Tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ mẫu ở đồng bằng bắc bộ việt nam hiện nay tt

Hoạt động tuyên truyền GTVH của tín ngưỡng nói chung là quá trình truyền tải các giátrị tự thân của tín ngưỡng; uốn nắn những hạn chế, biểu hiện lệch chuẩn trong thực hành t

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hàng nghìn năm đã qua, lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, cũng là lịch sử

mà cha ông ta… đời nối đời gìn giữ, trao truyền những giá trị văn hóa Đi qua “thời gian đằngđẵng, không gian mênh mông”, qua các chế độ xã hội với biết bao thăng trầm, nồng đượm ấp

iu ngay trong khói lửa của chiến tranh, từng lớp phù sa văn hóa được chắt chiu, bồi đắp ấy đãlàm nên diện mạo của một nền văn hóa với vẻ đẹp rất riêng - nền văn hóa “bản sắc Việt”;đồng thời trở thành nguồn sức sống mãnh liệt, sợi dây bền chặt cố kết cộng đồng trong quákhứ, hiện tại và tương lai

Hồn cốt văn hóa Việt được chung đúc bởi rất nhiều yếu tố, là sự tổng hòa của những giátrị được hình thành, chắt lọc qua nhiều không gian, thời gian văn hóa, kết tinh và mang đặcđiểm của sự thống nhất trong đa dạng và hiển hiện, hoặc âm thầm gửi gắm trong đời sống xãhội Một phần của những giá trị văn hóa đó, được thể hiện sinh động trong các tập quán xã hội

và tín ngưỡng dân gian, trong đó có niềm tin tâm linh về Mẹ - TNTM

Năm 2013, “Nghi lễ Chầu văn của người Việt” (ở tỉnh Nam Định và tỉnh Hà Nam), “Lễhội phủ Dầy” (tỉnh Nam Định) được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia;tháng 12-2016, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCOthông qua không tranh luận, trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Sự ghinhận ở bình diện quốc gia cho đến thế giới đối với các yếu tố cấu thành TNTM, không chỉkhẳng định những GTVH của tín ngưỡng, mà còn cho thấy vai trò của hoạt động tuyên truyềnGTVH của TNTM trong thời gian qua là vô cùng quan trọng Thông qua các nội dung, phươngpháp, hình thức, phương tiện, hoạt động tuyên truyền đã truyền tải được những giá trị nhân văncủa tín ngưỡng tới đông đảo nhân dân cả nước, góp phần làm thay đổi nhận thức ở nhiều tầnglớp; đồng thời giới thiệu, quảng bá những GTVH đặc sắc đó với bạn bè thế giới Tuy nhiên, thựctiễn hoạt động tuyên truyền GTVH của TNTM thời gian qua (đặc biệt là sau tháng 12-2016)cũng cho thấy không ít những biểu hiện tiêu cực, đặt ra yêu cầu, đòi hỏi phải có những giải pháptổng thể và quyết liệt về tuyên truyền để bảo tồn và phát huy những GTVH của tín ngưỡng

Hoạt động tuyên truyền GTVH của tín ngưỡng nói chung là quá trình truyền tải các giátrị tự thân của tín ngưỡng; uốn nắn những hạn chế, biểu hiện lệch chuẩn trong thực hành tínngưỡng; nâng cao/thay đổi nhận thức của nhân dân/người thực hành về tín ngưỡng; thể hiệnquan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước trên lĩnh vực văn hóa,tín ngưỡng, tôn giáo vào thực tiễn đất nước, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa Việt; phổ biến

và nâng cao nhận thức về quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, quyền con người… Tuy nhiên,thực tiễn tuyên truyền GTVH của TNTM ở các địa phương vùng ĐBBB thời gian qua cho thấy,mặc dù là nơi tín ngưỡng ra đời và phát triển mạnh mẽ, lại có thiết chế văn hóa khá mạnh cùng độingũ cán bộ tuyên truyền có chất lượng, song việc triển khai các hoạt động tuyên truyền vẫn cònnhiều hạn chế, ngay cả khi “Thực hành TNTM Tam phủ của người Việt” được công nhận là di sảnvăn hóa phi vật thể của nhân loại Điều này không chỉ tác động tiêu cực đến đời sống tín ngưỡng,ảnh hưởng đến tình hình trật tự, đời sống của cộng đồng trong một thời điểm cụ thể, mà lâu dài, sẽlàm mai một, hoặc làm méo mó, biến dạng những GTVH của TNTM, gây trở ngại cho nỗ lực xâydựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm bản sắc dân tộc và có thể làm ảnh hưởng đến khối đại đoànkết toàn dân tộc

Từ yêu cầu cấp thiết của việc phát huy các GTVH truyền thống trong xây dựng nềnvăn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm bản sắc dân tộc giữa bối cảnh hội nhập quốc tế, từ nhữngGTVH cần được bảo tồn và phát huy của TNTM và những hạn chế trong thực tiễn tuyêntruyền GTVH của tín ngưỡng thời gian qua ở khu vực ĐBBB, nghiên cứu sinh lựa chọn đề

tài: Tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB Việt Nam hiện nay làm đề tài luận án tiến sĩ

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

+ Hệ thống hóa và làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về tuyên truyền, giá trị văn hóa vàtuyên truyền giá trị văn hóa của TNTM;

+ Khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng tuyên truyền giá trị văn hóa của TNTM ởĐBBB và những vấn đề đặt ra hiện nay;

+ Đề xuất quan điểm và giải pháp nhằm tăng cường tuyên truyền giá trị văn hóa của TNTM ởĐBBB trong thời kỳ hội nhập và phát triển

3 Ðối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận án là hoạt động tuyên truyền giá trị văn hóa của TNTM ởĐBBB Việt Nam

- Phạm vi nghiên cứu:

