Tìm hiểu về phép điệp trong các tác phẩm thơ thuộc phân môn tập đọc lớp 5

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC ====== CHU THỊ MỸ HẢO TÌM HIỂU VỀ PHÉP ĐIỆP TRONG CÁC TÁC PHẨM THƠ THUỘC PHÂN MÔN TẬP ĐỌC LỚP 5 KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

======

CHU THỊ MỸ HẢO

TÌM HIỂU VỀ PHÉP ĐIỆP TRONG

CÁC TÁC PHẨM THƠ THUỘC PHÂN MÔN

TẬP ĐỌC LỚP 5

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: PPDH Tiếng Việt

Người hướng dẫn khoa học

ThS GVC Lê Bá Miên

HÀ NỘI - 2018

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này, cùng với sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Phòng Đào tạo Trường Đại học Sư phạm Nội 2, các thầy, cô giáo trong trong khoa Giáo dục Tiểu học, trường Tiểu học Tích Sơn - Thành phố Vĩnh Yên - Tỉnh Vĩnh Phúc đã tạo điều kiện thuận lợi để chúng tôi hoàn thành khóa luận tốt nghiệp của mình

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới thầy giáo ThS

GVC Lê Bá Miên đã trực tiếp hướng dẫn và chỉ bảo tận tình để tôi có thể

hoàn thành tốt khóa luận này Do hạn chế về thời gian và năng lực bản thân nên khoá luận của chúng tôi không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự góp ý của quý thầy cô và các bạn để khoá luận được hoàn thiện hơn

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Sinh viên

Chu Thị Mỹ Hảo

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài “Tìm hiểu về phép điệp trong các tác phẩm thơ thuộc phân

môn tập đọc lớp 5” được chúng tôi nghiên cứu và hoàn thành trên cơ sở

kế thừa và phát huy những công trình nghiên cứu có liên quan của các tác

giả khác, cộng với sự nỗ lực của bản thân và sự giúp đỡ của thầy giáo

BẢNG KÍ HIỆU CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ 5

4 Đối tượng nghiên cứu 5

5 Phạm vi nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Cấu trúc đề tài 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC 7

TÌM HIỂU PHÉP ĐIỆP TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM THƠ 7

THUỘC PHÂN MÔN TẬP ĐỌC LỚP 5 7

1.1 Cơ sở lí luận 7

1.1.1 Những hiểu biết chung về phép điệp 7

1.1.1.1 Khái niệm 7

1.1.1.2 Phân loại 8

1.1.2 Cơ sở tâm lí của học sinh lớp 5 13

1.1.2.1 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 5 13

1.1.2.2 Đặc điểm tình cảm của học sinh lớp 5 15

1.2 Cơ sở thực tiễn 15

1.2.1 Chương trình phân môn Tập đọc lớp 5 15

1.2.1.1 Vị trí của việc dạy đọc ở Tiểu học 15

1.2.1.2 Nhiệm vụ của phân môn Tập đọc ở Tiểu học 17

1.2.2 Thực trạng của việc dạy – học phép điệp ở trường Tiểu học 19

1.2.2.1 Thuận lợi 19

1.2.2.2 Khó khăn 19

Tiểu kết chương 1 20

Chương 2 : 21

SỰ THỂ HIỆN CỦA PHÉP ĐIỆP TRONG CÁC BÀI THƠ 21

THUỘC PHÂN MÔN TẬP ĐỌC LỚP 5 21

2.1 Tiêu chí thống kê 21

2.2 Miêu tả kết quả thống kê 21

2.2.1 Điệp vần 21

2.2.2 Điệp thanh 21

2.2.3 Điệp cách quãng 22

2.2.4 Điệp vòng tròn 22

2.2.5 Điệp cú pháp 22

2.3 Nhận xét sơ bộ kết quả thống kê, phân loại 23

2.4 Tìm hiểu hiệu quả của phép điệp trong các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc lớp 5 24

2.4.1 Điệp vần 24

2.4.2 Điệp thanh 26

2.4.3 Điệp cách quãng 29

2.4.4 Điệp vòng tròn 31

2.4.5 Điệp cú pháp 33

2.5 Một số biện pháp để nâng cao khả năng nhận biết và hiệu quả sử dụng

của phép điệp trong các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc lớp 5 40

