Nghệ thuật chơi chữ trong thơ hồ xuân hương

Ngoài ra việc thực hiện nghiên cứu này còn giúp tôi giảng dạy thơ Hồ Xuân Hương tốt hơn trong công việc giáo dục sau này và từ đó, giúp học sinh cảm nhận một cách sâu sắc hơn về màu sắc

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

HÀ NỘI, 201 9

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Người hướng dẫn khoa học:

TS Nguyễn Văn Thạo

HÀ NỘI, 201 9

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình triển khai làm khóa luận, chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ của thầy cô khoa Ngữ Văn, các thầy cô trong tổ bộ môn Ngôn Ngữ, đặc biệt là TS Nguyễn Văn Thạo, giảng viên trực tiếp hướng dẫn Nhân khóa luận được hoàn thành, chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến thầy cô và các bạn

Vì thời gian có hạn và cũng là lần đầu tiên làm quen với việc nghiên cứu khoa học, chắc chắn khóa luận còn nhiều hạn chế Chúng tôi mong nhận được sự đóng góp của thầy cô và các bạn để khóa luận được cải thiện hơn

Hà Nội, ngày 16 tháng 5 năm 2019

Sinh viên

Phạm Thanh Quỳnh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Khóa luận tốt nghiệp: Nghệ thuật chơi chữ trong thơ Hồ Xuân Hương là kết quả nghiên cứu của bản thân, có sự tham khảo và kế thừa ý kiến

của những người đi trước dưới sự giúp đỡ khoa học của giáo viên hướng dẫn Những phần sử dụng tài liệu tham khảo, các số liệu kết quả trình bày trong khóa luận là hoàn toàn trung thực, nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà Nội, ngày 16 tháng 5 năm 2019

Sinh viên

Phạm Thanh Quỳnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 3

6 Bố cục của khóa luận 3

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 4

1.1 Lịch sử nghiên cứu 4

1.2 Cơ sở lý thuyết 5

1.2.1 Chơi chữ 5

1.2.2 Khái quát về từ xét về mặt cấu tạo trong tiếng Việt 6

1.2.3 Cụm từ cố định 9

1.2.4 Các quan hệ ngữ nghĩa của từ 11

1.3 Vài nét về cuộc đời và thơ Hồ Xuân Hương 16

CHƯƠNG 2 CÁCH CHƠI CHỮ TRONG THƠ HỒ XUÂN HƯƠNG 20

2.1 Dùng từ láy 20

2.2 Dùng thành ngữ, tục ngữ 27

2.2.1 Dùng nguyên trạng 27

2.2.2 Dùng không nguyên trạng 29

2.3 Dùng điển cố, điển tích 31

2.4 Dùng khẩu ngữ 33

2.5 Dùng trường nghĩa và các quan hệ trong trường nghĩa 36

2.5.1 Dùng trường nghĩa 36

2.5.2 Các quan hệ trong trường nghĩa 37

2.6 Một số cách dùng khác 41

2.6.1 Kết hợp từ bất thường 41

2.6.2 Nói lái 45

2.7 Phân tích trường hợp cách chơi chữ trong một số bài thơ 47

KẾT LUẬN 55 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Đọc thơ Hồ Xuân Hương ta cảm thấy sự độc đáo – thơ bà “là một hiện tượng lạ của nền văn học Việt Nam” Một con người “độc đáo cả về tính cách lẫn thơ văn", sự độc đáo, khác biệt ấy không có nhà thơ nữ nào sánh bằng Với cá tính ấy, thơ Hồ Xuân Hương không tĩnh lặng, êm ả nó luôn sống động, góc cạnh Điều đó, tạo nên sự đặc biệt và độc giả yêu mến thơ bà là vì thế

Nghiên cứu ngôn ngữ trong thơ Hồ Xuân Hương nhằm truyền đạt tới học sinh cái hay cái đẹp từ sản phẩm ngôn ngữ từ đó giáo dục nhân cách cho học sinh Muốn làm được điều đó thì người giáo viên phải nắm chắc, sử dụng tốt tiếng Việt, đồng thời hiểu sâu sắc tác phẩm văn chương Ngoài ra việc thực hiện nghiên cứu này còn giúp tôi giảng dạy thơ Hồ Xuân Hương tốt hơn trong công việc giáo dục sau này và từ đó, giúp học sinh cảm nhận một cách sâu sắc hơn về màu sắc trong thơ của nữ sĩ

Cho đến nay, có rất ít công trình nghiên cứu về cách chơi chữ trong thơ

Hồ Xuân Hương Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn “Nghệ thuật chơi chữ trong thơ Hồ Xuân Hương” để nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích đã nói ở trên, đề tài thực hiện một số nhiệm vụ sau: Tập hợp những vấn đề lý luận có liên quan đến đề tài

Thống kê, phân loại đặc điểm ngôn ngữ trong thơ Hồ Xuân Hương Phân tích, xem xét những chức năng và hiệu quả sử dụng các đặc điểm ngôn ngữ thông qua các tác phẩm thơ Hồ Xuân Hương Từ đó, rút ra những nhận định có tính tổng kết

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là nghệ thuật chơi chữ trong thơ Nôm truyền tụng của Hồ Xuân Hương

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ trong thơ Nôm

truyền tụng của Hồ Xuân Hương trong tập thơ: “Hồ Xuân Hương thơ và đời,

do nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 2016”

3

4 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp miêu tả

- Phương pháp phân tích diễn ngôn

- Thủ pháp thống kê, phân loại

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

5.1 Ý nghĩa lý luận

Tập hợp những vấn đề lý luận có liên quan đến đặc điểm ngôn ngữ Củng cố những kiến thức các cách chơi chữ trong tiếng Việt nói chung và trong thơ Hồ Xuân Hương nói riêng

