Xuất phát từ “Mục tiêu môn Tiếng Việt” ở Tiểu học và vị trí của phép tu từ so sánh, nội dung Tiếng Việt 3 đã giới thiệu sơ bộ về phép tu từ so sánh.Thông qua đó, hình thành những hiểu bi
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN HẬU LỘC PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
MỘT SỐ BIỆN PHÁP Nâng cao năng lực nhận biết và kĩ năng thực hành
Trang 2có tác động lớn trong việc tái hiện đời sống, hình thành và phát triển trí tưởngtượng, khả năng nhận xét và đánh giá của con người Nhờ “So sánh” làm tâmhồn và trí tuệ mỗi người thêm phong phú, giúp chúng ta cảm nhận văn học vàcuộc sống một cách tinh tế hơn, sâu sắc hơn Nhờ những hình ảnh bóng bẩy,ước lệ, dùng cái nọ để đối chiếu cái kia nhằm diễn tả những ngụ ý nghệ thuật
mà phép so sánh được sử dụng phổ biến rộng rãi trong thơ ca, đặc biệt là thơvăn viết cho thiếu nhi So sánh tu từ giúp các em hiểu và cảm nhận đượcnhững bài văn, bài thơ hay, góp phần mở mang tri thức, làm phong phú vềtâm hồn và tạo hứng thú khi viết văn Đồng thời, qua phép so sánh rèn luyệnthói quen, ý thức yêu quý Tiếng Việt và giữ gìn sự trong sáng Tiếng Việt củahọc sinh
Xuất phát từ “Mục tiêu môn Tiếng Việt” ở Tiểu học và vị trí của phép tu
từ so sánh, nội dung Tiếng Việt 3 đã giới thiệu sơ bộ về phép tu từ so sánh.Thông qua đó, hình thành những hiểu biết và khái niệm ban đầu về so sánh,nhằm giúp các em cảm nhận được cái hay, cái đẹp của những câu văn, câuthơ, từ đó biết vận dụng phép so sánh vào bài học và bài làm Mặt khác, họcsinh lớp 3 được học phép tu từ so sánh cũng là một cách chuẩn bị tốt nhất đểcác em có khả năng sử dụng thành thạo khi làm các bài văn kể chuyện, vănmiêu tả ở các lớp 4, 5
Trang 3Là một giáo viên được nhà trường phân công giảng dạy khối lớp 3, nhậnthức được vị trí quan trọng của việc dạy học phép tu từ so sánh, bản thân luôngiành thời gian nghiên cứu, học hỏi và cùng với việc thực dạy để tìm ra mộtvài biện pháp, cách thức nhỏ trong việc giúp học sinh nhận biết và thực hànhtốt phép tu từ so sánh nhằm nâng cao hiệu quả dạy học phép tu từ so sánhtrong chương trình học nói riêng và các môn học khác nói chung ở Tiểu học.
II Thực trạng của vấn đề:
Dạy phép tu từ so sánh cho học sinh thực chất là việc dạy cho các em cách
sử dụng ngôn ngữ để tạo hiệu quả cao khi nói và viết Sử dụng phép tu từtrong nói và viết cũng chính là nâng cao khả năng nhận xét, đánh giá, bộc lộtình cảm của mình trước một đối tượng nào đó Vì vậy ngôn ngữ thườngmang tính cá nhân riêng biệt Điều đó đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức nhấtđịnh về phong cách học, có trình độ chuyên môn vững vàng nhằm đa dạnghóa các hoạt động học tập, tạo hứng thú trong giờ học để học sinh tiếp thukiến thức một cách có hiệu quả, đồng thời giúp các em có kỹ năng thực hànhphép tu từ so sánh
Nhưng trong thực tế, giáo viên và học sinh còn gặp không ít khó khăn khidạy- học phép tu từ so sánh Đối với học sinh, các em chỉ mới nhận biết sơqua các hình ảnh so sánh Kĩ năng vận dụng phép so sánh, cảm nhận giá trịcủa phép so sánh chưa cao Về phía giáo viên, khi dạy phép so sánh còn nhiềuđiểm hạn chế trong việc xác định mục đích, mức độ yêu cầu của một bài dạyhay khâu lựa chọn các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học Hơn nữa, cáctài liệu tham khảo để mở rộng vốn hiểu biết cho giáo viên và học sinh về dạy