2.5.1 Nâng cao khả năng nhận biết và hiệu quả sử dụng của phép điệp thông qua việc rèn kĩ năng đọc văn bản 40

2.5.2 Nâng cao khả năng nhận biết và hiệu quả sử dụng của phép điệp thông qua kĩ năng dựa vào ngôn ngữ 40

2.5.3 Nâng cao khả năng nhận biết và hiệu quả sử dụng của phép điệp thông qua các dạng bài tập phù hợp 41

2.5.4 Một số lưu ý chung 43

Tiểu kết chương 2 45

KẾT LUẬN 46

TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII đã nêu mục tiêu của giáo dục là:

“Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài” để đáp ứng nền

kinh tế của nước nhà trong giai đoạn công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước Giáo dục Tiểu học được xem là cấp học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, nó đặt nền tảng vững chắc trong việc giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách con người

Trong các môn học ở Tiểu học, cùng với môn toán, môn Tiếng Việt có vị trí rất quan trọng Nhiệm vụ cơ bản của môn Tiếng Việt là hình thành cho học sinh các kĩ năng sử dụng Tiếng Việt (nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi Thông qua việc dạy và học Tiếng Việt, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy Môn Tiếng Việt còn cung cấp cho các em những kiến thức sơ giản về Tiếng Việt, những hiểu biết cơ bản về xã hội, tự nhiên và con người, về văn hóa, văn học của Việt Nam và nước ngoài Đồng thời, môn Tiếng Việt còn bồi dưỡng tình yêu Tiếng Việt và hình thành thói quen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của Tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Là một loại hình lấy nghệ thuật lấy ngôn từ làm phương tiện thể hiện, văn chương có khả năng tác động kì diệu đến đời sống tâm hồn con người Ở Tiểu học, các biện pháp tu từ được dạy cho học sinh nhằm giúp các em rèn luyện

và nâng cao khả năng cảm thụ văn học, phát hiện cái hay, cái đẹp của tác phẩm, thêm yêu thích, hứng thú với thơ ca Trong đó phép điệp góp một phần

2

không nhỏ làm nên điều này Một mặt, phép điệp có khả năng khắc họa hình ảnh và gây ấn tượng mạnh mẽ làm nên một hình thức miêu tả sinh động, mặt khác phép điệp còn làm cho lời nói trở nên cụ thể, sinh động, giàu sức biểu cảm Phép điệp được dùng trong các bài thơ làm cho thơ trở nên gần gũi, thân quen, dễ thuộc, dễ nhớ hơn với học sinh, đặc biệt là học sinh Tiểu học

Trong chương trình môn Tiếng Việt ở Tiểu học,Tập đọc là phân môn có

vị trí, ý nghĩa quan trọng Là một phân môn thực hành, Tập đọc giúp hình thành năng lực đọc cho học sinh đồng thời giáo dục cho học sinh lòng ham đọc sách, hình thành phương pháp và thói quen làm việc với văn bản, làm việc với sách, làm cho học sinh thích thú đọc và thấy được đọc đem lại nhiều lợi ích với các em

Từ những đặc điểm trên, tôi thấy rằng việc lựa chọn đối tượng nghiên cứu

là phép điệp trong các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc ở lớp 5 là cần thiết Bên cạnh khẳng định lí thuyết về phép điệp, đề tài còn là một cách tiếp cận sách giáo khoa chuẩn bị cho việc giảng dạy sau này của bản thân ở trường Tiểu học

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Tìm hiểu về phép

điệp trong các tác phẩm thơ thuộc phân môn Tập đọc lớp 5 ” để làm đề tài

nghiên cứu khóa luận của mình

3

- Võ Bình, Lê Anh Hiền, Nguyễn Thái Hòa (1982), Nguyễn Thái Hòa

(1997), “Phong cách học tiếng Việt”, NXBGD

- Cù Đình Tú (1983), “Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt”,

NXB Đại học và trung học chuyên nghiệp

- Đinh Trọng Lạc (1999), “99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt”,

NXBGD

Tác giả Đinh Trọng Lạc đã tiếp tục kế thừa và phát triển quan điểm của mình và các nhà Việt ngữ trước đó Theo đó, ông đưa điệp đầu câu, điệp cuối câu vào tiểu loại là điệp cách quãng Ta có ba loại điệp sau đây:

- Điệp nối tiếp

- Điệp ngữ cách quãng

- Điệp ngữ vòng tròn

[(8), tr 93- 94] Bên cạnh đó, các nhà Ngữ pháp học văn bản cũng đã nghiên cứu về phép điệp trong những giáo trình mà họ biên soạn như:

- Trần Ngọc Thêm (1985), “Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt”, NXB

đại học và trung cấp chuyên nghiệp

- Diệp Quang Ban (2005), “Ngữ pháp tiếng Việt”, NXBGD

Trong các tác phẩm trên, phép điệp được nghiên cứu ở các nội dung cơ bản như:

+ Khái niệm về phép điệp

+ Cách phân loại phép điệp

+ Sơ lược chức năng hoặc tác dụng của phép điệp

2.2 Việc nghiên cứu về phép điệp của sinh viên trường Đại học sư phạm

Hà Nội 2

Gần đây, nghiên cứu về phép điệp trong các văn bản nghệ thuật cũng thu hút nhiều sinh viên khi làm khóa luận tốt nghiệp Có thể kể ra đây những đề

4

tài khóa luận và tác giả thực hiện đề tài đó:

- “Hiệu quả tu từ của phép điệp ngữ trong thơ Việt Nam hiện đại”,

Nguyễn Tố Tâm, sinh viên K24B, khoa Ngữ văn, 2002 Qua khóa luận, ta thấy được hiệu quả tu từ của phép điệp ngữ trong thơ Việt Nam hiện đại

- “ Hiệu quả tu từ của phép điệp ngữ trong thơ Nguyễn Bính”, Trần Thị

Thanh Bình, sinh viên K28, khoa Ngữ văn, 2006 Qua khóa luận, ta thấy được hiệu quả tu từ của phép điệp ngữ trong thơ Nguyễn Bính

- “Hiệu quả tu từ của biện pháp điệp ngữ trong thơ lục bát hiện đại

Đồng Đức Bốn”, Trần Thị Minh Yến, K31, khoa Ngữ văn, 2009 Qua khóa

luận, ta thấy được hiệu quả tu từ của phép điệp ngữ trong thơ lục bát hiện đại Đồng Đức Bốn

- “ Bước đầu tìm hiểu về phép điệp và phép lặp trong các bài thơ thuộc

phân môn Tập đọc chương trình Tiếng Việt lớp 4”, Lưu Thị Kim Nhài, K33,

khoa GDTH, 2011 Khóa luận đã bước đầu tìm hiểu về phép điệp và phép lặp trong các bài thơ thuộc phân môn Tập đọc ở Tiểu học, cụ thể là ở lớp 4

- “ Tìm hiểu hiệu quả tu từ của phép điệp trong các văn bản thơ thuộc

chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học”, Lê Thị Thúy Ngân, K34A, khoa

GDTH, 2012 Khóa luận đã tìm hiểu hiệu quả tu từ của phép điệp trong các văn bản thơ thuộc phân môn Tập đọc, Chính tả của SGK Tiếng Việt lớp 2, 3

- “ Hiệu quả nghệ thuật của biện pháp điệp ngữ trong thơ thiếu nhi

(cứ liệu khảo sát: SGK “Tiếng Việt” Tiểu học sau năm 2000)”, Hoàng

Phương Thảo, K34B, khoa GDTH, 2012 Khóa luận đã tìm hiểu hiệu quả nghệ thuật của biện pháp điệp ngữ trong thơ thiếu nhi ở tất cả các lớp 1, 2, 3,

4, 5

Nhìn chung, phép điệp đã thu hút các bạn sinh viên nghiên cứu Từ đó cho thấy đây là vấn đề không còn là đề tài mới mẻ song cũng cho thấy phép điệp

5

là một biện pháp tu từ rất quan trọng, tạo ra hiệu quả nghệ thuật cho các tác phẩm, đặc biệt là trong văn thơ

Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu về điệp ngữ

xuất hiện khá nhiều ở khoa Ngữ văn, khoa Giáo dục Tiểu học Nhưng “Tìm

hiểu về phép điệp trong các tác phẩm thơ thuộc phân môn tập đọc lớp 5”

chắc chắn là không cũ vì nó chưa trùng lặp với bất kì một đề tài nào

3.2 Nhiệm vụ

Khóa luận này chúng tôi đi giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu các vấn đề lí thuyết có liên quan về phép điệp