5.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể được sử dụng như một tài liệu tham khảo cho việc học tập, nghiên cứu hay giảng dạy tiếng Việt trong nhà trường Nghiên cứu còn góp phần khẳng định hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng đặc điểm ngôn ngữ trong thơ Nôm truyền tụng của nữ sĩ Hồ Xuân Hương

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khóa luận gồm hai chương: Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 2 Cách chơi chữ trong thơ Hồ Xuân Hương

4

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Lịch sử nghiên cứu

Trong đời sống của con người, ngôn ngữ có tầm quan trọng đặc biệt, chính vì vậy, nó đã được con người chú ý và nghiên cứu từ lâu Từ thời xa xưa, vấn đề nghiên cứu ngôn ngữ đã được chú trọng

Lê Hoài Nam trong bài viết "Hồ Xuân Hương" in trong cuốn “Nghĩ về thơ Hồ Xuân Hương”, Nhà xuất bản Giáo dục (1998) đã nhận xét: "Xuân Hương có vốn ngôn ngữ rất phong phú, rất chính xác, nhưng đồng thời cũng rất độc đáo Điều đó không phải chỉ chứng tỏ Hồ Xuân Hương nắm vững ngôn ngữ của dân tộc, mà còn biểu hiện cá tính mạnh mẽ của Xuân Hương

Có những tiếng như : hỏm hòm hom, trơ toen hoẻn, chín mõm mòm, đỏ lòm lom, sáng banh, trưa trật phải là người có bản lĩnh vững vàng như Xuân Hương mới có thể đưa vào văn học, nhất là vào thi ca được Nói chung thì ngôn ngữ của Xuân Hương có một sức biểu hiện rất mạnh, bao giờ cũng xúc tích, hình ảnh sinh động, nói như ngày xưa thì mỗi một tiếng là đắc một tiếng" [20,tr 172]

Nguyễn Đăng Na trong "Thơ Hồ Xuân Hương với văn học dân gian" in trong cuốn “Hồ Xuân Hương về tác gia và tác phẩm”, Nhà xuất bản Giáo dục (2003) đã nhận xét: "Chủ nghĩa nhân đạo thù địch với chủ nghĩa cấm dục tôn giáo, thù địch với thói đạo đức giả đã khiến Xuân Hương đưa những cảm hứng dân gian không được giai cấp thống trị thừa nhận vào thơ chính thức

Đó cũng là nét riêng của Hồ Xuân Hương, bà tiếp tục tiếng cười dân gian một cách thành công Tuy nhiên văn học dân gian không phải là nguồn duy nhất tạo nên Hồ Xuân Hương" [19, tr.363]

Đỗ Lai Thúy trong bài viết "Đi tìm phong cách thơ Hồ Xuân Hương" in trong cuốn “Hồ Xuân Hương”, Nxb Văn Nghệ TP HCM (1997) đã nhận xét

5

như sau: " Thơ Hồ Xuân Hương có một kiến trúc ngôn từ khác lạ, một ngôn ngữ khác lại Đọc thơ bà hoặc bằng sự mẫn cảm, hoặc bằng phương pháp thống kê, có thể chia ra những nét đặc biệt trong cách sử dụng ngôn từ "[ 26,tr 90]

Qua các công trình nghiên cứu trên đây, chúng ta thấy việc sử dụng ngôn ngữ trong thơ Hồ Xuân Hương rất được quan tâm nghiên cứu Tuy

nhiên các công trình nghiên cứu chỉ dừng lại ở những nhận xét khái quát, vì

vậy, trên cơ sở những tiền đề ấy, chúng tôi đi sâu nghiên cứu đề tài này Hi vọng, kết quả nghiên cứu của chúng tôi được góp thêm một tiếng nói trong việc khẳng định tài năng và phong cách nghệ thuật của thi sĩ Hồ Xuân Hương

1.2 Cơ sở lý thuyết

1.2.1 Chơi chữ

Theo Từ điển tiếng Việt: “Chơi chữ là lợi dụng các hiện tượng đồng âm,

đa nghĩa… trong ngôn ngữ nhằm gây một tác dụng nhất định (như bóng gió, châm biếm, hài hước…) trong lời nói”

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Chơi chữ còn gọi là “lộng ngữ”, là

“Một biện pháp tu từ có đặc điểm: người sáng tác sử dụng những chỗ giống nhau về ngữ âm, ngữ nghĩa, văn tự, văn cảnh để tạo ra sự bất ngờ thú vị trong cách hiểu, trong dòng liên tưởng của người đọc, người nghe” Các hình thức của lộng ngữ rất phong phú, trong đó có: nói lái, dùng từ đồng âm hoặc gần

âm, dùng từ đồng nghĩa, tách một từ thành các từ khác nhau…”

Ở cả ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết, chơi chữ là biện pháp sử dụng ngôn ngữ độc đáo của dân tộc Việt Người Việt tận dụng triệt để các điều kiện

âm thanh, chữ viết, các hiện tượng đồng âm, đồng nghĩa…để chơi chữ theo nhiều kiểu cách nhau Điều đó thể hiện sự thông minh, sáng tạo của người

6

Việt mặt khác cho thấy sự độc đáo của tiếng Việt trong hoạt động hành chức

đa dạng của mình

1.2.2 Khái quát về từ xét về mặt cấu tạo trong tiếng Việt

Theo Đỗ Hữu Châu: “Từ tiếng Việt là một hoặc một số âm tiết cố định, bất biến, mang những đặc điểm ngữ pháp nhất định, nằm trong những kiểu cấu tạo nhất định, tất cả ứng với kiểu nghĩa nhất định, lớn nhất trong tiếng Việt và nhỏ nhất để tạo câu”

