Tiểu luận Tâm lý học đại cương Nhân cách và sự phát triển nhân cách

Khi xem xét hay đánh giá một con người, chúng ta thường hay nói đến “nhân cách” của người đó. Nó như là tiền đề để ta nhìn nhận giá trị , bản chất một con người. Khi nhận thức được bản chất của một người ta sẽ có cơ sở quyết định mối quan hệ với người đó. Vì vậy sự hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách con người là rất quan trọng và luôn được quan tâm trong xã hội. Tuy nhiên chúng ta đều biết rằng nhân cách không phải ngay từ khi sinh ra đã có. Không ai nói đến nhân cách với một đứa trẻ mới sinh. Nhân cách là cấu tạo mới do từng người tự hình thành nên và phát triển trong quá trình sống, giao tiếp, học tập, lao động, hoạt động xã hội, vui chơi… Nhân cách không có sẵn bằng cách bộc lộ dần dần các xung động bản năng nguyên thuỷ mà một lúc nào đó bị kiềm chế, chèn ép. Theo đó, nhân cách là đặc trưng xã hội, là “phẩm chất xã hội” của con người.

MỤC LỤC

Mở đầu 1

Nội dung 2

I Khái niệm chung 1 Nhân cách 2

2 Sự phát triển nhân cách 2

II Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách 1 Yếu tố di truyền 3

2 Yếu tố môi trường 5

3 Yếu tố giáo dục 8

4 Yếu tố hoạt động 10

5 Yếu tố giao tiếp 12

III Liên hệ thực tiễn 14

Kết luận 15

MỞ ĐẦU

Khi xem xét hay đánh giá một con người, chúng ta thường hay nói đến

“nhân cách” của người đó Nó như là tiền đề để ta nhìn nhận giá trị , bản chất một con người Khi nhận thức được bản chất của một người ta sẽ có cơ sở quyết định mối quan hệ với người đó Vì vậy sự hình thành, phát triển và hoàn thiện nhân cách con người là rất quan trọng và luôn được quan tâm trong xã hội Tuy nhiên chúng ta đều biết rằng nhân cách không phải ngay từ khi sinh ra đã có Không ai nói đến nhân cách với một đứa trẻ mới sinh Nhân cách là cấu tạo mới do từng người tự hình thành nên và phát triển trong quá trình sống, giao tiếp, học tập, lao động, hoạt động xã hội, vui chơi… Nhân cách không có sẵn bằng cách bộc lộ dần dần các xung động bản năng nguyên thuỷ mà một lúc nào đó bị kiềm chế, chèn ép Theo đó, nhân cách là đặc trưng xã hội, là “phẩm chất xã hội” của con người

Tóm lại nhân cách được hình thành và phát triển do rất nhiều yếu tố, khi nghiên cứu về nhân cách thì những nhân tố là vấn đề đầu tiên và then chốt cần phải nhắc đến Trong phạm vi bài tiểu luận này, em xin phân tích 4 yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành và phát triển nhân cách đó là yếu tố di truyền, môi trường -hoàn cảnh xã hội, nhân tố giáo dục, nhân tố hoạt động và nhân tố giao tiếp

NỘI DUNG

I KHÁI NIỆM CHUNG

1 Nhân cách

Nhân cách là một vấn đề trung tâm của tâm lý học (TLH) Là tổ hợp những đặc điểm, những thuộc tính tâm lý của cá nhân biểu hiện bản sắc và giá trị xã hội của con người

Có nhiều định nghĩa khác nhau về nhân cách nhưng nhân cách thường được xác định như là một hệ thống các quan hệ đối với thế giới xung quanh và với bản thân mình Trên cơ sở đó ta có thể rút ra một định nghĩa khái quát về nhân cách: Nhân cách là một tổ hợp những thuộc tính tâm lí của một cá nhân được biểu hiện ở bản sắc và giá trị xá hội của người ấy Trong đó “tổ hợp” có nghĩa là những thuộc tính tâm lý hợp thành nhân cách có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động lẫn nhau làm thành một hệ thống, một cấu trúc nhất định Dùng “bản sắc” muốn nói cái chung của xã hội khi trở thành cái riêng, cái khác biệt của từng người không giống với tổ hợp khác của bất cứ một người nào khác Chữ “giá trị xã hội” là muốn nói những thuộc tính đó thể hiện ra ở những việc làm, những cách ứng xử, hành vi, hành động, hoạt động phổ biến của người ấy được xã hội đánh giá