- Khảo sát, thống kê, phân loại, nhận xét hiệu quả các phép điệp trong một

số tác phẩm thơ thuộc phân môn Tập đọc lớp 5

- Tổ chức dạy học, khảo sát thực tế để tìm hiểu khả năng phát hiện ra phép điệp trong các bài thơ ở SGK Tiếng Việt lớp 5 của học sinh

4 Đối tƣợng nghiên cứu

Tìm hiểu về phép điệp trong một số tác phẩm thơ thuộc phân môn Tập đọc lớp 5

6

5 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là phép điệp trong các tác phẩm thơ thuộc phân môn Tập đọc lớp 5

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các nhiệm vụ trên, đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

Đề tài được thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Lựa chọn đề tài nghiên cứu, tìm hiểu và đọc các tài liệu liên quan đến đề tài

Bước 2: Khảo sát, thực nghiệm ở trường Tiểu học, tiến hành thu thập và

xử lý số liệu, viết đề tài, chỉnh sửa đề tài

Bước 3: Hoàn chỉnh đề tài, đóng quyển, nộp văn bản

7

NỘI DUNG Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÌM HIỂU PHÉP ĐIỆP TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM THƠ

THUỘC PHÂN MÔN TẬP ĐỌC LỚP 5

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Những hiểu biết chung về phép điệp

1.1.1.1 Khái niệm

Trong văn chương, điệp là một trong những phương tiện tu từ ngữ nghĩa

cơ bản Khi bàn về vấn đề này các nhà nghiên cứu đưa ra nhiều ý kiến khác nhau và chưa có một định nghĩa chung nhất, mang tính khái quát về phép điệp

Trong cuốn “Giáo trình Việt ngữ”, tập III (Tu từ học), tác giả Đinh Trọng Lạc đã phát hiện:

“ Trong giao tiếp, không phải do cẩu thả mà chính do một dụng ý, tác giả muốn nhấn mạnh vào những từ ngữ cần thiết, để cho tư tưởng, tình cảm biểu hiện trở nên mạnh mẽ, gây ấn tượng sâu sắc với người đọc Trong trường hợp này, chúng ta có điệp ngữ”

[(8), tr.237- 238]

Sau này, ở giáo trình “Phong cách học tiếng Việt”, tác giả Nguyễn Thái

Hòa lại cho rằng:

“Điệp ngữ là biện pháp lặp lại một hay nhiều lần những từ, ngữ nhằm mục đích mở rộng ý nghĩa, gây ấn tượng mạnh hoặc gợi ra những xúc cảm trong lòng người đọc, người nghe”

8

Trong các định nghĩa được các nhà nghiên cứu trình bày, chúng tôi chọn

định nghĩa của tác giả Đinh Trọng Lạc trong cuốn “ 99 phương tiện và biện

pháp tu từ ”, NXBGD, 1999 :

Điệp ngữ (còn gọi: lặp) là lặp lại có ý thức những từ ngữ nhằm mục đích

nhấn mạnh ý, mở rộng ý, gây ấn tượng mạnh hoặc gợi ra những xúc cảm trong lòng người đọc, người nghe

1.1.1.2 Phân loại

a, Xét theo phương tiện tu từ cú pháp

Căn cứ vào tính chất của tổ chức cấu trúc, điệp ngữ được chia thành:

Điệp ngữ nối tiếp là dạng điệp ngữ trong đó những từ ngữ được lặp lại trực tiếp đứng bên nhau nhằm tạo nên ấn tượng mới mẻ có tính chất tăng tiến

Ví dụ:

Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết

Thành công, thành công, đại thành công

(Hồ Chí Minh)

Điệp ngữ cách quãng là dạng điệp ngữ trong đó những từ ngữ được lặp lại đứng cách xa nhau nhằm gây một ấn tượng nổi bật và có tác dụng âm nhạc rất cao

Ví dụ:

Nhớ cảnh sơn lâm, bóng cả cây già,

Với tiếng gió gào ngàn, với giọng nguồn hét núi,

Với khi thét khúc trường ca dữ dội

Ta bước chân lên dõng dạc đường hoàng

(Thế Lữ)

9

Điệp ngữ vòng tròn là một dạng điệp ngữ có tác dụng tu từ lớn Chữ cuối câu trước được láy lại thành chữ cuối câu sau và cứ thế, làm cho câu thơ liền nhau như đợt sóng Người ta thường dùng nó trong thơ trữ tình để diễn tả một cảm giác triền miên

