Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết sóng ở đáy sông của lê lựu

Lựa chọn và nghiên cứu đề tài Thế giới nghệ thuật trong tiếu thuyết Sóng ở đáy sông của Lê Lựu, chúng tôi mong muốn tiếp cận đến những phương diện đặc trưng có ý nghĩa đặc biệt quan tr

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

PHÙNG THỊ HẠNH

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT

SÓNG Ở ĐÁY SÔNG CỦA LÊ LỰU

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI, 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

PHÙNG THỊ HẠNH

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT

SÓNG Ở ĐÁY SÔNG CỦA LÊ LỰU

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

HÀ NỘI, 2019

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới GVC - TS La Nguyệt Anh, người

đã tận tình hướng dẫn, động viên và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành khóa luận

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ, góp ý chân thành của các thầy giáo, cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam cùng toàn thể các thầy cô trong khoa Ngữ Văn đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện khóa luận này

Hà Nội, tháng 5 năm 2019

Tác giả khóa luận

Phùng Thị Hạnh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp Thế giới nghệ thuật trong tiểu

thuyết Sóng ở đáy sông của Lê Lựu là công trình nghiên cứu của cá nhân

tôi cùng với sự hỗ trợ tận tình của GVC - TS La Nguyệt Anh cũng nhƣ các thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam Kết quả nghiên cứu của khóa luận này không trùng với bất cứ kết quả nào từng công bố Nếu sai, tôi xin chịu mọi trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2019

Tác giả khóa luận

Phùng Thị Hạnh

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Cấu trúc của khóa luận 5

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Giới thuyết về thế giới nghệ thuật 6

1.1.1 Khái niệm về thế giới nghệ thuật 6

1.1.2 Những phương diện đặc trưng trong thế giới nghệ thuật 7

1.2 Tác giả Lê Lựu 10

1.2.1 Cuộc đời 10

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác 12

1.3 Vị trí của tiểu thuyết Sóng ở đáy sông trong văn học thời kì đổi mới 13

CHƯƠNG 2 CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT SÓNG Ở ĐÁY SÔNG 16

2.1 Cốt truyện trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông 16

2.1.1 Mô hình cốt truyện 16

2.1.2 Cách tổ chức, sắp xếp các sự kiện 18

2.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông 21

2.2.1 Nhân vật bi kịch 21

2.2.2 Nhân vật tha hóa 24

2.2.3 Nhân vật lưỡng hóa 30

CHƯƠNG 3 THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT SÓNG Ở ĐÁY SÔNG 34

3.1 Thời gian nghệ thuật trong Sóng ở đáy sông 34

3.1.1 Thời gian vật lý 34

3.1.2 Thời gian tâm lý 38

3.2 Không gian nghệ thuật trong Sóng ở đáy sông 41

3.2.1 Không gian xã hội 41

3.2.2 Không gian thiên nhiên 44

3.2.3 Không gian tâm lý 47

KẾT LUẬN 49 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sau đại thắng mùa Xuân (năm 1975), đất nước ta đã khép lại thời kì chiến tranh và mở ra một kỉ nguyên mới - kỉ nguyên đất nước được thống nhất độc lập, hai miền Nam Bắc cùng đi lên chủ nghĩa xã hội Hòa vào không khí tưng bừng, phấn khởi đó, nền văn học cũng có những đổi mới để phù hợp với thời đại Nếu như nền văn học cách mạng Việt Nam trong suốt 30 năm (1945 - 1975) tập trung thực hiện nhiệm vụ phục vụ chính trị, cổ vũ chiến đấu thì sau năm 1975, văn học thời kì này cũng có sự thay đổi, hướng đến những vấn đề về thế sự, về đời tư và sự thức tỉnh trong ý thức cá nhân của con người

Đại hội đại biểu toàn quốc của lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 12/1986) đã đưa đất nước ta bước vào thời kì hội nhập, đổi mới trên toàn bộ các bình diện của đời sống chính trị, xã hội và văn hóa Hòa chung vào công cuộc đổi mới ấy, văn học cũng có sự thay đổi thay đổi về các phương diện đề tài, chủ đề, quan niệm nghệ thuật Trong bối cảnh đổi mới

đó, chúng ta bắt gặp rất nhiều cây bút tài năng đã ghi lại chân thực bức tranh

về đời sống xã hội như Chu Lai, Bảo Ninh, Dương Hướng, Nguyễn Khắc Trường và đặc biệt phải kể đến Lê Lựu

Lê Lựu là một trong những cây bút xuất sắc của văn học Việt Nam thời

kì đổi mới Tài năng của ông được thể hiện trên nhiều thể loại như: truyện ngắn, kí, tiểu thuyết, tạp văn Thế nhưng, hành công hơn cả là ở thể loại tiểu

thuyết với những tác phẩm gây được tiếng vang như Thời xa vắng, Hai nhà,

Chuyện làng Cuội trong đó tiêu biểu là Sóng ở đáy sông Đây là một trong

những tiểu thuyết có ý nghĩa quan trọng đối với tiến trình đổi mới văn học Một trong những vấn đề có sức lôi cuốn, hấp dẫn trong tác phẩm này chính là thế giới nghệ thuật

Lựa chọn và nghiên cứu đề tài Thế giới nghệ thuật trong tiếu thuyết

Sóng ở đáy sông của Lê Lựu, chúng tôi mong muốn tiếp cận đến những

phương diện đặc trưng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng của nghệ thuật tiểu thuyết, đó chính là vấn đề xây dựng cốt truyện, nhân vật, thời gian và không

gian nghệ thuật Từ đó góp phần khẳng định được tài năng, vị thế của Lê Lựu trong nền văn học Việt Nam hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

Lê Lựu là cây bút trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Mỹ cứu nước và cũng là tác giả được coi là “tiền trạm” cho nền văn xuôi Việt Nam trong thời kì đổi mới Đã có không ít những ý kiến nhận xét, đánh giá khác nhau của các nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình văn học nghiên cứu, tìm hiểu về Lê Lựu cũng như các tác phẩm của ông Đặc biệt, qua các tác phẩm của Lê Lựu, độc giả không chỉ hình dung được sự thay đổi của xã hội lúc bấy giờ mà còn cảm nhận sâu sắc mọi biến chuyển của đời sống con người trong thời đại

Thể loại đầu tiên mà Lê Lựu sáng tác là truyện ngắn, độc giả biết đến

Lê Lựu với một số truyện ngắn như: Người cầm súng, Bến sông, Tết làng

Mụa, Người về đồng cói Nhà phê bình Ngô Thảo trong bài viết Về truyện ngắn Lê Lựu đã cho rằng “Lê Lựu là một người đang tìm tòi Truyện nào của

anh cũng tìm được những nét tính cách mới, những hướng khai thác vấn đề mới Anh có năng lực quan sát khá nhạy bén, sắc sảo và một bút lực đủ sức cắt rời được những mảnh đời bề bộn tươi nguyên vào trang sách, cái khả năng rất đáng quý ở một cây bút trẻ” [7]