Nhân cách bao gồm 4 đặc điểm: tính ổn định, tính thống nhất, tính tích cực, tính giao tiếp

2 Sự phát triển nhân cách

- Sự phát triển về thể chất thể hiện ở sự tăng trưởng về chiều cao, trọng lượng, cơ bắp, sự hoàn thiện các giác quan, sự phối hợp các vận động

- Sự phát triển về mặt tâm lý thể hiện ở những biến đổi cơ bản trong quá trình nhận thức, xúc cảm, ý chí, ở sự hình thành các thuộc tính tâm lý mới của nhân cách

- Sự phát triển về mặt xã hội thể hiện ở sự thay đổi trong cách ứng xử với người xung quanh, trong sự tham gia tích cực vào đời sống xã hội

II CẤC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH

Nhân cách là một cấu tạo tâm lý mới được hình thành và phát triển trong quá trình sống, hoạt động và giao tiếp của mỗi người Như Lênin đã khẳng định : “Cùng với dòng sữa mẹ,con đường hấp thụ tâm lý, đạo đức của xã hội mà nó là thành viên” Nhà tâm lý học nổi tiếng A.L.Leonchiep cũng đã chỉ rằng nhân cách cụ thể là nhân cách con người sinh thành và phát triển theo con đương từ bên ngoài chuyển vào nội tâm,từ các quan hệ với thế giới tự nhiên,thế giới đồ vật,nền văn hóa xã hội do các thế hệ trước tạo ra,các quan hệ xã hội mà nó gắn bó Trong quá trình hình thành, nhân cách bị chi phối của nhiều yếu tố: di truyền, hoàn cảnh sống, giáo dục, hoạt động, giao tiếp

1 Yếu tố di truyền

Khi nói tới những yếu tố sinh học trong con người, có thể hiểu đó là những yếu tố hữu sinh, hữu cơ, những cái mà về mặt phát sinh, luôn gắn bó với tổ tông động vật của con người, những cái làm cho con người hình thành và hoạt động như một cá thể, một hệ thống phục tùng các quy luật sinh học, hoặc cũng có thể coi đó là toàn

bộ tiền đề sinh học của con người

Nói một cách dễ hiểu, di truyền là sự tái tạo ở trẻ em những thuộc tính sinh học nhất định, giống với cha mẹ, thông qua hệ thống gen

VD: Cha mẹ tóc màu đen, mắt nâu thì con cái họ tóc đen hoặc mắt nâu, hay cả 2, không thể có tóc vàng mắt xanh được

Những yếu tố được di truyền này bao gồm: Cấu trúc giải phẫu cơ thể, màu da, màu tóc, vóc dáng, thể trạng, các tư chất của hệ thần kinh… Những yếu tố này góp phần nảy sinh ra nhân cách, được coi là tiền đề tiền đề vật chất (mầm mống) của sự phát triển tâm lý, nhân cách của con người

Bẩm sinh – di truyền là những đặc điểm giải phẫu sinh lí của hệ thần kinh và các cơ quan cảm giác, vận động Đối với mỗi cá thể khi ra đời đã nhận được một

số đặc điểm về cấu tạo và chức năng của cơ thể từ các thế hệ trước theo con đường

di truyền trong đó có các giác quan và não Bất cứ một chức năng tâm lí nào mang bản chất con người của nhân cách chỉ có thể được phát triển trong hoạt động của bản thân đó và trong điều kiện của xã hội loài người Thực tế mọi cơ thể bình thường đều có thể phát triển tốt đẹp đời sống tinh thần của mình

Ngoài ra, sự tác động của yếu tố di truyền đối với từng giai đoạn phát triển lứa tuổi và từng hoạt động cụ thể là khác nhau Thực ra, ngay ở cấp độ sinh học, sự phong phú, đa dạng của nhân cách cũng đã được thể hiện Khi sinh ra, mỗi người

đã có một bộ gen riêng của mình mà rất hiếm khi trùng với người khác Do vậy, mỗi người có khí chất, thiên hướng, khả năng tư duy… hết sức khác nhau