Về giới hạn không gian nghiên cứu, luận án tập trung khảo sát, nghiên cứu ở các tỉnh,thành phố thuộc ĐBBB là: Hà Nội, Nam Định, Hà Nam, Thái Bình, Hải Phòng Đặc biệt ở

ba tỉnh, thành phố là Hà Nội, Hà Nam, Nam Định

Về giới hạn thời gian nghiên cứu, luận án nghiên cứu trong quá trình từ năm 2012 (từ khinghi lễ chầu văn của người Việt được chính thức lập hồ sơ, công nhận di sản văn hóa phi vậtthể cấp quốc gia) đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận của luận án là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm,đường lối của Đảng về công tác tư tưởng, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng

4.2 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

- Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng vàchủ nghĩa duy vật lịch sử

- Luận án sử dụng cách tiếp cận liên ngành chính trị học - công tác tư tưởng và văn hóahọc khi nghiên cứu về hoạt động của TNTM và tuyên truyền các GTVH của TNTM

- Các phương pháp cụ thể được sử dụng trong luận án là:

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Đây là phương pháp được sử dụng trong việc nghiên

cứu, xây dựng các khái niệm, hình thành khung lý thuyết chung và đánh giá những vấn đề từthực tiễn tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB

Phương pháp xã hội học: Phương pháp này được triển khai thông qua việc xây dựng 500

bảng hỏi với các đối tượng là đội ngũ thực hành tín ngưỡng, người nghiên cứu và người quan

tâm đến tín ngưỡng, từ đó thu thập số liệu về thực trạng các yếu tố của hoạt động tuyên truyềnGTVH của TNTM, như vai trò của các chủ thể tuyên truyền, sự tiếp nhận các GTVH của TNTMcủa các đối tượng tuyên truyền, phương pháp, hình thức tuyên truyền…

Phương pháp điền dã thực tế: Phương pháp này được triển khai thông qua quá trình thâm

nhập thực tế, quan sát, ghi chép việc thực hành TNTM và tuyên truyền về GTVH của TNTM ởmột số cơ sở thờ tự được coi là trung tâm thực hành tín ngưỡng ở vùng ĐBBB

Ngoài ba phương pháp chính như đã nêu trên, luận án còn sử dụng các phương pháp, như:nghiên cứu tài liệu, kế thừa các kết quả nghiên cứu có liên quan; phương pháp logic - lịch sử,phương pháp kết hợp giữa lý luận với thực tiễn; phương pháp đối chiếu, so sánh

5 Đóng góp mới của đề tài

Đề tài nghiên cứu một cách hệ thống về tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB hiệnnay, từ đó đề xuất những quan điểm và giải pháp nhằm tăng cường việc tuyên truyền giá trị vănhóa của tín ngưỡng này Đây là một lĩnh vực nghiên cứu còn mới và không bị trùng lặp

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Đề tài góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận về tuyên truyền GTVH; thực trạng tuyên truyềnGTVH của TNTM ở ĐBBB thời gian qua (từ năm 2012 đến nay)

Những kết quả của đề tài sẽ góp phần cung cấp các luận cứ khoa học và thực tiễn về hoạtđộng tuyên truyền GTVH ở Việt Nam nói chung, tuyên truyền GTVH của TNTM nói riêng.Các luận cứ này sẽ là cơ sở để phát huy, điều chỉnh hoạt động tuyên truyền GTVH ở Việt Namtrong thời gian tới; góp phần bảo tồn GTVH của TNTM và nâng cao nhận thức của người dânvề loại hình văn hóa dân gian đặc biệt này

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tổng quan tình hình nghiên cứu, nội dung luận án gồm 3chương, 9 tiết

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1 Tuyên truyền và tuyên truyền giá trị văn hóa

1.1 Các tài liệu về công tác tuyên truyền

- Các tài liệu nghiên cứu nước ngoài liên quan đến tuyên truyền từ góc độ của đề tài

luận án, chủ yếu là các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Liên Xô (cũ) vàTrung Quốc về công tác tuyên truyền - một trong 3 bộ phận của công tác tư tưởng của đảngcộng sản Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học ở Mỹ, Pháp, đặcbiệt trong thời gian gần đây còn cho thấy góc tiếp cận khái niệm tuyên truyền trong mốitương quan với truyền thông và các phương tiện truyền thông Các công trình nghiên cứu đãgóp phần làm rõ khái niệm tuyên truyền và các yếu tố cấu thành công tác tuyên truyền củađảng, đặc biệt là về tuyên truyền chính trị, nhiều nội dung trong đó rất có giá trị tham khảođối với đề tài luận án

- Các tài liệu ở trong nước nghiên cứu về công tác tuyên truyền, hay công tác tư tưởng của

Đảng đã hệ thống hóa những vấn đề cơ bản nhất về sự ra đời của khái niệm tuyên truyền, quátrình phát triển của hoạt động tuyên truyền trong lịch sử nhân loại và trong lịch sử cách mạngnước ta Bên cạnh đó, một số tác giả còn chỉ ra những nguyên tắc trong hoạt động tuyên truyền;phân tích, làm rõ những yếu tố cấu thành của hoạt động tuyên truyền, như chủ thể tuyên truyền,đối tượng tuyên truyền, phương pháp, phương tiện tuyên truyền…

1.2 Các tài liệu liên quan đến tuyên truyền giá trị văn hóa

Ở nước ngoài, chuyên khảo Giá trị cuộc sống, giá trị văn hóa của tác giả Éc-hác Dôn

thuộc Cộng hòa Dân chủ Đức là tài liệu rất đáng chú ý, trong đó tác giả đã vận dụng quanđiểm của chủ nghĩa Mác để phân tích, làm sáng tỏ đặc trưng, bản chất và chức năng xã hộicủa GTVH, khẳng định tầm quan trọng của việc tổ chức một cách có nghệ thuật những hoạtđộng văn hóa - tư tưởng trong việc “định hướng xã hội đối với giá trị” Nhiều kết quả điềutra xã hội học được dẫn chứng còn cho thấy những nhận thức về nhiệm vụ, mục tiêu củahoạt động tuyên truyền, đặc biệt trong định hướng giá trị cho các tầng lớp nhân dân trongchế độ xã hội chủ nghĩa