Hơi hướng của thể loại tiểu thuyết đã bắt dầu nhen nhóm từ những truyện ngắn của Lê Lựu và không làm phụ lòng mong đợi của tất cả bạn đọc, sau năm 1975, ông đã ra mắt độc giả nhiều cuốn tiếu thuyết gây ấn tượng trong

dư luận như: Mở rừng, Thời xa vắng, Chuyện làng Cuội, Hai nhà, Sóng ở đáy

sông Những tác phẩm đó đã góp phần làm cho văn học giai đoạn này thêm

phần hấp dẫn Chính vì thế, Lê Hồng Lâm đã chỉ rõ: “Có những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng bởi tự thân nội dung đặc sắc của nó đi được vào mạch ngầm

tâm tư tình cảm của nhân vật (Thời xa vắng), cũng có những cuốn tiểu thuyết nổi tiếng bởi tai tiếng (Chuyện làng Cuội), lại có những tiểu thuyết khi lên phim mới nổi đình nổi đám và kéo theo đó là tai bay vạ gió (Sóng ở đáy sông)”

[7, tr.708] Như vậy, có thể thấy rằng Lê Lựu là một nhà văn rất giàu tâm huyết với nghề, như Trần Đăng Khoa - người đồng hương với ông từng nhận định:

“Văn Lê Lựu cuốn hút, đọc không nhạt Ngay cả những truyện vào loại xoàng

xoàng, người đọc vẫn thu lượm được một cái gì đấy, có khi là một chi tiết, một đoạn tả cảnh, hoặc một nét phác họa tính cách nhân vật” [7, tr.659]

Từ khi Sóng ở đáy sông ra mắt bạn đọc thì những bài viết, những công

trình nghiên cứu về tiểu thuyết này khá là ít ỏi, có thể chỉ được chú ý xem xét

ở một góc độ, một khía cạnh nào đấy qua các công trình nghiên cứu chung về tiểu thuyết của Lê Lựu Có thể kể đến một số luận văn như luận văn thạc sĩ

của tác giả Lê Thị Mến (Trường Đại học Quốc gia Hà Nội) với tên gọi Thế

giới nghệ thuật tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới đã đi sâu nghiên cứu, tìm

hiểu các kiểu nhân vật và một số yếu tố nghệ thuật trong một vài tiểu thuyết của Lê Lựu thời kì đổi mới, trong đó có lấy dẫn chứng về các kiểu nhân vật và

một vài phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông Hay luận văn của Đào Thị Cúc (Trường Đại học Quốc gia Hà Nội) với tên gọi Không

gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lê Lựu thời kì đổi mới đã tìm

hiểu yếu tố không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật trong một số sáng tác của Lê Lựu và có tìm hiểu về phương diện không gian - thời gian nghệ thuật

được thể hiện trong Sóng ở đáy sông

Những nghiên cứu của các tác giả đi trước đã gợi ý cho chúng tôi tiến

hành đi sâu nghiên cứu về Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy

sông của Lê Lựu với mong muốn có cái nhìn toàn vẹn, sâu sắc hơn về thế giới

nghệ thuật, qua đó làm nổi bật được vị thế của Lê Lựu trong công cuộc đổi mới văn học

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khám phá những nét độc đáo, nổi bật về thế giới nghệ thuật trong tiểu

thuyết Sóng ở đáy sông của tác giả Lê Lựu

Khẳng định được tài năng, vị thế của Lê Lựu trong nền văn học thời kì đổi mới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tìm hiểu về thế giới nghệ thuật và các phương diện tiêu biểu của thế giới nghệ thuật như cốt truyện, nhân vật, không gian - thời gian nghệ thuật

Khảo sát và phân tích được các phương diện về cốt truyện, về nhân vật,

về không gian, thời gian của thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy

sông của Lê Lựu, từ đó có cái nhìn đầy đủ và toàn diện hơn về những đóng

góp to lớn của ông đối với nền văn học sau năm 1975

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Sóng ở

đáy sông của Lê Lựu

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Thế giới nghệ thuật là sự kết hợp của rất nhiều phương diện Tuy nhiên

trong phạm vi khóa luận này, chúng tôi chỉ tìm hiểu một số phương diện đặc

trưng trong thế giới nghệ thuật, đó là: cốt truyện; nhân vật; thời gian - không

gian nghệ thuật Khi nghiên cứu về đề tài này, chúng tôi đã khảo sát trong tiểu

thuyết Sóng ở đáy sông, Lê Lựu (2017), Nhà xuất bản Thanh niên (tái bản lần

3) [8]

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận này, chúng tôi đã sử dụng linh hoạt các

phương pháp sau:

Phương pháp lịch sử, xã hội: Xem xét tiểu thuyết Sóng ở đáy sông của

Lê Lựu khi đất nước bước vào công cuộc đổi mới để hiểu tại sao nhà văn lại

có sự chuyển hướng nghệ thuật độc đáo đó

Phương pháp thống kê, phân loại: Tiến hành thống kê, phân loại

những phương diện đặc trưng của thế giới nghệ thuật như cốt truyện, hệ

thống nhân vật, thời gian, không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Sóng ở

đáy sông của Lê Lựu

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Sử dụng linh hoạt phương pháp phân

tích, tổng hợp giúp chúng tôi làm rõ được những phương diện tiêu biểu về thế

giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, từ đó có thể rút ra được

những kết luận phù hợp nhất

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận là công trình nghiên cứu những yếu tố khác nhau trong thế

giới nghệ thuật ở tiểu thuyết Sóng ở đáy sông của Lê Lựu Qua đó góp phần

khẳng định sự thành công của nhà văn trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại

7 Cấu trúc của khóa luận

Khóa luận gồm có: phần Mở đầu; phần Nội dung; phần Kết luận và tài liệu tham khảo Trong phần Nội dung được chúng tôi triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông Chương 3: Thời gian và không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Sóng ở

đáy sông

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Giới thuyết về thế giới nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm về thế giới nghệ thuật

Thế giới nghệ thuật là một thuật ngữ được nhiều nhà phê bình, nghiên cứu đề cập trong nhiều tài liệu khác nhau

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên đã định nghĩa thế giới nghệ thuật là “khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của một tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng, được tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng và nghệ thuật, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý của con người, mặc dù là nó phản ánh các thế giới ấy Thế giới nghệ thuật có không gian riêng, thời gian riêng, có quy luật tâm lý riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức, thang bậc giá trị riêng chỉ xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tác nghệ thuật” [4, tr.244]

Giáo trình Lý luận văn học do Trần Đình Sử chủ biên cho rằng: “Thế

giới nghệ thuật là một thế giới kép: Thế giới được miêu tả và thế giới miêu tả Thế giới được miêu tả gồm nhân vật, sự kiện, cảnh vật Thế giới miêu tả là thế giới của người kể chuyện, người trữ tình Hai thế giới này gắn kết không tách rời như hai mặt của một tờ giấy Không có thế giới miêu tả thì không có thế giới được miêu tả và ngược lại Tuy nhiên, chúng không thể liên thông Người kể chuyện không thể trực tiếp tham gia vào sự kiện trong thế giới được miêu tả như một nhân vật” [15, tr.82]

Nguyễn Đăng Mạnh lại khẳng định rằng “Thế giới nghệ thuật của nhà văn hiểu theo đúng nghĩa của nó là một chỉnh thể, đã là một chỉnh thể tất phải

có cấu trúc nội tại theo nguyên tắc thống nhất, cũng có nghĩa là quan hệ nội tại giữa các yếu tố phải có tính quy luật” [10, tr.23]