Cùng với đặc điểm ngữ pháp, đặc điểm cấu tạo là một thành phần hình thức góp phần xác định từ và xác định nghĩa của từ Nhận thức tư cách từ và đặc điểm cấu tạo của một tổ âm thanh:

- Nhận thức xem tổ hợp âm thanh đó đã đủ tư cách là từ hay chưa, hay

nó chỉ là một yếu tố cấu tạo từ, hay chỉ là một tổ hợp của hai hay ba từ

- Nếu đã là từ thì nó do những yếu tố nào tạo nên và được tạo ra theo phương thức nào

Xét về cấu tạo, có thể phân loại từ tiếng Việt thành từ đơn và từ phức Dựa vào phương thức cấu tạo từ, từ phức được chia thành từ ghép và từ láy

* Từ đơn

Từ đơn là từ được tạo thành từ phương thức từ hóa hình vị Căn cứ vào

số lượng âm tiết trong từ đơn để chia từ đơn thành hai loại Xét về mặt ý nghĩa: mỗi từ đơn mang nghĩa nhất định, riêng rẽ không lập thành một hệ thống ngữ nghĩa như từ láy và từ ghép Do vậy, phải nhớ nghĩa của từng từ riêng rẽ

7

Đại bộ phận các từ đơn thuần Việt hay từ đã Việt hóa là từ đơn một âm tiết Các từ đơn một âm tiết tuy có số lượng không lớn song nó những đặc trưng ngữ nghĩa chủ yếu của từ vựng tiếng Việt

* Từ ghép

Từ ghép là từ được tạo ra bằng cách ghép hai hoặc một số hình vị tách biệt, riêng rẽ và độc lập đối với nhau theo những quy tắc ngữ pháp, ngữ nghĩa nhất định

a Từ ghép phân nghĩa: Những từ ghép này chiếm đại bộ phận những từ ghép trước đây được gọi là từ ghép chính phụ.Từ ghép phân nghĩa là những từ ghép được cấu tạo từ hai hình vị theo quan hệ chính phụ, trong đó có một hình

vị chỉ loại lớn và một hình vị có tác dụng phân hóa loại lớn đó thành những loại nhỏ hơn cùng loại nhưng độc lập đối với nhau và đôc lập với loại lớn

Các từ ghép phân nghĩa gồm những kiểu nhỏ:

- Các từ ghép phân nghĩa một chiều là những từ ghép chỉ có một hình

vị loại lớn

Ví dụ: Xe đạp, xe ô tô, cá chép, cá rô phi,…

- Các từ ghép phân nghĩa hai chiều là những từ ghép mà cả hai hình vị vừa có tính chất hình vị chỉ loại lớn vừa có tính chất phân nghĩa Căn cứ vào mỗi hình vị, các nhà nghiên cứu lập được những hệ thống nhỏ khác nhau

Ví dụ: Nhà văn, nhà báo, nhà làm phim, nhà khoa học, nhà nghiên cứu…

b Từ ghép hợp nghĩa: là những từ ghép do hai hình vị tạo nên, trong đó không có hình vị nào là hình vị chỉ loại lớn, không có hình vị nào là hình vị phân nghĩa Hai hình vị kết hợp với nhau để tạo nên một từ ghép hợp nghĩa

Ví dụ: ếch nhái, hổ báo, đi lại, giảng dạy,…

- Từ ghép hợp nghĩa chuyên chỉ loại

Ví dụ: phố phường, chết chóc, viết lách,…

- Từ ghép hợp nghĩa bao gộp

Ví dụ: điện nước, thầy trò, vợ chồng, lắp đặt,…

c Từ ghép biệt lập: các từ ghép biệt lập mặc dù vẫn hình thành trên quan hệ cú pháp chính phụ hay đẳng lập, song tính hệ thống của chúng không

có Mỗi từ là một trường hợp riêng rẽ, không có những hình vị chỉ loại lớn chung với các từ khác, không phải là một loại nhỏ, một loại lớn

* Từ láy

Từ láy là những từ được lặp lại hoàn toàn hay bộ phận hình thức ngữ

âm của hình vị gốc với thanh điệu giữ nguyên hay biến đổi theo quy tắc biến thanh (âm vực: cao và thấp; luật bằng trắc)

a Láy toàn bộ

- Láy toàn bộ, thanh điệu giữ nguyên, phụ âm cuối giữ nguyên

Ví dụ: đêm đêm, xinh xinh, xanh xanh,…

- Láy toàn bộ , thanh điệu biến đổi theo hai nhóm, phụ âm cuối biến đổi theo nguyên tắc:

Ví dụ: đo đỏ, thăm thẳm, tôn tốt,…

9

b Từ láy âm

- Các từ láy âm hình vị cơ sở ở trước gồm nhiều kiểu nhỏ hơn các từ láy âm có hình vị cơ sở ở sau

Ví dụ: não nề, gân guốc, hơi hướng, tỉa tót,…

- Các từ láy âm hình vị cơ sở ở sau thường có vần của hình vị láy:

Ví dụ: tấm tức, xôn xao, lung lay,…

Cụm từ cố định là đơn vị do một số từ hợp lại, tồn tại với tư cách một đơn vị có sẵn như từ, có thành tố cấu tạo và ngữ nghĩa cũng ổn định như từ

