Vận dụng dạng thức câu hỏi pisa và lý thuyết khảo thí hiện đại để xây dựng công cụ đánh giá kết quả học tập phần cơ học vật lý 10 – trung học phổ thông

Kiểm tra đánh giá không chỉ giúp giáo viên phát hiện được thực trạng về kiến thức, kỹ năng, quá trình tư duy và thái độ của học sinh, mà còn giúp học sinh tự xem xét, đánh giá hiệu quả h

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ CHUYÊN NGÀNH : LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN VẬT LÝ

Mã số: 60140111

Người hướng dẫn khoa ho ̣c: TS LÊ THÁI HƯNG

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined DANH MỤC BẢNG ii

DANH MỤC HÌNH Error! Bookmark not defined MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3.1 Câu hỏi nghiên cứu 2

3.2 Giả thuyết nghiên cứu 2

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

4.1 Khách thể nghiên cứu 3

4.2 Đối tượng nghiên cứu 3

5 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 3

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 3

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm 3

8 Cấu trú c luâ ̣n văn 4

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 5

1.1 Lý thuyết về KTĐG kết quả học tập 5

1.1.1 Các khái niệm 5

1.1.2 Mục đích, vai trò của đánh giá kết quả ho ̣c tâ ̣p 7

1.1.3 Phân loại các mục tiêu giáo dục và các mức độ nhận thức 7

1.1.4 Quy trình kiểm tra đánh giá kết quả học tập 8

1.1.5 Công cụ đánh giá kết quả học tập 11

1.2 Lý thuyết khảo thí hiện đại 15

1.3 PISA và các dạng thức câu hỏi của PISA 18

1.3.1 Tổng quan về PISA 18

1.3.2 Năng lực khoa học theo tiếp cận PISA Error! Bookmark not defined 1.3.3 Quy trình, hình thức và các dạng câu hỏi đánh giá của PISA

1.4 Tổng quan nghiên cứu về PISA Error! Bookmark not defined

1.4.1 Trên thế giới

1.4.2 Ở Việt Nam………

1.5 Thực trạng về KT ĐG trong trường phổ thông hiện nay

1.6 Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG II: XÂY DỰNG CÔNG CỤ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC

TẬP PHẦN CƠ HỌC VẬT LÝ 10 – THPT Error! Bookmark not defined

2.1 Cấu trúc nội dung phần cơ học vật lý 10 - THPTError! Bookmark not defined

2.1.1 Nội dung chương trình phần cơ học Vật lý 10 – THPTError! Bookmark not defined 2.1.2 Phân phối chương trình Error! Bookmark not defined

2.1.3 Tiêu chí đánh giá kết quả học tập phần cơ học Vật lý 10 – THPT theo các cấp

độ của PISA Error! Bookmark not defined

2.2 Xây dựng công cụ đánh giá kết quả học tập phần cơ Error! Bookmark not defined 2.2.1 Kế hoạch kiểm tra đánh giá Error! Bookmark not defined

2.2.2 Bảng đặc tả các đề kiểm tra Error! Bookmark not defined

2.2.3 Viết câu hỏi………

2.3 Tiểu kết chương 2

CHƯƠNG III: THỬ NGHIỆM VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢError! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thử nghiệm Error! Bookmark not defined

3.2 Đối tượng Error! Bookmark not defined

3.3 Quy trình thử nghiệm và phân tích kết quả Error! Bookmark not defined

3.4 Phân tích đề kiểm tra Error! Bookmark not defined

3.4.1 Phân tích bài kiểm tra 15 phút số 1 Error! Bookmark not defined

3.4.2 Phân tích bài kiểm tra 45 phút số 1 Error! Bookmark not defined

3.5 Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

PHỤ LỤC 21

Phụ lục 1: Hệ thống các đề kiểm tra Error! Bookmark not defined

Phụ lục 2: Kết quả phân tích các đề kiểm tra đã thử nghiệmError! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm trở lại đây, giáo dục Việt nam có nhiều đổi mới cả về nội dung, phương pháp và hình thức kiểm tra đánh giá Đổi mới kiểm tra đánh giá là một khâu có vai trò hết sức quan trọng trong quá trình dạy học Kiểm tra đánh giá không chỉ giúp giáo viên phát hiện được thực trạng về kiến thức, kỹ năng, quá trình