Như vậy, qua các định nghĩa trên, chúng tôi rút ra cách hiểu về thế giới nghệ thuật như sau: Thế giới nghệ thuật là thế giới riêng được người nghệ sĩ

sáng tạo ra trong các tác phẩm nghệ thuật theo một hệ thống, nguyên tắc tư tưởng - thẩm mỹ nhất định Thế giới ấy bao gồm nhiều yếu tố như nhân vật, cốt truyện, ngôn từ, giọng điệu Quan điểm trên về thế giới nghệ thuật cũng chính là cơ sở để cho chúng tôi có thể đi tìm hiểu, phân tích những phương diện đặc trưng trong thế giới nghệ thuật được biểu hiện cụ thể trong tiểu

thuyết Sóng ở đáy sông của Lê Lựu

1.1.2 Những phương diện đặc trưng trong thế giới nghệ thuật

Thế giới nghệ thuật được tạo nên bao gồm rất nhiều yếu tố, trong đó tiêu biểu nhất là các yếu tố như: cốt truyện; nhân vật; thời gian và không gian nghệ thuật

1.1.2.1 Cốt truyện

Cốt truyện cũng một trong những yếu tố quan trọng của thế giới nghệ thuật Có rất nhiều định nghĩa khác nhau được các nhà nghiên cứu văn học đưa ra

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ

thể được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch” [4, tr.85]

Trong cuốn Lí luận văn học, giáo sư Hà Minh Đức cho rằng: “Cốt

truyện là một hệ thống các tình tiết, sự kiện, biến cố phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các nhân vật, các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề và tư tưởng tác phẩm” [3, tr.173]

Như vậy cốt truyện chính là một chuỗi các sự kiện được sắp xếp theo chủ ý của người sáng tác nhằm biểu đạt những tư tưởng, những chủ đề mà người viết muốn gửi gắm Nó là một trong những phương tiện để tác giả phản ánh rõ nét về cuộc đời của nhân vật và tái hiện lại các xung đột xảy ra trong

xã hội Vì thế, cốt truyện có vai trò rất lớn trong việc xây dựng các biến cố, các sự kiện thành một hệ thống để làm nổi bật được chủ đề cũng như tư tưởng tồn tại trong các sáng tác của nhà văn Năm thành phần cơ bản của cốt truyện bao gồm phần trình bày, phần thắt nút, phần phát triển, phần cao trào và phần

mở nút Cần phải lưu ý rằng không phải tác phẩm nào cũng có cốt truyện đầy

đủ các thành phần như trên Vì vậy, cần tránh đi sâu phân tích một cách máy móc các thành phần đó

1.1.2.2 Nhân vật

Được coi là công cụ để các nhà văn tạo nên thế giới nghệ thuật, cho nên nhân vật là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu trong tác phẩm văn học Bàn về nhân vật trong văn học, các nhà nghiên cứu, lý luận đã đưa ra rất nhiều định nghĩa khác nhau

Trong giáo trình Lý luận văn học do tác giả Phương Lựu chủ biên đã đưa ra

định nghĩa về nhân vật: “Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm, bằng phương tiện văn học” [9, tr.277]

Tác giả Lại Nguyên Ân trong cuốn 150 thuật ngữ văn học đã đưa ra

quan niệm về nhân vật văn học như sau: “Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật

về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” [1, tr.241] Trong quan niệm này, Lại Nguyên Ân đã xem xét nhân vật trong mối quan hệ với các khuynh hướng văn học, với các sáng tác, cá tính sáng tạo của nhà văn Ngoài ra, ông còn chỉ ra được một số đối tượng khác có thể trở thành nhân vật văn học như con vật hay loài cây

Như vậy, nhân vật chính là hình tượng để tác giả gửi gắm cái nhìn của mình Nhân vật văn học không chỉ là con người mà nó có thể là những sự vật, hiện tượng, mang những nét giống như chính con người, là hình ảnh ước lệ của con người

1.1.2.3 Thời gian nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học do các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên) thì thời gian nghệ thuật là: “hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Và cái được trần thuật bao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết qua thời gian trần thuật Sự phối hợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật,

một hiện tượng ước lệ, chỉ có trong thế giới nghệ thuật Khác với thời gian khách quan được đo bằng đồng hồ và lịch, thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, quay về quá khứ, có thể bay vượt tới tương lai xa xôi, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát, lại có thể kéo dài cái chốc lát thành

vô tận” [4, tr.264]

Trong Một số vấn đề thi pháp học hiện đại, giáo sư Trần Đình Sử cho

rằng: “thời gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, thể hiện phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật Nếu thế giới thực tại chỉ tồn tại trong không gian và thời gian, thì cũng như thế, thế giới nghệ thuật chỉ tồn tại trong không gian và thời gian nghệ thuật Thời gian nghệ thuật là cái thời gian được cảm nhận bằng tâm lý, qua chuỗi liên tục các biến đổi (biến cố)

có ý nghĩa thẩm mỹ xảy ra trong thế giới nghệ thuật Là thời gian được cảm nhận bằng tâm lý và mang ý nghĩa thẩm mỹ nên thời gian nghệ thuật khác với thời gian khách quan đo bằng lịch và đồng hồ, nó có thể đảo ngược, từ hiện tại hồi tưởng lại quá khứ” [14, tr.62]

Đ.X Likhachop quan niệm về thời gian nghệ thuật như sau: “Thời gian vừa là khách thể vừa là chủ thể và đồng thời là công cụ phản ánh văn học Văn học ngày càng thấm nhuần ý thức và cảm giác về sự vận động của thế giới trong hình thức hết sức đa dạng của thời gian” [5, tr.37]

Như vậy, các nhà nghiên cứu, phê bình đều đưa ra những quan niệm khác nhau về thời gian nghệ thuật nhưng đều cho rằng: Thời gian nghệ thuật là một trong những phương diện để tạo nên thế giới nghệ thuật Thời gian nghệ thuật là sự sáng tạo của người nghệ sĩ khi họ xây dựng tác phẩm nên nó thường mang tính chủ quan, được cảm nhận qua tâm lý Chính vì vậy, thời gian nghệ thuật phụ thuộc vào cách nhìn nhận, đánh giá của chính tác giả về cuộc sống,

về con người, nó có thể không trùng khít với thời gian tồn tại ở trong thực tế

Thời gian nghệ thuật có cấu trúc riêng nên có thể phân chia thành nhiều loại, nhiều kiểu khác nhau Trong đó, giáo sư Trần Đình Sử là người có cách chia hợp lý nhất, đó là chia thời gian nghệ thuật thành 2 loại: thời gian trần thuật và thời gian được trần thuật Thời gian trần thuật “là thời gian của người

kể, của sự kể.” [11, tr.65] Thời gian được trần thuật “là thời gian của sự kiện được nói tới” [11, tr.66]

1.1.2.4 Không gian nghệ thuật

Cũng giống như thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật là một trong những phương thức tồn tại của thế giới nghệ thuật

Trong Một số vấn đề thi pháp học hiện đại, Trần Đình Sử cho rằng:

“Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật Nếu thế giới nghệ thuật là thế giới của cái nhìn và mang ý nghĩa thì không gian nghệ thuật là trường nhìn mở ra

từ một điểm nhìn, cách nhìn Do gắn với điểm nhìn, trường nhìn, môi trường hoạt động, không gian nghệ thuật trở thành phương tiện chiếm lĩnh đời sống, đồng thời do gắn với ý nghĩa, giá trị không gian trở thành ngôn ngữ, biểu trưng nghệ thuật” [14, tr.42-43]

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả đã định nghĩa:

“Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật, thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong trường nghĩa nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnh cái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài, tạo thành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, nên mang tính chủ quan, ngoài không gian vật thể, có không gian tâm tưởng” [4, tr.134-135]

Như vậy, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về không gian nghệ thuật nhưng các định nghĩa ấy đều có thống nhất rằng: không gian nghệ thuật là không gian mà nhà văn kiến tạo theo quan niệm riêng của bản thân nên không đồng nhất cùng với không gian trong thực tế Cho nên, khi đi vào tìm hiểu không gian nghệ thuật cần khám phá cả không gian vật lý và không gian tâm

lý để thấy được sự sáng tạo của tác giả

1.2 Tác giả Lê Lựu

1.2.1 Cuộc đời

Lê Lựu sinh vào ngày 12 tháng 12 năm 1942 tại một làng ngoại đê sông Hồng thuộc thôn Mẫn Hòa, xã Tân Châu, huyện Khoái Châu, Tỉnh Hưng

Yên Ông sinh trưởng trong một gia đình nhà Nho nghèo, lại rất đông con (có tám người con nhưng chỉ nuôi được ba) Lê Lựu từ nhỏ đã sớm gắn bó với vùng đồng đất nghèo đói, khó khăn Vì hai vụ lúa không đủ để nuôi sống con người nên họ phải trồng thêm củ đao, củ đót để chống lại cái đói vào tháng

ba Trong dân gian có câu “Oai oái như phủ Khoái xin ăn” phần nào giúp ta hình dung cảnh làng quê nghèo đói nơi đây

Đầu năm 1960, Lê Lựu rời ghế nhà trường, bước chân vào môi trường trong quân đội Lúc đó phong trào “Ba nhất” bao gồm: nhất về huấn luyện quân sự, rèn luyện, kỹ thuật; nhất về mặt gương mẫu, kỷ luật; nhất về lao động và sản xuất đang trong giai đoạn hừng hực khí thế Từ một cậu bé ở vùng quê xa phủ, xa huyện nay đã được hòa mình vào không khí sôi nổi thi đua của công - nông binh ở miền Bắc, nhà văn cảm thấy rất vui mừng và hăng hái, nhiệt tình tham gia

Lúc đầu, Lê Lựu nhập ngũ vào Quân khu III, sau đó làm báo và viết văn Ở đây, ông làm phóng viên báo và công tác tại mặt trận thuộc đường dây

559 ở Trường Sơn Đến năm 1979, ông chuyển về làm việc ở tòa soạn của tạp chí Văn nghệ Quân đội Vào thời gian này, Lê Lựu không chỉ làm những công việc của một biên tập viên văn xuôi, thư kí cho tòa soạn mà ông còn sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị Hiện nay, ông đang đảm nhiệm chức vụ giám đốc Trung tâm Văn hóa Doanh nhân Việt Nam tại Hà Nội, đồng thời là Tổng biên tập Tạp chí Văn Hóa Doanh nhân Việt Nam

Ngày 25 tháng 2 năm 2014, Lê Lựu thành lập nên Quỹ nhà văn Lê Lựu

Đó là quỹ văn học tư nhân đầu tiên được thành lập khi lấy tên của một nhà văn vẫn còn sống để đặt tên cho quỹ Đây là một trong các quỹ xã hội thành lập ra không vì lợi nhuận mà nhằm khích lệ, động viên các cá nhân, tổ chức

có tác phẩm văn học xuất sắc ở các đề tài về doanh nhân, doanh nghiệp và nông nghiệp, nông thôn thời kì đổi mới

Tuy là một trong những người mang quân hàm đại tá, thế nhưng trong cuộc sống đời thường, Lê Lựu lại là một người sống giản dị, gần gũi, thân thiện với tất cả mọi người Điều này đã phần nào giúp Lê Lựu tạo nên những trang viết có giá trị trong sự nghiệp sáng tác văn chương

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác

Trong lúc còn là chàng lính trẻ vinh dự khi được đứng vào hàng ngũ chiến đấu, Lê Lựu đã cầm bút để sáng tác Bước chân vào làng văn, người đọc biết đến ông với tư cách là cây bút sáng tác truyện ngắn Năm 1964, ông đã

trình làng tác phẩm đầu tay thuộc thể loại truyện ngắn mang tên Tết làng

Mụa Sau đó, ông tiếp tục cho ra mắt nhiều truyện ngắn khác được đăng trên

bán Văn nghệ và tạp chí Văn nghệ Quân đội như: Trong làng nhỏ, Người ở

lại hậu phương, Người cầm súng Đặc biệt trong số đó, truyện ngắn Người cầm súng đã giành giải nhì trong hội thi Truyện ngắn do báo Văn nghệ tổ

chức vào những năm 1967 - 1968 Tiếp nối mạch cảm xúc đó, Lê Lựu tiếp tục

cho trình làng các truyện khác như: Phía trước mặt trời, Truyện kể từ đêm

hôm trước, Người về đồng cói Trong đó, tác phẩm Người về đồng cói là

truyện ngắn được nhận giải A trong cuộc thi viết về thương binh do Bộ Lao động Thương binh và Xã hội tổ chức Sau đó, truyện ngắn này còn được nữ đạo diễn Bạch Diệp dựng thành phim điện ảnh cùng tên Trần Đăng Khoa đã

đưa ra lời đánh giá rằng đến tác phẩm Người về đồng cói thì văn của ông đã

bắt đầu có hơi hướng của tiểu thuyết, độc giả biết rằng Lê Lựu sẽ là một trong những nhà tiểu thuyết có tài

Không làm uổng công mong đợi của người đọc, năm 1972, nhà văn Lê

Lựu khởi hành lên Trường Sơn và bắt đầu viết tiểu thuyết đầu tay có tên Mở

rừng, đánh dấu sự xuất hiện của ông trong làng tiểu thuyết Việt Nam Sau Mở rừng là tiểu thuyết Ranh giới, viết khi Lê Lựu vào Sài Gòn Hai cuốn tiểu thuyết

này đều xoay quanh các đề tài về chiến tranh và người lính trong kháng chiến

Bước vào thời kì đổi mới, Lê Lựu đã cảm nhận một cách rõ nét những vấn đề đang nảy sinh trong cuộc sống xã hội đời thường, vì vậy, những sáng tác của ông trong giai đoạn này đã có sự chuyển biến Năm 1986, Lê Lựu ra

mắt độc giả tiểu thuyết Thời xa vắng gây được tiếng vang lớn, chứa đựng

trong đó một dung lượng lớn về hiện thực xã hội, là chặng đường lịch sử sau

khi cách mạng thành công đến đầu những năm tám mươi của thế kỷ XX Thời

xa vắng không chỉ vinh dự nhận giải A của Hội nhà văn Việt Nam mà còn

dựng thành phim cùng tên được đánh giá cao Sau Thời xa vắng, tác giả tiếp tục trình làng các tiểu thuyết khác như Đại tá không biết đùa (1990), Chuyện

làng Cuội (1993) Đến năm 1994, Lê Lựu cho ra đời cuốn tiểu thuyết mang

tên Sóng ở đáy sông Đây là một trong những cuốn tiểu thuyết thành công của

Lê Lựu khi nhận được rất nhiều cảm tình của cả độc giả lẫn khán giả xem

truyền hình Sau đó nhà văn tiếp tục trình làng tiểu thuyết Hai nhà được sáng

tác năm 2003 Đây là cuốn tiểu thuyết mới nhất của tác giả được dư luận chú

ý và đánh giá cao Họ đã dành rất nhiều số báo Văn nghệ để đăng các bài nghiên cứu, bình luận về cuốn tiểu thuyết ấy