và học phép tu từ so sánh chưa nhiều Bởi vậy, chất lượng và hiệu quả dạyhọc phép tu từ so sánh có phần chưa được nâng cao
1 Thực trạng về nội dung dạy- học phép tu từ so sánh trong phân
môn Luyện từ và câu Lớp 3
a Về cấu trúc nội dung:
Trang 4Nội dung phép tu từ so sánh trong chương trình Tiếng Việt 3 là một nộidung “mới”, chiếm một dung lượng không lớn Tất cả chỉ có 7 tiết học, bằngkhoảng 1/5 tổng thời gian của phân môn Luyện từ và câu và bằng 1/35 tổngthời gian của môn Tiếng Việt Phép tu từ so sánh được dạy trong học kì I và
cứ 2 tuần một tiết Có thể thống kê nội dung phép tu từ so sánh được phânphối trong chương trình cụ thể như sau:
3 Mái ấm Tìm hình ảnh so sánh và nhận biết
các từ chỉ so sự so sánh 24
So sánh hơn, kém, thêm các từ sosánh vào những câu chưa có từ so
sánh
43
7 Cộng đồng So sánh sự vật với con người 58
10 Quê hương Làm quen so sánh âm thanh với âm
b Về phía giáo viên:
Mỗi giáo viên cũng còn gặp không ít những khó khăn về cơ sở vật chất,phương tiện dạy học và các tài liệu tham khảo phục vụ cho việc dạy về phép
tu từ so sánh Một số bộ phận nhỏ giáo viên chưa biết chú trọng và quan tâmnhiều đến việc lồng ghép nội dung phép so sánh vào trong quá trình dạy giữacác phân môn của môn Tiếng Việt cũng như với các môn học khác trongchương trình Bởi vậy một phần nào chưa khơi dậy sự tò mò, niềm hứng thú
và óc sáng tạo của học sinh khi học môn Tiếng Việt nói chung và phép tu từ
so sánh nói riêng
Trang 5c Về phía học sinh:
Do khả năng tư duy của các em phần lớn mới ở mức độ tư duy trực quan,đơn giản nên việc cảm thụ nghệ thuật tu từ so sánh còn nhiều hạn chế; hơnnữa, vốn kiến thức văn học của học sinh lại nghèo nàn Đa số các em có nănglực học tập nhưng khả năng nhận biết về phép so sánh chưa cao Các em chỉmới biết sự vật một cách cụ thể, trực tiếp nên khi tiếp thu về nghệ thuật sosánh rất khó khăn Vì vậy đòi hỏi giáo viên phải có sự hướng dẫn một cách tỉmỉ,cụ thể và linh hoạt khi dạy về phép tu từ so sánh
2 Kết quả của thực trạng trên
Qua khảo sát chất lượng về năng lực nhận biết và kỹ năng thực hànhphép tu từ so sánh của học sinh lớp 3B - Năm học 2009 – 2010, tôi đã thuđược kết quả như sau:
so sánh
Số học sinh có kỹ năng thực hành phép so sánh
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Các giải pháp thực hiện
1 Giúp HS nắm vững nội dung phép tu từ so sánh.
2 Nâng cao năng lực nhận biết phép tu từ so sánh.
3 Rèn kỹ năng thực hành phép tu từ so sánh
II Các biện pháp thực hiện
Biện pháp 1: Giúp học sinh nắm vững nội dung phép tu từ so sánh
a Hệ thống các dạng bài tập
Trang 6Nội dung về phép tu từ so sánh chiếm một dung lượng không lớn trongchương trình Tiếng Việt 3 Nội dung dạy học phép tu từ so sánh được thôngqua hệ thống các bài tập Trong quá trình dạy, giáo viên nên chia hệ thống bàitập thành các loại bài tập và các dạng bài tập Từ đó giúp các em dễ dàng nhớ
và phân biệt được các loại bài khác nhau và có hướng làm bài đúng với yêucầu Có thể chia hệ thống bài tập về phép tu từ so sánh thành hai loại bài tập
như sau:
- Bài tập Nhận biết phép tu từ so sánh.