Như vậy, Bẩm sinh – di truyền đóng vai trò đáng kể trong sự hình thành phát triển tâm lí nhân cách Chính nó tham gia vào sự tạo thành cơ sở vật chất của các hiện tượng tâm lí – những đặc điểm giải phẫu và sinh lí của cơ thể, trong đó có hệ thần kinh Qua đó ta khẳng định vai trò tiền đề vật chất của yếu tố di truyền với sự hình thành và phát triển và phát triển nhân cách

Tuy nhiên cần chú ý, yếu tố di truyền bẩm sinh không quyết định nhân cách

mà nó tạo điều kiện thuận lợi hay khó khăn cho quá trình hình thành nhân cách

Nên cần chú ý đúng mức vai trò của di truyền, không nên coi nhẹ hoặc đánh giá quá cao vai trò của nhân tố này

Ví dụ: Tại sao lại có từ “con nhà

nòi”, ví dụ trong gia đình nhiều người

giỏi về âm nhạc thì đứa trẻ cũng sẽ có

thiên hướng âm nhạc? Đó cũng là quá

trình hình thành nhân cách theo bẩm

sinh di truyền Nếu như trong gia

đình, cha và mẹ đều là người tài giỏi

thì đó là yếu tố giúp con mình noi

theo Ảnh: Bé Nhật Minh – Quán quân The Voice Kids

Một em học sinh được kế thừa yếu tố di truyền của mẹ là đàn giỏi thì đó chỉ là tiền

đề cơ sở, nếu không tạo điều kiện cho em học đàn để phát huy năng khiếu, và bản thân em đó cũng không tích cực học tập thì cũng sẽ không trở thành một người đàn giỏi được

Có một số quan điểm sai khi nhìn nhận về vai trò của di truyền với sự phát triển nhân cách:

VD: Cha mẹ sinh con, trời sinh tính  Nhân cách là một tiến trình có tính chất tiền định

VD: Con nhà nông không giống lông cũng giống cánh  Các quan điểm cực đoan phiến diện tuyệt đối hoá vai trò của yếu tố di truyền

VD: Con vua thì lại làm vua  Quan điểm phân biệt chủng tộc

VD: Quan điểm “trẻ em như một tờ giấy trắng mà người dạy dỗ có thể vẽ bất kỳ cái gì cũng được”  Quan điểm xem nhẹ, hạ thấp vai trò của yếu tố di truyền

2 Yếu tố môi trường

Môi trường là toàn bộ các yếu tố tự nhiên và xã hội xung quanh cần thiết cho sự sinh hoạt và phát triển của con người

Môi trường tự nhiên: Gồm khí hậu, đất, nước, sinh thái phục vụ cho học tập, lao động, rèn luyện sức khỏe, vui chơi giải trí

Môi trường xã hội: Gồm các điều kiện về kinh tế, chính trị, văn hóa…

a) Môi trường tự nhiên

Những điều kiện tự nhiên quy định đặc điểm của phương thức hoạt động của con người trong tự nhiên và một số nét riêng trong phạm vi sáng tạo nghệ thuật Qua đó quy định các giá trị vật chất và tinh thần ở một mức độ nhất định Hay có thể nói tâm lý dân tộc mang dấu ấn của hoàn cảnh tự nhiên thông qua khâu trung gian là phương thức sống Ngay cả nhiều phong tục tập quán suy cho cùng cũng đều có nguồn gốc từ điều kiện và hoàn cảnh sống tự nhiên Nhân cách như là một thành viên xã hội chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên thông qua những giá trị vật chất và tinh thần, qua phong tục tập quán của dân tộc, của địa phương, của nghề nghiệp - những cái vốn có liên hệ với điều kiện tự nhiên ấy và qua phương thức sống của chính bản thân nó