Ngoài các tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết, Lê Lựu còn sáng tác hai tác phẩm thuộc thể loại kí gây được tiếng vang trên văn đàn,

đó là Một thời lần lỗi (1988) và Trở lại nước Mỹ (1989)

Với gần 40 năm cầm bút cùng với sự say mê, nhiệt huyết, Lê Lựu đã đem đến nhiều tác phẩm có giá trị, nhất là ở thể loại tiểu thuyết Điều đó không chỉ khẳng định được vị trí của ông trong nền văn học dân tộc mà nó còn khẳng định được dấu ấn trong trái tim mỗi người đọc Với sự đóng góp to lớn ấy, Lê Lựu xứng đáng được coi là người “mở đường” trong công cuộc đổi mới diện mạo văn học Việt Nam

1.3 Vị trí của tiểu thuyết Sóng ở đáy sông trong văn học thời kì đổi mới

Lê Lựu là một trong số những cây bút có đóng góp đáng kể trong nền văn học nước nhà Đinh Quang Tốn đưa ra nhận định: “Nếu trong tổng số sáu mươi hội viên Hội nhà văn Việt Nam, cứ mười người chọn lấy một người tiêu biểu thì Lê Lựu là một trong số sáu mươi nhà văn ấy” [7, tr.663] Suốt cuộc đời lao động nghệ thuật, với những nỗ lực không biết mệt mỏi, Lê Lựu đã dùng ngòi bút của mình để tạo nên những tác phẩm thuộc nhiều thể loại khác nhau như truyện ngắn, tiểu thuyết, kí Sự cống hiến đó đã đưa Lê Lựu trở thành cây bút xuất sắc, khơi nguồn cảm hứng cho tiểu thuyết trong thời kì đổi mới Sự sáng tạo của ông được thể hiện ở nhiều tác phẩm, trong đó có tiểu

thuyết Sóng ở đáy sông

Sau các tiểu thuyết Thời xa vắng (1986); Đại tá không biết đùa (1990);

Chuyện làng Cuội (1993) ra mắt bạn đọc thì đến năm 1994, Lê Lựu cho ra đời

cuốn tiểu thuyết tiếp theo mang tên Sóng ở đáy sông Đây được coi là tác

phẩm có ý nghĩa quan trọng, được công chúng đánh giá cao, góp phần khẳng định vị thế của Lê Lựu trong nền văn học trong thời kì đổi mới

Được chuyển thể dựa vào cuốn tiểu thuyết cùng tên của tác giả Lê Lựu,

mười tập phim truyền hình mang tên Sóng ở đáy sông do Lê Đức Tiến làm

đạo diễn và tác giả Lê Lựu đứng ra viết kịch bản đã thu hút một số lượng lớn khán giả xem truyền hình theo dõi Bộ phim được sản xuất năm 1998 - 1999

và khởi chiếu năm 2000, được Đài truyền hình Việt Nam phát sóng độc quyền

suốt cả tháng Không chỉ thu hút sự quan tâm của độc giả văn học mà Sóng ở

đáy sông còn thu hút được nhiều sự quan tâm của khán giả xem truyền hình

Sóng ở đáy sông viết về số phận và cuộc đời của nhân vật chính có tên

Phạm Quang Núi - một người con trai sinh ra ở đất Cảng Vì là con của người

vợ lẽ từng làm người ở cho gia đình nên mấy mẹ con anh luôn bị mọi người trong nhà bắt nạt, bị ghẻ lạnh, coi thường Chiến tranh nổ ra, bốn anh em Núi phải sơ tán về quê ngoại Khi về đây, anh vừa phải lo chăm sóc cho các em lại vừa lo làm việc và đi học Tuy khó khăn, thiếu thốn nhưng anh vẫn học rất giỏi, được tất cả mọi người xung quanh yêu quý Mảnh đất này đã giúp Núi

có được tình yêu đầu đời với người con gái tên Hiền Thế nhưng, vì có quan

hệ họ hàng tới “tám đời” mà hai người bị ngăn cấm và phải rời xa nhau Đau khổ vì tình yêu chưa qua thì mẹ mất, bố lại cắt một phần trợ cấp của bốn anh

em khiến Núi phải bỏ học, đi bốc hàng ở ga tàu lấy tiền nuôi các em Được một thời gian thì Núi bị bắt oan, công an gọi bố anh lên nhận con, thế nhưng ông bố ấy lại tàn nhẫn viết đơn từ bỏ con ngay tại phòng công an Vì bị cha đuổi đi, lại không có nơi nương tựa, tá túc nên quá túng quẫn, Núi đã lao vào con đường trộm cắp, ra tù vào tù nhiều lần Khi có mong muốn thoát khỏi cảnh tù tội để làm lại cuộc đời, xây dựng một gia đình nhỏ thì Núi lại gặp một người phụ nữ giang hồ tên Mai Hai người về sống với nhau như vợ chồng được một thời gian thì Mai nói dối anh về quê ngoại thăm bố mẹ rồi bỏ đi theo người con trai khác Trong lúc Mai bỏ đi, Núi đã vô tình gặp lại bạn của Hiền ngày xưa tên là Hồng sau đó được cô cưu mang, hết lòng chăm sóc Hai người góp vốn cùng nhau buôn bán đủ các mặt hàng ở chợ gần nhà Đang cùng nhau sống trong những tháng ngày tươi đẹp của cuộc đời thì Mai ẵm đứa con cùng hai người khác về đánh đập, sỉ nhục Hồng trước mặt bà con khu phố

để rồi vì xấu hổ nên cô phải bỏ đi Không lâu sau đó, Mai lại tiếp tục bỏ Núi

và đứa con mới đẻ để đi theo người đàn ông khác Vì hoàn cảnh xô đẩy, Núi

lại tiếp tục lao vào con đường ăn trộm ăn cắp để có tiền nuôi con Sau một lần

ăn cắp để có tiền về quê buôn bán, Núi đã bị công an bắt và chịu mức án 64 tháng tù giam Ở trong nhà tù, vì thương con, vì nhận được sự giúp đỡ của mọi người nên Núi đã quyết tâm làm lại từ đầu, tu chí học nghề mộc để nuôi con Khi gặp lại Hiền và đứa con trai, anh càng quyết tâm hoàn lương và rồi không uổng công cố gắng, Núi đã trở thành một ông chủ của một xưởng mộc với ba mươi ba công nhân