Do sự cố định hóa, do tính chặt chẽ mà các cụm từ cố định ít hay nhiều đều có tính thành ngữ Trong các ngữ cố định, có nhiều ngữ có hình thức cấu tạo như: “chuột sa chĩnh gạo”, “ đũa mốc chòi mâm son”, “chó ngáp phải ruồi”, “chim sa cá lặn”,

Cụm từ cố định có tính chất chặt, cố định không có nghĩa là chúng không biến đổi trong câu văn cụ thể Vì vậy, sự biến đổi của các ngữ cố định

đa dạng hơn, “tự do” hơn các biến thể của từ phức

Cụm từ cố định là một loại phương tiện, một loại biện pháp mà bất cứ ngôn ngữ nào cũng có nhằm khắc phụ một phần nào đó tính có hạn của các

- Chạy long tóc gáy

Cụm từ cố định mà thành phần trung tâm là một từ, nhưng từ trung tâm không nằm sẵn trong ngữ phải được suy ra từ các từ trong ngữ thì cũng “đồng nghĩa nhưng không hiển nhiên với một từ có sẵn.”

Ví dụ: Đồng nghĩa với “Quyết liệt”:

- Một sống một chết

- Không đội trời chung

b Những cụm từ cố định mà thành phần trung tâm được suy ra không phải

là một từ mà là một cụm từ thì không “đồng nghĩa với một từ sẵn có nào cả”

Ví dụ: Dậu đổ bìm leo, còn nước còn tát,

Sự đối chiếu trên cũng góp phần làm rõ những đặc điểm của ngữ cố định về mặt ngữ nghĩa:

- Tính biểu trưng

Trường nghĩa có cấu trúc nghĩa như: tính hệ thống, tính tầng bậc, tính giao thoa, hiện tượng đồng nghĩa, trái nghĩa

- Tính tầng bậc (cấp loại, tôn ti)

- Tính giao thoa

Phân loại trường nghĩa:

- Trường nghĩa biểu vật

Ví dụ: trường nghĩa biểu vật “mắt”

+ Cấu tạo của mắt: mi, mí, lòng đen, con ngươi, giác mạc,…

+ Hình dáng của mắt: tròn, dài, lá răm, mắt lươn, ti hí,…

+ Màu sắc của mắt: đen, nâu, trắng, xanh, huyền,…

12

+ Trạng thái của mắt: tinh, mờ, mù, lòa,…

+ Hoạt động của mắt: mở, nhắm, dương, trợn, nhìn, ngắm,…

- Trường nghĩa biểu niệm

Ví dụ: Trường biểu niệm: (hoạt động của con người) (với lửa) (làm cho

X thay đổi trạng thái), có thể xác lập được các trường nhỏ như:

+ Hoạt động làm chín thức ăn: nấu, nướng, đun, hun, …

+ Hoạt động tạo phát “lửa”: bật, nhen, nhóm, phóng hỏa,

+ Hoạt động giữ (duy trì) “lửa”: gầy, khêu, ủ, vun,…

+ Hoạt động kết thúc “lửa”: dập, tắt, cứu hỏa,…

- Trường nghĩa tuyến tính (trường nghĩa ngang)

Ví dụ: trường tuyến tính của “lửa” là tập hợp tất cả những từ có thể kết

hợp ở trước và sau nó để tạo nên các sản phẩm lời nói: bật lửa đốt lá, lửa

cháy hầm hập, nhóm lửa nấu nước,

- Trường nghĩa liên tưởng

Ví dụ: Mặt trời (sáng, hành tinh, lặn, hoàng hôn, ấm, ban ngày, nắng,

vũ trụ, bình minh, buổi sáng,…)

1.2.4.2 Hiện tượng đồng nghĩa

Từ đồng nghĩa thường được hiểu là những từ có lớp nghĩa giống nhau hay gần giống nhau, nhưng quan niệm này thường bị phê phán về nhiều mặt Thứ nhất, nó không tính tới một cách nghiêm túc hiện tượng nhiều nghĩa của các từ Ngoài các trường hợp một nghĩa, hầu hết các từ nhiều nghĩa chỉ đồng nghĩa với nhau ở một hay vài nghĩa Thứ hai, do không phân biệt nghĩa biểu vật

nhau về nghĩa biểu vật Chết từ chỉ chung cho sự hết sống của cả người và động vật Các từ còn lại chỉ dùng cho con người Từ trần từ dùng cho những lớp người có địa vị xã hội Qua đời dùng cho những người lớn tuổi, đúng tuổi,

già Bỏ mạng nói đến cái chết bất ngờ, chết bất đắc kì tử…

Định nghĩa về từ đồng nghĩa còn bị phê phán ở một phương diện nữa

nó chỉ dựa vào một tiêu chuẩn duy nhất là tiêu chuẩn nghĩa Các nhà nghiên cứu chủ trương: từ đồng nghĩa là những từ thay thế được cho nhau trong những ngôn cảnh giống nhau mà nghĩa chung của ngôn cảnh không thay đổi

về cơ bản Tuy vậy, định nghĩa vẫn không giải quyết được những rắc rối sau: Đầu tiên, có những từ đồng nghĩa thay thế cho nhau được trong ngôn cảnh giống nhau mà nghĩa của ngôn cảnh không thay đổi Nhưng không phải tất

cả các từ đồng nghĩa đều có thể thay thế cho nhau trong cùng một ngôn cảnh Thứ hai, có những từ thay thế được cho nhau không thay đổi về cơ bản song chúng không phải những từ đồng nghĩa

Như vậy, có thể tổng kết những nhận xét về từ đồng nghĩa như sau:

- Để xác định từ đồng nghĩa, phải sử dụng cả hai tiêu chí là nghĩa và ngôn cảnh tách rời