Ở trong nước, mặc dù chưa có công trình riêng nào bàn về vấn đề “tuyên truyền GTVH”,tuy nhiên, nhiều nội dung liên quan đến vấn đề này đã được trình bày lồng ghép trong các côngtrình nghiên cứu về văn hóa - tư tưởng, về GTVH và sự biến đổi của các GTVH Những nộidung về tuyên truyền được đề cập đến từ các góc độ này chính là cơ sở để kế thừa, vận dụngtrong việc nghiên cứu về tuyên truyền GTVH từ góc độ của đề tài luận án

2 Tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng

Cho đến nay, chưa có công trình khoa học nào trực tiếp nghiên cứu một cách có hệ thốngvề tuyên truyền GTVH của tín ngưỡng nói chung, tuyên truyền GTVH của TNTM nói riêng

Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề này chủ yếu thuộc các nhóm tài liệu đề cập đến nội dung tuyên truyền quản lý nhà nước về tín ngưỡng; hoặc liên quan đến tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng, như nhận diện giá trị văn hóa của tín ngưỡng nói chung, nhận diện giá trị văn hóa của tín ngưỡng ở một số tộc người thiểu số, đặc biệt là các hình thức văn hóa tín ngưỡng của người Tày, người Thái vốn là những nghi lễ shaman có nhiều điểm tương đồng với

các nghi lễ vòng đời người trong TNTM Mặc dù vậy, đây vẫn là nguồn tư liệu tham khảo quantrọng đối với đề tài luận án, nhất là trong việc xác định những nội dung về GTVH của TNTM

3 Tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ

3.1 Các tài liệu đề cập đến vấn đề tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu nói chung

Vấn đề tuyên truyền GTVH của TNTM mới được đề cập đến ở một vài khía cạnh trongcác công trình, bài viết về TNTM, chủ yếu là trong những nghiên cứu về giá trị của TNTM từnhiều góc độ Mặc dù không phải là tài liệu tuyên truyền, song đây cũng là nguồn tư liệu thamkhảo về nội dung tuyên truyền GTVH của TNTM, đồng thời phản ánh một phương pháp,

phương tiện trong tuyên truyền GTVH của tín ngưỡng Ở đây, có thể kể đến các tài liệu đề cập đến vấn đề tuyên truyền giá trị văn hóa của TNTM từ góc độ quản lý nhà nước và chủ thể của thực hành tín ngưỡng; các tài liệu liên quan đến tuyên truyền giá trị văn hóa của TNTM Một

điểm đáng chú ý là các tác giả khi bàn về những GTVH của TNTM (cái hay, cái đẹp), cũng chỉ

ra nhiều mặt hạn chế cần khắc phục (cái chưa đẹp) của tín ngưỡng

3.2 Các tài liệu đề cập đến vấn đề tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ

Các nghiên cứu về tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB cho đến nay vẫn còn khá hạnchế Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về TNTM, GTVH của TNTM và tuyên truyềnGTVH của TNTM chính là những tài liệu tham khảo quan trọng đối với nội dung tuyên truyềnGTVH của TNTM ở ĐBBB Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu có đề cập đến TNTM ởĐBBB, hay sự biến đổi trong giá trị và thực hành TNTM ở các địa phương vùng ĐBBB cũng

góp phần làm rõ những yếu tố có tác động trực tiếp đến việc lựa chọn nội dung, phương pháp,hình thức, phương tiện trong tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB Một số công trình

nghiên cứu đề cập đến tuyên truyền giá trị văn hóa của TNTM ở ĐBBB từ góc độ nhận thức giá trị, hoặc từ góc độ thực hành nghi lễ cung cấp tư liệu tham khảo về những yếu tố tác động,

ảnh hưởng và một số vấn đề liên quan đến chủ thể, đối tượng và phương pháp, hình thức,phương tiện trong tuyên truyền GTVH của tín ngưỡng ở khu vực này

4 Kết quả của các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

4.1 Kết quả của các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án

Các công trình nghiên cứu ở trong nước và nước ngoài về tuyên truyền và tuyên truyềnGTVH; tuyên truyền GTVH của tín ngưỡng và tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB từ nhiềugóc độ, đã cung cấp những kiến thức nền tảng và thiết thực cho việc nghiên cứu đề tài luận án

“Tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB Việt Nam hiện nay”

- Thứ nhất, về tuyên truyền và tuyên truyền GTVH: Các công trình nghiên cứu ở trong

nước và nước ngoài đã góp phần làm rõ nhiều khía cạnh về lịch sử và nội hàm của khái niệmtuyên truyền Nhiều công trình đã phân tích, làm rõ những yếu tố cấu thành công tác tuyêntruyền và các đặc điểm, mối quan hệ biện chứng của những yếu tố đó, như xác định các chủthể, đối tượng, nội dung, phương pháp, phương tiện, kết quả tuyên truyền; chỉ ra mối quan

hệ biện chứng, tác động qua lại giữa mục đích tuyên truyền - đối tượng tuyên truyền - nộidung tuyên truyền - phương pháp, hình thức, phương tiện tuyên truyền… là tư liệu thamkhảo quan trọng trong việc nghiên cứu các vấn đề về tuyên truyền với tư cách là một dạnghoạt động xã hội đặc biệt

Vấn đề về tuyên truyền GTVH dù chưa được nghiên cứu một cách hệ thống và toàn diện,song các nội dung có liên quan đã bước đầu được đề cập, hoặc trình bày lồng ghép trong các côngtrình nghiên cứu về tuyên truyền từ góc độ văn hóa - tư tưởng, về những GTVH của tín ngưỡng vàsự biến đổi của các GTVH trong bối cảnh đương đại, cung cấp tư liệu để tham khảo trong việc xácđịnh các nội dung của hoạt động tuyên truyền GTVH