Ví dụ: con người Việt Nam, sinh ra trong một đất nước đã từng trải qua các cuộc

chiến tranh gian khổ để giành được độc lập, một đất nước đi lên từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, nên con người Việt Nam là những con người kiên cường, cần

cù, chịu khó và chính những điều đó đã ảnh hưởng đến nhân cách con người Việt Nam Tuy nhiên hoàn cảnh tự nhiên không giữ vai trò quan trọng và quyết định trong sự phát triển tâm lý nhân cách Những hoàn cảnh tự nhiên hoàn toàn có thể điều chỉnh, khắc phục được

b) Môi trường xã hội

Môi trường xã hội là toàn các mối quan hệ xã hội mà con người sống và tiếp xúc Nó có ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý nhân cách Vì nếu không có sự tiếp xúc với con người thì cá thể lớn lên và phát triển trong trạng thái động vật, nó không thể trở thành một con người, một nhân cách Có nghĩa là đứa trẻ muốn trở thành nhân cách phải có sự tiếp xúc với người lớn để nắm vững tri thức, kinh nghiệm lịch sử xã hội, để được chuẩn bị bước vào cuộc sống và lao động trong văn hóa của thời đại có thể nói nhân cách là một sản phẩm của xã hội

Quan hệ sản xuất quy định nội dung của nhiều nét tâm lý cơ bản của nhân cách Ngoài ra tâm lý nhân cách phụ thuộc vào quan hệ chính trị và pháp luật Vị trí giai cấp của cá nhân sẽ kích thích tính tích cực của nó ở mức độ này mức độ khác trong vai trò xã hội

Trong tất cả những mối quan hệ xã hội được nêu ở trên, nhân cách không chỉ

là một khách thể mà còn là một chủ thể Cá nhân là một tồn tại có ý thức, nó có thể lựa chọn phương thức sống của mình và do đó nó lựa chọn những phản ứng khác nhau trước tác động của hoàn cảnh xã hội Dư luận được hình thành thầm lặng hoặc có ý thức Có thể đóng vai trò tích cực hay tiêu cực trong đời sống được bắt nguồn từ sự kiện thực hay bịa đặt Nó nảy sinh, phát triển trên tâm trạng xã hội và

có ảnh hưởng trở lại tâm trạng đó

Ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của môi trường đối với nhân cách: Một môi trường xã hội lành mạnh, như nền dân chủ, các quan hệ xã hội, điều kiện văn hoá -tinh thần của xã hội có sự phát triển hài hoà… thì sẽ tạo điều kiện cho tính tích cực của nhân cách phát huy

Ngược lại, tính tích cực xã hội của nhân cách sẽ bị thui chột đi, nếu môi trường xã hội không tạo điều kiện cho nó bộc lộ Trong một chừng mực nào đó, điều này không những làm cho nhân cách bị nghèo nàn, mà còn có thể dẫn tới sự phá vỡ nhân cách

Ví dụ: Trường hợp cô Kamala được

chó sói nuôi từ nhỏ Khi được đưa

ra khỏi rừng, cô đã 12 tuổi Bình thường, cô ngủ trong xó nhà, đêm đến thì tỉnh táo và đôi khi sủa lên như chó rừng Cô đi lại bằng hai chân, nhưng khi bị đuổi thì chạy bằng bốn chi khá nhanh

Ảnh minh họa (Ảnh: Julia Fullerton-Batten)

Người ta dạy nói cho Kamala trong bốn năm, nhưng cô chỉ nói được hai từ Cô không thể thành người và chết ở tuổi 18 Người ta đã được biết trên 30 trường hợp như vậy

Hoàn cảnh là môi trường nhỏ có tác động trực tiếp, mạnh mẽ đến sự hình thành phát triển nhân cách cá nhân Trong đó môi trường xã hội có ý nghĩa quan trọng đối với sự hình thành phát triển nhân cách

3 Yếu tố giáo dục

Theo quan điểm của tâm lý học và giáo dục học hiện đại thì giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự phát triển nhân cách Giáo dục là một hoạt động chuyên môn của xã hội nhằm hình thành và phát triển nhân cách con người theo những yêu cầu của xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định

Trong tâm lý học, giáo dục thường được hiểu như là quá trình tác động có ý thức,có mục đích và có kế hoạch về mặt tư tưởng, đạo đức và hành vi trong tập thể trẻ em và học sinh,trong gia đình và cơ quan giáo dục ngoài nhà trường Nhưng thực ra giáo dục còn có nghĩa rộng hơn, giáo dục bao gồm cả việc dạy học cùng với hệ thống các tác động sư phạm khá, trực tiếp hoặc gián tiếp trong lớ và ngoài lớp, trong trường và ngoài trường, trong gia đình và ngoài xã hội vai trò chủ đạo

của giáo dục đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ được thể hiện ở những điều sau đây:

Giáo dục vạch ra chiều hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh và dẫn dắt sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh theo chiều hướng đó

Giáo dục có thể mang lại những cái mà các yếu tố bẩm sinh - di truyền hay môi trường tự nhiên không thể đem lại được Chảng hạn,nếu đứa trẻ sinh ra không

bị khuyết tật thì theo sự tăng trưởng và phát triển của cơ thể,đến một giai đoạn nhất định đứa trẻ sẽ biết nói Nhưng muốn biết đọc được

Giáo dục có thể bù đắp những thiếu hụt do bệnh tật đem lại cho con người

Ví dụ: giáo dục trẻ em bị khuyết tật có thể được phục hồi những chức năng đã mất,hoặc có thể phát triển tài năng và trí tuệ một cách bình thường

Giáo dục có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lý xấu do tác động tự phát của môi trường gây nên và làm cho nó phát triển theo chiều hướng mong muốn của

xã hội Chẳng hạn như giáo dục trẻ em hư hoặc cải tạo lao động đối với người phạm pháp

Giáo dục có thể đi trước hiện thực , trong khi tác động tự phát của xã hội chỉ ảnh hưởng tới cá nhân ở mức đọ hiện có của nó Chẳng hạn,mục tiêu giáo dục của chúng ta là xây dựng những con người mới xã hội chủ nghĩa Những công trình nghiên cứu về tâm lý học và giáo dục học hiện đại đã chứng minh rằng sự hát triển tâm lý của trẻ em chỉ có thể diễn ra một cách tốt đẹp trong điều kiện của sự dạy học và giáo dục

Tuy nhiên, giáo dục chỉ vạch ra đường hướng cho sự hình thành và phát triển tâm lý của học sinh và thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển theo hướng

đó Còn cá nhân học sinh có phát triển theo hướng đó hay không, phát triển đến mức độ nào điều này giáo dục không trực tiếp quyết định được Vì vậy, không tuyệt đối hoá vai trò của giáo dục Như vậy, giáo dục một mặt cung cấp cho con

người kỹ năng kỹ xảo, mặt khác hình thành trong nhân cách họ những phẩm chất tâm lý cần thiết theo yêu cầu của sự phát triển xã hội

Cần tiến hành giáo dục trong mối quan hệ hữu cơ với việc tổ chức hoạt động, tổ chức quan hệ GT, HĐ cùng nhau trong các mối quan hệ xã hội, nhóm và tập thể; biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục

Giáo dục giữ vai trò quyết định trực tiếp đối với sự hình thành tâm lý và phát triển nhân cách Gia đình, nhà trường và xã hội muốn đạt tới sự hoàn thiện nhân cách của trẻ cần quan tâm rất lớn đối với hoạt động giáo dục

4 Yếu tố hoạt động cá nhân

Hoạt động là sự tác động qua lại có định hướng giữa con người với thế giới xung quanh, hướng tới biến đổi nó nhằm thỏa mãn nhu cầu của mình Con đường tác động có mục đích, tự giác của xã hội bằng giáo dục đến thế hệ trẻ sẽ không có hiêu quả nêu như bản thân cá nhân học sinh không tiếp nhận, không hương ứng những tác động đó, không trực tiếp tham gia vào các hoạt động nhằm phát triển tâm lý, hình thành nhân cách Bởi vạy, hoạt động chủ đạo đóng vai trò chủ yếu trong sự hình thành và phát triển nhân cách so với các loại hoạt động khác của cá nhân

Điều này hoàn toàn phù hợp với quy luật về sự tự thân vận động, về động lực bên trong của sự phát triển nói chung Hoạt động của cá nhân nhằm để thỏa mãn những nhu cầu tự nhiên hay nhu cầu xã hội,vật chất hay tinh thần của đời sống riêng hay đời sống xã hội là những biểu hiện phong phú về tính tích cực của nhân cách Hoạt động là phương thức tồn tại của con người,là nhân tố quyết định trực tiếp sự hình thành và phát triển nhân cách Hoạt động của con người là hoạt động có mục đích, mang tính xã hội, cộng đồng, được thực hiện bằng những thao tác nhất định,với những công cụ nhất định Thông qua hai quá trình đối tượng hóa

và chủ thể hóa trong hoạt động và nhân cách được bộc lộ và hình thành Con người