- Bài tập Vận dụng phép tu từ so sánh
b Phân loại các dạng bài tập
Trong mỗi loại bài tập, khi tiến hành hướng dẫn học sinh, giáo viên nênchia thành các dạng bài tập nhằm giúp các em nắm vững và sâu hơn về nộidung của bài
Đối với loại bài tập Nhận biết phép tu từ so sánh: Đây là loại bài tập
được trình bày dưới hình thức thường là các ngữ liệu (ngữ liệu là các câu văn,câu thơ, đoạn văn, đoạn thơ) trong đó có sử dụng phép tu từ so sánh; yêu cầuhọc sinh chỉ ra các hình ảnh so sánh, các sự vật so sánh, các vế so sánh, các từ
so sánh,…trong các ngữ liệu đó Bởi vậy ta có thể chia loại bài tập trên thànhcác dạng bài tập cụ thể như sau:
Trang 7+ Dạng 1: Bài tập Nhận biết tác dụng của phép tu từ so sánh
+ Dạng 2: Bài tập Đặt câu có dùng phép so sánh
Để các em phân biệt và nắm vững các loại bài tập, các dạng bài tập, đòihỏi giáo viên khi dạy phải xác định rõ mục đích, yêu cầu của mỗi loại bài,dạng bài, từ đó có sự lựa chọn các phương pháp, hình thức tổ chức dạy họcsao cho đúng với mục đích yêu cầu của mỗi bài và phù hợp với sự nhận thứccủa mọi đối tượng học sinh
c Tổ chức dạy học các dạng bài tập
Nội dung dạy học về phép tu từ so sánh được trình bày qua hệ thống bàitập Vì vậy khi dạy về mỗi dạng bài cần thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Giáo viên giúp học sinh nắm vững yêu cầu của bài tập (bằng
các câu hỏi, bằng lời giải thích, bằng cách minh hoạ…)
Bước 2: Hướng dẫn học sinh những nội dung khó của bài tập.
Bước 3: Tổ chức cho học sinh trao đổi, nhận xét về kết quả, rút ra
những điểm ghi nhớ về phép tu từ so sánh
Dạy học phép tu từ so không chỉ giúp học sinh nắm vững nội dung vềphép so sánh mà còn giúp các em có năng lực nhận biết và vận dụng tốt phép
tu từ so sánh
Biện pháp 2: Nâng cao năng lực nhận biết phép tu từ so sánh
1 Dạy theo đúng quy trình.
Để học sinh có khả năng tiếp thu và học tốt phép tu từ so sánh, với mỗiloại bài, dạng bài cần thực hiện theo các yêu cầu sau:
- Đọc kỹ yêu cầu của bài tập
- Xác định đúng nội dung yêu cầu
- Phân tích yêu cầu của bài tập
Trang 8- Tiến hành làm bài và trình bày bài ( nhóm hoặc cá nhân…)
- So sánh, đối chiếu kết quả bài làm với đáp án; lí giải được đáp án
- Giáo viên giải thích thêm các đáp án khác (nếu đưa ra)
Ví dụ: Bài tập 2 (Trang 8): Tìm sự vật được so sánh trong khổ thơ sau:
Ơ cái dấu hỏi Như vành tai nhỏ
Trông ngộ ngộ ghê Hỏi rồi lắng nghe
- Giáo viên yêu cầu HS đọc yêu cầu của đề bài.
- Giải thích cho học sinh hiểu từ ngữ chỉ sự vật.
- HS gạch chân bằng bút chì từ chỉ sự vật và trình bày (Giáo viên
có thể hỏi “Vì sao” để học sinh giải thích lí do chọn từ đó) Sau đó giáo viên
đưa ra đáp án
Cũng có thể giáo viên vẽ lên bảng hoặc giải thích cho học sinh hiểu “Dấuhỏi cong cong, mở rộng ở hai phía trên rồi nhỏ dần nên chẳng khác gì một
vành tai (Giáo viên có thể cho học sinh nhìn vào vành tai bạn).
2 Dạy “Tích hợp” phép so sánh trong các môn học:
* Tích hợp trong môn Tiếng Việt :
Khi dạy phép tu từ so sánh, cũng cần có sự lồng ghép nội dung so sánhvào các phân môn trong môn Tiếng Việt một cách linh hoạt, khéo léo, nhằmkhơi dậy trí tò mò, sự ham học, ham hiểu biết của học sinh
Ví dụ 1: Khi dạy bài Tập đọc: "Hai bàn tay em" SGK Tiếng Việt 3 tập I,trong bài có rất nhiều hình ảnh so sánh Bằng cách nêu yêu cầu, có thể chocác em tìm các câu thơ có sử dụng phép tu từ so sánh để chuẩn bị cho tiếtLuyện từ và câu
Trang 9Ví dụ 2: Khi dạy bài Tập đọc “Cửa Tùng”, để giải thích từ ngữ (chiếc thau đồng, bờ biển Cửa Tùng), GV yêu cầu học sinh tìm câu văn có sử dụng
phép so sánh, như vậy học sinh sẽ rất dễ dàng tìm ra câu :
- Mặt trời như chiếc thau đồng đỏ ối chiếu xuống mặt biển
- Người xưa để ví bờ biển Cửa Tùng giống như một chiếc lược đồi mồi cài vào mái tóc bạch kim của sóng biển
Với những câu tự tìm được sẽ giúp các em nhớ lâu hơn và từ đó có thể
áp dụng vào việc đặt câu, viết văn
* Tích hợp trong môn Tự nhiên và xã hội :
Khi dạy bài “ Các thế hệ trong gia đình’’ giáo viên có thể cho học sinh
tìm những câu tục ngữ, ca dao, thành ngữ nói về tình cảm của những ngườithân trong gia đình Có thể cho học sinh tìm tự do nhưng với yêu cầu các câu
đó phải có hình ảnh so sánh Chẳng hạn học sinh sẽ tìm được các câu:
- Anh em như thể tay chân
- Con hơn cha là nhà có phúc.
- Công cha như nói Thái Sơn
- Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Ngoài ra, dạy phép so sánh còn có thể dạy “Tích hợp”ở một số môn họckhác như Toán, Mĩ thuật, Âm nhạc,…
Mục tiêu của việc dạy học phép tu từ so sánh ở lớp 3 là “Rèn luyện kỹnăng” thông qua hệ thống bài tập Việc rèn kỹ năng thực hành phép tu từ sosánh là một khâu quan trọng khi dạy học phép tu từ so sánh
Biện pháp 3: Rèn kỹ năng thực hành phép tu từ so sánh.
Dạng 1: Bài tập nhận biết phép tu từ so sánh
Dạng 2: Bài tập thực hành phép tu từ so sánh
Trang 101 Rèn kỹ năng thực hành thông qua dạy theo các mô hình :
a Đối với dạng “Bài tập nhận biết phép tu từ so sánh”
+ Mục tiêu: Giúp học sinh nhận biết các từ chỉ sự vật so sánh
Dạng bài tập này được dạy dựa trên 4 mô hình:
- Mô hình 1: So sánh Sự vật - Sự vật
- Mô hình 2: So sánh Sự vật - Con người.
- Mô hình 3: So sánh Hoạt động - Hoạt động
- Mô hình 4: So sánh Âm thanh - Âm thanh
* Dạy theo mô hình 1: So sánh Sự vật - Sự vật
Mô hình này cách nhận dạng rất dễ vì trong câu thường xuất hiện các từ sosánh (như, là, giống, tựa, giống như, tựa như, )
Mô hình trên có các dạng: A như B ; A là B
- Tìm hiểu dạng A như B:
Dạng bài này xuất hiện ngay từ đầu tiên của nội dung chương trình
Ví dụ: Bài 2 (trang 8): Tìm những sự vật được so sánh với nhau trong các câuthơ, câu văn dưới đây:
a) "Hai bàn tay em
Như hoa đầu cành"
b) "Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch" c) “Cánh diều như dấu á
Ai vừa tung lên trời”
d) Ơ cái dấu hỏi Như vành tai nhỏ
Trông ngộ ngộ ghê Hỏi rồi lắng nghe
Trang 11Để làm tốt bài tập này, học sinh phải phát hiện ra các từ chỉ sự vật, từ đócác em sẽ tìm được các sự vật so sánh với nhau trong các câu thơ, câu văn
Phương án 1: Gạch chân các từ chỉ sự vật được so sánh với nhau
Phương án 2: Giáo viên phát phiếu học tập, học sinh làm bài theo nhóm
(nhóm đôi) Các nhóm điền vào phiếu và sau đó trình bày :
+ "Hai bàn tay em" so sánh với "hoa đầu cành"
+ "Mặt biển" so sánh với "tấm thảm khổng lồ"
+ "Cánh diều” so sánh với "dấu á”
+ "Dấu hỏi” so sánh với "vành tai nhỏ"
Cũng có thể giáo viên nêu câu hỏi gợi ý để các em tìm ra những điểm giốngnhau giữa hai sự vật được so sánh
Ví dụ: - Vì sao "Hai bàn tay em" được so sánh với "Hoa đầu cành"?
