thần kì còn thể hiện ở sự xuất hiện của nhân vật thần kì Họ lànhững nhân vật mang phép thuật, trợ giúp, chỉ đường, vạch lối, bảo vệ nhữngnhân vậtchính Đó làcác bà Bụt, ông Tiên, các nàng tiên Nhân vật Tiên xuất

hiện khá phổ biến ở trong “Chuyện ngày xưamộttrăm cổ tích” của Tô Hoài như trong các truyện “Tấm Cám”, “Cây tre trăm đốt”, “Cái bướu cổ”, “Ả

Chức, chàngNgưu”, “Của thiên trả địa”, “Sự tích chúa Liễu Hạnh”, “Động

Từ Thức”, “Quả dưađỏ”, “Nhìa Lừ đitìmbố mẹ”, “Nàng Tiên gạo”, “Núi non

nước”, “Kho báu trên núi Piama” Trong truyện “Tấm Cám”, bà Bụt xuất

hiện“ngồitrêntòa sen”khiTấm bị trút hết giỏ tôm cá, khi cá bống bị ănthịt vàtrước giờ đitrẩy hội Bà Bụt mỗi lần xuất hiện lại chỉ đường, chỉ cách giúp cho

Tấm bìnhtĩnhtrở lại Trong truyện “Câytretrămđốt”, hình ảnh ông Bụt “tóc

trắng, tay cầm gậy” chỉ bảochochàngtrai cáchđể cóđược câytretrămđốt và dặnchàng trai đọc câu thầnchú để cóđược câytre trăm đốt Hìnhtượng bà Bụt,ông Tiên chỉ đường, giúp đỡ này rất phổ biến trong truyện cổ tích như

trong truyện “Sự tích bánh chưng, bánh dày”: “Lang Liêu được ông già tóc