Với tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, tác giả Lê Lựu đã dùng ngòi bút của

mình để làm nổi bật lên sự thay đổi về hiện thực cuộc sống đang diễn ra trong

xã hội, kéo theo đó là sự thay đổi của con người trong thời kì đổi mới Đặc biệt trong đó, thế giới nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết đã góp phần không nhỏ vào việc làm sáng tỏ những thay đổi ấy Từ đó giúp ta có cái nhìn đầy đủ nhất

về cuộc sống và con người khi đất nước đổi mới và đang trên đà phát triển

CHƯƠNG 2 CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT

TRONG TIỂU THUYẾT SÓNG Ở ĐÁY SÔNG

2.1 Cốt truyện trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông

Cốt truyện là một trong những yếu tố không thể thiếu được khi nhà văn sáng tác Một cuốn tiểu thuyết có cốt truyện lôi cuốn giúp cho tư tưởng, chủ

đề của tác phẩm có sức thuyết phục hơn Đúng như lời nhận xét của Maugham - một tác giả người Anh cho rằng: “Nhà văn sống bằng cốt truyện,

y như họa sĩ sống bằng màu và bút vẽ vậy” [2, tr.16] Điều này chứng tỏ việc sáng tạo cốt truyện là yếu tố chính để cho thấy thành công của tác phẩm Trong dòng tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới, Lê Lựu là một trong những nhà văn có ý thức sáng tạo cốt truyện đặc sắc, hấp dẫn Ông đã cho thấy sự

sáng tạo ấy qua nhiều tiểu thuyết, trong đó có tiểu thuyết Sóng ở đáy sông Để

làm nổi bật được điều đó, chúng tôi đi tìm hiểu mô hình cốt truyện và cách tổ

chức, sắp xếp các sự kiện trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông

2.1.1 Mô hình cốt truyện

Trong tác phẩm tự sự, nhất là thể loại tiểu thuyết, cốt truyện có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng để nhà văn có thể gửi gắm tư tưởng, chủ đề và tạo nên sự hấp dẫn cho tác phẩm Trong văn học thời kì đổi mới, các nhà văn lựa chọn xây dựng cốt truyện theo nhiều cách thức, mô hình khác nhau, từ đó làm cho cốt truyện thêm phần phong phú, hấp dẫn bạn đọc Lê Lựu cũng là một trong số những tác giả có nhiều cách tân, đổi mới trong việc xây dựng mô hình cốt truyện độc đáo được độc giả quan tâm

Nếu trong tiểu thuyết Thời xa vắng, Lê Lựu xây dựng cốt truyện mang

tính truyền thống, gắn với những sự kiện, biến cố trong cuộc đời của nhân vật chính có tên Giang Minh Sài và được triển khai theo trình tự thời gian khách

quan thì đến tiểu thuyết Chuyện làng Cuội và nhất là khi tiểu thuyết Sóng ở

đáy sông ra đời, Lê Lựu đã có sự đổi mới trong việc tạo dựng mô hình cốt

truyện Tác giả đã xây dựng nên cốt truyện gắn với sự vận động diễn ra ở bên trong tâm lý của nhân vật trong tác phẩm Cuốn tiểu thuyết này giống như bộ

hồ sơ của một phạm nhân được lật giở một cách cụ thể với từng sự kiện, chi tiết gắn với từng dấu mốc trong cuộc đời dẫn đến hành vi phạm tội của nhân vật Từ đó có thể hiểu rõ hơn về nguyên nhân tại sao nhân vật lại lâm vào con

đường tù tội Với tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, Lê Lựu đã sáng tạo nên một

mô hình cốt truyện theo dòng hồi ức của nhân vật trong tác phẩm để tìm hiểu

lý do tại sao bản thân nhân vật lại “nghiện” quần áo tù, tại sao nhân vật lại có được nghề nghiệp lương thiện như bây giờ Cốt truyện ấy xoay quanh những

kí ức khi nhớ lại về gia đình, về những biến cố xảy ra trong cuộc đời của nhân vật chính có tên Phạm Quang Núi Anh đã phải trải qua rất nhiều biến cố trong cuộc đời, đã từng vào tù ra tội không biết bao nhiêu lần để có thể trở thành ông chủ của xưởng mộc với rất nhiều công nhân như hiện tại Theo dòng cảm xúc của nhân vật, Lê Lựu đã để cho chính nhân vật nhớ lại khoảng thời gian diễn ra trong quá khứ gắn liền với những đau thương, mất mát rồi sau đó bắt đầu kể lại những diễn biến đã xảy ra một cách chi tiết để người đọc

có thể đồng cảm với nhân vật Từ đó có thể lý giải được việc nhân vật lại

“nghiện” áo tù đến như vậy

Kết thúc cuốn tiểu thuyết, Lê Lựu đã đưa bạn đọc trở về với hiện tại cùng với những suy tư, chiêm nghiệm của của chính nhân vật Núi Sau tất cả những biến cố đã xảy ra, anh tự nhận ra rằng: “Nếu như người ta biết rằng dưới đáy sông Lấp vẫn còn có hai dòng nước chảy ra của sông Cấm Sự lên, xuống của con nước, sự rào rạt của sóng vỗ cũng từ đáy sông mà tạo nên Nếu người ta biết biết là lấp sông vẫn còn nước chảy, còn sóng vỗ, thì hàng trăm năm trước người ta lấp sông làm gì?” [8, tr.302] Đây cũng chính là dụng ý của tác giả muốn gửi đến người đọc, đó là trong cuộc sống, có những điều họ

cứ nghĩ nó là sự thật, nhưng đến cuối đời, họ vẫn không thể chấp nhận được

sự thật, không thể ngờ rằng giọt máu ruột thịt mà lâu nay họ đã từng đoạn tuyệt, đã từng dứt bỏ lại là người có tấm lòng vị tha, bao dung đến vậy Sự quan tâm, chăm sóc từ những người xa lạ mà bản thân họ nhận được trong lúc

ốm đau bệnh tật lại chính là từ người mà họ đã từng nhẫn tâm đoạn tuyệt

Như vậy, có thể nhận thấy trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông, Lê Lựu

đã tạo dựng được một mô hình cốt truyện mới lạ, hấp dẫn dựa vào những sự kiện diễn ra bên trong thế giới nội tâm của nhân vật, được nhân vật nhớ và kể

lại một cách chi tiết, sinh động, từ đó thu hút được số lượng đông đảo độc giả quan tâm, chú ý Mô hình cốt truyện theo dòng hồi tưởng của nhân vật trong cuốn tiểu thuyết không chỉ làm nổi bật tính cách của nhân vật mà phần nào còn tạo nên được phong cách đặc biệt đối với tác giả, người được coi là “tiền trạm” cho văn học thời kì đổi mới