- Thứ hai, về tuyên truyền GTVH của tín ngưỡng: Tuy chưa có công trình nghiên cứu chuyên

biệt nhưng từng mặt, từng yếu tố của vấn đề này cũng được một số tác giả đề cập đến trong nghiêncứu về quản lý nhà nước đối với hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo, hay các nghiên cứu về tín ngưỡng,đặc biệt là về tín ngưỡng của người dân tộc thiểu số Qua đó, góp phần làm rõ vị trí, vai trò của tínngưỡng trong đời sống cộng đồng, nhận diện các GTVH của tín ngưỡng và những biến đổi của cácgiá trị này trong bối cảnh hiện đại… Đây là những tài liệu tham khảo để nghiên cứu, đề xuất cácgiải pháp nhằm tăng cường hoạt động tuyên truyền GTVH của TNTM trong đề tài luận án

- Thứ ba, về tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB: Một số khía cạnh của vấn đề này được

đề cập trong các công trình, bài báo về TNTM và TNTM ở ĐBBB Mặc dù có sự đứt quãng trongnghiên cứu về TNTM trong quá khứ, song số lượng công trình nghiên cứu về TNTM từ năm 1990trở lại đây vẫn khá đồ sộ Một số công trình nghiên cứu công phu, đề cập toàn diện về TNTM (nhưcủa tác giả Ngô Đức Thịnh) là nguồn tư liệu tham khảo có giá trị trong việc xác định nội dungtuyên truyền GTVH của tín ngưỡng này Các công trình nghiên cứu về TNTM từ góc độ thực hànhnghi lễ ở các địa phương vùng ĐBBB cũng cung cấp cơ sở thực tiễn để xác định GTVH củaTNTM và những yếu tố tác động, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động tuyên truyền GTVH của tínngưỡng ở khu vực

4.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Có thể nói, liên quan đến đề tài luận án, ngoài các công trình nghiên cứu về công táctuyên truyền được trình bày khá hệ thống từ góc độ chính trị học - công tác tư tưởng, cácnghiên cứu về TNTM, GTVH của TNTM và GTVH của TNTM ở ĐBBB được tiếp cận từnhiều góc độ khác nhau, như tôn giáo học, văn hóa học, quản lý nhà nước… do đó nội dungvẫn còn khá rời rạc, thiếu hệ thống Điều này khiến cho việc định hình khung lý thuyết, xácđịnh các yếu tố cấu thành và cơ sở để triển khai phân tích, đánh giá thực tiễn tuyên truyềnGTVH của TNTM ở ĐBBB gặp không ít khó khăn, hạn chế

Quá trình tổng thuật các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề tuyên truyềnGTVH của TNTM ở ĐBBB cũng gợi mở nhiều nội dung cần được tiếp tục làm rõ khi

nghiên cứu đề tài luận án“Tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ Việt Nam hiện nay”, cụ thể như sau:

- Thứ nhất, trên cơ sở vận dụng các khái niệm chung về tuyên truyền, GTVH, TNTM, cần bổ

sung, làm rõ nội hàm của khái niệm tuyên truyền GTVH của TNTM và tuyên truyền GTVH củaTNTM ở ĐBBB Đồng thời, xây dựng khung lý thuyết về hoạt động tuyên truyền GTVH của TNTM

- Thứ hai, cần xác định, làm rõ các yếu tố cấu thành hoạt động tuyên truyền GTVH của

TNTM, bao gồm mục đích, chủ thể, đối tượng, nội dung, phương pháp, hình thức, phương tiệntuyên truyền, những yếu tố chủ quan và khách quan tác động đến tuyên truyền GTVH củaTNTM Đồng thời, làm rõ một số vấn đề mang tính tất yếu khách quan của việc tuyên truyềnGTVH của TNTM ở nước ta hiện nay

- Thứ ba, vận dụng khung lý thuyết đã xây dựng, cần tiến hành nghiên cứu tổng hợp tài

liệu và khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động tuyên truyền GTVH của TNTM ởvùng ĐBBB và chỉ ra nguyên nhân

- Thứ tư, bước đầu cần đề xuất một số quan điểm, giải pháp để tăng cường tuyên truyền

GTVH của TNTM, góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

“Thực hành TNTM Tam phủ của người Việt” và phát huy GTVH của TNTM trong công cuộc xâydựng văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm bản sắc dân tộc ở nước ta hiện nay

Chương 1 TUYÊN TRUYỀN GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

1.1 Tuyên truyền và công tác tuyên truyền

Theo nghĩa chung nhất, có thể hiểu tuyên truyền là một dạng hoạt động xã hội đặc biệt màtrong đó, các chủ thể truyền bá những quan điểm, tư tưởng làm thay đổi nhận thức và thúc đẩythay đổi hành vi của một đối tượng hoặc một nhóm đối tượng nhất định theo mong muốn củamình Hoạt động tuyên truyền khi được tổ chức thành một quy trình và hướng đến việc khôngngừng nâng cao hiệu quả của hoạt động tuyên truyền, gọi là công tác tuyên truyền Ở một sốnước tư bản, hiện nay khái niệm tuyên truyền còn được gắn với khái niệm về truyền thông theohướng nhấn mạnh tính kỹ thuật của hoạt động này, hay cách hiểu khá tiêu cực như là việctruyền đi các thông tin một chiều…

Từ góc độ nghiên cứu của đề tài luận án, có thể hiểu: Tuyên truyền là một hoạt động có

mục đích mà trong đó, chủ thể tuyên truyền sử dụng những phương pháp, hình thức, phương

tiện để truyền tải nội dung tuyên truyền nhằm tác động làm thay đổi nhận thức, thái độ, xâydựng, củng cố niềm tin và cổ vũ, động viên đối tượng tuyên truyền hành động tích cực theomục đích tuyên truyền đã đề ra.