Ví dụ:

Chim ri là dì sáo sậu

Sáo sậu là cậu sáo đen Sáo đen là em tu hú

Điệp cú pháp là lặp lại cấu trúc của một từ, một câu, một nhóm câu

nhằm mục đích nhấn mạnh nội dung biểu đạt và tạo nhịp điệu, âm hưởng cho câu văn, câu thơ

Cần phân biệt điệp cú pháp có dụng ý tu từ với hiện tượng trùng lặp cấu trúc ngẫu nhiên trong một đoạn văn Dấu hiệu để nhận ra phép điệp cú pháp là

ở chỗ, ngoài phần có chung về cấu trúc, còn có chung một chủ đề, và láy lại một số từ nhất định

Ví dụ 1:

Quê hương là chùm khế ngọt Cho con trèo hái mỗi ngày Quê hương là đường đi học Con về rợp bướm vàng bay

(Quê hương, Đỗ Trung Quân)

10

Buồn trông gió cuốn mặt duềnh

Ẩm âm tiếng sóng kêu quanh ghế ngồi

(Nguyễn Du, Truyện Kiều)

b, Xét theo biện pháp tu từ ngữ âm, văn tự

Căn cứ vào phương thức cấu tạo, có thể chia các biện pháp tu từ ngữ âm thành 2 nhóm trong đó có nhóm điệp các yếu tố, bao gồm 3 biện pháp (điệp phụ âm, điệp vần và điệp thanh)

Điệp phụ âm đầu là biện pháp tu từ ngữ âm, trong đó người ta cố ý tạo

ra sự trùng điệp về âm hưởng bằng cách lặp lại phụ âm đầu, nhằm mục đích tăng tính tạo hình và diễn cảm cho những câu thơ

Ví dụ 1:

Làn ao lóng lánh bóng trăng loe

(Nguyễn Khuyến)

Ví dụ 2:

Nỗi niềm chi rứa Huế ơi!

Mà mưa xối xả trắng trời Thừa Thiên

(Tố Hữu)

12

Điệp vần là biện pháp tu từ ngữ âm, trong đó người ta cố ý tạo ra sự trùng điệp về âm hưởng bằng cách lặp lại những âm tiết có phần giống nhau, nhằm mục đích tăng sức biểu hiện, tăng nhạc tính của câu thơ

Ví dụ 1:

Tài cao phận thấp chí khí uất

Giang hồ mê chơi quên quê hương

13

1.1.2 Cơ sở tâm lí của học sinh lớp 5

Học sinh lớp 5 thường có độ tuổi là 11 tuổi Là học sinh lớp cuối cấp, các

em có đặc điểm tâm lí rất khác so với học sinh ở các lớp đầu tiểu học Chúng

ta có thể chỉ ra đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 5 ở các phương diện sau: 1.1.2.1 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 5

a, Đặc điểm tư duy của học sinh lớp 5

Tư duy là quá trình nhận thức giúp học sinh tiếp thu, phản ánh được bản chất của đối tượng học tập mà trước đó được học

Quá trình phát triển tư duy của học sinh tiểu học thể hiện rõ ở từng độ tuổi gắn với từng lớp học Ở giai đoạn đầu Tiểu học (lớp 1, 2, 3) tư duy của các

em là tư duy cụ thể dựa vào những đặc điểm trực quan của đối tượng Ở giai đoạn sau (lớp 4, 5), tư duy cụ thể của các em vẫn phát triển, nhưng tư duy trừu tượng dần chiếm ưu thế Các thao tác tư duy đã liên kết với nhau thành cấu trúc tương đối hoàn chỉnh Học sinh đã bước đầu biết khái quát hóa đối tượng, biết phán đoán và suy luận; biết tiến hành so sánh, biết đi tìm sự giống

và khác nhau của đối tượng, song còn ở mức độ đơn giản

b, Đặc điểm tri giác của học sinh lớp 5

Tri giác là quá trình nhận thức phản ánh trọn vẹn thuộc tính bề ngoài của đối tượng Tri giác là mức độ phát triển cao của sự quan sát Nhờ tri giác mà học sinh không những nhận biết được các đối tượng, sự vật của các môn học

mà nó cung cấp số liệu, dữ kiện để học sinh tư duy, từ đó mà phát hiện bản chất của đối tượng