Căn cứ vào mức độ đồng nghĩa có thể phân chia như sau:

- Đồng nghĩa tuyệt đối: là những từ đồng nghĩa về nghĩa biểu niệm, ý nghĩa biểu vật, nghĩa biểu thái, chỉ khác nhau ở phạm vi sử dụng, về kết cấu

- Trường hợp biến thanh hay biến âm

- Từ và các ngữ cố định được cấu tạo với từ đó

- Những biến thể từ vựng của từ tạo ra những hiện tượng đồng nghĩa biểu thái

* Đặc điểm của hiện tượng đồng nghĩa trong tiếng Việt

Nó phải chính xác, gợi hình ảnh, có khả năng bộc lộ tình cảm, tâm trạng của con người Hiện nay, các từ đồng nghĩa mới đang tiếp tục xuất hiện Nó làm cho tiếng Việt phong phú và giàu đẹp hơn

1.2.4.3 Hiện tượng trái nghĩa

Từ trái nghĩa là một “dạng quan hệ giữa các từ trong cùng một trường, cùng tính chất với hiện tượng nhiều nghĩa” Trái nghĩa là hiện tượng xuất hiện khi chúng ta phân hóa trường lớn thành các trường nhỏ đối lập và trái ngược nhau Hiện tượng trái nghĩa là hiện tượng đồng loạt, không chỉ là hiện tượng chỉ giữa hai từ, Hiện tượng trái nghĩa không phải xảy ra đối với toàn bộ ý nghĩa của một từ, mà có tính chất bộ phận, tức là một nghĩa với từ này, một nghĩa kia trái nghĩa với từ khác

* Cấu tạo các đơn vị trái nghĩa

- Dùng những từ theo cấu tạo hoàn toàn khác nhau ( giàu – nghèo; cao – thấp, xinh - đẹp)

- Phương thức láy được dùng để tạo ra hàng loạt từ phức trái nghĩa từ những từ đơn vốn trái nghĩa (may mắn – rủi ro; thẳng thắn – quanh co)

1.2.4.4 Hiện tượng đồng âm

Các đơn vị đồng âm là những đơn vị không có quan hệ đồng nhất và đối lập về ngữ nghĩa với nhau Cũng giống các hiện tượng nhiều nghĩa, đồng nghĩa và trái nghĩa, hiện tượng đồng âm xuất hiện cả trong hệ thống ngôn ngữ,

16

cả trong lời nói Hiện tượng đồng âm trong tiếng Việt xuất hiện nhiều trong những từ một âm tiết

Hiện tượng đồng âm giảm dần khi các hình vị một âm tiết chúng ta tạo

ra các từ phức hai âm tiết trở lên Tạo ra từ phức là cách thức khắc phục hiện tượng đồng âm Từ đồng âm có thể xuất hiện do sự trùng hợp ngẫu nhiên về ngữ âm giữa một số từ Có thể xuất hiện do sự vay mượn , từ vay mượn đồng

âm với những từ đã có trước Những từ đồng âm này nghĩa khác hẳn nhau, rất

dễ phát hiện Điều khó là phân biệt từ đồng âm với từ nhiều nghĩa Có những

từ mà nghĩa chuyển biến đến một mức độ nào đấy thì tách thành hai, ba từ đồng âm Về lí luận không nên tách hẳn hiện tượng đồng âm ra khỏi hiện tượng nhiều nghĩa

1.3 Vài nét về cuộc đời và thơ Hồ Xuân Hương

Hồ Xuân Hương là nhà thơ Nôm nổi tiếng của dân tộc Việt Nam, bà

sống vào khoảng cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX Xuân Hương được mệnh

Nữ sĩ Xuân Hương xuất thân trong một gia đình phong kiến đã suy tàn nhưng vẫn có thời ấu thơ êm đềm ở Cổ Nguyệt đường ven Hồ Tây – chốn phồn hoa đô thị lúc bấy giờ Bà gặp gỡ nhiều với nhân dân lao động nghèo và đặc biệt là những người phụ nữ bị áp bức, bóc lột trong xã hội Xuân Hương

là một người thông minh, có học thức và quan hệ rộng rãi với các nhà văn, nhà thơ lúc bấy giờ Là một phụ nữ tài hoa nhưng trái lại bà có đường tình duyên gặp nhiều trắc trở, bất hạnh Lấy chồng muộn, qua hai đời chồng đều làm lẽ nhưng đều ngắn duyên và không có hạnh phúc

Những tác phẩm của Hồ Xuân Hương không chỉ có giá trị sâu sắc về mặt nội dung mà còn thể hiện phong cách nghệ thuật hết sức độc đáo Thơ Hồ Xuân Hương chán chứa tình yêu gia đình, quê hương, đất nước Tuy nhiên, nét đặc sắc nhất làm nên tên tuổi của Hồ Xuân Hương đó là những bài thơ viết về những người phụ nữ có số phận bất hạnh, chìm nổi, bấp bênh trong xã hội phong kiến Phải chăng viết về cuộc đời họ cũng chính là viết về cuộc đời nhà thơ Thơ Hồ Xuân Hương là sự kết hợp giữa sự hóm hỉnh sâu cay, nỗi đau cuộc đời và sự ngạo nghễ trong tinh thần Đọc thơ của bà, độc giả cảm nhận được sự táo bạo với nhiều thủ pháp nghệ thuật độc đáo và những nét văn

Những sáng tác của Hồ Xuân Hương có những đóng góp to lớn nêu lên vấn đề về quyền sống và phẩm hạnh của người phụ nữ trong xã hội cũ, nói lên tiếng nói chống lại những hủ tục phong kiến lạc hậu Tiếng nói mạnh mẽ và đầy cá tính ấy sẽ mãi vang vọng nhờ giá trị lịch sử và nhân văn của nó