tư duy và thái độ của học sinh, mà còn giúp học sinh tự xem xét, đánh giá hiệu quả học tập của chính bản thân mình so với mục tiêu mà môn học đã đề ra Từ đó có biện pháp điều chỉnh kịp thời hoạt động dạy và học, nâng cao chất lượng của quá trình dạy học Kiểm tra đánh giá nếu được tiến hành một cách khách quan, chính xác sẽ có tác dụng khuyến khích học sinh tích cực học tập, có ý thức vươn lên trong học tập và cuộc sống Kết quả của kiểm tra đánh giá còn là công cụ hỗ trợ cho các

tổ chức, ban ngành giáo dục trong công tác quản lý, chỉ đạo chuyên môn Vật lí học là môn khoa học thực nghiệm, kiến thức vật lí gắn kết một cách chặt chẽ với thực tế đời sống Với một khối lượng kiến thức Vật lí đồ sộ mà học sinh được học trong chương trình THPT thì thực tế cuộc sống của các em sẽ vô cùng phong phú, các em hoàn toàn có khả năng vận dụng kiến thức Vật lí đã học vào việc giải thích những hiện tượng xảy ra hàng ngày xung quanh các Nhưng trên thực tế, nhiều học sinh còn không thể giải thích được những hiện tượng gần gũi với đời sống Một trong những nguyên nhân của tình trạng trên là do cách kiểm tra đánh giá hiện nay ở trường phổ thông còn nặng về nội dung hàm lâm, về điểm số mà chưa chú ý đến việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Những năm gần đây, trên thế giới có rất nhiều quốc gia đã và đang tham gia chương trình PISA; Việt Nam dã tham gia PISA 2012 và gần đây là PISA 2015

PISA là "Chương trình đánh giá học sinh quốc tế" (Programe for International

Student Assessment) có quy mô toàn cầu, tổ chức 3 năm một lần, nhằm đánh giá

kiến thức và kĩ năng trong 3 lĩnh vực: Đọc hiểu, Toán học phổ thông và Khoa học của học sinh ở tuổi 15 Một đặc điểm nổi bật trong đánh giá của PISA là nội dung đánh giá được xác định dựa trên các kiến thức, kĩ năng cần thiết cho tương lai,

được đưa ra để đánh giá năng lực này có liên quan mật thiết đến những vấn đề trong cuộc sống của cá nhân hàng ngày, những vấn đề của cộng đồng và toàn cầu

Dữ liệu PISA được định mức theo lý thuyết ứng đáp câu hỏi (lí thuyết khảo thí hiện đại) Lí thuyết khảo thí tạo cơ sở khoa học để thiết kế các phép đo tương đối chính xác, đặc biệt đã đánh giá được chất lượng của các câu hỏi TNKQ, từ đó

có sự chỉnh sửa, bổ sung để có được các câu hỏi trắc nghiệm tốt nhất đo đúng mục tiêu đặt ra của môn học Nhờ các phương pháp tính toán có tốc độ rất cao dựa vào máy tính, lí thuyết khảo thí hiện đại phát triển nhanh và thu được nhiều thành tựu trong ba thập niên cuối thế kỷ 20 bước sang thế kỷ 21 Việc sử dụng lí thuyết khảo thí hiện đại được sử dụng phổ biến và mạng lại kết quả tích cực ở nhiều nước trên thế giới (Mỹ, Anh, Nhật, Úc, Thái Lan, Trung Quốc….) Ở Việt Nam, cũng có nhiều nhà nghiên cứu đề cập tới vấn đề này nhưng việc triển khai thực tế ở trường THPT còn rất hạn chế [7]

Từ những căn cứ trên, chúng tôi chọn đề tài “Vận dụng dạng thức câu hỏi PISA và lý thuyết khảo thí hiện đại để xây dựng công cụ đánh giá kết quả học tập phần cơ học Vật lý 10 – Trung học phổ thông” làm đề tài nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu xây dựng và sử dụng bộ công cụ KTĐG kết quả học tập phần cơ học Vật lí lớp 10 - THPT, vận dụng dạng thức câu hỏi PISA và lý thuyết khảo thí hiện đại IRT qua đó nhằm góp phần đổi mới hoạt động KTĐG trong dạy học môn Vật lí ở nhà trường trung học phổ thông

3 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

3.1 Câu hỏi nghiên cứu

Có thể xây dựng và sử dụng được bộ công cụ kiểm tra kết quả học tập đảm bảo các yêu cầu toàn diện và có độ tin cậy tốt sử dụng dạng thức câu hỏi PISA như thế nào?