Tri giác của học sinh tiểu học mang tính không chủ định và thường tập trung vào một vài chi tiết nào đấy và đó thường là tất cả Khả năng tri giác của các em phụ thuộc vào đặc điểm của chính đối tượng Năng lực tri giác của các em ngày càng phát triển thông qua quá trình học tập và theo hướng ngày càng chính xác, đầy đủ và chọn lọc hơn Các loại tri giác phát triển mạnh, vì

14

vậy học sinh càng ngày càng có khả năng quan sát tinh tế hơn để tìm ra dấu hiệu đặc trưng của đối tượng, biết phân tích, tổng hợp và tìm được mối liên hệ giữa chúng Tri giác đã có mục đích, phương hướng rõ ràng

c, Khả năng tưởng tượng của học sinh lớp 5

Tưởng tượng là một quá trình nhận thức phản ánh những cái chưa từng có trong kinh nghiệm của cá nhân bằng cách xây dựng những hình ảnh mới trên

cơ sở những biểu tượng đã có

Khả năng tưởng tượng được hình thành và phát triển qua các hoạt động học tập và các hoạt động khác của học sinh Tưởng tượng ở các em phát triển theo khuynh hướng là dần tiến đến phản ánh đúng đắn, đầy đủ hiện thực trên cơ sở những tri thức tương ứng Hình ảnh của tưởng tượng dần trở nên chính xác, rõ ràng, hoàn chỉnh hơn về logic và kết cấu; các chi tiết thừa trong hình ảnh càng giảm và được gọt giũa hơn, tinh giản hơn, mạch lạc, sát thực hơn Tính trực quan trong hình ảnh tưởng tượng không cao như ở giai đoạn đầu Tiểu học, tức

là hình ảnh tưởng tượng không cần xây dựng trên những đối tượng cụ thể Tưởng tượng của các em được phát triển và phong phú hơn và có sự hòa quyện chặt chẽ giữa tưởng tượng phóng khoáng và hiện thực

d, Đặc điểm chú ý của học sinh lớp 5

Chú ý là trạng thái tâm lí của học sinh giúp các em tập trung vào một hoặc một số đối tượng để các đối tượng này được phản ánh tốt nhất Chú ý không phải là một quá trình nhận thức, không tồn tại độc lập mà nó đi kèm với các quá trình nhận thức

Ở các em, chú ý không chủ định vẫn tiếp tục phát triển, chú ý có chủ định bắt đầu bền vững ở giai đoạn này Khối lượng chú ý của các em tăng lên, hình thành kĩ năng phân phối chú ý và biết chú ý vào nội dung cơ bản của bài học Chú ý hướng ra bên ngoài chiếm ưu thế, chú ý hướng vào bên trong còn non yếu

15

e, Đặc điểm ngôn ngữ của học sinh lớp 5

Ngôn ngữ của học sinh tiểu học phát triển mạnh cả về ngữ âm, ngữ pháp và

từ vựng Do được học nhiều môn và phạm vi tiếp xúc được mở rộng vì vậy vốn từ của các em đã tăng lên một cách đáng kể Khả năng hiểu nghĩa của từ cũng phát triển: từ chỗ hiểu một cách cụ thể, cảm tính các em đã hiểu nghĩa của từ một cách khái quát, trừu tượng hơn Trẻ thường hiểu nghĩa của từ gắn với nội dung cụ thể của bài khóa và việc hiểu nghĩa bóng của từ còn gặp nhiều khó khăn với trẻ Ngôn ngữ viết được hình thành, phát triển mạnh nhưng vẫn nghèo hơn so với ngôn ngữ nói

Trên những cơ sở của sự phát triển đó, kĩ năng đọc của trẻ dần được hoàn thiện Tuy vậy, trẻ vẫn gặp khó khăn khi đọc hiểu do không có sự hỗ trợ của các biểu hiện bên ngoài của ngôn ngữ, chưa hiểu được các thủ thuật,

1.1.2.2 Đặc điểm tình cảm của học sinh lớp 5

Tình cảm là một mặt rất quan trọng của đời sống tâm lí con người Đối với học sinh tiểu học, tình cảm có vị trí đặc biệt vì nó là khâu quan trọng gắn liền nhận thức và hoạt động của các em Tình cảm tích cực thúc đẩy các hoạt động, kích thích các em nhận thức Tình cảm không tự nhiên mà có, nó thường bộ lộ ra trong những hoàn cảnh “có vấn đề”