- Vì sao nói "Mặt biển" như "tấm thảm khổng lồ"?
Từ đó học sinh sẽ tìm được các hình ảnh so sánh Bởi lẽ:
+ Hai bàn tay của bé nhỏ xinh cũng giống như một bông hoa.
+ Mặt biển và tấm thảm đều phẳng, êm và đẹp.
+ Cánh diều hình cong cong, võng xuống giống hệt như dấu á
Hoặc giáo viên có thể vẽ lên bảng "Cánh diều" và "Dấu á" để giúp HS thấy rõđiểm giống nhau của các sự vật
Trang 12c Mùa đông
Trời là cái tủ ướp lạnh
Mùa hè
Trời là cái bếp lò nung
d Những đêm trăng sáng, dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng Trong trường hợp này, cần phải cho học sinh xác định các sự vật được sosánh với nhau Chẳng hạn:
- Trời mùa đông - tủ ướp lạnh; Trời mùa hè - bếp lò nung.
Giáo viên giải thích cho học sinh hiểu điểm tương đồng giữa các từ chỉ sự vậtđược so sánh
- Trời mùa đông lạnh như cái tủ ướp lạnh
- Trời mùa hè nóng như bếp lửa lò nung
Sau khi chốt nội dung bài, giáo viên có thể đưa ra một vài câu theo mẫu
“Ai - là gì?” để giúp học sinh phân biệt giữa câu dùng để giới thiệu và câu cóhình ảnh so sánh
Ví dụ: - Mẹ tôi là giáo viên.
- Chị tôi là công nhân nhà máy may.
* Dạy theo mô hình 2: So sánh Sự vật - Con người
- Dạng A như B:
A : Có thể là con người; B: (sự vật) đưa ra làm chuẩn để so sánh
Ví dụ: Bài tập 1 (trang 58): Tìm các hình ảnh so sánh trong những câu thơdưới đây:
a "Trẻ em như búp trên cành
Biết ăn, biết ngủ, biết học hành là ngoan"
Trang 13b "Bà như quả ngọt chín rồi
Càng thêm tuổi tác càng tươi lòng vàng"
Với dạng bài tập này học sinh sẽ dễ dàng tìm sự vật so sánh với conngười nhưng các em chưa giải thích được "Vì sao?"
Chính vì thế giáo viên phải giúp học sinh tìm được đặc điểm chung của sựvật và con người Chẳng hạn:
- "Trẻ em" giống như "búp trên cành" vì đều là những sự vật tươi nonđang phát triển đầy sức sống, chứa chan niềm hy vọng
- "Bà" sống lâu, tuổi đã cao giống như "quả đã chín và ngọt", đều pháttriển đến độ già giặn, có giá trị cao,đem lại ích lợi cho cuộc đời, đáng nângniu và trân trọng
- Dạng A là B:
Ví dụ : Bài tập 1(trang 42,43) (phương pháp dạy như mô hình 1)
Ông là buổi trời chiều Cháu là ngày rạng sáng
- Dạng A chẳng bằng B:
Ví dụ: Bài tập 1a,c (trang 43) : Tìm các hình ảnh so sánh trong các câu
thơ: a Những ngôi sao thức ngoài kia
Chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con
c Bế cháu ông thủ thỉ:
Cháu khoẻ hơn ông nhiều
Dạng bài tập này cần thực hiện theo hai yêu cầu :