2.1.2 Cách tổ chức, sắp xếp các sự kiện

Với việc xây dựng cốt truyện theo dòng hồi tưởng của nhân vật, nhà văn đã khắc họa một cách rõ nét sự thay đổi giữa quá khứ và hiện tại của

nhân vật theo chiều hướng tích cực Cốt truyện trong tiểu thuyết Sóng ở đáy

sông được Lê Lựu xây dựng bằng một hệ thống các chi tiết, sự kiện được tổ

chức và sắp xếp một cách hợp lý, sinh động Nó không chỉ xuất hiện ngay trên bề mặt câu chữ mà còn ẩn sâu trong mạch ngầm của tác phẩm, giống như tảng băng chìm ở dưới đáy, đòi hỏi người đọc phải tự mình vận dụng hiểu biết và kinh nghiệm để khám phá được thông điệp mà tác giả gửi gắm Nhờ cách tổ chức ấy mà hình tượng nhân vật được hiện lên cụ thể và hấp dẫn hơn

Trong Sóng ở đáy sông, Lê Lựu không xây dựng cốt truyện theo trật tự

thời gian nhất định như nhiều tác giả khác mà thay vào đó, cốt truyện trong tiểu thuyết này được ông sáng tạo theo dòng kí ức của nhân vật Tức là ông để cho chính bản thân nhân vật nhớ lại và kể lại cuộc đời của mình từ hiện tại ngược

về quá khứ Chính vì vậy, ở những dòng đầu của cuốn tiểu thuyết, Lê Lựu đã

để cho nhân vật chính nhắc đến cuộc sống ở hiện tại: “Bây giờ hắn đã là một ông chủ Ông chủ nghề mộc của 33 người hoặc đang ở tù, hặc sắp hết hạn, hoặc

là con cháu của bạn tù Ông chủ đã được tự do nhưng vẫn mặc áo tù ” [8, tr.1]

Để hiểu tại sao ông chủ xưởng mộc ấy lại “nghiện” áo tù đến như vậy thì tác giả đã để Núi đi theo dòng hồi ức, nhớ lại và kể lại tất cả Núi nhớ lại quá khứ đã từng sống trong một gia đình tuy bên ngoài bề thế nhưng bên trong lại có sự phân chia rõ ràng giữa tầng một với tầng hai, giữa các con

“loại một” với các con “loại hai” Vì chiến tranh nổ ra nên Núi và ba đứa em phải đưa nhau đi sơ tán sang nhà cậu mợ ở Kinh Môn Tại đây, Núi đã gặp tình yêu đầu tiên trong cuộc đời với Hiền nhưng hai người lại không đến

được với nhau bởi vì tục lệ lạc hậu của làng tồn tại từ bao đời Vì thế, Hiền

và đứa con trong bụng phải bỏ xứ ra đi Khi còn đang dày vò bản thân trong đau khổ của tình yêu thì Núi lại nhận thêm nỗi đau mất đi người mẹ mà mấy anh em hết mực yêu thương, kính trọng Sau khi mẹ mất, người cha lại tàn nhẫn cắt bớt đi 16 cân gạo khiến tất cả gánh nặng đều đè lên vai của người anh đang còn đi học.Vì thế, Núi quyết định nói dối mọi người là đi học xa nhà nhưng thực chất anh đã xin thôi học và đi làm bốc vác ở ga tàu kiếm thêm tiền nuôi các em ăn học Trong thời gian làm công việc ấy, Núi đã bị hiểu lầm và bị bắt giam tại đồn công an sau đó chờ người nhà đến xác nhận Khi người cha được gọi đến, ông đã thẳng thừng rũ bỏ trách nhiệm của một bậc làm cha, dửng dưng viết giấy từ con ngay tại phòng chỉ vì anh nói dối ông và bỏ học đi làm

Chính sự kiện được coi là bước ngoặt ấy đã làm cho Núi lâm vào con đường ăn trộm ăn cắp Trong lúc mong muốn có được một gia đình nhỏ và một công việc làm ăn tử tế thì Núi gặp một người phụ nữ giang hồ tên Mai, hai người về sống với nhau như vợ chồng Nhưng cuộc sống như vợ chồng ấy chỉ được một thời gian ngắn thì Mai bỏ anh đi cùng người đàn ông khác Trong lúc ấy anh lại gặp được cô bạn ngày xưa của Hiền tên là Hồng ở chợ,

và vì thương cho cảnh của Núi nên Hồng ở lại giúp đỡ, chăm sóc và cùng anh làm ăn buôn bán Cuộc sống đang yên ấm hạnh phúc thì Mai quay về đem theo đứa con, cùng hai đứa giang hồ làm nhục Hồng trước mọi người Vì sự thờ ơ, không bênh vực của Núi nên Hồng quyết định bỏ đi, sau đó Mai cũng

đi theo người con trai khác bỏ lại đứa con mới được hơn một tháng tuổi cho anh Để có tiền nuôi con, Núi tiếp tục quay lại con đường trộm cắp, móc túi

để rồi bị bắt và nhận mức án 64 tháng tù giam Khi ở tù, anh phải xa con, lại

lo lắng không biết con sống như thế nào nên anh đã cố gắng tu dưỡng bản thân, cố học lấy một nghề gì đó lương thiện để khi ra tù có thể tự tay chăm sóc con bằng chính đồng tiền do công sức mình làm nên Khi được mọi người trong trại giam nhiệt tình giúp đỡ và nhất là khi Hiền cùng người con trai bao năm thất lạc đến thăm, anh lại có thêm động lực để cố gắng nhiều hơn nữa Cuối cùng, bằng sự tất cả sự nỗ lực của bản thân, anh đã trở thành ông chủ xưởng sản xuất đồ gỗ cùng với hai đứa con một trai, một gái Còn cha anh sau

khi biết được đứa bé đã chăm sóc lúc ông bị liệt chính là con của anh nên đã quá sốc dẫn đến cái chết đột ngột

Ngoài những sự kiện xuất hiện ngay trên bề mặt tác phẩm đã được liệt

kê ở trên thì Sóng ở đáy sông còn ẩn chứa những ý nghĩa sâu sắc giống như

phần chìm của tảng băng đòi hỏi độc giả tự mình đi tìm hiểu khám phá, chiêm nghiệm Đây chính là dụng ý nghệ thuật mang tính hàm ẩn mà Lê Lựu muốn gửi gắm thông qua tác phẩm Từ xưa đến nay, người Việt luôn đặt chữ hiếu lên hàng đầu, hiếu nghĩa với người sinh thành và dưỡng dục Cho dù người sinh thành mà không dưỡng dục thì vẫn phải biết ơn và kính trọng Trong tiểu

thuyết Sóng ở đáy sông, người cha vô trách nhiệm đã thẳng thừng đoạn tuyệt,

cắt đứt mọi quan hệ huyết thống với người con, nhưng người con ấy vẫn luôn biết ơn, kính trọng, chăm sóc, đối xử tử tế với người cha Dù cho người cha có đối xử tệ bạc, vô trách nhiệm bao nhiêu thì sự oán trách có lúc dâng cao thành hận thù trong đứa con cũng không thể chiến thắng được chữ hiếu đang thôi thúc trong lòng người con ấy Từ đó người con đã tha thứ cho sự tàn nhẫn của người cha từng đẩy mình vào bước đường cùng Như vậy, dù con người trong gia đình có đoạn tuyệt, có cắt đứt tình máu mủ ruột già nhưng dòng máu huyết thống vẫn không thể chối bỏ Tuy lời nói và hành động khiến người thân tổn thương, đau khổ nhưng với lòng vị tha, cao thượng, họ vẫn quyết định tha thứ

và dành những điều tốt đẹp nhất cho người từng nhẫn tâm tước đi cuộc sống lương thiện vốn có của họ