Ở độ tuổi này, tình cảm của các em thường gắn bó với những sự vật, hiện tượng cụ thể, sinh động, gần gũi, thân quen Các em rất dễ xúc động, khó kìm hãm được tình cảm của mình song nó chưa sâu sắc và rất dễ biến đổi Các em cần có sự bồi đắp về tình cảm để tình cảm trở nên bền vững hơn

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Chương trình phân môn Tập đọc lớp 5

1.2.1.1 Vị trí của việc dạy đọc ở Tiểu học

mơ tốt đẹp, khơi dậy năng lực hành động, sức mạnh sáng tạo cũng như bồi dưỡng tâm hồn Không biết đọc, con người sẽ không có điều kiện hưởng thụ

sự giáo dục mà xã hội dành cho họ, không thể hình thành được một nhân cách toàn diện Đặc biệt trong thời đại bùng nổ thông tin thì biết đọc ngày càng quan trọng, vì nó sẽ giúp người ta sử dụng các nguồn thông tin Đọc chính là học, học nữa, học mãi, đọc để tự học, học cả đời

Vì những lẽ trên, dạy học có một ý nghĩa to lớn ở Tiểu học Đọc trở thành một đòi hỏi cơ bản đầu tiên đối với mỗi người đi học Trước hết là trẻ phải học đọc, sau đó trẻ phải đọc để học Đọc giúp trẻ em chiếm lĩnh một ngôn ngữ để dùng trong giao tiếp và học tập Nó là công cụ để học tập những môn khác Nó tạo ra hứng thú và động cơ học tập Nó tạo điều kiện học tập để học sinh có khả năng tự học và tinh thần học tập cả đời Đó là một khả năng không thể thiếu được của mỗi con người trong thời đại văn minh

Đọc một cách có ý thức cũng sẽ tác động tích cực tới trình độ ngôn ngữ cũng như tư duy của người đọc Việc dạy đọc sẽ giúp học sinh hiểu biết hơn, bồi dưỡng ở các em lòng yêu cái thiện và cái đẹp, dạy cho các em suy nghĩ

17

một cách tích cực, logic cũng như biết tư duy có hình ảnh Như vậy, đọc có một ý nghĩa to lớn vì nó bao gồm các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

1.2.1.2 Nhiệm vụ của phân môn Tập đọc ở Tiểu học

Tập đọc là phân môn thực hành Nhiệm vụ quan trọng nhất của nó là hình thành năng lực đọc cho học sinh Năng lực đọc được tạo nên từ bốn kĩ năng cũng là bốn yêu cầu của về chất lượng đọc: đọc đúng, đọc nhanh, đọc có ý thức và đọc diễn cảm

Nhiệm vụ thứ hai của dạy đọc là giáo dục lòng ham đọc sách, hình thành phương pháp và thói quen làm việc với văn bản, làm việc với sách cho học sinh Làm cho sách được tôn kính trong trường học, đó là một trong những điều kiện để trường học thực sự trở thành trung tâm văn hóa Nói cách khác, thông qua việc dạy đọc, phải làm cho học sinh thích thú đọc và thấy được khả năng đọc là có lợi ích với các em trong cả cuộc đời, thấy được đó là một con đường đặc biệt để tạo cho mình một cuộc sống trí tuệ đầy đủ và phát triển 1.2.1.3 Nội dung chương trình Tập đọc lớp 5

a, Chương trình dạy học Tập đọc

Từ năm học 2000 – 2003, chương trình Tiếng Việt 2000 (còn gọi là chương trình 175 tuần) không kể những tuần ôn tập dành cho 5 lớp Tiểu học bao gồm 42 bài Tập đọc ở lớp 1và 365,5 tiết Tập đọc ở lớp 2, 3, 4, 5

Phân môn Tập đọc ở lớp 5 gồm 66 tiết/năm, mỗi tuần có 2 tiết, có 40 bài văn xuôi và 18 bài thơ, 2 vở kịch (trích)

b, Sách giáo khoa Tập đọc lớp 5

- Chủ đề Việt Nam – Tổ quốc em:

+ Sắc màu em yêu - Theo Phạm Đình Ân

- Chủ đề Cánh chim hòa bình:

18

+ Bài ca về trái đất – Theo Định Hải

+ Ê-mi-li, con - Theo Tố Hữu

- Chủ đề Con người với thiên nhiên:

+ Tiếng đàn ba-la-lai-ca trên sông Đà – Theo Quang Huy + Trước cổng trời – Theo Nguyễn Đình Ảnh

- Chủ đề Giữ lấy màu xanh:

+ Tiếng vọng – Theo Nguyễn Quang Thiều

+ Hành trình của bầy ong – Theo Nguyễn Đức Mậu

- Chủ đề Vì hạnh phúc con người:

+ Hạt gạo làng ta – Theo Trần Đăng Khoa

+ Về ngôi nhà đang xây – Theo Đồng Xuân Lan

+ Ca dao về lao động sản xuất – Ca dao

- Chủ đề Vì cuộc sống thanh bình:

+ Cao Bằng – Theo Trúc Thông

+ Chú đi tuần - Theo Trần Ngọc

- Chủ đề Nhớ nguồn:

+ Cửa sông – Theo Quang Huy

+ Đất nước – Theo Nguyễn Đình Thi

- Chủ đề Nam và nữ:

+ Bầm ơi – Theo Tố Hữu

- Chủ đề Những chủ nhân tương lai của đất nước:

+ Những cánh buồm – Theo Hoàng Trung Thông

+ Sang năm con lên bảy – Theo Vũ Đình Minh

+ Nếu trái đất thiếu trẻ con – Theo Đỗ Trung Lai

19

Trong chương trình Tiếng Việt lớp 5, số lượng các bài thơ là 18 bài Do giới hạn về thời gian, đề tài của chúng tôi chỉ đề cập đến phép điệp trong các bài thơ ở phân môn Tập đọc lớp 5

1.2.2 Thực trạng của việc dạy – học phép điệp ở trường Tiểu học

a, Mục đích khảo sát

Tìm hiểu thực trạng của việc dạy – học phép điệp ở lớp 5

b, Nội dung khảo sát

Để tìm hiểu thực trạng của việc dạy – học phép điệp ở lớp 5, chúng tôi

đã tiến hành điều tra, tìm hiểu thông tin qua các thầy, cô giáo ở trường Tiểu học Tích Sơn, Vĩnh Yên – Vĩnh Phúc và thu được kết quả như sau:

1.2.2.1 Thuận lợi

- Về nhà trường:

+ Nhà trường đều quan tâm chỉ đạo nâng cao chất lượng giáo dục học sinh,

có nhiều biện pháp hỗ trợ giáo viên trong các hoạt động sư phạm Nhà trường

tổ chức việc dạy 2 buổi/ ngày

+ Đa số giáo viên dạy khối 5 có nhiều kinh nghiệm giảng dạy nhiều năm trong nghề

+ Giáo viên trong nhà trường luôn nắm vững nội dung, phương pháp hình thức phù hợp đối với đối tượng học sinh để giảng dạy

+ Cơ sở vật chất nhà trường về cơ bản là đầy đủ, đáp ứng được các yêu cầu dạy và học của giáo viên và học sinh

20

- Đối với giáo viên:

+ Hình thức giảng dạy còn khá đơn điệu, thiếu sáng tạo, chưa thu hút được học sinh

+ Trình độ các giáo viên chưa thật sự đồng đều

+ Giáo viên chưa chú ý đến hình thức tổ chức dạy học sao cho phù hợp với từng tiết học để nâng cao hiệu quả giờ dạy

- Đối với học sinh:

+ Phép điệp được coi là nội dung khá mới mẻ, không được đưa vào chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học

+ Khả năng hiểu và cảm nhận về phép điệp còn chưa tốt do vốn từ vựng, vốn hiểu biết còn hạn chế

Tiểu kết chương 1

Như vậy, trong chương 1, chúng tôi đã đưa ra một số cơ sở lí luận và thực tiễn

để xác định cơ sở cho đề tài nghiên cứu của mình

Ở chương này, chúng tôi đã liệt kê ra các bài thơ trong phân môn Tập đọc lớp

5 để giúp người đọc có cái nhìn bao quát hơn về đề tài của mình Bên cạnh

đó, chúng tôi cũng đã đưa ra những hiểu biết ban đầu về các tiểu loại của phép điệp cũng như những lí luận có tính chất liên ngành Đó là những cơ sở đáng tin cậy để chúng tôi thực hiện những nhiệm vụ, mục đích nghiên cứu của mình