Một số kinh nghiệm hướng dẫn học sinh lớp 5 luyện tập tu từ so sánh trong văn miêu tả

Để viếtđược bài văn hay, các em cần phải rèn luyện sao cho có được năng lực quan sátđể nhận biết được cái đặc trưng của sự vật, hiện tượng năng lực cảm thụ,năng lực thu thập thông tin, n

ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN HẬU LỘC

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HẬU LỘC

SKKN thuéc m«n: TiÕng ViÖt



kể chuyện, viết thư, và ở từng loại bài lại đòi hỏi phải rèn luyện để có kỹnăng cần thiết.

Một bài văn hay, có giá trị không phải chỉ ở chỗ trình bày mạch lạc, dễ hiểu;

mà cái quan trọng hơn là sức truyền cảm Và sự truyền cảm này có được là dotính chân thực, tính nhân bản, cao hơn nữa là cái "chất văn, hơi văn" Để viếtđược bài văn hay, các em cần phải rèn luyện sao cho có được năng lực quan sát(để nhận biết được cái đặc trưng của sự vật, hiện tượng) năng lực cảm thụ,năng lực thu thập thông tin, năng lực tưởng tượng - liên tưởng, năng lực phântích tổng hợp, năng lực linh cảm, đặc biệt là việc vận dụng các biện pháp tu từvào quá trình làm bài như: phép tu từ so sánh, nhân hoá và các khả năng biểuđạt, bố cục

Ngay từ lớp 2, học sinh đã được làm quen với thể loại văn miêu tả thông quaviệc quan sát tranh và trả lời câu hỏi Đến lớp 3, 4, 5 thì nội dung này lại được cụthể hơn và yêu cầu cũng cao hơn Bên cạnh đó, ở lớp 3, sách giáo khoa TiếngViệt đã giới thiệu sơ bộ về phép tu từ so sánh Ở đây chưa đi sâu về lí thuyết củaphép tu từ so sánh mà chỉ hình thành những hiểu biết và kỹ năng ban đầu về so

sánh thông qua hệ thống các bài tập thực hành So sánh được xem là một trongnhững phương thức tạo hình, gợi cảm gợi ra những hình ảnh cụ thể, những cảmxúc thẩm mỹ lành mạnh, đẹp đẽ cho con người Qua đó giúp học sinh cảm nhậnđược cái hay, cái đẹp của những hình ảnh thơ văn đồng thời giúp học sinh vậndụng phép tu từ so sánh vào quan sát các sự vật, hiện tượng và con người xungquanh các em, từ đó giúp các em thể hiện vào bài văn miêu tả được tốt hơn, sâusắc và sinh động hơn.

Để nâng cao chất lượng bài văn, việc tìm ra các bước hướng dẫn học sinhlớp 5 luyện tập về phép tu từ so sánh trong làm văn miêu tả là rất cần thiết.Nhằm góp phần tháo gỡ những khó khăn của giáo viên và học sinh nhằmnâng cao hiệu quả của việc dạy học văn miêu tả ở lớp 5, đã thôi thúc tôi

nghiên cứu vấn đề này và đúc rút qua sáng kiến: "Một số kinh nghiệm hướng

dẫn học sinh lớp 5 sử dụng phép tu từ so sánh trong văn miêu tả"

II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

1 Thực trạng

Trong thực tế, cả giáo viên và học sinh còn gặp rất nhiều khó khăn trongviệc vận dụng phép tu từ so sánh vào dạy và học văn miêu tả Vì vậy, hiệu quảcủa việc dạy và học văn miêu tả chưa cao Học sinh chưa biết trong trường hợpnào nên vận dụng phép tu từ so sánh vào nói, viết đoạn văn, bài văn miêu tảcủa mình Nếu có sử dụng hình ảnh so sánh thì cũng là phát hiện của ngườikhác vì thế hành văn của các em chưa tạo được sự mới mẻ, độc đáo, chưa códấu ấn cá nhân

Tìm hiểu về thực trạng dạy và học văn miêu tả trong trường Tiểu học, tôiphát hiện thấy một số vấn đề sau:

1.1 Về phía giáo viên

Qua sinh hoạt chuyên môn, và dự giờ, trao đổi với giáo viên trực tiếp giảngdạy, tôi thấy rằng: Đa số giáo viên đều cho Tập làm văn là khó dạy, đặc biệt làthể loại văn miêu tả, không biết diễn đạt thế nào, lựa chọn hình thức học rasao để học sinh dễ hiểu Mặt khác, có thể thấy rằng: những hiểu biết về mặt líluận của giáo viên về văn miêu tả và phép tu từ so sánh đang còn là một

khoảng trống với họ Vì thế, việc vận dụng vào thực tiễn dạy học còn gặpnhiều khó khăn.

Trong quá trình dạy học văn miêu tả, giáo viên chưa khai thác hết các biệnpháp dạy học, chưa vận dụng triệt để các biện pháp tu từ so sánh vào quá trìnhluyện tập thực hành cho học sinh, chưa khai thác tối đa việc cho học sinhđược trực tiếp quan sát đối tượng miêu tả

Hình thức dạy học và đồ dùng trực quan còn nghèo nàn nên học sinh không

có những hiểu biết, những hình dung cụ thể và rõ nét về đối tượng miêu tả Bởivậy, học sinh nói và viết mơ hồ, chung chung, không có sắc thái biểu cảm haynói cách khác trong mỗi bài làm chưa thể hiện được cái riêng

1.2 Về phía học sinh

Qua dự giờ, thăm lớp đặc biệt là tìm hiểu từ các bài viết của các em học sinh,chúng tôi nhận thấy rằng bài làm của các em còn mang nặng tính công thức,khuôn sáo, máy móc, thiếu tính chân thực Nó được thể hiện qua các khía cạnhsau:

- Vay mượn ý tứ của người khác, thường là một bài mẫu Nói cách khác họcsinh sẵn sàng học thuộc một bài văn mẫu, một câu văn mẫu, khi làm bài các emsao chép ra và biến thành bài làm của mình, không kể đầu bài quy định như thếnào Với cách làm ấy, các em không cần biết đến đối tượng miêu tả, khôngquan sát không có cảm xúc gì về chúng Chấm bài không tinh, thầy cô giáo dễkhen nhầm văn của người khác mà cứ tưởng là văn của học trò mình Đây làđiều không chỉ xảy ra với văn miêu tả mà hầu hết các thể loại văn khác cũngtương tự như thế

- Miêu tả hời hợt, chung chung không có một sắc thái riêng biệt nào củađối tượng được tả Vì thế, bài làm ấy gán cho đối tượng miêu tả nào cùngloại cũng được Một bài miêu tả như vậy đọc lên ta cảm thấy nhợt nhạt, mờ

mờ Nguyên nhân chủ yếu là vì các em không được quan sát, không biết cáchhồi tưởng kinh nghiệm sống của mình hoặc không biết cách quan sát nênkhông có những nhận xét cụ thể và tinh tế

2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên

Ngay vào đầu năm học 2010 - 2011, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng vềhọc sinh lớp tôi chủ nhiệm với mục đính nắm được thực chất chất lượng Từ

đó tìm ra phương pháp, biện pháp phù hợp để nâng cao chất lượng bài vănmiêu tả cho học sinh

Tôi đã tiến hành kiểm tra khảo sát chất lượng với đề bài: Tả cây bàng ở sân

trường em trong thời gian 40 phút

Kết quả khảo sát được thể hiện rõ qua bảng dưới đây:

Bảng 1: Kết quả khảo sát đầu năm

Tỉ lệ

Số lượng Tỉ lệ

Số lượng Tỉ lệ

Qua bảng trên, chúng ta dễ nhận thấy chất lượng bài văn của học sinh cònrất thấp, số học sinh đạt điểm khá và giỏi còn rất ít Trong khi đó, số học sinhđạt điểm yếu còn nhiều

Kết quả trên cho thấy sự cần thiết phải có những biện pháp để nâng caochất lượng bài văn miêu tả của học sinh

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN

1 Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ

2 Tích cực đổi mới phương pháp dạy học, thay đổi hình thức dạy học

3 Tìm hiểu nội dung và vai trò của phép tu từ so sánh trong văn miêu tả

4 Hướng dẫn học sinh luyện tập về pháp tu từ so sánh trong văn miêu tả

II CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

Để thực hiện tốt các giải pháp trên cũng như giải quyết vấn đề của đề tài,tôi xây dựng một số biện pháp cụ thể sau đây:

1 Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ

* Tăng cường bồi dưỡng tư tưởng chính trị, tinh thần trách nhiệm trong thựchiện nhiệm vụ của người giáo viên Trước hết tôi phải học tập, nắm bắt, quántriệt các nghị quyết, thông tư, chỉ thị, hướng dẫn nhiệm vụ năm học của nhàtrường, của các cấp, các ngành một cách nghiêm túc

* Tăng cường học hỏi nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ: Bản thân tôiluôn có ý thức nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ qua những việc làm như:

- Tham gia các lớp bồi dưỡng ngắn hạn hoặc dài hạn nhằm nâng cao trình độ

về chuyên môn nghiệp vụ, về trình độ lí luận, tin học, tham gia các đợt tập huấn

do Sở hoặc Phòng Giáo dục tổ chức, nhất là các lớp tập huấn về đổi mới phươngpháp dạy học, tích cực tiếp thu các chuyên đề do nhà trường, tổ khối triển khai

- Tự học, tự bồi dưỡng một cách thật sự nghiêm túc, thường xuyên nắm bắtchắc chắn về mục tiêu, nội dung, chương trình sách giáo khoa Tiểu học mới

và phương pháp dạy học cụ thể của từng môn học, từng bài học Tham giathao giảng thường xuyên; tăng cường dự giờ thăm lớp; tham gia sinh hoạtchuyên môn, rút kinh nghiệm các tiết dạy của đồng nghiệp Tham gia hội thi

"Giáo viên giỏi" các cấp Tích cực nghiên cứu khoa học, đúc rút sáng kiếnkinh nghiệm,

- Thực hiện nghiêm túc quy chế chuyên môn: dạy đúng theo chuẩn kiến thức,đúng theo kế hoạch giáo dục, phân phối chương trình day học, thời khóa biểu, kếhoạch bài học và qua các hoạt động giáo dục khác.

- Bám sát các văn bản chỉ đạo chuyên môn của ngành, của nhà trường, của tổ.Thực hiện xây dựng kế hoạch bài học theo tinh thần đổi mới

2 Tích cực đổi mới phương pháp dạy học, thay đổi hình thức dạy học

Dạy học theo hướng đổi mới ngoài việc dạy kiến thức và kĩ năng cho học sinhcòn dạy các em phương pháp tự học, thông qua các hoạt động học tập phát huytính chủ động, tích cực, tự giác của học sinh Bởi vậy trong việc đổi mới phươngpháp dạy học; tích cực áp dụng các phương pháp dạy học mới đồng thời pháthuy những ưu điểm của giáo dục truyền thống Trong quá trình dạy học, tôi luônphát huy tính chủ động, tích cực, tự giác, tìm tòi sáng tạo của học sinh và giúpcác em tham gia học tập một cách tự giác, chủ động và sáng tạo Giáo viên giữđúng vai trò chủ đạo của mình trong giảng dạy, là người định hướng giúp đỡ họcsinh trong học tập và tuyệt đối không làm thay học sinh

Xây dựng các hình thức học tập cũng vậy, tôi luôn tìm hiểu một cách sâu sắc

về vai trò, tác dụng của từng hình thức dạy học cụ thể để có thể áp dụng vào mỗidạng bài, mỗi đơn vị kiến thức khác nhau của từng môn học sao cho phù hợp,khai thác hết nội dung nhằm đạt triệt để mục tiêu bài học

3 Tìm hiểu nội dung và vai trò của phép tu từ so sánh trong văn miêu tả

Việc tìm hiểu rõ nội dung và vai trò của phép tu trừ so sánh trong văn miêu

tả giúp giáo viên chủ động trong quá trình dạy học đặc biệt đó là cơ sở, lànguyên tắc giúp việc xây dựng các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học vănmiêu tả

So sánh tu từ là biện pháp tu từ ngữ nghĩa trong đó người ta đối chiếu haiđối tượng khác loại của thực tế khách quan không đồng nhất với nhau hoàntoàn mà chỉ có một nét giống nhau nào đó, nhằm diễn tả hình ảnh một lối trigiác mới mẻ về đối tượng

Nhờ phép so sánh, chúng ta có thể tái hiện lại đối tượng phản ánh làm chođối tượng miêu tả trở nên cụ thể hơn Từ đó, có thể biểu lộ những nhận thức

sự cảm thụ cũng như gửi gắm những tâm sự rất riêng của mình, giúp cho bàilàm có được nét tinh tế, độc đáo và phong cách riêng.

Để một bài văn miêu tả có cái mới, có chiều sâu, giàu sức sống thì mỗi họcsinh, mỗi người viết phải có được những kĩ năng nhất định Cùng với kĩ năngquan sát, kĩ năng lập dàn ý, giàu vốn từ thì sử dụng phép tu từ so sánh là một

kĩ năng hết sức cần thiết mà người viết nói chung và học sinh nói riêng cần

có Đây là kĩ năng giúp cho học sinh có bài nói bài viết hay không chỉ trongkhuôn khổ của bậc học Tiểu học mà nó còn giúp các em nâng cao chất lượnggiao tiếp mãi về sau này

4 Hướng dẫn học sinh luyện tập về phép tu từ so sánh trong văn miêu tả

4.1 Hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng

Trong miêu tả thì quan sát là một trong những bước quan trọng nhất Kếtquả quan sát chính là yếu tố quan trọng để viết nên bài văn Kết quả của mỗilần quan sát sẽ làm giàu thêm kho biểu tượng của các em mà mỗi khi cầnmiêu tả các em sẽ dễ dàng thiết lập được hình ảnh so sánh giữa chi tiết, bộphận hay sự vật cần miểu tả với hình ảnh có sẵn trong vốn biểu tượng phongphú của mình

Sử dụng phương pháp này nhằm phát huy khả năng ngôn ngữ của học sinh,phát huy trí tưởng tượng phong phú, khả năng sáng tạo tinh tế của các em

Từ thực tế nghiên cứu giảng dạy, tôi thấy những câu văn hay, sống động,giàu hình ảnh là những câu văn được quan sát thực tế một cách tinh tế, tỉ mỉ Chính vì vậy, tôi luôn chú ý "Tổ chức cho học sinh quan sát" Để làm đượcđiều này, tôi luôn chú ý tạo điều kiện cho học sinh đến tận nơi quan sát đốitượng trước khi miêu tả và coi đó là nguyên tắc khi giảng dạy văn miêu tả củamình Chỉ trên cơ sở thu nhận trực tiếp các nhận xét, các ấn tượng cảm xúc về

sự vật, hiện tượng thì cảm xúc mới nảy sinh, có như thế bài viết mới có cảmxúc thực sự

Khi cho học sinh quan sát thực tế, tôi hướng dẫn các em chọn vị trí như thếnào cho thuân lợi, ghi lại đầy đủ những điều quan sát được từ đối tượng quansát, phối hợp các giác quan (thính giác, thị giác, xúc giác, ) trong quá trìnhquan sát Chẳng hạn, dùng mắt để nhận biết màu sắc (xanh, đỏ, tím, vằng, )

hình dạng (cao thấp, lớn, bé, ) hay hoạt động của đối tượng miêu tả, Dùngtay để sờ, nắn để cảm nhận cảm giác thật hơn,

Ví dụ: Với đề bài: Tả một cảnh đẹp ở quê hương em.

Với đề bài trên, trước tiên, học sinh phải xác định cảnh đẹp mình định tả

Và tôi hướng dẫn các em cách lựa chọn vị trí để quan sát:

Hướng cho học sinh phối hợp các giác quan trong quá trình quan sát

Ví dụ: Với đề bài Tả cảnh biển, khi hướng dẫn học sinh quán sát cảnh biển,

tôi đặt các câu hỏi gợi ý như:

- Em cảm giác thế nào khi đón nhận những làn gió từ biển thổi vào?(những làn

gió mát lạnh như bàn tay mềm mại luồn vào mái tóc, mơn man trên khuôn mặt, )

- Khi mặt trời lên mặt biển trông như thế nào? (mặt biển sáng lấp lánh như

một tấm thảm khổng lồ dệt bằng những sợi kim tuyến, )

- Các em hãy lắng nghe để ghi lại âm thanh từ biển?(tiếng sóng vỗ vào bờ

đê ầm ập, gió thổi rì rào, lá cờ trên trụ buồm phần phật bay, )

Việc lựa chọn tốt vị trí quan sát và phối hợp nhiều giác quan trong quá trìnhquan sát sẽ góp phần giúp học sinh viết được đoạn, bài văn cụ thể, sinh độnghơn Bên cạnh đó, một yêu cầu rất quan trọng nữa cần hướng dẫn các emtrong qua trình quan sát đó là:

- Lựa chọn trình tự quan sát:

+ Trình tự không gian: Từ quan sát toàn bộ đến quan sát từng bộ phận hoặcngược lại; quan sát từ trái sang phải hay trên xuống dưới hay ngoài vào tronghoặc ngược lại.

+ Trình tự thời gian: Quan sát tả cảnh vật, cây cối theo mùa trong năm, quansát theo thời gian trong ngày: buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều Dù quan sát theotrình tự nào cũng cần tập trung bộ phận chủ yếu và trọng tâm, hướng dẫn họcsinh sử dụng các giác quan để quan sát

Ví dụ: Với đề bài Hãy tả một cơn mưa.

Tôi đặt câu hỏi để hướng dẫn các em quan sát một cách có trình tự:

- Khi tả một cơn mưa, các em cần quan sát như thế nào? (quan sát khi trời sắp mưa, khi trời mưa và khi cơn mưa tạnh)

- Khi trời sắp mưa, em nhìn thấy những gì? (mây đen kéo đến, bầu trời xám xịt, những tia chớp xuất hiện, )

- Lúc mưa em quan sát thấy những gì? (không khí mát lạnh, mưa rơi rào rào, )

- Khi trời tạnh em quan sát thấy những gì? (trời rạng dần, chim chóc bay

ra hót râm ran, ánh nắng lấp lánh trên vòm lá, )

- Các em đã sử dụng những giác quan nào trong quá trình quan sát của mình? (thị giác, thính giác, xúc giác, )

Như vậy qua cách đặt câu hỏi trên, tôi đã giúp các em biết quan sát cơnmưa theo trình tự thời gian, cũng như phối hợp nhiều giác quan trong quátrình quan sát

Hay với đề bài Em hãy tả cánh đồng lúa, tôi hướng dẫn các em quan sát

Trong lúc quan sát, tôi đặt câu hỏi gợi mở để các có thể phát huy sự hiểubiết, vốn ngôn ngữ, kết hợp khả năng liên tưởng cảm xúc để cho việc quansát tốt hơn

Ngoài ra, tôi còn hướng dẫn các em quan sát thông qua các bài tập

Ví dụ: Đề bài: Tả loại trái cây mà em yêu thích - Tiếng Việt 5, tập 2- trang 99.

Giáo viên có thể cho học sinh quan sát và điền theo yêu cầu trong bảng sau:Hình dáng: Đặc

Đối với những học sinh yếu, tôi cho học sinh hệ thống câu hỏi gợi ý, các

em dựa vào đó để quan sát Ví dụ:

Hãy quan sát quả mà em định tả và cho thầy giáo biết:

- Quả đó có hình dáng như thế nào? (tròn, dài, )

- Quả đó to hay nhỏ? To bằng chừng nào? Bây giờ nó có màu gì? Nó có thay đổi màu sắc khi chín không?

Em hãy quan sát thật kĩ bên ngoài quả đó và cho biết: Quả đó có những bộ phận nào? Mỗi bộ phận đó có đặc điểm gì? Nó giống với đồ vật nào,

- Bây giờ em hãy quan sát bên trong và cho thầy biết những đặc điểm bên trong.

- Quả này thường được dùng để làm gì? (ăn, làm thuốc, )

-

Tóm lại, quan sát giúp cho học sinh có cái nhìn chính xác và sâu sắc hơn vềđối tượng tả Qua đó, các em có thể thể hiện những điều mà các em đã cảmnhận, đã nghĩ bằng vốn ngôn từ nghệ thuật của mình để làm hiện rõ trước mắt