Thông điệp có tính nhân văn mà Lê Lựu muốn gửi gắm chính là cuộc sống của con người dù có bị người khác vùi dập nhưng nếu có niềm tin, có nghị lực vượt lên mọi hoàn cảnh thì con người vẫn có được cuộc sống tốt đẹp hơn Lê Lựu cũng mong muốn rằng con người sống với nhau phải có tình, có nghĩa, sống có nghĩa cử, có nhân tâm Nếu như mỗi người làm được điều ấy thì cuộc đời sẽ trở nên tươi sáng và hạnh phúc hơn

Như vậy các sự kiện nêu trên đã góp phần không nhỏ vào việc phát

triển cốt truyện Mỗi chi tiết, sự kiện trong Sóng ở đáy sông đều được Lê Lựu

xây dựng với ý đồ nghệ thuật riêng, nó không chỉ góp phần vào việc giải thích hay làm chức năng báo hiệu cho những sự việc, biến cố sẽ xảy ra tiếp theo mà còn góp phần đắc lực vào việc khắc họa một cách rõ nét tính cách nhân vật

Với việc xây dựng cốt truyện theo dòng kí ức của nhân vật, Lê Lựu không chỉ tái hiện và phản ánh đời sống, xây dựng tính cách nhân vật mà còn

lý giải một cách chân thực những vấn đề có tính chất phức tạp trong cuộc sống của con người và xã hội thời kì đổi mới Như vậy, việc sáng tạo mô hình

cốt truyện trong Sóng ở đáy sông một cách chân thực, hấp dẫn đã giúp Lê Lựu

tạo ra thế giới nghệ thuật phong phú, mới lạ và qua đây cũng khẳng định được tài năng của Lê Lựu trong nền văn học đương đại

2.2 Nhân vật trong tiểu thuyết Sóng ở đáy sông

Sóng ở đáy sông là cuốn tiểu thuyết khi ra đời đã nhận được sự quan

tâm của đông đảo độc giả trên cả nước Trong đó, nhân vật của tiểu thuyết này vô cùng phong phú, hấp dẫn Vì vậy, với phạm vi của khóa luận, chúng tôi xin đi vào nghiên cứu kĩ lưỡng một số kiểu nhân vật điển hình trong cuốn tiểu thuyết để có thể hiểu sâu hơn về thế giới nghệ thuật trong tác phẩm của

tác giả Lê Lựu Trong Sóng ở đáy sông, chúng tôi làm rõ một số kiểu nhân vật

như: nhân vật bi kịch, nhân vật tha hóa và nhân vật lưỡng hóa

2.2.1 Nhân vật bi kịch

Nhân vật bi kịch là kiểu nhân vật khi gặp phải những mâu thuẫn gay gắt dẫn tới xung đột nhưng lại không có khả năng để giải quyết những mâu thuẫn xung đột ấy Kiểu nhân vật bi kịch đã xuất hiện rất nhiều trong các tác phẩm trước và sau năm 1975 Trong đó, kiểu nhân vật này cũng được Lê Lựu sáng

tạo trong Sóng ở đáy sông Cuốn tiểu thuyết đã phản ánh rõ nét bi kịch do hoàn

cảnh gây nên và bi kịch do chính bản thân mình tạo ra qua nhân vật chính có tên Phạm Quang Núi

Hoàn cảnh xã hội đã đẩy Núi từ một người hiền lành, lương thiện trở thành một kẻ trộm cắp chuyên nghiệp, phải ra tù vào tội nhiều lần Từng là một đứa trẻ thông minh lại ngoan ngoãn, nhưng do hoàn cảnh lúc bấy giờ nên Núi phải nhận lấy tấm bi kịch đau đớn Vào một buổi sáng đầu năm

1966, chiến tranh bắt đầu nổ ra, toàn Hải Phòng có lệnh báo phải sơ tán khẩn cấp, vì vậy gia đình Núi cũng bị chia làm ba nơi để đi sơ tán Núi cùng ba đứa em là Sông, Biển, Cả về nhà cậu Uyên ở bên ngoại thuộc huyện Kinh Môn để tạm trú một thời gian Tuy mới chỉ là một thanh niên mười sáu tuổi

nhưng Núi đã tỏ ra là một người trưởng thành Anh vừa phải lo việc giặt giũ, chăm sóc, nuôi dạy các em, lại vừa phải làm việc và đi học Tuy vất vả, khó khăn nhưng Núi không ngừng cố gắng phấn đấu vươn lên Anh là một học sinh giỏi nhất nhì trường huyện, được hàng xóm láng giềng cùng thầy cô và bạn bè quý mến Thế nhưng, những biến cố cứ liên tục kéo đến gây nên bi kịch đầy đau đớn trong cuộc đời người con trai gốc Hải Phòng ấy Vì sự buông thả, đi quá giới hạn trong tình yêu đầu đời với Hiền - người con gái xinh đẹp của làng nên đã tạo ra giọt máu giữa hai người Tuy vậy, những hủ tục phong kiến lạc hậu từ bao đời vẫn còn tồn tại của làng đã ngăn cản tình yêu giữa hai người, không cho phép anh lấy Hiền bởi vì hai người có họ hàng cách nhau “tám đời” và anh phải gọi Hiền bằng “cô” Vì không thể chịu được tai tiếng nên Hiền đành phải bỏ quê đi đến nơi khác sinh sống Khi biến cố này chưa qua thì biến cố khác lại bắt đầu ập đến trong cuộc đời Núi Sự ra đi đột ngột của người mẹ đã làm cho mấy anh em Núi khóc cạn nước mắt vì xót thương Sau khi mẹ mất, người cha lại tàn nhẫn thông báo

sẽ cắt bớt khoản lương thực của bốn anh em cho nên Núi vì thương ba đứa

em không được ăn uống đầy đủ nên đành phải nói dối mọi người để đi làm cửu vạn ở ga tàu kiếm thêm tiền để đong gạo và đóng học cho các em Giá như mẹ anh vẫn còn sống, giá như cha anh không nhẫn tâm đến như vậy thì

có lẽ cuộc đời anh là những ngày tháng tươi đẹp chứ không rơi vào bi kịch như bây giờ Người cha ấy là nguyên nhân chính đẩy con trai mình đến bước đường cùng để rồi cứ thế rơi vào vòng xoáy ngục tù Khi biết anh nói dối để

đi làm, sau đó bị tạm giam tại đồn công an, người cha đã thẳng thừng từ mặt anh và viết đơn từ bỏ con trước sự ngỡ ngàng của anh công an huyện Chỉ vì

lý do bỏ học mà người cha lại có thể nhẫn tâm đưa ra quyết định từ bỏ đứa con mà không hề tỏ ra đau đớn xót xa Tuy từ nhỏ, ông đã đối xử lạnh nhạt với anh nhưng anh không ngờ ông lại có một trái tim sắt đá tới mức có thể rũ

bỏ hoàn toàn mọi trách nhiệm của bậc làm cha như vậy Sự tàn nhẫn của người cha vô trách nhiệm đã phần nào đẩy anh “sa chân lỡ bước” vào con đường của một kẻ lưu manh, trộm cắp để rồi trở thành một người mà thời gian khi ở nhà còn ít hơn ở tù