Với lối thơ tự nhiên, giản dị, gần gũi với đời sống hằng ngày phù hợp với quần chúng nhân dân lao động Lời thơ Xuân Hương không cầu kỳ, chau chuốt mà vẫn thướt tha, nhẹ nhàng thổi vào lòng độc giả những cung bậc cảm xúc riêng

Trong ngôn ngữ thơ Hồ Xuân Hương, bên cạnh tiếng cười vui vẻ, sự lạc quan, thách thức, hơn nữa còn cả tiếng thở dài ngậm ngùi, đau xót về thân phận “bảy nổi ba chìm”, của số kiếp hẩm hiu, bạc bẽo của người phụ nữ trong

xã hội bấy giờ Cái “tục” trong thơ Xuân Hương đôi khi là hai mặt, nó vừa phản ánh hiện thực của cuộc đời vừa cái “tục” theo nghĩa phồn thực

Cấu trúc chung của câu thơ Hồ Xuân Hương là những câu ca dao, tục ngữ được đặt tinh tế nên rất tự nhiên, đồng thời sử dụng nhiều hình thức như:

từ láy, chơi chữ, nói lái, đồng nghĩa, đồng âm… một cách nhuần nhuyễn tạo thành một khối chung, thống nhất, mang lại giá trị truyền đạt cao, tạo dấu ấn sâu đậm trong lòng độc giả

19

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, chúng tôi trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu và

cơ sở lý thuyết bao gồm các mục: chơi chữ, khái quát về từ xét về mặt cấu tạo trong tiếng Việt, cụm từ cố định, các quan hệ ngữ nghĩa Các phần được chia thành các mục nhỏ, trình bày những vấn đề lý thuyết về nghệ thuật chơi chữ

Ngoài ra, trong chương 1 chúng tôi cũng trình bày khái quát về thân thế

và sự nghiệp của nữ sĩ Hồ Xuân Hương Đọc thơ Hồ Xuân Hương đọc giả cảm nhận được tài năng và sự độc đáo Một con người “độc đáo” cả về tính cách, con người lẫn thơ văn Điều làm nên sự đặc biệt của bà chúa thơ Nôm chính là đặc trưng ngôn từ, nghệ thuật chơi chữ đặc sắc trong thơ Hồ Xuân Hương Thơ Hồ Xuân Hương luôn giữ vị trí đặc biệt trong lòng người đọc, làm rung động, tạo ấn tượng với biết bao thế hệ, một “chất thơ dung dị” dễ hiểu, dễ nhớ và mang đậm chất liệu dân gian

Đây là cơ sở lý luận để chúng tôi triển khai đề tài này

20

CHƯƠNG 2 CÁCH CHƠI CHỮ TRONG THƠ HỒ XUÂN HƯƠNG

Nghệ thuật chơi chữ của Hồ Xuân Hương qua thơ rất đa dạng, tuy nhiên, trong khuôn khổ của nghiên cứu này, chúng tôi tập trung vào một số cách chơi chữ như: dùng từ đồng nghĩa, trái nghĩa, từ láy, chuyển nghĩa, chuyển trường nghĩa, đảo trật tự cú pháp, kết hợp từ bất thường, sử dụng thành ngữ, tục ngữ nguyên trạng và không nguyên trạng, dùng khẩu ngữ Sau đây là nội dung chi tiết của từng cách chơi chữ của bà

2.1 Dùng từ láy

Đọc thơ Hồ Xuân Hương, ta thấy ngôn ngữ trong thơ bà giản dị gần với lời ăn tiếng nói của nhân dân Trong thơ, phần lớn bà dùng ngôn ngữ bình dân, rất ít sử dụng ngôn ngữ Hán Việt Thơ bà mang đậm yếu tố thuần Việt, gần với ngôn ngữ quần chúng mộc mạc, chất phác, không khoa trương, bóng bẩy Theo Hoàng Văn Hành: “Từ láy là những từ được cấu tạo bằng cách nhân đôi tiếng gốc theo những quy tác nhất định, sao cho quan hệ giữa các tiếng trong từ vừa điệp, vừa đối, hài hòa với nhau về âm và về nghĩa, có giá trị tượng trưng hóa” Sử dụng từ láy được xem như một yếu tố của biện pháp chơi chữ Bởi vì, từ láy tạo ra nghĩa sắc thái hóa nghĩa của hình vị gốc Chính vì thế, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu cách sử dụng từ láy của Hồ Xuân Hương để thấy được nét độc đáo trong phong cách thơ của bà

Để thể hiện hình dáng và trạng thái tính chất sự vật, Hồ Xuân Hương chủ yếu

sử dụng phương diện từ láy Đây là các bộ phận từ láy thể hiện được đặc điểm

sự vật, có giá trị biểu cảm cao Từ láy mà Hồ Xuân Hương dùng thường có sắc thái riêng Nó được sử dụng phổ biến trong dân gian nói chung và đi vào

21

trong thơ của Xuân Hương nói riêng Đưa từ láy vào trong thơ làm giảm đi tính công thức ước lệ, tăng tính biểu cảm, mang đậm tính dân tộc và góp phần thể hiện dấu ấn riêng của tác giả Từ láy trong thơ Hồ Xuân Hương có tác dụng bộc lộ tình cảm, cảm xúc thể hiện, mang đậm cá tính của nữ sĩ Xét ví

dụ trong bài “Đánh đu” chứng minh:

“Bốn cột khen ai khéo khéo trồng, Người thì lên đánh kẻ ngồi trông, Trai co gối hạc khom khom cật Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng

Bốn mảnh quần hồng bay phấp phới, Hai hàng chân ngọc duỗi song song”

Hồ Xuân Hương miêu tả trò chơi đánh đu rất thú vị và khéo léo Đọc

bài thơ, độc giả cảm nhận Xuân Hương miêu tả rất khéo, khiên ta có thể hình dung toàn cảnh và cận cảnh Nào là cách dựng cột đu, cảnh chơi đu, hay cách chơi đu của người xưa đều được nhà thơ gợi tả chi tiết Nữ sĩ sử dụng các từ

láy đôi ám chỉ như: “khéo khéo”, “khom khom”, “ngửa ngửa”, “phới phới”,

“song song” tạo nên dáng vẻ đăng đối, lặp đi lặp lại, trẻ trung sôi động của

một trò chơi dân gian ngày tết không tốn kém, ai ai cũng có thể chơi được… Không chỉ mang lớp nghĩa tả thực, việc sử dụng hàng loạt các cặp từ láy giúp

lớp nghĩa ấy vì cho là nó là thấp kém, là dung tục Không ai đọc thơ dở nhiều lần, nhưng thơ của Xuân Hương đọc đi đọc lại không chán, thỉnh thoảng đọc lại vẫn có sự hứng thú, cảm xúc nguyên vẹn ban đầu Một bài toán, khi có lời giải sẽ không còn sự hấp dẫn, thơ của Xuân Hương giống như những bài toán, mỗi người có một cách giải riêng, và cứ như thế từ đời này qua đời khác, thơ

22

của bà lại có những nét nghĩa mơi được khơi gợi, tạo sự hứng thú, trí tượng tượng của độc giả

Chơi đu có thể chơi một mình, người nam với người nam hoặc người

nữ với người nữ, không nhất thiết phải chơi đôi nam nữ, nhưng một trai một gái chơi mới thực sự dũng cảm, khỏe khoắn Chàng trai nhún chân tạo đà đu thì cô gái đứng đối diện trong tư thế nắm chặt tay, chân duỗi thẳng, đón chờ

độ cao bay bổng Đến nhịp hai, khi độ cao giảm lần này đến lượt cô gái nhún, chàng trai chờ đón Cảnh tượng hiện lên nhịp nhàng, mềm mại, đôi lứa xứng đôi ung dung, nhẹ nhàng Vào ngày xuân, đôi nam nữ bay trên không trung, cùng vui đùa, trò chuyện, đó là một niềm hạnh phúc nhỏ nhoi, tươi đẹp

Thơ Hồ Xuân Hương đọc lên, suy ngẫm, chúng ta thấy nó không chỉ mang một nét nghĩa gốc, bao giờ thơ của bà cũng mang nét nghĩa chuyển Chơi đi có nét nghĩa khác là tính “động giao” Sự chuyển động nhịp nhàng của trò chơi cũng là sự chuyển động lên trên, xuống dưới trong cách giao hợp của con trai và con gái Nó là sự trao đổi, luân chuyển sự giao hòa nam nữ mang nghĩa phồn thực Tả cảnh chơi đu và từng bước chuyển động, gam màu sắc, hòa cùng không khí của mùa xuân mới, hòa quyện cùng trời đất và lòng người

Bài thơi “Đánh đu” gợi lên những hình tượng đặc sắc, với cách dùng từ

đôi nghĩa như “trồng” (chỉ người chồng) Các từ láy đôi ám chỉ như: “khéo

khéo”, “khom khom”, “ngửa ngửa”, “phới phới”, “song song” tạo cho bài

thơ một nét nghĩa khác Đó chính là “biểu tượng của tính phồn thực” trong thơ Hồ Xuân Hương và trong nền “văn hóa tín ngưỡng của dân gian” Tính phồn thực có những khoảng thời gian bị chìm khuất nhưng nó luôn tồn tại không bao giờ bị mất đi Đó là nguồn cảm hứng bất tận của nền thi ca Việt Nam nói riêng và cả nhân loại nói riêng

23

Tài năng của Xuân Hương là bắt được và tả được những điểm gặp gỡ, nét giống nhau của những sự vật, sự việc, giữa cái thanh và cái tục Thơ của Xuân Hương giảng trong nhà trường, hay trên sách vở, vì những lý do tế nhị người ta chỉ nói về cái thanh, nhưng để hiểu sâu sắc, để cười, để thấm thì phải hiểu thêm những nét nghĩa chuyển, lớp nghĩa “tục” Tính phồn thực hiện lên khá rõ nét, đó là tín ngưỡng dân gian của dân tộc Việt Đọc những vần thơ này, ai cũng thấy khát khao của nhân vật trữ tình về một tình yêu thể xác Nhu cầu về cuộc sống bản năng là một nhu cầu chân chính về con người Mặc nỗi,

xã hội phong kiến phủ nhận nó, cho nên con người mới có phản ứng lại Hồ Xuân Hương miêu tả chân thực cái thứ bản năng ấy, nhưng khi đọc thơ bà độc giả lại cảm thấy không hề tục tĩu trái lại rất thú vị và thông minh

Trong những sáng tác của Hồ Xuân Hương nói chung và trong bài thơ

“Đánh đu” nói riêng có một cái gì đó “lạ” nội dung thơ muốn nói đến cái này đồng thời lại muốn nói đến một hàm nghĩa khác nói đến chuyện riêng trong buồng kín của vợ chồng Hai lớp nghĩa trong thơ của bà không phải là tình

cờ mà là một dụng ý nghệ thuật Hồ Xuân Hương là một nhà thơ sắc sảo, tài hoa nhưng ngang trái bà luôn bị chèn ép về mọi phương diện: tinh thần, tình cảm, cuộc sống bản năng… điều đó làm cho bà vừa phẫn nộ, vừa khao khát một điều gì đó cháy bỏng Lễ giáo phong kiến và tập tục hang nghìn đời trói buộc, dần dần họ quen với sự chịu đựng, nhẫn nhục, không còn dám ý thức về khao khát chính đáng ấy Đọc câu thơ trong bài “Đánh đu”:

“Trai co gối hạc khom khom cật Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng

Bốn mảnh quần hồng bay phấp phới, Hai hàng chân ngọc duỗi song song”

24

độc giả thấy cái khát khao của nhà thơ về một tình yêu vật chất, tình yêu thể xác của con người Nhu cầu sinh lý là nhu cầu tất yếu nhưng xã hội phong kiến không chấp nhận nó, nghệ thuật quyết định chủ yếu không phải ở đề tài,

mà ở những gì nó đem lại Hồ Xuân Hương nói nhiều đến dục vọng thể xác, nhưng cách bà thể hiện lại rất lành mạnh , khỏe khoắn, đưa vào trong thơ một cách tự nhiên Tác phẩm của Xuân Hương là nghệ thuật chân chính nên không thể so sánh với những sáng tác khiêu dâm

Có thể xem thêm một vài cách dùng từ láy khác của Xuân Hương:

“Cửa hàng con đỏ loét tùm hum nóc, Hòn đá xanh rì lún phún rêu”

dương , mang đậm giá trị nhân văn

Hay:

“Trước nghe những tiếng thêm rầu rĩ, Sau giận vì duyên để mõm mòm”

( Tự tình II )

25

Hồ Xuân Hương sử dụng từ duyên “mõm mòm” chính là duyên đã già của những người đã quá lứa, lỡ thì Nếu hiểu sâu về cuộc đời của Xuân Hương, từ “mõm mòm” đã thể hiện những éo le, cay đắng mà nhà thơ từng gánh chịu: tình duyên đứt gánh khi còn trẻ, lấy chồng muộn, chẳng may lấy hai chồng đều làm lẽ và cả hai lần đều trở thành góa bụa Cách dùng từ

“mõm mòm” để chỉ duyên phận vừa thể hiện sự phẫn uất vừa bộc lộ nỗi niềm chua chát của tác giả

Thi sĩ Hồ Xuân Hương rất sáng tạo bà sử dụng từ láy ba trong thơ của mình để tạo nên nhưng ấn tượng riêng, độc đáo và thú vị

“Đàn gảy đâu sinh túng tính tình Sóng dây mà buộc khéo rằng xinh”

Sử dụng láy ba âm tiết, câu thơ của Hồ Xuân Hương mang sức biểu cảm cao Độc giả cảm nhận thấy tiếng đàn như thêm phần đặc biệt Tiếng đàn “túng tính tình” trong bài “Đàn gảy” gợi âm thanh nhẹ nhàng du dưa, đi vào lòng người Ở bài “Bà Lang khóc chồng”, Xuân Hương sử dụng từ láy ba “tỉ tì ti”, gợi lên tiếng khó thảm thiết, đau đớn của người phụ nữ bị mất chồng Người phụ nữ trẻ, mất chồng rồi cuộc đời sẽ trôi dạt về đâu

26

Xét trong một ví dụ khác, Hồ Xuân Hương viết:

“Bầy đặt kìa ai khéo khéo phòm, Nứt ra một lỗ hỏm hòm hom.”

(Động Hương tích)

Để diễn tả độ sâu Xuân Hương dùng từ láy ba “hỏm hòm hom” trong bài Động Hương Tích Từ này vừa diễn tả được cái vòm tròn, sâu hun hút, vừa cho thấy cả chiều rộng lẫn chiều cao của hang động Đây là một dạng hình ống nhưng không thuôn đuột mà gãy khúc, lắt léo, lởm chởm, không dễ khám phá Như thế mới kích thích trí tò mò của con người Một từ thôi mà có thể diễn đạt được các chiều của không gian

Có thể nói Hồ Xuân Hương sử dụng từ láy mang nhiều biểu hiện sắc thái khác nhau chẳng hạn như: biểu hiện âm thanh (Phì phạch, thánh thót, long bong, văng vẳng, tỉ ti, lõm bõm…); biểu hiện màu sắc, hình ảnh (phau phau, om om, leo lẻo, xù xì, dòng dòng, khom khom, tẻo tèo teo, hỏm hòm hom…); biểu hiện hành động, trạng thái, tính chất (xâu xâu, nâng niu, ngó ngoáy, mân mó, thích thích, lâng lâng, khéo khéo, xơ xác, hắt heo, bùi ngùi, ngẩn ngơ, rầu rĩ…)

Như vậy, qua những dẫn chứng vừa chứng minh trên đây, chúng ta nhận thấy giá trị biểu đạt mà từ láy mang lại là rất lớn Điều đó phần nào thể hiện được nội dung, mục đích, hàm mà tác giả muốn chuyển tải đến người đọc để từ đó người đọc có được cái nhìn bao quát hơn, sâu sắc hơn đối với tác phẩm mà họ được tiếp cận Đọc thơ Hồ Xuân Hương, độc giả luôn cảm thấy đặc biệt vì bà sử dụng nhiều từ láy Lý giả điều này, một phần đó là thứ ngôn ngữ được sử dụng nhiều trong thơ ca dân tộc, đồng thời từ láy mang lại giá trị biểu đạt cao Nghĩa của từ láy rất phong phú, lấp lửng, đa nghĩa phù hợp với