3.2 Giả thuyết nghiên cứu

Trên cơ sở tuân thủ quy trình thiết kế câu hỏi và đề thi – lý thuyết đánh giá

và IRT, vận dụng linh hoạt dạng thức câu hỏi PISA sẽ tạo ra bộ công cụ đánh giá

kết quả học tập phần cơ học - môn vật lí 10 có độ tin cậy và đảm bảo yêu cầu toàn diện về KTĐG

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Hoạt động kiểm tra đánh giá kết quả hoc tập, Vật lý 10 – phần cơ học, học sinh lớp 10A1, 10A2, 10A3, 10A4 trường THPT Yên Viên – Gia Lâm – Hà Nội

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Cách thức vận dụng lý thuyết trắc nghiệm hiện đại và dạng thức câu hỏi PISA để xây dựng công cụ đánh giá kết quả học tập phần cơ học vật lý 10 - THPT

5 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

Vận dụng lý thuyết trắc nghiệm hiện đại và dạng thức câu hỏi PISA để xây dựng đề kiểm tra 15 phút, đề kiểm tra 45 phút và đề kiểm tra học kỳ vật lý 10 tại trường THPT Yên Viên – Huyện Gia Lâm – Thành phố Hà Nội

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu tổng quan về kiểm tra, đánh giá theo năng lực PISA

- Xây dựng các câu hỏi, thiết kế đề kiểm tra vật lý 10 theo dạng thức câu hỏi PISA

- Thử nghiệm, phân tích kết quả, điều chỉnh

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài liệu về lý thuyết trắc nghiệm hiện đại và các tài liệu lý thuyết về dạng thức câu hỏi PISA để tìm ra những nội dung lý luận làm cơ sở thực hiện mục đích nghiên cứu của đề tài

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Viết câu hỏi, thiết kế đề kiểm tra và triển khai thử nghiệm Dùng phần mềm phân tích thống kê, phần mềm SPSS để phân tích kết quả thu được và đánh giá

8 Cấu tru ́ c luâ ̣n văn

Các kết quả chính được trình bày trong 03 chương, ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục:

Chương I Cơ sơ lý luâ ̣n và tổng quan nghiên cứu

Chương II Xây dựng bô ̣ công cu ̣ kiểm tra kết quả ho ̣c tâ ̣p phần cơ ho ̣c vâ ̣t lý

10 THPT vận dụng dạng thức câu hỏi PISA

Chương III Thử nghiê ̣m và phân tích kết quả vận dụng lý thuyết khảo thí hiện đại

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1 Lý thuyết về kiểm tra đánh giá kết qua ̉ ho ̣c tâ ̣p

1.1.1 Một số khái niệm

1.1.1.1 Kiểm tra

Theo từ điển Giáo du ̣c ho ̣c, thuâ ̣t ngữ kiểm tra được đi ̣nh nghĩa “ Kiểm tra là

bô ̣ phâ ̣n hợp thành của quá trình hoa ̣t đô ̣ng da ̣ y – học nhằm nắm được thông tin về trạng thái và kết quả học tập của học sinh , về những nguyên nhân cơ bản của thực trạng đó để tìm ra những biên pháp khắc phụ c những lỗ hổng, đồng thời củng cố và

tiếp tu ̣c nâng cao hiê ̣u quả của hoa ̣t đô ̣ng da ̣y – học” [3]

Theo GS Nguyễn Bá Kim cho rằng: “Kiểm tra nhằm cung cấp cho thầy và trò những thông tin về kết quả dạy học, trước hết là về tri thức và kỹ năng của từng học sinh nhưng cũng lưu ý cả về mặt năng lực, thái độ và phẩm chất của họ cùng với sự diễn biến của quá trình dạy học”