1.2 Tín ngưỡng thờ Mẫu và giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu

1.2.1 Tín ngưỡng thờ Mẫu

1.2.1.1 Khái niệm

Tín ngưỡng thờ Mẫu là một thành tố văn hóa tinh thần của người Việt, bao gồm hệ thống

thờ cúng và nghi lễ mà trung tâm là sự tôn thờ người Mẹ tâm linh mang tính biểu tượng - đạidiện cho sức mạnh của tự nhiên và hội tụ vẻ đẹp nhân cách, tâm hồn người phụ nữ Việt Nam,hướng con người về cuộc sống hiện thực với những giá trị chân - thiện - mỹ

1.2.1.2 Các yếu tố cấu thành

- Hệ thống thần linh, thần điện, thần tích

TNTM là một hệ thống thờ cúng mà trung tâm là các Mẫu Với 3 lớp tín ngưỡng baogồm thờ Nữ thần, Mẫu thần và Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, các dạng thức thờ Mẫu ở mỗi vùng,miền, địa phương lại có sự khác nhau Theo đó, bố cục thần điện, hệ thống thần linh và thầntích về các Mẫu được phụng thờ trong tín ngưỡng cũng có sự khác biệt Đặc biệt, lớp TNTMTam phủ, Tứ phủ trong quá trình phát triển đã định hình một loại hình thần điện có bố cụctương đối chặt chẽ theo mô thức “Tam tòa, Tứ phủ” Trong đó, “Tam tòa” là Tam tòa ThánhMẫu, “Tứ phủ” là Tứ phủ Công đồng, với hệ thống thờ phụng bao gồm nhiều vị thánh ởkhắp 4 miền: trời, đất, nước, rừng

- Cơ sở thờ tự, đội ngũ thực hành và các nghi lễ, lễ hội tín ngưỡng

Cơ sở thờ tự của TNTM là các đền, điện, phủ chính thờ hoặc thờ vọng, phối thờ các Mẫu vàcác vị thánh trong tín ngưỡng, bao gồm cả một số đền, điện tư nhân Ngoài ra, còn có lăng Mẫu,các chùa thờ Mẫu theo mô thức “tiền Phật, hậu Mẫu”; hoặc đền tháp, miếu (miễu) thờ ThánhMẫu Thiên Ya Na

Đội ngũ thực hành tín ngưỡng, ở Bắc bộ và Bắc Trung bộ có thanh đồng (người thực hànhnghi lễ hầu đồng/hầu bóng), cung văn (người hát chầu văn và người chơi các loại nhạc cụ phục

vụ cho việc hát chầu văn trong các vấn hầu) và pháp sư (người thực hiện việc cúng trong cácnghi lễ), hầu dâng (người lên khăn áo và giúp đỡ các thanh đồng khi hầu bóng) Trong đội ngũcác thanh đồng lại có sự phân biệt giữa đồng đền, đồng điện, thủ nhang, đồng thầy, tân đồng ỞNam bộ và Nam Trung Bộ, ngoài những người chủ về tế lễ, còn có bà bóng là người thực hiệnnghi lễ múa bóng và người hát bóng rỗi Tham gia vào các hoạt động của TNTM còn có ngườidân ở các địa phương thông qua việc đi lễ tại các cơ sở thờ tự

Về nghi lễ và lễ hội, trong thực hành TNTM ở Bắc bộ và Bắc Trung Bộ, các loại hìnhnghi lễ phản ánh rất rõ vị trí trung tâm của con người, được thiết lập theo vòng đời và đápứng những nguyện vọng rất thiết yếu của con người trong đời sống Cách thức thực hành nghi

lễ ở các vùng, miền có nhiều điểm khác nhau, song phổ biến và đặc sắc nhất là nghi lễ lênđồng/hầu đồng/hầu bóng Ở Nam Trung bộ, vào các dịp quan trọng hoặc lễ hội, thường cửhành các nghi thức, như tế, lễ, rước ; ở Nam bộ còn có hình thức múa bóng được thực hiệnbởi các bà bóng Những lễ hội tín ngưỡng thường là: Lễ hội Tháng Tám giỗ cha, Tháng Bagiỗ mẹ; ngày tiệc các vị thánh trong tín ngưỡng thờ Mẫu (như ngày sinh, ngày hóa hoặc liênquan đến chiến công của các vị thánh)…

1.2.2 Giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu

1.2.2.1 Khái niệm

Giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu là những sáng tạo văn hóa hình thành và kết tinh

trong quá trình tồn tại, phát triển của tín ngưỡng, được một bộ phận nhân dân gìn giữ, trao truyền từ đờinày qua đời khác thông qua việc thực hành tín ngưỡng trong đời sống xã hội, nhằm hướng con ngườiđến giá trị chân - thiện - mỹ

1.2.2.2 Những giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu

Nhiều ý kiến hiện nay cho rằng, TNTM như một bảo tàng sống lưu giữ nhiều GTVHtruyền thống của dân tộc Đối với đề tài luận án, việc khái quát các GTVH của TNTM đượcdựa trên hệ quy chiếu của khái niệm GTVH, căn cứ vào các yếu tố của lớp tín ngưỡng thờ MẫuTam phủ, Tứ phủ mà thần chủ là Thánh Mẫu Liễu Hạnh - lớp tín ngưỡng thờ Mẫu phổ biếnnhất ở khu vực đồng bằng Bắc bộ để làm cơ sở cho việc xác định những nội dung tuyên truyềnGTVH của TNTM ở khu vực này

Theo đó, những GTVH của TNTM bao gồm những giá trị đạo đức truyền thống, như đạo

lý “uống nước nhớ nguồn”; sự trân trọng đối với người phụ nữ, khát vọng bình đẳng giới; những giá trị thẩm mỹ, như cái đẹp trong nghệ thuật diễn xướng, cái đẹp trong nghệ thuật tạo hình và những giá trị văn học đặc sắc…

