Hình tượng trẻ thơ trong thơ dương thuấn viết cho thiếu nhi (2014)

Hầu hết những bài viết này đều đi khai thác những sáng tác viết về quê hương, về tình yêu của nhà thơ, nhữngsáng tác viết cho người lớn với đối tượng nghiên cứu là bản sắc văn hoá dântộc

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

BÙI THỊ NGA

HÌNH TƯỢNG TRẺ THƠ TRONG THƠ DƯƠNG THUẤN

VIẾT CHO THIẾU NHI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học thiếu nhi

Người hướng dẫn khoa học:

ThS TRẦN THỊ MINH

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới Thạc sĩ Trần

Thị Minh - người đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình thực hiện và hoàn

thành khoá luận tốt nghiệp

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Giáo dụcTiểu học - trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo mọi điều kiện thuận lợi

để tôi hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Bùi Thị Nga

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những sốliệu và kết quả nghiên cứu trong khoá luận này là hoàn toàn trung thực Đề tàichưa được công bố trong bất cứ một công trình khoa học nào khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Bùi Thị Nga

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Cấu trúc của khoá luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 DƯƠNG THUẤN - NHÀ THƠ ĐẾN TỪ QUÊ HƯƠNG XỨ MÂY 6

1.1 Con đường đến với thơ ca 6

1.2 Quan niệm sáng tác của Dương Thuấn 7

1.2.1 Quan niệm sáng tác thơ nói chung 7

1.2.2 Quan niệm sáng tác thơ cho thiếu nhi 9

1.3 Vị trí của thơ Dương Thuấn trong văn học thiếu nhi Việt Nam thời kì đổi mới 12

1.3.1 Người thể hiện thành công mảng đề tài miền núi 12

1.3.2 Người tiên phong sáng tác thơ song ngữ Tày - Kinh 13

1.3.3 Người giữ gìn và làm đẹp hơn bản sắc văn hoá dân tộc Tày 14

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG TRẺ THƠ TRONG THƠ DƯƠNG THUẤN VIẾT CHO THIẾU NHI 17

2.1 Hình tượng trẻ thơ với tâm hồn thuần khiết cao đẹp 17

2.1.1 Đời sống tình cảm gia đình ấm áp yêu thương 17

2.1.2 Đời sống tình cảm thầy trò thắm thiết và tình bạn bè thân ái 22

2.1.3 Đời sống tình cảm cộng đồng nghĩa tình gắn bó 28

2.2 Hình tượng trẻ thơ gắn với các trò chơi dân gian vui nhộn hấp dẫn 31

2.2.1 Trò chơi dân gian - Bức tranh sinh động về cuộc sống muôn màu

31

2.2.2 Trò chơi dân gian làm giàu có thêm tâm hồn trẻ thơ 37

2.3 Hình tượng trẻ thơ gắn với lễ hội văn hoá vùng cao đa sắc màu 39

2.3.1 Chợ phiên 39

2.3.2 Những lễ hội truyền thống 42

2.3.3 Các ngày rằm tháng bảy rằm trung thu 44

2.4 Hình tượng trẻ thơ trong mối quan hệ gắn bó với thiên nhiên rộng lớn tươi đẹp 46

2.4.1 Trẻ thơ trong sự bao bọc của thiên nhiên vừa hoang sơ hùng vĩ vừa thơ mộng 46

2.4.2 Trẻ thơ trong sự giao cảm, bầu bạn với thiên nhiên 50

2.4.3 Trẻ thơ trong sự khám phá cảm nhận thiên nhiên 53

KẾT LUẬN 61

TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

dành cho thiếu nhi Từ tập thơ đầu tay Cưỡi ngựa đi săn viết cho thiếu nhi

năm 1991 được Hội nhà văn Việt Nam tặng giải A, đến nay, nhà thơ đã lần

lượt cho ra đời các tập thơ: Bà lão và chích choè (1997), Thơ với tuổi thơ

(2005), Chia trứng công (2006), và tập thơ tiếng Tày: Trăng Mã Pí Lèng (2002) Năm 2010, Dương Thuấn là nhà thơ dân tộc thiểu số đầu tiên cho ra

đời tuyển tập thơ song ngữ Tày - Kinh dày 2.000 trang gồm ba tập, trong đó

tập thứ ba là tập thơ dành riêng cho thiếu nhi: Tuyển tập thơ Dương Thuấn

tập III, Nhà xuất bản Hội nhà văn Thơ Dương Thuấn nói chung và thơ viết

cho thiếu nhi của ông nói riêng hấp dẫn người đọc ở sự giản dị mà lôi cuốn;mộc mạc, chân thực mà tính biểu cảm dạt dào

1.2 Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy rằng: trong các tập thơ củamình, hình tượng trẻ thơ đã được người nghệ sĩ Dương Thuấn khắc hoạ vớinhiều vẻ đẹp ngây thơ, hồn nhiên, trong sáng Thông qua hình tượng đó, nhàthơ muốn bày tỏ quan niệm của mình về trẻ thơ, để lại nhiều cảm xúc chongười đọc Tuy nhiên, qua khảo sát chúng tôi cũng nhận thấy rằng vấn đề nàychưa được nhiều người quan tâm nghiên cứu mặc dù bàn về thơ Dương Thuấn

có không ít những bài viết trên báo và tạp chí Hầu hết những bài viết này đều

đi khai thác những sáng tác viết về quê hương, về tình yêu của nhà thơ, nhữngsáng tác viết cho người lớn với đối tượng nghiên cứu là bản sắc văn hoá dântộc; còn mảng thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn cũng đặc sắc khôngkém thì lại chưa được quan tâm xứng đáng Vì vậy, việc thực hiện đề tài này,theo chúng tôi có ý nghĩa lí luận - thực tiễn quan trọng

1.3 Bản thân tôi trong tương lai là một giáo viên tiểu học, là người trực

tiếp dạy những thế hệ măng non Do vậy, tôi muốn đi sâu tìm hiểu Hình

tượng trẻ thơ trong thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi để đúc rút những kinh

nghiệm cho hành trang nghề nghiệp của mình, đồng thời khẳng định đóng gópđặc sắc của nhà thơ trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam nói riêng và thơ caViệt Nam nói chung

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Với những tác phẩm viết cho thiếu nhi mang bản sắc rất riêng, độc đáothơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi lâu nay đã thu hút sự quan tâm của giớinghiên cứu, phê bình cũng như của độc giả song những nhận định đánh giá về

sự đóng góp của ông mới chỉ dừng lại ở một vài khía cạnh nhất định mà chưađược nghiên cứu xem xét đầy đủ, toàn diện Những bài nghiên cứu, phê bình

về thơ thiếu nhi của Dương Thuấn đã xuất hiện nhưng chưa thực sự nhiều.Hầu hết những bài viết này được tác giả Đỗ Thị Thu Huyền tuyển chọn và

giới thiệu trong tập Dương Thuấn - Hành trình từ bản Hon.

Nhà phê bình văn học Phùng Ngọc Diễn trong “Đọc Chia trứng công”

của Dương Thuấn nhận định: “Nhiều năm nay chưa có nhà thơ dân tộc thiểu

số nào chuyên làm thơ cho các em thiếu nhi… 94 bài thơ trong tập Chia trứng

công đã hội tụ gần đủ các bài thơ của Dương Thuấn viết cho thiếu nhi, góp

phần vào mảng thơ ca viết cho thiếu nhi của nền văn học thiếu nhi nước nhà”[4, 269] Bằng cách nói, cách viết đậm đà bản sắc dân tộc của mình, DươngThuấn đã thành công trong việc truyền tải đến người đọc lời ngợi ca vẻ đẹpnguyên sơ, kì vĩ của thiên nhiên Qua đó, nhà thơ muốn bồi đắp thêm chonhững tâm hồn trong sáng, ngây thơ chất phù sa màu mỡ của tình yêu cây trái,lòng yêu thương loài vật Nhà thơ gốc Tày còn kể cho các em nghe nhữngchuyện về cuộc sống giản dị, mộc mạc mà đậm đà tình nghĩa của người dântộc thiểu số Từ chuyện nhà sàn, cầu thang… cho đến những chuyện bẫy cá,hái măng đã thực sự cuốn hút độc giả nhỏ tuổi

Bày tỏ sự quan tâm đối với thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn, tácgiả Trần Thuý Hằng viết: “Thơ của Dương Thuấn có lối diễn đạt dung dị,không cầu kì trong ngôn ngữ nhưng lại vô cùng sâu sắc Các bài thơ đều có

tứ lạ và hay, đạt đến độ tinh tế về nghệ thuật cũng như nội dung thể hiện” [4,275] Nhận định của Trần Thuý Hằng xuất phát từ những cảm nhận sâu sắc vềthơ Dương Thuấn Những hình ảnh gần gũi, mộc mạc trong thơ phần lớn là sựtái hiện những mảng kí ức ngọt ngào và tinh tế “Đó là những hình ảnh hoàiniệm một cách vô thức trong sáng tạo của tác giả” [4, 275]

Bề thế nhất là lời giới thiệu in trong Tuyển tập Dương Thuấn tập III, của

TS Chu Văn Sơn Như một người dẫn đường tận tụy, tác giả mời gọi các emvào khu vườn thiếu nhi đầy hấp dẫn, lý thú Khu vườn ấy như là một thế giớithu nhỏ của quê hương vùng cao trong cái nhìn hồn nhiên, trong sáng - “cáinhìn của cậu bé Dương Thuấn lần đầu chớp chớp mắt nhận ra hình thù màusắc của mọi vật xung quanh” [9, 13] Trong đó, nhà thơ cũng chính là người

vườn cần mẫn tỉ mỉ “đã mở mang, đã khai phá bao nhiêu năm, nâng niu từngtấc đất, tỉ mỉ với từng lối đi, từng con suối, từng mỏm đá, từng góc núi, gieotrồng ở đây đủ các cây cỏ ở quê mình, chăm nuôi đủ những loại chim thú củađồng rừng mình, dựng lên đủ những khu vui chơi, lễ hội của dân tộc mình”…[9, 9] TS Chu Văn Sơn bày tỏ sự đồng cảm tinh tế với thơ Dương Thuấnkhi mời gọi các em vào khu vườn thơ đặc biệt để được chơi, được đắm mìnhtrong không gian văn hoá Tày đặc sắc.

Cũng nằm trong dòng cảm nhận về thơ viết cho thiếu nhi của Dương

Thuấn, trong bài viết Thơ viết cho thiếu nhi của Dương Thuấn - Khúc ca cao

nguyên, PGS.TS Lã Thị Bắc Lý đã khẳng định: “Thơ viết cho thiếu nhi của

Dương Thuấn - khúc ca cao nguyên đã ngân lên hơn hai chục năm qua và vẫncòn đang tiếp tục ngân vang, ngân xa, làm đẹp cho văn học thiếu nhi, văn học

nước nhà” [7] Khi biên soạn giáo trình Văn học trẻ em, PGS.TS Lã Thị Bắc

Lý cũng nhắc lại hiện tượng thơ Dương Thuấn: “Đặc biệt là nhà thơ ngườiTày Dương Thuấn với hàng loạt các bài thơ viết về con người và mảnh đấtvùng cao đã làm cho người đọc càng hiểu và yêu mến hơn sự hồn nhiên mộcmạc và đời sống tâm hồn chất phác mà biết bao nghĩa tình, gắn bó với Cáchmạng của đồng bào, nhất là của trẻ em các dân tộc thiểu số phía bắc Năm

2010, Tuyển tập thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi được xuất bản song ngữ

(Tiếng Kinh và tiếng Tày) đã làm phong phú cho mảng văn học viết về đề tàimiền núi của văn học thiếu nhi Việt Nam” [8,18] Những ý kiến ấy đã gópthêm lời nhận định tin cậy về sự thành công của thơ Dương Thuấn ở mảng đềtài miền núi

Nhìn chung, các bài viết đều nêu lên những cảm nhận ngắn gọn, mangtính chất giới thiệu, nghiên cứu sơ bộ của các tác giả về thơ viết cho thiếu nhicủa Dương Thuấn Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có một công trình nàonghiên cứu một cách hệ thống về các sáng tác viết cho thiếu nhi của Dương

Thuấn nói chung và hình tượng trẻ thơ ttrong thơ Dương Thuấn nói riêng.Tuy nhiên, những ý kiến, những định hướng của các tác giả đi trước sẽ lànhững gợi ý quan trọng, giúp ích rất nhiều cho chúng tôi trong việc nghiêncứu đề tài này.

3 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này, khoá luận tập trung nghiên cứu những phương diện biểuhiện cụ thể của hình tượng trẻ thơ trong thơ thiếu nhi Dương Thuấn Qua đó,thấy được sự đóng góp to lớn của ông đối với sự phát triển của lĩnh vực thơviết cho các em

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Hình tượng trẻ thơ trong thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Khoá luận tập trung vào những sáng tác thơ viết cho thiếu nhi của

Dương Thuấn như: Cưỡi ngựa đi săn (1991), Bà lão và chích choè (1997),

Trăng Mã Pí Lèng (2002), Dương Thuấn - Thơ với tuổi thơ (2005), Chia trứng công (2006), Tuyển tập thơ Dương thuấn tập III (2010).

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, khảo sát

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp liên ngành

6 Cấu trúc của khoá luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung

của khoá luận được triển khai thành 2 chương:

Chương 1: Dương Thuấn - Nhà thơ đến từ quê hương xứ Mây

Chương 2: Hình tượng trẻ thơ trong thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

DƯƠNG THUẤN - NHÀ THƠ ĐẾN TỪ QUÊ HƯƠNG XỨ MÂY

1.1 Con đường đến với thơ ca

Nhà thơ Dương Thuấn tên thật là Hoàng Minh Thông, sinh ngày 7tháng 7 năm 1959 tại bản Hon, xã Bành Trạch, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn.Giống như một số nhà thơ khác trên thi đàn Việt Nam, Dương Thuấn chưatìm đến văn chương ngay từ những bước đi đầu tiên trên con đường sựnghiệp Với điểm xuất phát là một trí thức Tày tốt nghiệp khoa Ngữ văn Đạihọc Sư phạm, ông đã có bảy năm đứng lớp giảng dạy cho học trò vùng cao

Là một nhà giáo tâm huyết với nghề song con tim khát khao cống hiến vàcháy bỏng đam mê của thầy giáo trẻ còn dành một “ngăn” lớn cho nghệ thuậtvăn chương Khát vọng sáng tác đã trở thành động lực to lớn thôi thúc thầygiáo trẻ Dương Thuấn tạm biệt mái trường Việt Bắc để bước những bước đầutiên trên con đường nghệ thuật

Từ thuở còn là đứa con, đứa cháu bé bỏng nằm cuộn tròn trong lòng

mẹ, gối đầu lên tay bà đầy âu yếm, Dương Thuấn đã được mẹ, được bà dẫnlối đến thi ca Qua những lời ru của mẹ, những câu chuyện của bà, DươngThuấn sớm cảm nhận được trái tim của người mẹ, người bà là nơi cất giấuniềm yêu thương vô hạn và chứa đựng cả một kho tàng văn học dân gian Đếngiờ, ông vẫn còn nhớ như in những câu lượn mà mẹ ông hay hát những lúclên nương hay lúc ru ông trong những đêm trăng sáng núi rừng Bắc Kạn Tìnhyêu thơ ca cứ lớn dần trong ông qua những đêm trăng ấy

Dương Thuấn viết sớm, từ khi còn ngồi trên ghế giảng đường Trường

Đại học Sư phạm Việt Bắc Truyện ngắn đầu tay của ông với tựa đề Mùa hoa

mạ thứ ba xuất bản năm 1981 đã đưa ông đến với công việc sáng văn chương

chuyên nghiệp Song khi nhận ra khả năng biểu hiện kì diệu của thơ ca,Dương Thuấn đã nguyện gắn bó trọn đời Ông đã khởi nghiệp thơ ca chomình bằng những bài thơ viết cho con đọc Bằng chứng rõ nét nhất là tập thơ

Cưỡi ngựa đi săn viết năm 1991 đã được Hội nhà văn Việt Nam tặng giải A.

Từ đó đến nay, ông đã lần lượt cho ra đời 13 tập thơ.Và liên tiếp 2 lầnông được nhận giải B của Hội văn nghệ dân tộc thiểu số năm 2000 và năm

2006 với tập thơ 17 khúc đảo ca và Chia trứng công Không chỉ có thế, ông

còn được Hội liên hiệp văn học nghệ thuật Việt Nam trao giải B cho tập thơ

Đêm bên sông yên lặng vào năm 2005 Ngoài ra, ông còn được tặng 12 giải

thưởng khác của các tổ chức chính trị, xã hội, các cuộc thi thơ do các báo vànhà xuất bản Trung ương tổ chức Đặc biệt, trong những tập thơ ông đã xuấtbản, có những bài thơ được nhạc sĩ An Thuyên và nhạc sĩ Cầm Phong phổ

nhạc như: Khúc hát cao nguyên, Đi tìm bóng núi, Tình ca bên suối, Lá trầu…

Dương Thuấn thực sự đã tạo dựng được cho mình một vị trí xứng đángtrong nền văn học Việt Nam hiện đại bằng nhiều giải thưởng danh giá và sựyêu mến của bạn đọc nhiều lứa tuổi

1.2 Quan niệm sáng tác của Dương Thuấn

1.2.1 Quan niệm sáng tác thơ nói chung

1.2.1.1 Không vụ lợi với thơ ca

Dương Thuấn luôn tâm niệm người nghệ sĩ sáng tác là vì nhu cầu tựthân Với Dương Thuấn, thơ ca luôn được làm tròn sứ mệnh của nó - thơ là đểgiãi bày cảm xúc, để tâm tình, để trải lòng Qua những vần thơ, Dương Thuấnluôn mong muốn tìm được tri âm, tri kỉ, tìm được những người thực sự hiểumình Quan niệm đó không chỉ thể hiện sự phóng khoáng, vô tư trong tâm hồnmột nhà thơ dân tộc thiểu số vốn hồn hậu như cây cỏ Bắc Kạn mà còn thể hiệnmột nhận thức nghề nghiệp đúng đắn Không tính toán, vụ lợi với những đứacon tinh thần của mình, người nghệ sĩ có đủ tâm huyết, cảm xúc để viết nên

những bài thơ giàu tính nghệ thuật và đậm đà tâm hồn dân tộc Nhờ đó, vănhọc đương đại được chào đón sự xuất hiện và thành danh của Dương Thuấn -

chàng trai của núi/ Chỉ biết hát lời cho quả sai Chính Dương Thuấn cũng

từng giãi tỏ: “Với thơ ca, tôi không vụ lợi về độc giả, cũng như về tiền bạc”[20]

1.2.1.2 Thơ ca phải gắn với hiện thực cuộc sống

Thơ Dương Thuấn luôn ăm ắp sự thật đời sống và dạt dào tinh thần thờiđại Chỉ có điều, nhà thơ luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến mảng hiện thựccuộc sống ở vùng sơn cước Thơ ông từ những bài viết về khung cảnh thiênnhiên cho đến đời sống sinh hoạt, tâm hồn, nếp suy nghĩ của con người đềumang đậm hơi thở cuộc sống vùng cao Qua những sáng tác của DươngThuấn, bạn đọc thấy được ông đang lắng nghe từng bước đi, nhịp đập của thờigian, của cuộc đời; và người ta cũng cảm nhận được ông như là một người hoạ

sĩ tài ba kiên trì phác hoạ chân dung cuộc sống bằng những nét bút vừa cụ thể,vừa khái quát, vừa tinh khôi, ấm áp vừa sinh động, rạo rực mê say Ở một góc

độ khác, người ta lại thấy Dương Thuấn như một người nghệ sĩ cất giọng canhững bài ca về lao động, về vẻ đẹp thiên nhiên, con người, phong tục, hội hè,

về tình yêu trai gái, tình yêu làng bản, quê hương, đất nước Cuộc đời đi vàotrong thơ ông với tất cả tính chân thực pha sức gợi cảm Nó tạo nên sức sống,nét hấp dẫn riêng không thể trộn lẫn Bởi với Dương Thuấn: “Thơ ca nói riêng

có thể lãng mạn nhưng cũng phải phản ánh đúng hiện thực, phải gần gũi vớicuộc sống Do vậy, thơ ca muốn được độc giả chú ý hơn, muốn có được vịthế xứng đáng trong lòng độc giả thì phải biết cách gắn mình với hiện thựccuộc sống Nếu không, những sáng tác thơ ca đó sẽ nhanh chóng bị lãng quên”[20]

Dương Thuấn luôn ấp ủ tinh thần hướng tới việc bảo tồn và phát triểnvăn hoá dân tộc trong xu hướng hội nhập, vừa trăn trở đối với từng bước đi

nhịp điệu tâm hồn của một người Tày đúng gốc, cảm nhận được cái khát khao

muốn giữ bền mãi cái gốc dân tộc ấy để một ngày gần nhất nó có thể đâmchồi, nảy lộc, khai hoa, kết quả Ông muốn đưa tâm hồn con người đang ngàycàng bị xơ cứng, khô khan, vô cảm bởi cuộc sống công nghệ về với một thếgiới thuần phác, giàu cốt cách, giàu nghĩa tình và đậm đà bản sắc trong thơmình Với khát vọng hướng về nguồn cội, ông mong mỏi sự đồng cảm và sựnhận thức của người đọc về một tâm hồn, một nếp suy nghĩ giàu tính nhân văn.

1.2.1.3 Sáng tác là để thể hiện khát vọng hướng về nguồn cội và sứ mệnh của nhà thơ là phải bảo tồn ngôn ngữ và văn hoá dân tộc

Giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc cũng là phải bảo tồn ngôn ngữ dân tộc.Dương Thuấn đề cao vai trò của người nghệ sĩ người dân tộc thiểu số với sựphát triển của ngôn ngữ dân tộc mình nói riêng và văn hoá dân tộc nói chung.Ông mong sao mỗi nhà văn người dân tộc thiểu số mới hãy là một sứ giả củanền văn hoá dân tộc mình và mong ước cháy bỏng hơn nữa là một ngày nào

đó, bà con các dân tộc thiểu số trên khắp đất nước ta được thưởng thức tácphẩm văn học bằng chính thứ tiếng của dân tộc họ

1.2.2 Quan niệm sáng tác thơ cho thiếu nhi

1.2.2.1 Sáng tác cho thiếu nhi cần phải có lòng yêu mến con trẻ

Ngoài những tác phẩm viết cho người lớn, Dương Thuấn dành nhiềucông sức cho những tập thơ thiếu nhi Ít người biết rằng, Dương Thuấn tìmđến thơ thiếu nhi đầy ngẫu hứng với ý tưởng ban đầu chỉ đơn giản là viết thơcho con mình đọc trước sự lan tràn của thứ thơ minh hoạ đầy rẫy những giáo

lý khô khan, thiếu hấp dẫn Sự quan tâm của một người cha hết lòng với concái đã tạo nên mối duyên cảm đặc biệt để ông trở thành một nhà thơ viếtnhiều và viết hay cho thiếu nhi một cách tự nhiên và vô tư

Cũng giống quan niệm của nhiều đồng nghiệp khác, lòng yêu nghềđược Dương Thuấn coi là một trong những tiêu chí quan trọng bậc nhất củangười cầm bút Phải là người yêu trẻ và tâm huyết lắm mới có thể làm được

như vậy Dương Thuấn cho rằng viết cho thiếu nhi phải xuất phát từ niềmđam mê, là sự thôi thúc của tâm hồn chứ không phải vì mục đích mưu sinhhay mưu cầu danh tiếng Thơ thiếu nhi bao giờ cũng khó viết hơn cả, phải đặtmình trong ngôn ngữ, tâm lí của trẻ thơ viết ra những bài thơ tươi mát, hồnnhiên Sự cảm nhận của các em nhỏ cũng rất nhạy cảm, đủ để nhận biết đượcđâu là những tác phẩm gan ruột, thận trọng, và được nâng niu và đâu là nhữngtrang viết qua loa, vội vàng, hời hợt Mỗi bài thơ của Dương Thuấn nói chung

và những bài thơ của ông viết cho thiếu nhi đều xuất phát từ sự say mê nghềnghiệp và niềm hứng thú với con trẻ Thơ Dương Thuấn viết cho thiếu nhi thểhiện sự khám phá cái đẹp trong cái nhìn hồn nhiên, ngộ nghĩnh của trẻ thơ.Mỗi khi làm thơ, Dương Thuấn đều thấy mình như đang chơi với trẻ con.Điều đó tạo nên nguồn cảm hứng vô tận khi sáng tác ra những bài thơ đặc sắccho thiếu nhi đậm chất Dương Thuấn

1.2.2.2 Sáng tác cho thiếu nhi cần phải hiểu rõ đối tượng miêu tả và tiếp nhận tác phẩm

Viết cho thiếu nhi phải chú ý đến đối tượng tiếp cận là thiếu nhi Thơviết cho thiếu nhi trước hết và chủ yếu là viết cho thiếu nhi đọc Khi viết thơ

để phục vụ cho những độc giả nhí, Dương Thuấn luôn xác định thiếu nhi phải

là đối tượng tiếp nhận chứ không đơn giản chỉ là đối tượng miêu tả Khi đãxác định đúng đối tượng tiếp nhận là các em nhỏ, tác giả sẽ dễ dàng hơn trongviệc lựa chọn phương thức thể hiện và cách tiếp cận cuộc sống Nhà văn viếtcho các em phải thực sự trở thành người bạn thân thiết được trẻ em yêu quý.Muốn được như vậy, người cầm bút phải hiểu được tâm lý trẻ nhỏ Hay đúnghơn, anh ta phải biết các em cần gì, muốn gì ở những trang viết của mình

Với các bạn đọc nhỏ tuổi, gặp một cuốn sách không hứng thú, trẻ em cóthể bỏ ngang từ trang thứ ba mà không hề luyến tiếc Có lẽ do các em đến vớivăn học với một thái độ hồn nhiên hơn người lớn Cũng chính vì thế mà: “nhà

văn viết cho thiếu nhi để được các em chấp nhận, không có cách nào khác làphải sáng tác với một thái độ hồn nhiên và chân thành” [19].

1.2.2.3 Nhà thơ đồng thời là nhà kể chuyện tài ba

Trẻ em vốn rất thích được nghe kể chuyện Mỗi câu chuyện thú vị, phùhợp với tâm lý lứa tuổi đều mang lại cho các em những niềm vui, bồi đắp chotâm hồn các em những nét ngây thơ, lành mạnh Mỗi câu chuyện kể phù hợpvới trình độ nhận thức của trẻ ắt sẽ góp phần giúp các em mở mang nhậnthức, làm giàu vốn tri thức về cuộc sống thường ngày Yêu cầu đặt ra đối vớimỗi sáng tác thơ viết cho thiếu nhi là phải chứa đựng ít nhất một câu chuyệnbên trong nó Nhà thơ đồng thời còn đóng vai trò là nhà kể chuyện, thủ thỉ,tâm tình với trẻ nhỏ, dẫn dắt trẻ đi vào cuộc sống, cùng nói chuyện với cỏ cây,hoa lá và các đồ vật xung quanh để cảm nhận chất thơ của cuộc đời

Cái duyên của Dương Thuấn là cuốn hút, dẫn trẻ nhỏ bằng những câuchuyện kể về chính thế giới của các em với những trò chơi thú vị; những convật, loài cây, những vật dụng quen thuộc, gần gũi trong cuộc sống hàng ngày;những câu chuyện thần thoại kì ảo… Dương thuấn luôn ý thức xây dựng chomỗi sáng tác của ông những thế giới lành mạnh, gần gũi với đời sống, chứađựng những vấn đề quen thuộc với các em nhằm hướng cho các em một nhậnthức đúng đắn nhưng vẫn giữ trọn nét hồn nhiên, trong sáng của tâm lí lứatuổi

Nếu cái duyên của Dương Thuấn là tạo dựng những nội dung hấp dẫn,thú vị trong những bài thơ kể thì cái tài của ông là lựa chọn cho câu chuyệntrong thơ ấy một phương thức truyền đạt thích hợp và một hình thức văn học

có hiệu quả Lựa chọn điểm nhìn phù hợp - điểm nhìn trẻ thơ - cũng là mộtyếu tố quan trọng Thế giới rộng lớn được Dương Thuấn đưa vào thơ qua cáinhìn hồn nhiên trong sáng, đầu đời Trong mỗi trang viết, mọi vấn đề củacuộc sống đều được nhà thơ chiêm nghiệm bằng một sự từng trải đến độ cóthể nói về nó một cách giản dị, hóm hỉnh và ngây thơ như lời nói của con trẻ

Có thể nói, quan niệm nghiêm túc trong việc sáng tác thơ cho thiếu nhi

đã trở thành kim chỉ nam giúp Dương Thuấn tìm được cho mình hướng điđúng đắn trong việc tạo dựng thế giới nghệ thật dành riêng cho đối tượng làđộc giả nhỏ tuổi

1.3 Vị trí của thơ Dương Thuấn trong văn học thiếu nhi Việt Nam thời kì đổi mới

1.3.1 Người thể hiện thành công mảng đề tài miền núi

Văn học thiếu nhi Việt Nam kể từ thời kì đổi mới (1986) đã phát triểnphong phú, đa dạng về đề tài, thể loại và thực sự đã có những kết tinh nghệthuật, những thành tựu đáng ghi nhận Mảng đề tài viết về miền núi nếu trướckia ít được quan tâm và mới chỉ xuất hiện những tác phẩm rải rác, chủ yếu là

truyện viết về miền núi kháng chiến, như Hai làng Tà Phình và Động Hía của Bắc Thôn, Kim Đồng, Vừ A Dính của Tô Hoài… thì tới giai đoạn này đã được

quan tâm hơn với sự xuất hiện của hàng loạt tác phẩm viết về mọi lĩnh vực

khác nhau của cuộc sống như Chú bé thổi khèn của Quách Liêu, Một lớp

trưởng khác thường của Lương Tố Nga, Truyền thuyết trong mây của Đào

Hữu Phương, Kỉ vật cuối cùng của Hà Lâm kì, Chân trời mở rộng của Đoàn

Lư, Đường về với Mẹ Chữ của Vi Hồng, Đồi sói hú của Nguyễn Quỳnh…, Đặc biệt là Dương Thuấn - Một mình chiếm lĩnh một sân thơ [18] Năm 1992, ông trình làng bằng tập thơ Cưỡi ngựa đi săn được tặng giải A - giải thưởng

văn học thiếu nhi của Hội nhà văn Việt Nam Từ đó đến nay, Dương Thuấnvẫn cần mẫn làm giàu thêm, đẹp thêm những sáng tác của mình Mảng thơviết cho thiếu nhi chỉ là một phần trong sự nghiệp khá đồ sộ của ông hơn haimươi năm qua Dù viết cho người lớn hay cho trẻ thơ, thì thơ ông vẫn lànhững trăn trở, những khúc ca rạo rực mê say về quê hương

Dương Thuấn là nhà thơ tiêu biểu của văn học thiếu nhi Việt Nam viết

về đề tài miền núi Cảm hứng bao trùm trong thơ ông là niềm tự hào và tình

yêu tha thiết với bản Hon và núi rừng Bắc Kạn Thơ Dương Thuấn đã dựnglên một không gian rộng lớn, vừa hùng vĩ vừa lãng mạn; vừa xa xôi lại vừagần gũi, thân thương và quyến rũ Đó là cỏ cây hoa trái muôn màu, là tiếngsuối reo, là hòn sỏi thần kì, là tiếng hò săn bắn, là một làn khói sương sớmquyện với mùi thịt nướng, là những sản vật địa phương lạ và quý; là nhữngphong tục tập quán, những huyền thoại làm mê đắm lòng người và những conngười được sống hồn nhiên, vô tư trong sự bao bọc, vỗ về của thiên nhiên vàcái đẹp vô biên của trời đất Dương Thuấn đã làm sống dậy cả một nền vănhoá Tày cùng bề dày lịch sử vừa sinh động, hiện hữu, vừa chân thực, gợi cảm.

Từ trong thơ Dương Thuấn, ta khám phá ra những giá trị nhân bản,những tầng sâu văn hoá trong nếp sống thường ngày, trong phong tục tậpquán nghìn đời của người dân vùng cao Không ít trong số những sáng tácviết cho thiếu nhi của Dương Thuấn đã nhận được những giải thưởng văn họccao quý, khẳng định tài năng nghệ thuật của ông Dương Thuấn ghi danhtrong nền thi ca thời kì đổi mới trước hết với tư cách là người thể hiện thànhcông mảng đề tài miền núi

1.3.2 Người tiên phong sáng tác thơ song ngữ Tày - Kinh

Dương Thuấn là nhà thơ dân tộc Tày, sinh ra và lớn lên trên mảnh đấtvùng cao Bắc Kạn Dương Thuấn sáng tác thơ bằng cả hai thứ tiếng: TiếngTày và Kinh Biết nói tiếng Kinh từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường phổthông, cho đến nay, Dương Thuấn không chỉ sử dụng thông thạo mà còn rất

am tường Ông luôn kết hợp cả hai thứ tiếng trong tư duy khi sáng tác và trở

thành nhà thơ tiên phong trong vấn đề sáng tác bằng hai thứ tiếng.

Là nhà thơ xuất hiện từ thời kì đổi mới, Dương Thuấn đã khẳng định

ngay một phong cách thơ độc đáo tài hoa Tuyển tập thơ Dương Thuấn đã xác

lập hai kỉ lục Guinness là sáng tác song ngữ Tày - Kinh (Việt) đầu tiên và là

bộ tuyển tập thơ dày nhất Việt Nam Tuyển tập xuất bản tháng 10 năm 2010

do nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành vào dịp đại lễ 1000 năm Thăng Long HàNội… Tác phẩm này, nhà thơ Dương Thuấn đã dành 24 năm để sáng tác Đây

là lần đầu tiên Dương Thuấn in tuyển tập và cũng là lần đầu tiên một nhà thơdân tộc Tày có tác phẩm song ngữ đồ sộ nhất bằng tiếng dân tộc mình - điều

mà từ trước đến nay các nhà thơ dân tộc thiểu số khác chưa làm được Tuyểntập gồm 3 quyển: Tập I viết về quê hương ông - Bản Hon và những vùng đấtkhác, Tập II dành riêng cho mảng thơ tình, Tập III là những bài thơ thiếu nhi.Thơ sáng tác bằng song ngữ Tày- Kinh của Dương Thuấn đã gây được ảnhhưởng sâu sắc trong cộng đồng người Tày nói riêng, cũng như nhiều cộng

đồng dân tộc và các quốc gia khác… Với bộ Tuyển tập Dương Thuấn, nhà

nghiên cứu văn học, dịch giả Phạm Vĩnh Cư nhận xét: “Đây là một tuyểntập song ngữ, mỗi một tác phẩm có hai tác bản, một tác bản bằng tiếng mẹ đẻ,tiếng Tày và một tác bản bằng tiếng Kinh, tiếng Việt của chúng ta Đây làmột hiện tượng, một hành động văn hóa rất đáng biểu dương của DươngThuấn” [17] Bên cạnh đó, dịch giả Diệu Hường Mimi Bergstrom- dịch giảngười Thụy Điển gốc Việt cũng rất lấy làm thán phục: “Bộ tuyển tập sáng tácbằng song ngữ đồ sộ của Dương Thuấn không chỉ là trường hợp hiếm có đốivới văn học trong nước mà cả văn học thế giới cũng rất hiếm Đây là kết quảcủa quá trình lao động nghiêm túc, là sản phẩm quý báu mà nhà thơ DươngThuấn dành tặng cho độc giả trong nước và hải ngoại” [3]

1.3.3 Người giữ gìn và làm đẹp hơn bản sắc văn hoá dân tộc Tày

Nhà thơ Dương Thuấn hiện đang sống và làm việc tại Hà Nội DươngThuấn từng được trao Giải A Giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam năm 1992

và hàng chục giải thưởng của các cuộc thi thơ trên các báo, tạp chí, nhà xuấtbản của trung ương, các tổ chức quốc tế Nhà thơ đã có hơn 20 tác phẩmđược in sách Dương Thuấn luôn lặng lẽ sáng tác, thầm lặng làm những việc

mà mình cho là gìn giữ và bảo vệ được văn hóa Tày trong dòng chảy của Văn

hóa Việt Nam hiện đại Và thành quả Dương Thuấn vừa đạt được là tuyển tậpđược đồng xác nhận 2 kỷ lục Guiness, nhà thơ chia sẻ: “Tôi mất hơn 2 năm đểhoàn thành Tuyển tập Dương Thuấn với nội dung sáng tác hơn 20 năm qua.

Và việc được xác nhận kỷ lục Guiness cũng chỉ khiến tôi vui một chút thôi.Nhưng có lẽ, cái được lớn nhất là văn hóa Tày đã tìm được vị thế từ nền tảngnhững giá trị cốt lõi được chuyển tải qua thơ ca, văn chương” [17]

Qua tuyển tập thơ, Dương Thuấn muốn chia sẻ với bạn đọc về sự đauđáu của ông trước những giá trị văn hóa dân tộc thiểu số đang dần mai một,

dù nó đang trong quá trình hội nhập văn hóa thế giới Độc giả sẽ thấy đượcnhững cố gắng của nhà thơ trong việc khôi phục, bảo tồn vốn văn hóa truyềnthống ở quê hương ông

Nói về tuyển tập thơ, ông tự hào: “Đọc thơ ca, văn chương của tôi bạn

sẽ thấy được những đóng góp to lớn của người Tày đối với sự phát triển củalịch sử và văn hóa của Việt Nam Ví dụ, Tiến sĩ Thân Nhân Trung là ngườiTày, ông đã để lại di sản văn bia ở Văn miếu Quốc Tử Giám, trong đó có câunói nổi tiếng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” vẫn nguyên ý nghĩa tớingày hôm nay Nói hội nhập với thế giới, người ta hay nghĩ tới những chuyệnrất xa xôi Nhưng có khi hội nhập diễn ra ngay trên quê hương mình, đất nướcmình Với người Tày, văn hóa Tày, muốn hội nhập nhưng vẫn giữ được bảnsắc là làm sao người ta vẫn giữ được nhà sàn độc đáo, các làn điệu cổ, tiếngnói cùng chữ viết, bộ áo chàm dài để du khách trong nước và quốc tế đến dulịch hiểu được truyền thống văn hóa của dân tộc mình” [17] Về phương diệnnày, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã nhận xét: “Sáng tác của Dương Thuấnmang hồn cốt dân tộc Anh là một trong số các nhà thơ dân tộc thành côngtrong lựa chọn cuộc sống và cách viết Trong khi thi ca và nhiều loại hìnhnghệ thuật truyền thống đang gặp khó khăn, thì những nỗ lực và những trăn

trở, đau đáu gìn giữ bản sắc văn hóa của Dương Thuấn khiến người ta phảingẫm ngợi về con đường sáng tạo của anh vốn gần với khát vọng tự do, nhânphẩm” [2].

Như vậy, Dương Thuấn không chỉ là một nhà thơ người Tày mà còn là

sứ giả truyền bá văn hóa Tày, góp phần gìn giữ, bảo vệ ngôn ngữ Tày, pháttriển văn hóa Tày Trong nhịp sống hiện đại xô bồ hiện nay, khi mọi giá trịtinh thần đang có nguy cơ bị xói mòn thì Dương Thuấn đã làm sống dậy, phụchưng văn hóa của dân tộc Tày, đưa văn hoá dân tộc Tày vào cuộc hội nhậpquốc tế Những đóng góp to lớn của ông thật sự đáng trân trọng và đáng tựhào

CHƯƠNG 2

HÌNH TƯỢNG TRẺ THƠ TRONG THƠ DƯƠNG THUẤN

VIẾT CHO THIẾU NHI

Trong tác phẩm văn học, hình tượng trẻ thơ cũng chính là một hìnhtượng nghệ thuật - là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là sự phảnánh, soi chiếu của hình ảnh trẻ thơ ngoài đời vào trong tác phẩm qua lăngkính của người cầm bút

Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy rằng: Trong thơ Dương Thuấn viếtcho thiếu nhi, hình tượng trẻ thơ luôn được tác giả tập trung khắc hoạ với vẻđẹp bình dị, mộc mạc, mang đậm cốt cách dân tộc Tày

2.1 Hình tượng trẻ thơ với tâm hồn thuần khiết cao đẹp

2.1.1 Đời sống tình cảm gia đình ấm áp yêu thương

Môi trường gia đình hay không gian gia đình là khoảng không gian đầutiên chào đón tiếng khóc chào đời của các em Trong thơ Dương Thuấn, giađình được khắc hoạ như là chiếc nôi thắm thiết tình yêu thương, là nơi các emnhận được sự chăm sóc ân cần, chu đáo của ông bà, cha mẹ, anh chị… cũng lànơi nâng đỡ các em trước khi bước vào ngưỡng cửa cuộc đời rộng lớn ThơDương Thuấn đã thể hiện một cách mộc mạc mà chân tình, giản dị mà đầyxúc động về những tình cảm thiêng liêng này

Cũng giống như tình yêu con của người mẹ miền xuôi được gửi gắmqua những lời hát ru ngọt ngào, êm ái; là những đêm thức trắng quạt cho conngủ; thương con rất mực, lo lắng cho con những khi trái gió trở trời… Lòngthương con của những bà mẹ xứ Mây cũng trìu mến, thân thương trong nhữngviệc làm rất cụ thể, hữu hình:

Lời mẹ ru nhè nhẹ Biển vỗ về trong mơ

(Biển và mẹ)

Các bà mẹ miền núi hát ru con trên đường lên nương, tỉa bắp, trồng mì,hái rau… Và trên lưng mẹ, con được chìm sâu và giấc ngủ cùng với nhữnggiai điệu ngân nga theo nhịp chân mẹ bước, theo nhịp tay mẹ làm Lời hát ruhoà cùng tiếng suối chảy, tiếng gió reo, tiếng chim muông bay giữa đại ngàn.Những lời hát ấm áp, dịu dàng về cuộc sống mộc mạc, đơn sơ của người miềnnúi; về khung cảnh hoang sơ, hùng vĩ của thiên nhiên rộng lớn, tươi đẹp; vềbản làng nghĩa tình thân thiết… cứ thế thấm dần vào tâm hồn trẻ nhỏ Vớimỗi đứa trẻ, lời ru của mẹ như đôi cánh thần kì đưa các em đến với thế giớirộng lớn, bao la mà các em chưa bao giờ biết tới Lời ru của mẹ luôn gắn liềnvới những điều tuyệt vời và ngọt ngào nhất.

Nhưng mỗi đứa trẻ lớn khôn và trưởng thành không chỉ nhờ có tình yêuthương và sự chăm sóc ân cần của người mẹ Các em còn là hoa, là trái kếttinh từ sự chăm sóc tận tụy, từ tình yêu mến của biết bao người thân yêu tronggia đình ruột thịt Tình cảm ấy trong thơ Dương Thuấn được thể hiện mộtcách mộc mạc giản dị qua những bài học được người bà ân cần chỉ bảo:

Mỗi lần cháu cầm chổi quét nhà

Bà thường hay nói:

- Nhà mình sắp có khách xa…

Mấy bận như thế đều có khách

Có phải tiếng chổi gọi khách về?

Có lần bị bụi rơi vào mắt

Bà lại bảo đem chổi làm gối Lúc ngủ say chổi sẽ quét bụi đi…

(Chổi rơm thần kỳ)

Trong gia đình, bà là người dẫn đường cho các em đến với thế giới củanhững câu chuyện thần thoại có nàng tiên xinh đẹp, ông bụt nhân từ; dũng sĩtài giỏi, trừ gian diệt bạo… Bà còn là người thầy thông thái, biết hết nhữngđiều bí mật trên thế gian này Mỗi lời dạy của bà đều là những điều mới mẻ

và thần kì đối với các em Mỗi lời dạy của bà đều là mong các em được bình

an, mạnh khoẻ mỗi khi đi xa Lời bà nói cũng chính là tình yêu thương bàdành cho cháu yêu thương:

Cháu sắp đi xa

Bà ra ngoài suối Nhặt về hòn sỏi Đưa cháu dặn rằng:

- Đi đường chân mỏi Đem sỏi lên nghe Thì chân sẽ khoẻ…

Thần kì như thế Hòn sỏi của bà

Sao mà không cố ăn đi Cho lớn nhanh bằng chị bằng dì

(Dỗ em)

Người chị gọi em bằng những tên gọi thân mật của những con vật bénhỏ, dễ thương, gần gũi trong nhà - rất đặc biệt, rất khác với lời hát ru em củanhững người chị miền xuôi mỗi khi mẹ vắng nhà:

Cái ngủ mày ngủ cho lâu

Để mẹ đi cấy đồng sâu chưa về Bắt được con trắm con trê Cầm cổ lôi về cho cái ngủ ăn

Trong phép so sánh này, cách gọi em của những chị miền núi có vẻ tựnhiên mà dung dị hơn Như thế mới đúng với bản tính con người nơi đây - tựnhiên như cỏ cây, thuần khiết như nước suối Tình thương em của chị cũngđược thể hiện rõ ràng không phải tìm kiếm đâu xa trong câu hát Chị thương

em nên chị mong em mau lớn, cho bằng chị, bằng dì

Thơ Dương Thuấn luôn mang bóng dáng của những hồi ức Nhiều hìnhảnh là những kỉ niệm được soi chiếu trong thơ Bằng tình cảm chân thành, ấm

áp của người cha, Dương Thuấn đã viết lên những câu thơ đầy trân trọng vềhình ảnh cậu con trai thuở thơ bé:

Có cậu Gia Nêm Suốt ngày nghịch đất

O không biết đọc Mặt mũi lem nhem

Ông đi làm về Kêu to: Cáo, cáo Cáo là

là Gia Nêm Răng nhọn ra rồi Tóc hung hung đỏ…

Gia Nêm nhăn nhó:

- Không phải cáo đâu Cháu Gia Nêm đây

Bà đi làm về Cũng kêu như ông

- Cáo, cáo, cáo, cáo…

Gia Nêm tìm chị Hỏi chị: Chị ơi,

Có phải là em Hoá thành cáo rồi…

Chị nghiêm trang bảo:

- Em mà nghịch bẩn Mới thành cáo thôi Bây giờ rửa mặt Ngồi vào bàn học Cáo lại thành người…

(Gia Nêm hoá cáo)

Tuổi thơ êm đềm, đáng nhớ của cậu bé Gia Nêm hiếu động là nhữnglần nghịch ngợm được người lớn dạy bảo nhẹ nhàng, ân cần Đó sẽ là những

kỉ niệm ngọt ngào chan chứa tình cảm gia đình ấm áp, thương yêu

Đối với các em, sự quan tâm nhẹ nhàng nhưng biểu hiện những tìnhcảm sâu nặng, thắm thiết của người thân trong gia đình dành cho nhau đã trởthành những chuẩn mực trong lối sống gia đình Đó là những giá trị tinh thầncao quý, thiêng liêng mà các em trân trọng ngay từ thuở ấu thơ:

- Này bạn làm bà Lên rừng đào vỏ…

- Đây tớ làm ông Xuống khe đánh đó…

Đào vỏ xong rồi Đánh đó xong rồi Bên nhau ta ngồi Chơi nhổ tóc sâu Như ông với bà Vẫn nhổ cho nhau

(Làm ông làm bà)

Cuộc sống sinh hoạt gia đình có ảnh hưởng lớn đến nhận thức của các

em nhỏ và có vai trò quan trọng trong việc bồi đắp cho các em một tâm hồnthánh thiện và một nhân cách tốt Bởi vậy, được sống và lớn khôn trong mộtgia đình ấm áp, giàu tình nghĩa và nhiều yêu thương - ở đó ông bà, bố mẹquan tâm và sống tình cảm với nhau - sẽ trở thành một cái nôi tuyệt vời nhất

để các em hoàn thiện tâm hồn và nhân cách

2.1.2 Đời sống tình cảm thầy trò thắm thiết và tình bạn bè thân ái

Trong nhiều bài thơ của mình, Dương Thuấn đã giúp bạn đọc thấy đượcnhững khó khăn, vất vả để đến được với cái chữ của các bạn nhỏ vùng cao:

Đêm gà gáy lần đầu Dậy gọi nhau đi học

Bó đuốc to sáng rực

Í ới gọi lên đường Cây lá còn rơi sương Áo quần khô thành ướt Hôm mưa trơn bước trượt Ngã

áo bẩn quay về

Hôm hổ đói gầm ghè

Gõ um rừng tiếng mõ Hôm bỗng rừng đổ gió Cành rơi ngập lối đi Hôm nước suối lên to Cầu trôi, vin hàng sậy

Sáng nào cũng như vậy Mỗi người một chiếc gậy Vượt rắn dữ hùm heo Trên dốc núi cheo leo Bên mặt trời chân bước

(Bản xa đi học)

Nhà thơ đã đưa ra muôn nghìn những khó khăn, vất vả, thậm chí là cảhiểm nguy trên con đường đến trường của thiếu nhi dân tộc Nếu như học sinh

ở thành phố, phương tiện của các em chủ yếu là các loại xe cộ hiện đại, nhiều

em mỗi buổi đi về còn được bố mẹ đón đưa bằng ô tô thì thiếu nhi vùng caođến lớp bằng cách trèo đèo, lội suối Bản xa, con đường đến trường thì dài và

ẩn chứa muôn vàn hiểm nguy nên các em phải dậy thật sớm, đi học cùngnhau, vừa nói chuyện để hiểu nhau, tăng thêm tình bạn bè thân ái vừa vui, vừađỡ sợ Dù con đường đến với cái chữ không dễ dàng bằng phẳng nhưngngười đọc vẫn thấy được tinh thần lạc quan, đức tính chuyên cần hiếu học của

trẻ thơ dân tộc Hai câu thơ cuối: Trên dốc núi cheo leo/ Bên mặt trời chân

bước đã vẽ nên một bức tranh tuyệt đẹp về nghị lực của con người Bức tranh

có những đường nét gập ghềnh, cheo leo của dốc núi; lại có ánh nắng dịudàng của buổi bình minh và nổi bật lên trên khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ

ấy là dáng nhỏ bé của thiếu nhi vùng cao đang nắm tay nhau quyết tâm đến

với ánh sáng của tri thức Chỉ qua một bài thơ nhưng mọi người đã thấy ngờisáng lên tinh thần vượt khó, ham học của thiếu nhi dân tộc miền núi Các emvượt qua cả một quãng đường xa xôi, lầy lội để đến lớp là bởi tình yêu mếnđặc biệt dành cho mái trường thân thương:

Tạm biệt nhà sàn nở xoè bốn mái Tạm biệt cầu treo bắc qua con suối Tạm biệt đường mòn ngoắt ngoéo…

Xuống núi mai vào năm học mới

Bè bạn mừng bên đường đang đợi Náo nức tiếng cười mặc toàn áo mới Tạm biệt bản làng, tạm biệt núi Hoa…

Bầy chim về tổ, ríu rít mùa thu Đến trường nội trú trong lòng vui ghê…

(Năm mới đến trường)

Bài thơ là khúc ca đi học đầy náo nức, say mê Những khó nhọc trêncon đường vượt đèo, vượt núi đến trường của các em đã trở thành quen thuộcđến mức các em coi đó như những người bạn đồng hành trên con đường đếnlớp Nỗi mệt nhọc, vất vả trở thành niềm vui phơi phới Đến trường đi học,các em phải rời xa nhà sàn thân yêu, cầu treo bắc qua con suối, con đườngmòn ngoắt ngoéo… Tạm biệt bản làng thân thuộc, ấm áp, tạm biệt gia đìnhđến với mái trường thân thiện, cởi mở Nơi đó có thầy, có bạn Các em đượcbiết điều hay lẽ phải Thầy cô dạy em nhiều lời ca, tiếng hát, dạy em biết đọc,biết vẽ, biết yêu thương ông bà…

Sáng nay buổi đầu đến lớp Con suối cũng như vui hơn Lớp học đơn sơ mái lá Trên cây sóc chào vẫy đuôi

Cô giáo dạy em tập vẽ

Vẽ cái bếp lửa nhà sàn

Có chị đang ngồi quay xa

Có bà đang ngồi kể chuyện…

Buổi đầu đến lớp vui ghê Gió lùa phên lạnh se se Bàn học gộp mấy thanh tre Trong lòng cháy bao mơ ước

(Buổi đầu đến lớp)

Lớp học vùng cao hiện lên giản dị với mái lá đơn sơ, với những bứctường bằng phên nứa không đủ che gió lùa, với những bàn học tạm bợ…Nhưng ở đó các em được gần gũi với suối chảy, với sóc vẫy chào… Ấm áp vàthân thương hơn là hình ảnh của cô giáo hiền dạy em tập vẽ Bài học hàngngày của các em là những điều hết sức bình dị và quen thuộc Đó là cái bếpnhà sàn ấm áp, có chị ngồi quay xa, có bà ngồi kể chuyện… Chính nhữngđiều giản dị mà thân thuộc ấy đã thắp lên trong các em một ước mơ về tươnglai tươi sáng, được cống hiến hết sức mình để bản làng được khang trang hơn,

để quê hương được giàu đẹp hơn

Cũng có khi, hình ảnh mái trường thân yêu được gợi nhớ đến từ những

kỉ niệm học trò sống động, hồn nhiên, ngộ nghĩnh, tinh quái trong tâm hồncủa một cậu học trò nhỏ sắp chia tay lớp cũ:

Một năm học nữa lại qua đi Một kì nghỉ hè đang tới Đồi gianh tóc rối gió lùa Mai cùng trở về với núi Nhớ sao mỗi lần sinh nhật

Nửa đêm mất điện thối trò Một lũ mắt mèo tinh nghịch Quờ tay làm giả rắn bò Đứa nhát gan kêu lên như thét Đứa lì ngồi lặng co ro Nhớ nhất cái lần kiếm củi Giữa rừng gặp rắn hổ mang Lưỡi phun phì phì bọt trắng Đứa trèo lên cây ngồi khóc Đứa chân co quắp kêu vang…

Có bao nhiêu ngày cùng học Chừng ấy kỉ niệm buồn vui Sang năm ta lên lớp mới Sau hè lại gặp nhau thôi…

(Ta tạm chia tay)

Vốn là một người thầy giáo, Dương Thuấn luôn ý thức trân trọng

những tình cảm, những kí ức về người thầy Bức ảnh cũ là một bài thơ cảm

động Một ông già sau tám mươi năm vẫn nâng niu bức ảnh kỉ niệm về thầygiáo cũ:

Bức ảnh chụp từ lớp một Tám mươi năm đi qua rồi Nhưng ông vẫn còn giữ mãi Cất kỹ ở dưới đáy hòm Mỗi năm đến ngày nhà giáo Ông thời lại mở ra xem

Ngắm bức ảnh mình ngày nhỏ Thầy trò đứng ở ngoài hiên

Thầy giáo cười mặt khắc khổ

Lũ học trò nhỏ cười theo

Cứ mỗi lần xem bức ảnh Ông tôi lại nước mắt rơi…

Thầy dạy em chữ

Để em nên người

Ơn thầy to lắm

To hơn ông trời

Thầy dạy cách nói Thầy dạy lời ăn Thầy cho tri thức Giỏi nghìn giỏi trăm

Không thể đo được Như non như bể

Ơn thầy em nhớ Mang theo tháng năm…

(Ơn thầy)

Để ca ngợi công lao trời biển của người thầy, Dương Thuấn đưa vào

thơ một cách nói mộc mạc, giản dị và cụ thể của người miền núi: Ơn thầy to

lắm/ To hơn ông trời…/ Không thể đo được/ Như non như bể… Bài thơ là

tiếng hát trong sáng ca ngợi công ơn của thầy cô giáo Trong đó còn gửi gắmniềm cảm thông, thương xót của các em đối với những nỗi vất vả mà mỗingười thầy, người cô đã trải qua Các em thương lắm những cô giáo vì học trò

mà không ngại gian truân, vất vả Chính sự hi sinh lớn lao ấy đã làm nênphẩm chất cao quý của người thầy, người cô - những người thắp sáng tri thứccho trẻ em vùng cao, tận tụy cho các em bài học đầu tiên có bóng hình núisông, có nương rẫy, ruộng đồng, có bản làng với mái nhà sàn ấm cúng - là bàihọc dạy các em biết tự hào và yêu thương đất nước của mình

Tóm lại, thơ Dương Thuấn đã tạo nên một ấn tượng toàn vẹn về ngôitrường vùng cao tuy còn nhiều khó khăn, thiếu thốn song ấm áp tình thầy tròthắm thiết tình bạn bè thân ái Đáng quý hơn, nó sẽ khơi gợi trong các emniềm ham mê học tập, khát khao đi học và ước mơ cống hiến

2.1.3 Đời sống tình cảm cộng đồng nghĩa tình gắn bó

Trong cuộc sống, người Tày nhận thức và hành động theo tình cảm vàtheo phong tục truyền thống của dân tộc họ Trong gia đình thì hoà thuận, yêuthương, ngoài bản, thôn, cộng đồng thì chân thật, đoàn kết Nếu như tục ngữngười Kinh có những câu kêu gọi đoàn kết cộng đồng:

Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại thành hòn núi cao

Thì người Tày cũng răn dạy: “Một thân không thể ngồi trên nong tựnhấc, không thể ngồi trên gốc tự nhổ” Một nét đẹp đáng quý trong văn hoágiao tiếp truyền thống của người dân tộc Tày là tấm lòng hiếu khách Ai mộtlần ghé thăm bản làng hẳn sẽ không thể nào quên tình cảm nồng hậu củangười bản, người làng Lòng mến khách của đồng bào được thể hiện chânthành trong cách gặp gỡ:

Khách đến nhà không vội hỏi tên

Mà chỉ hỏi con đường nào đã đưa anh đến Cũng không hỏi đi từ rừng hay từ biển

Mà nói rằng: hãy uống cạn vò rượu cùng ta.

Ai thích tô vẽ cho thế giới

Để vật nhỏ nhoi cũng có phép nhiệm màu Chân lý rất giản đơn không hề phức tạp…