Như vâ ̣y trong lĩnh vực giáo du ̣c , kiểm tra là mô ̣t thuâ ̣t ngữ chỉ sự đo lường , thu thâ ̣p thông tin để có được những phán đoán , xác định xem mỗi n gười ho ̣c sau

khi ho ̣c đã đạt được gì (kiến thức), làm được gì (kỹ năng) và bô ̣c lô ̣ thái độ ứng xử

ra sao, đồng thờ i có đươ ̣c những thông tin phản hồi để hoàn thiê ̣n quá trình da ̣y – học

1.1.1.2 Đa ́ nh giá

Theo Ralpha Tyler nhà giáo du ̣c và tâm lý ho ̣c nổi tiế ng của Mỹ đã đi ̣nh nghĩa “Quá trình đánh giá chủ yếu là quá trình xác định mức độ thực hiện các mục tiêu trong quá trình da ̣y ho ̣c” Tác giả Nguyễn B á Kim thì cho rằng “Đánh giá là quá trình hình thành những nhận định , phán đoán về kết quả công việc , dựa vào những thông tin thu được, đối chiếu với mu ̣c tiêu, tiêu chuấn đã đề ra, nhằm đề xuất những quyết đi ̣nh thích hợp để cải thiện thực trạng , điều chỉnh nâng cao chất lượn g

và hiệu quả công việc”

Ngoài ra còn nhiều định nghĩa khác về đánh giá , nhưng hầu hết các đi ̣nh

nghĩa đều cho rằng : Đánh giá là mô ̣t quá trình được tiến hành có hệ thống để xác

đi ̣nh mức đô ̣ đa ̣t đươ ̣c mục tiêu đào tạo của học sinh Nó có thể bao gồm những sự

liê ̣t kê, mô tả về mă ̣t đi ̣nh tính hay đi ̣nh lượng những hành vi (kiến thức, kỹ năng, thái độ) của người học ở thời điểm hiện ta ̣i đối chiếu với những tiêu chí và mu ̣c đích mong muốn, nhằm có quyết đi ̣nh thích hợp để nâng cao chất lượng và hiê ̣u quả của viê ̣c da ̣y và ho ̣c

Như vâ ̣y, kiểm tra và đánh giá là hai công viê ̣c có thứ tự và đan xen nhằm miêu tả và tâ ̣p hợp những bằng chứng về kết quả của quá trình giá du ̣c để đối chiếu với mu ̣c tiêu : “Kiểm tra và đánh giá là hai quá trình có mối quan hê ̣ chă ̣t chẽ với nhau Kiểm tra là để đánh giá , đánh giá dựa trên cơ sở của kiểm tra” [11] Trong thực tế, có thể tiến hành thu thập các thông tin nhưng không đánh giá Nhưng để đánh giá được phải tiến hành kiểm tra , thông qua kiểm tra mới có thể đánh giá và đánh giá chính là kết quả của k iểm tra Kiểm tra luôn gắn liền với đánh giá , chúng

có mối quan hệ biện chứng với nhau

1.1.1.3 Đa ́ nh giá kết quả học tập của học sinh

Theo GS.TS Nguyễn Đứ c Chính thì “ Kết quả ho ̣c tâ ̣p là mức đô ̣ đa ̣t được kiến thức, kỹ năng hay nhâ ̣n thức của người ho ̣c trong mô ̣t lĩnh vực nào đó” [7]

Vậy, kết quả học tập có thể được hiểu theo hai cách tùy theo mục đích của việc đánh giá:

 Kết quả học tập được coi là mức độ thành công trong học tập của học sinh, được xem xét trong mối quan hệ với mục tiêu đã xác định, chuẩn kiến thức

và kỹ năng cần đạt được và thời gian bỏ ra

 Kết quả học tập cũng được coi là mức độ thành tích đã đạt được của một học sinh so với các bạn cùng học