1.3 Tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu và các yếu tố cấu thành

1.3.1 Khái niệm tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu

Tuyên truyền GTVH của TNTM là hoạt động mà chủ thể tuyên truyền sử dụng những

phương thức để truyền tải GTVH của TNTM, giúp cho đối tượng có nhận thức đúng về GTVHcủa tín ngưỡng; đồng thời động viên, cổ vũ họ tự giác, tích cực tham gia bảo tồn, gìn giữ, phát huycác GTVH này và đấu tranh bài trừ những hiện tượng mê tín dị đoan cũng như biểu hiện lợi dụngtín ngưỡng để trục lợi, gây ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống cộng đồng

1.3.2 Các yếu tố cấu thành hoạt động tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu

1.3.2.1 Chủ thể tuyên truyền

- Nhóm chủ thể lãnh đạo, quản lý: bao gồm cấp ủy, chính quyền các cấp từ Trung ương

đến địa phương (đặc biệt là các địa phương có các cơ sở thờ tự của TNTM); ban tuyên giáocác cấp từ Trung ương đến địa phương; các ngành quản lý nhà nước về văn hóa, về tínngưỡng, tôn giáo (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ban Tôn giáo Chính phủ và theo ngànhdọc về các địa phương)

- Chủ thể trực tiếp tuyên truyền: là các cán bộ ngành văn hóa các cấp Với hệ thống ngành

dọc về đến cơ sở, đội ngũ cán bộ văn hóa còn là lực lượng nòng cốt trong phối hợp tổ chức cáchoạt động tuyên truyền Ngoài ra còn có đội ngũ cán bộ tôn giáo của ngành nội vụ

- Nhóm chủ thể tham gia, phối hợp tuyên truyền bao gồm Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức

chính trị - xã hội các cấp, đặc biệt là ở các địa phương có TNTM Ngoài ra, còn có các ban quản

lý, những người đại diện các cơ sở thờ tự của tín ngưỡng, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu,những người có hiểu biết, trân trọng những GTVH của TNTM, các tổ chức xã hội và bản hội -một tổ chức của giới thực hành tín ngưỡng, cùng một số người có uy tín trong đội ngũ thực hànhtín ngưỡng

1.3.2.2 Đối tượng tuyên truyền

- Nhóm đối tượng tuyên truyền là người thực hành TNTM, đặc biệt là các đồng thầy,

đồng đền, đồng điện, cung văn trưởng

- Nhóm đối tượng tuyên truyền là các tầng lớp nhân dân ở trong nước, một bộ phận người Việt Nam ở nước ngoài và bạn bè quốc tế quan tâm, yêu mến văn hóa Việt Nam.

1.3.2.3 Mục đích tuyên truyền

Mục đích tuyên truyền GTVH của TNTM là làm cho những GTVH của tín ngưỡng thẩmthấu vào các đối tượng tuyên truyền và cộng đồng xã hội, để họ từ chỗ nhận thức đúng, kháchquan, toàn diện về các GTVH của tín ngưỡng, nhận diện được những biểu hiện tiêu cực, hành

vi lợi dụng tín ngưỡng sẽ có thái độ trân trọng, giữ gìn, phát huy những GTVH của tín ngưỡng

và bài trừ các biểu hiện tiêu cực, hành vi lợi dụng tín ngưỡng, tích cực tham gia bảo tồn, pháthuy các GTVH của TNTM

1.3.2.4 Nội dung tuyên truyền

- Thứ nhất, những GTVH của TNTM, như những giá trị đạo đức truyền thống (đạo lý

“uống nước nhớ nguồn”, sự trân trọng đối với người phụ nữ, khát vọng bình đẳng giới), nhữnggiá trị thẩm mỹ (cái đẹp trong nghệ thuật diễn xướng, cái đẹp trong nghệ thuật tạo hình) vànhững giá trị văn học đặc sắc

- Thứ hai, nhận diện và phê phán, bài trừ đối với những hiện tượng tiêu cực, những biểu hiện,

hành vi lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi, làm méo mó, biến dạng những GTVH của TNTM, gây mấtđoàn kết, ảnh hưởng đến đời sống cộng đồng

- Thứ ba, sơ, tổng kết, biểu dương, khen thưởng những điển hình tích cực và rút kinh

nghiệm trong quá trình tuyên truyền GTVH của TNTM

- Thứ tư, các quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước liên quan

đến giữ gìn và phát huy GTVH của TNTM

1.3.2.5 Phương pháp tuyên truyền

- Phương pháp dùng lời nói trực tiếp: là việc sử dụng lời nói để truyền tải những nội dung tuyên truyền GTVH của TNTM một cách thuyết phục

- Phương pháp trực quan: là sử dụng các phương tiện in ấn, trực quan để tuyên truyền

GTVH của TNTM, như xuất bản sách, sách ảnh giới thiệu về tín ngưỡng; triển lãm, trưng bàyvề nghệ thuật may thêu trang phục thực hành tín ngưỡng

- Phương pháp thực tiễn: là tổ chức các hoạt động thực tiễn để tuyên truyền GTVH

của TNTM

1.3.2.6 Hình thức tuyên truyền

- Tổ chức các hoạt động liên hoan liên quan đến các hình thức thực hành TNTM, như diễnxướng lên đồng/hầu đồng/hầu bóng, hát chầu văn

- Tổ chức các hình thức sân khấu hóa và thông qua các hoạt động nghệ thuật

- Tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo, tọa đàm khoa học về GTVH của TNTM

- Phục dựng một số nghi lễ trong thực hành tín ngưỡng mang những GTVH đặc sắc

- Tổ chức các lễ hội tín ngưỡng bảo đảm an toàn, lành mạnh

- Tổ chức các hoạt động giới thiệu, quảng bá GTVH của TNTM ở nước ngoài…

1.3.2.7 Phương tiện tuyên truyền

- Sử dụng các thiết chế văn hóa, như bảo tàng, sân khấu, đền, điện, phủ thờ Mẫu…

- Sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng, như báo in, phát thanh, truyền hình,báo mạng điện tử…

- Sử dụng hoạt động thực hành tín ngưỡng của chính các đối tượng là giới thực hànhtín ngưỡng

1.3.2.8 Kết quả tuyên truyền

- Nhận thức của đối tượng tuyên truyền về những GTVH của TNTM và biểu hiện cụ thểcủa những GTVH này trong các yếu tố cấu thành tín ngưỡng; về những hành vi tiêu cực, lợidụng trong hoạt động tín ngưỡng; chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nướcliên quan đến tín ngưỡng

- Thái độ của đối tượng tuyên truyền về các vấn đề, như sự cần thiết phải giữ gìn và phát huycác GTVH của TNTM; bài trừ các hành vi tiêu cực, hiện tượng lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi

- Hành vi của các đối tượng tuyên truyền trong việc chấp hành chính sách, pháp luật trongtham gia các hoạt động của TNTM; sự tham gia vào các hoạt động tuyên truyền GTVH của tínngưỡng và đấu tranh với những hành vi tiêu cực, lợi dụng tín ngưỡng hoặc những hoạt động tínngưỡng trái pháp luật

1.4 Tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ Việt

Nam và sự cần thiết phải tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ Việt Nam hiện nay

1.4.1 Tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu ơ đồng bằng Bắc bộ Việt Nam

Tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB Việt Nam là hoạt động mà chủ thể tuyên truyền

ở ĐBBB sử dụng phương thức để truyền tải GTVH của TNTM, giúp cho nhân dân có nhậnthức đúng về GTVH của tín ngưỡng; đồng thời động viên, cổ vũ họ tự giác, tích cực tham giabảo tồn, giữ gìn, phát huy các GTVH này và đấu tranh bài trừ các tệ nạn mê tín dị đoan cũngnhư những hành vi lợi dụng hoạt động tín ngưỡng để trục lợi, gây ảnh hưởng tiêu cực trong đờisống xã hội ở ĐBBB

Hoạt động tuyên truyền GTVH của TNTM ở ĐBBB cũng có những yếu tố cấu thành làchủ thể tuyên truyền; đối tượng tuyên truyền; mục đích tuyên truyền; nội dung tuyên truyền;phương pháp, hình thức, phương tiện tuyên truyền và kết quả tuyên truyền

1.4.2 Sự cần thiết phải tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ Việt Nam hiện nay

1.4.2.1 Xuất phát từ những giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu và sự biến đổi của nó

ở đồng bằng Bắc bộ

Trải qua lịch sử phát triển lâu dài và nhiều bước thăng trầm, TNTM đã kết tinh nhiều GTVHcần được bảo tồn, trao truyền và phát huy Trong bối cảnh hiện nay, cùng với quá trình đổi mới đấtnước và hội nhập quốc tế, những GTVH của TNTM từng bước được ghi nhận và đánh giá kháchquan hơn, tuy nhiên, ở một số khía cạnh nhất định, những giá trị này lại đang chịu sự tác động, ảnhhưởng bởi mặt trái của nền kinh tế thị trường, hay sự du nhập của nhiều yếu tố văn hóa văn hóangoại lai, làm xuất hiện một số hiện tượng tiêu cực cần phải kịp thời chấn chỉnh, uốn nắn khiến chovấn đề tuyên truyền trở nên cần thiết, cấp bách hơn

1.4.2.2 Xuất phát từ quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước về xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm bản sắc dân tộc trong bối cảnh hội nhập và xây dựng đời sống mới

ở cơ sở

Nghị quyết Đại hội XII của Đảng bên cạnh xác định mục tiêu về xây dựng nền văn hóa vàcon người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần

dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học, còn khẳng định phải phát huy các giá trị, nhân tố tíchcực trong văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng Từ yêu cầu về xây dựng nền văn hóa Việt Nam trongtình hình mới, cùng với yêu cầu thực hiện những cam kết mang tính quốc tế về bảo vệ các disản văn hóa phi vật thể, việc tuyên truyền GTVH của TNTM là một đòi hỏi mang tính kháchquan Việc tuyên truyền GTVH của TNTM còn góp phần tích cực vào xây dựng đời sống vănhóa ở cơ sở

1.4.2.3 Xuất phát từ yêu cầu khắc phục những nhận thức chưa đầy

đủ, phiến diện về giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu và những hành vi, biểu hiện tiêu cực trong hoạt động của tín ngưỡng

Trong một thời gian trước đổi mới, TNTM từng bị coi là mê tín dị đoan, thậm chí bị cấmthực hành, do đó hình thành một nếp nghĩ, cách đánh giá mang tính tiêu cực, phủ nhận hoặchoài nghi về những GTVH của tín ngưỡng ở một bộ phận xã hội Điều này không dễ gì xóa bỏtrong một thời gian ngắn Vài năm trở lại đây, việc các thực hành tín ngưỡng từng bước đượcghi nhận ở cấp quốc gia và ở tầm quốc tế lại dẫn đến sự bùng phát thiếu kiểm soát các hoạtđộng tín ngưỡng, thậm chí tạo điều kiện cho các hành vi lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi… gâyảnh hưởng đến đời sống của cộng đồng, vi phạm pháp luật Những vấn đề này nếu để kéo dài,

sẽ làm tổn hại, mai một, thậm chí làm biến dạng, mất đi những GTVH của tín ngưỡng, do đó,cần tổ chức tốt các hoạt động tuyên truyền trong bảo tồn và phát huy những GTVH của tínngưỡng này

1.4.2.4 Xuất phát từ yêu cầu bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân và đấu tranh chống lại âm mưu gây mất đoàn kết tôn giáo, tín ngưỡng ở nước ta hiện nay

Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 nâng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo trở thànhquyền của mọi người; đồng thời cụ thể hóa nhiều nội dung về tín ngưỡng, quản lý hoạtđộng tín ngưỡng để bảo đảm việc thực hiện quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân Theo

đó, việc tuyên truyền GTVH của TNTM, một mặt, là sự hiện thực hóa quan điểm, chủtrương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về bảo đảm quyền tự do tín ngưỡngcủa mọi người; mặt khác, góp phần nâng cao nhận thức của người dân về quyền và tráchnhiệm của mình trong bảo tồn và phát huy những GTVH của các tín ngưỡng; nghiêmchỉnh chấp hành pháp luật khi tham gia các hoạt động tín ngưỡng, không làm ảnh hưởngđến quyền và lợi ích chính đáng của người khác Đồng thời, góp phần ngăn chặn, đấu tranh,phản bác luận điệu của các thế lực thù địch lợi dụng vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng để thực hiện

âm mưu “diễn biến hòa bình” ở nước ta

Chương 2 TUYÊN TRUYỀN GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU

Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ VIỆT NAM HIỆN NAY

- THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

2.1 Những yếu tố tác động đến tuyên truyền giá trị văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu

ở đồng bằng Bắc bộ Việt Nam

2.1.1 Các đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội vùng đồng bằng Bắc bộ

Đồng bằng Bắc bộ là một trong hai đồng bằng châu thổ lớn nhất nước ta, được bồi đắpbởi phù sa của sông Hồng và sông Thái Bình Với những điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội,

văn hóa, vùng ĐBBB chính là cái nôi hình thành nên TNTM và gìn giữ, trao truyền những giátrị văn hóa của tín ngưỡng qua bao biến cố, thăng trầm của lịch sử Cùng với quá trình biếnđổi về mọi mặt của các địa phương trong vùng, TNTM cũng có nhiều bước chuyển mình,phát triển và khác biệt so với TNTM ở các vùng, miền, địa phương khác

2.1.2 Đặc điểm của tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ

2.1.2.1 Tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ là một loại hình tín ngưỡng có nguồn gốc bản địa khá phổ biến và được ưa chuộng ở các địa phương trong khu vực

Trong thần điện của TNTM ở ĐBBB, Thánh Mẫu Liễu Hạnh chính là Thánh Mẫu thần chủ,mặc dù xuất hiện khá muộn trong thần điện của tín ngưỡng, tương truyền khoảng thế kỷ XV gắnvới truyền thuyết “tam thế giáng sinh”, trong đó giáng sinh lần thứ nhất ở Phủ Nấp, huyện Ý Yên

và lần thứ hai ở Phủ Dày, huyện Vụ Bản, đều thuộc tỉnh Nam Định ngày nay Hiện nay, các địaphương vùng ĐBBB là nơi tập trung nhiều cơ sở thờ tự với những hoạt động sôi nổi và có độingũ khá đông đảo những người thực hành tín ngưỡng

2.1.2.2 Tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ có bố cục thần điện khá thống nhất nhưng vẫn mang tính mở và chưa thật ổn định

Một trong những điểm khác biệt của TNTM ở ĐBBB so với các lớp khác đó là ở hệ thốngthần điện với bố cục khá thống nhất với các hàng thờ tự là: Chư Phật - Vua Cha - Thánh Mẫu -Quan Lớn - Chầu Bà - Ông Hoàng - Thánh Cô - Thánh Cậu Hạ ban bao giờ cũng có Ngũ Hổ(năm ông Hổ) và thượng xà có hai Ông Lốt (hai ông Rắn) Tuy nhiên, với đặc thù là tín ngưỡngdân gian, TNTM ở ĐBBB thể hiện tính mở rất đậm nét, nhất là trong việc thực hành và sự biếnđổi của thần điện, về số lượng các vị thánh được thờ phụng, mô thức thờ tự và thần tích của các

vị thánh

2.1.2.3 Các hình thức thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ khá phong phú, trong đó đặc sắc nhất là nghi lễ lên đồng/hầu đồng/hầu bóng; tuy nhiên, do tính “mờ” của việc thực hành tín ngưỡng nên có hiện tượng bị một số cá nhân lợi dụng để trục lợi

Với số lượng lớn các cơ sở thờ tự trên địa bàn, trong đó có những trung tâm thực hành tínngưỡng, ĐBBB là nơi thường xuyên diễn ra các hình thức thực hành tín ngưỡng, đặc biệt lànghi lễ lên đồng/hầu đồng/hầu bóng Tuy nhiên, lợi dụng tính “mờ” của việc thực hành tínngưỡng, một số cá nhân đã lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi, hoặc phục vụ cho những mục đíchriêng không chính đáng Cùng với sự phát triển nhanh chóng của các đền, điện tư nhân thờ Mẫu

ở ĐBBB và việc tín ngưỡng được quan tâm trở lại sau một thời gian dài bị cấm đoán, các hiệntượng này đang có xu hướng diễn biến phức tạp, khó lường hơn

2.1.2.4 Quan điểm trong việc thờ Mẫu và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng Bắc bộ hiện nay chưa thống nhất

Tín ngưỡng thờ Mẫu ở ĐBBB là một tín ngưỡng dân gian có tính mở, việc thực hành tínngưỡng lại bị đứt quãng trong một thời gian dài, nên cung cách thực hành vẫn chưa thống nhất.Sự khác biệt trong việc thực hành TNTM không chỉ giữa các địa phương, mà ngay trong nội bộgiới thực hành tín ngưỡng ở mỗi địa phương Bên cạnh đó, cách thức truyền dạy trong thựchành tín ngưỡng vốn theo lối thị phạm từ đồng thầy cho các con đồng, nên càng về sau tính dịbản càng cao Điều này một mặt, tạo nên sự phong phú trong thực hành tín ngưỡng; mặt khác,lại dễ làm phát sinh nhiều biến tướng, khó kiểm soát