Như vậy, Đánh giá kết quả học tập là quá trình thu thập, xử lý thông tin và trình độ, khả năng thực hiện mục tiêu học tập của học sinh, về tác động và nguyên nhân của tình hình đó nhằm tạo cơ sở cho những quyết định sư phạm của giáo viên

và nhà trường, cho bản thân học sinh để họ học tập ngày một tiến bộ hơn

1.1.2 Mục đích, vai tro ̀ của đánh giá kết quả học tập

Đối với học sinh: việc đánh giá kết quả học tập cho họ những thông tin phản

hồi về quá trình học tập của bản thân, để họ điều chỉnh quá trình học tập Nếu việc đánh giá được tổ chức nghiêm túc sẽ giúp học sinh nâng cao tinh thần trách nhiệm trong học tập, có ý chí vươn lên đạt kết quả học tập cao hơn, củng cố lòng tin vào khả năng của bản thân, nâng cao ý thức tự giác, khắc phục tính chủ quan, tự mãn và đặc biệt là phát triển năng lực tự đánh giá, một năng lực cần thiết đối với quá trình học tập của học sinh không chỉ là khi còn ngồi trên ghế nhà trường mà còn cần thiết cho việc học tập suốt đời của một con người

Đối với giáo viên: việc đánh giá kết quả học tập của học sinh sẽ cung cấp

cho giáo viên những thông tin cần thiết về: Trình độ và kết quả học tập của lớp cũng như của từng học sinh Phát hiện kịp thời những sai lầm điển hình của học sinh và những nguyên nhân của những sai lầm, để từ đó kịp thời điều chỉnh hoạt động học của học sinh Giúp giáo viên có cơ sở thực tế để nhận ra những điểm mạnh, điểm yếu của mình, để từ đó tự điều chỉnh, tự hoàn thiện hoạt động dạy của bản thân, nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học

1.1.3 Phân loại các mục tiêu giáo dục và các mức độ nhận thức

1.1.3.1 Phân loại các mục tiêu giáo dục

Tại hội nghị của Hội Tâm lý học Mỹ năm 1948, B.S Bloom đã chủ trì xây dựng một hệ thống phân loại các mục tiêu của quá trình giáo dục Ba lĩnh vực của các hoạt động giáo dục đã được xác định, đó là: lĩnh vực về nhận thức, lĩnh vực hành động, lĩnh vực về cảm xúc

Ba lĩnh vực trên không hoàn toàn tách biệt hoặc loại trừ lẫn nhau Phần lớn việc phát triển tâm lý đều bao gồm cả ba lĩnh vực trên Mục tiêu giáo dục là những

gì học sinh cần đạt được sau khi học xong môn học, bao gồm:

+ Hệ thống kiến thức khoa học bao gồm cả phương pháp nhận thức chung + Hệ thống các kỹ năng

+ Khả năng vận dụng vào thực tế

+ Thái độ, tình cảm đối với khoa học và xã hội

1.1.3.2 Các mức độ nhận thức

Về lĩnh vực nhận thức, cũng tại hội nghị của Hội Tâm lý học Mỹ năm 1948, B.S Bloom cùng với những người cộng tác của ông đã phân chia thành các mức độ

từ đơn giản nhất đến phức tạp nhất như sau:

Bảng 1.1 Bảng các mức nhận thức theo quan niệm của Bloom (1948)

Nhận thức thấp

Đánh giá Phán xét, phê phán, so sánh, phân biệt, biện

luận, đưa ra kết luận, hỗ trợ

Tổng hợp Kết hợp, sáng tạo, công thức hóa, thiết kế, sáng

tác, xây dựng, sắp xếp lại, sửa chữa

Phân tích Phân biệt, biểu đồ hóa, ước lượng, phân chia,

suy luận, sắp xếp trật tự, chia nhỏ ra

Áp dụng Trình diễn, tính toán, giải quyết, điều chỉnh nhỏ,

sắp xếp đơn giản, thao tác, liên hệ

Hiểu Phân loại, giải thích, tổng hợp lại, biến đổi, dự

đoán, phân biệt sự khác nhau giữa hai sự vật hiện tượng hay vấn đề

Nhận biết Định dạng, gọi tên, xác định, mô tả, liệt kê, kết

nối, lựa chọn, phác thảo

Các mức độ nhận thức này chính là cơ sở khoa học để xác định mục tiêu trong dạy học, tiêu chí trong kiểm tra đánh giá kết quả học tập

1.1.4 Quy trình kiểm tra đánh giá kết quả học tập

Theo lý thuyết đánh giá, để một hoạt động kiểm tra đánh giá đảm bảo các yêu cầu quy chuẩn, khách quan, xác thực và toàn diện, cần tuần thủ nghiêm túc các giai đoạn sau: