Pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở việt nam hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nêu trên, luận án đặt ra và giải quyết những nhiệm vụ cụthể sau: - Khái quát tổng quan tình hình nghiên cứu ở ngoài nước và trong nước có liênqua

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Phạm Văn Công

PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÌNH SỰ

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Phạm Văn Công

PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÌNH

SỰ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số:

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

GS, TS NGUYỄN NGỌC ANH

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả đề cập trong Luận án là trung thực, có nguồn gốc trích dẫn rõ ràng và chính xác.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

NGƯỜI CAM ĐOAN

Phạm Văn Công

BẢNG CÁC TỪ, NGỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

DANH MỤC CÁC BẢNG SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

Bảng 1 Bảng danh mục điều ước quốc tế đa hư ng về ư ng ợ ư

pháp về hình sự, dẫn độ, chuyển giao người bị kết án mà Việt Nam là thành viên

Bảng 2 Bảng danh mục điều ước quốc tế song hư ng về ư ng ợ ư

pháp về hình sự, dẫn độ, chuyển giao người bị kết án mà Việt Nam đã ký kết

Bảng 3 Bảng danh mục điều ước quốc tế đa hư ng mà Việt Nam là

thành viên có bảo lưu hoặc tuyên bố, không áp dụng trực tiếp Bảng 4 Bảng phân tích theo khu vực và quốc gia có ký kết điều ước

quốc tế với Việt Nam về ư ng ợ ư h về hình sự, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù

Bảng 5 Danh mục các văn bản quy phạm pháp luật ong nước làm c

sở pháp lý cho hợp tác quốc tế ong lĩnh vực tố tụng hình sự Bảng 6 Bảng thống kê trình tự, thủ tục các hoạ động hợp tác quốc tế

ong lĩnh vực tố tụng hình sự và mối quan hệ phối hợp giữa

c c c quan có hẩm quyền Bảng 7 Bảng thống kê số lượng yêu cầu ư ng ợ ư h về hình sự Bảng 8 Bảng thống kê các yêu cầu dẫn độ

Bảng 9 Bảng thống kê các yêu cầu chuyển giao người đang chấp hành

hình phạt tù Bảng 10 Biểu tổng hợp số lượng, tình hình thực hiện hồ s yêu cầu và

thực hiện hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự theo thời gian Bảng 11 Bảng phân tích một số vụ việc điển hình.

Bảng 12 Dự thảo Hiệ định mẫu về dẫn độ của Việt Nam

Bảng 13 Dự thảo Hiệ định mẫu về ư ng ợ ư h về hình sự của

Việt Nam Bảng 14 Dự thảo Hiệ định mẫu về chuyển giao người đang chấp hành

án phạt tù của Việt Nam

1.3 Đ nh gi ình hình nghiên cứu liên quan đến đề ài luận n 22

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC

TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM VÀ MỘT

SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

2.1 Những vấn đề lý luận về h luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ốụng hình sự ở Việ Nam

2.2 Ph luậ của nước ngoài về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố ụng hình

sự và mộ số kinh nghiệm có hể vận dụng ở Việ Nam

Chương 3 QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH

VỰC TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH

3.1 Kh i lược c c giai đoạn lịch sử của h luậ về hợ c quốc ế onglĩnh vực ố ụng hình sự ở Việ Nam

3.2 Quy định h luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố ụng hình sự ởViệ Nam

3.3 Thực ạng thi hành h luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố ụnghình sự ở Việ Nam hời gian qua

3.4 Nhận xé , đ nh gi chung

Chương 4 HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC

HIỆN PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ

TỤNG HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM

4.1 Dự b o ình hình

4.2 Phư ng hướng, quan điểm của Đảng và Nhà nước a về hoàn hiện h

luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh vực ố ụng hình sự

4.3 Giải h gó hần hoàn hiện h luậ về hợ c quốc ế ong lĩnh

vực ố ụng hình sự và nâng cao hiệu quả hực hiện h luậ

KẾT LUẬN

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

252554717175

92

103

122122129130149

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu luận án

Trong những năm qua, tình hình quốc tế, khu vực có nhiều diễn biến phức tạp,nhanh chóng, khó dự báo; các yếu tố an ninh phi truyền thống trở thành thách thứcngày càng lớn cho an ninh, trật tự ở mỗi quốc gia trên thế giới và trên phạm vi toàncầu Các vấn đề xuyên quốc gia đã trở thành quan tâm chung của cả cộng đồng quốc

tế vì không một quốc gia đơn lẻ nào có thể giải quyết được; toàn cầu hóa làm giatăng tính tùy thuộc, ảnh hưởng đến trạng thái ổn định, phát triển ở mỗi quốc gia,khu vực Tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia có diễn biến ngày càng phức tạp, gâyhậu quả rất lớn, phạm vi rộng hơn với phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càngtinh vi với nhiều loại tội phạm xuyên quốc gia gồm tổ chức đưa người di cư bất hợppháp, mua bán người, tội phạm về ma túy, rửa tiền, khủng bố quốc tế, tội phạm sửdụng công nghệ cao, lừa đảo chiếm đoạt tài sản xuyên quốc gia… Nghiên cứu củaLiên hợp quốc cho thấy, chỉ riêng thị trường bất hợp pháp hàng năm của hoạt độngphạm tội có tổ chức xuyên quốc gia ước đạt khoảng 1,6 - 2,2 nghìn tỷ đô la Mỹ, ởkhu vực Đông Nam Á là khoảng 100 tỷ đô la Mỹ [82, tr.3], lớn hơn tổng sản phẩmquốc dân của nhiều quốc gia vừa và nhỏ Việc này đòi hỏi các quốc gia phải phốihợp, giúp đỡ lẫn nhau để phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử và thực thi công lý đốivới vụ việc, cá nhân, tổ chức phạm tội xuyên quốc gia, trong đó có hợp tác quốc tế(HTQT) trong tố tụng hình sự (TTHS) bằng nhiều hình thức, nội dung theo các camkết quốc tế Để bảo đảm lợi ích của quốc gia - dân tộc, thể hiện sự tận tâm thực hiệnhiệu quả các cam kết quốc tế, các quốc gia nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luậttrong nước, bố trí nguồn lực hợp lý tổ chức triển khai hiệu quả các điều ước quốc tế(ĐƯQT) đã ký kết, gia nhập tăng cường phòng, chống tội phạm (PCTP)

Ở Việt Nam, tình hình tội phạm xuyên quốc gia cũng không ngoài quy luật ởthế giới, với diễn biến phức tạp hơn, xu hướng gia tăng về tính chất, mức độ nguyhiểm và phương thức, thủ đoạn phạm tội; có nhiều đối tượng phạm tội ở Việt Nam

bỏ trốn ra nước ngoài, hoặc phạm tội ở nước ngoài bỏ trốn vào Việt Nam để lẩn trốnhoặc tiếp tục phạm tội Tình hình nêu trên đòi hỏi phải có nhiều giải pháp

phòng, chống, trong đó, tăng cường ký kết ĐƯQT, hoàn thiện pháp luật trong nước,triển khai toàn diện các hình thức HTQT trong PCTP, qua đó tăng cường tính hiệulực của pháp luật, nâng cao hiệu quả PCTP; góp phần nâng cao vai trò, vị thế củaquốc gia trên trường quốc tế.

Pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam được quy định trong Bộluật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003 và năm 2015, Luật TTTP năm 2007, cácluật khác liên quan; các ĐƯQT mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (CHXHCN)Việt Nam là thành viên Các quy định về HTQT trong TTHS có ý nghĩa quan trọng

về chính trị xã hội và đối ngoại, tạo cơ sở pháp lý cho các cơ quan chức năng củaViệt Nam hợp tác với các cơ quan tương ứng của nước ngoài thực hiện các hoạtđộng HTQT trong TTHS góp phần nâng cao hiệu quả PCTP, đồng thời, phục vụtích cực chiến lược của Đảng và Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay nhằm tăngcường hội nhập quốc tế sâu rộng trên mọi lĩnh vực với thế giới Đến tháng 8/2019,Việt Nam đã là thành viên của 22 ĐƯQT đa phương, ký kết 28 ĐƯQT song phương

về tương trợ tư pháp về hình sự (TTTPHS), ký kết 23 ĐƯQT song phương, 22ĐƯQT đa phương về dẫn độ, 17 ĐƯQT song phương và đa phương về hợp táctrong chuyển giao người bị kết án phạt tù (xem Bảng 1) Các ĐƯQT này điều chỉnhquan hệ HTQT giữa Việt Nam và các nước trong điều tra, truy tố, xét xử và hợp táctrong một số hoạt động HTQT khác trong các giai đoạn TTHS đối với các tội phạm

có tổ chức, xuyên quốc gia… Hệ thống các quy định pháp luật điều chỉnh HTQTtrong lĩnh vực TTHS cũng dần được xây dựng và từng bước hoàn thiện Hiến phápnăm 2013, BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), BLTTHS năm 2015, Luậttương trợ tư pháp (TTTP) năm 2007 quy định về HTQT trong các hoạt động TTHS

cụ thể, bao quát được những hoạt động chủ yếu trong giai đoạn khởi tố, điều tra,truy tố, xét xử các vụ án hình sự Nhờ đó, đến tháng 6/2019, theo tổng kết thực tiễn,Việt Nam đã tiếp nhận và xử lý hàng nghìn lượt hồ sơ, công văn liên quan đến yêucầu TTTPHS do nước ngoài chuyển đến; gửi gần 1.200 lượt hồ sơ, công văn liênquan đến TTTPHS đề nghị phía nước ngoài hỗ trợ thực hiện, trong đó 90% yêu cầuliên quan đến các nước đã ký Hiệp định với Việt Nam (xem Bảng 7) Việt Nam đãlập và chuyển 35 hồ sơ yêu cầu dẫn độ đối tượng từ nước ngoài về Việt Nam, đã có

kết quả đối với 07 yêu cầu được chấp nhận và đã dẫn độ về Việt Nam; 04 yêu cầu bịphía nước ngoài từ chối; tiếp nhận và giải quyết 23 yêu cầu dẫn độ đối tượng từ ViệtNam ra nước ngoài với tổng số 73,5% số lượng yêu cầu nhận và gửi theo nguyêntắc có đi có lại; tiếp nhận 61 hồ sơ yêu cầu chuyển giao phạm nhân cho phía nướcngoài (đã chuyển giao cho nước ngoài 16 đối tượng), 07 đối tượng đang chờ quyếtđịnh để chuyển giao; tiếp nhận 16 yêu cầu của nước ngoài đề nghị chuyển công dânViệt Nam đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam tiếp tục thi hành án;

đã tiếp nhận 04 đối tượng; 23,3% tổng số yêu cầu thực hiện theo nguyên tắc có đi

có lại [29]

Tuy nhiên, thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật về HTQT trong lĩnhvực TTHS ở Việt Nam cho thấy, vì là vấn đề chưa có nhiều kinh nghiệm thực tiễnnên đã bộc lộ nhiều khó khăn, bất cập, vướng mắc làm giảm hiệu quả thực hiệnHTQT trong lĩnh vực TTHS ở nước ta; cùng đó, vì tính chất phức tạp, đa dạng nênchưa có nhiều nghiên cứu, tổng kết toàn diện, có hệ thống trên bình diện đa ngành

để đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật TTHS và nâng cao hiệu quảhoạt động HTQT trong lĩnh vực TTHS

Trên bình diện lý luận, mặc dù đã có một số công trình khoa học đã công bốliên quan đến pháp luật về HTQT trong các lĩnh vực cụ thể của hoạt động TTHSnhư dẫn độ, TTTPHS, chuyển giao người bị kết án phạt tù, HTQT PCTP nhưng domục đích, phương pháp tiếp cận chuyên ngành khác nhau nên cho đến nay vẫn chưa

có công trình khoa học nào nghiên cứu về pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS

ở Việt Nam Trong điều kiện đó, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề: “Pháp luật về

hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận

án tiến sĩ luật học, chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự mang tính cấp thiết

TTHS và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật trong lĩnh vực này ở nước ta thời gian tới.

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nêu trên, luận án đặt ra và giải quyết những nhiệm vụ cụthể sau:

- Khái quát tổng quan tình hình nghiên cứu ở ngoài nước và trong nước có liênquan đến đề tài luận án; qua đó, xác định những nội dung lý luận và thực tiễn cần tiếp tục

đi sâu nghiên cứu;

- Nghiên cứu dưới góc độ lý luận để xây dựng khái niệm, đặc điểm, xác địnhphạm vi, đối tượng điều chỉnh, các nguyên tắc của pháp luật về HTQT trong lĩnh vựcTTHS ở Việt Nam;

- Khái quát lịch sử hình thành, phát triển của pháp luật về HTQT trong lĩnhvực TTHS ở Việt Nam; phân tích, đánh giá quy định hiện hành của pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS; có so sánh, đối chiếu với các quy định tương ứng của các ĐƯQT

về PCTP mà Việt Nam là thành viên và kinh nghiệm pháp luật của một số nước vềHTQT trong TTHS; đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về HTQT trong lĩnh vựcTTHS ở Việt Nam; làm rõ những vướng mắc, bất cập trong pháp luật

và thực hiện pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam và chỉ ra những nguyên nhân của những hạn chế, bất cập đó;

- Trên cơ sở tổng hợp kết quả nghiên cứu, dự báo tình hình và các yếu tố tácđộng đến pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS, đề xuất các giải pháp định hướnggóp phần hoàn thiện pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS và nâng cao

hiệu quả thực hiện pháp luật trong lĩnh vực này ở Việt Nam thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hệ thống quy định pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam: trên phương diện lý luận, đó là việc nghiên cứu

cơ sở lý luận của pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS; phương diện pháp luậtthực định, theo đó là nghiên cứu quy định của pháp luật về HTQT trong lĩnh vựcTTHS ở Việt Nam và so sánh với pháp luật của 06 quốc gia đại diện cho các hệ

thống pháp luật điển hình trên thế giới; phương diện thực thi pháp luật, cụ thể lànghiên cứu thực tiễn tổ chức thi hành các quy định của pháp luật về HTQT tronglĩnh vực TTHS trên lãnh thổ Việt Nam.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: Luận án nghiên cứu pháp luật Việt Nam (gồm pháp luậttrong nước và pháp luật quốc tế có hiệu lực với Việt Nam) về HTQT trong lĩnh vựcTTHS; thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật Việt Nam về HTQT trongTTHS ở Việt Nam (tập trung vào thực tiễn thực hiện chức năng của các cơ quanđiều tra, cơ quan chức năng thuộc Bộ Công an, VKSNDTC, TANDTC, Bộ Ngoạigiao trên lãnh thổ Việt Nam)

- Về thời gian: Số liệu, thực tiễn thi hành pháp luật về HTQT trong lĩnh vựcTTHS được luận án trích dẫn, viện dẫn từ năm 2008 (thời gian có hiệu lực củaBLTTHS năm 2003) đến tháng 8/2019; riêng phần khái lược các giai đoạn lịch sửquy định của pháp luật TTHS Việt Nam được nghiên cứu từ năm 1945 đến nay

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Luận án được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhànước ta về các lĩnh vực đối ngoại, HTQT; xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật;đấu tranh phòng, chống tội phạm

-4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu luận án, nghiên cứu sinh sử dụng phương phápnghiên cứu cụ thể như sau:

- Phương pháp tiếp cận liên ngành, đa ngành được sử dụng trong Chương 1 vàChương 2 của luận án, trong đó, vận dụng những tri thức khoa học thuộc chuyên ngànhluật quốc tế, khoa học chính trị và quan hệ quốc tế để bổ sung, phân tích, làm

rõ hơn những khái niệm, đặc điểm và quan hệ giữa các quốc gia, ĐƯQT và phápluật trong nước có liên quan đến những vấn đề phức tạp mới nảy sinh trong bốicảnh toàn cầu hóa, vượt ra ngoài lãnh thổ quốc gia, HTQT trong lĩnh vực TTHS

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, phân tích quy phạm pháp luật, pháp luật sosánh được sử dụng trong tất cả các chương của Luận án, nhằm trình bày, làm rõ các quanđiểm, quan niệm về HTQT trong lĩnh vực TTHS, pháp luật về HTQT trong

lĩnh vực TTHS; pháp luật của một số nước, ĐƯQT về nội dung này Trên cơ sở đó,khái quát lại để phân tích, rút ra bản chất của các hiện tượng, các quan điểm, quyđịnh và hoạt động thực tiễn của vấn đề và quy định của pháp luật về vấn đề đó(Chương 1, Chương 2), từ đó rút ra các đánh giá, kết luận, kiến nghị và giải phápphù hợp nhằm hoàn thiện pháp luật TTHS Việt Nam về HTQT (Chương 4)

- Phương pháp thống kê, tổng hợp được sử dụng để làm rõ thực tiễn thực hiệncác quy định của BLTTHS về HTQT trong TTHS ở Việt Nam thời gian qua; khái quátquá trình hình thành và phát triển của pháp luật Việt Nam về HTQT trong TTHS(Chương 1, Chương 2)

- Phương pháp tiếp cận hệ thống: Được sử dụng trong toàn bộ các chương củaluận án nhằm tìm hiểu, phân tích một cách toàn diện các khía cạnh của vấn đề nghiêncứu

- Phương pháp khảo sát thực tiễn để tập hợp các hồ sơ, tài liệu, nghiên cứu cácbài báo, thông tin phỏng vấn chuyên đề trên mạng Internet về các hoạt động HTQTtrong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam thời gian qua Phương pháp này được sử dụng đểtìm hiểu về nhận thức, quan điểm của các cán bộ thực tiễn, nhà lập pháp, thực thipháp luật và kể cả bộ phận quần chúng nhân dân về HTQT trong TTHS ở Việt Nam(Chương 3 và Chương 4)

- Phương pháp nghiên cứu điển hình: Nghiên cứu một số vụ việc điển hình vềgiải quyết, xử lý yêu cầu TTTPHS, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù

đã thực hiện nhờ sự phối hợp, giúp đỡ, hỗ trợ giữa cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam

và một số quốc gia trên trên thế giới; tổng hợp, nghiên cứu các hồ sơ ủy thác tư pháp vềhình sự, hồ sơ về dẫn độ, hồ sơ về chuyển giao người bị kết án phạt tù, hồ sơ truy nã tộiphạm lẩn trốn ra nước ngoài, hồ sơ bắt giữ và bàn giao đối tượng lẩn trốn vào Việt Nam

để khái quát thực trạng thực hiện ĐƯQT về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam thờigian qua

- Phương pháp dự báo khoa học: Được sử dụng để dự báo về tình hình diễnbiến tội phạm có yếu tố nước ngoài trong thời gian tới và xu hướng phát triển, hoàn thiệnpháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS của cộng đồng quốc tế và của Việt Nam, trên

cơ sở đó, đề xuất phương hướng hoàn thiện các quy định của BLTTHS

và một số giải pháp khác có liên quan góp phần hoàn thiện quy định của pháp luật

về HTQT trong lĩnh vực TTHS (Chương 4)

- Phương pháp tư vấn chuyên gia: Xin ý kiến và nghiên cứu ý kiến của tập thể,

cá nhân, các chuyên gia, cán bộ trực tiếp làm công tác có liên quan tại Bộ Công an,

Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp, VKSNDTC, TANDTC trong quá trình thực hiện luậnán; tổng hợp và phân tích nội dung các tham luận, trao đổi ý kiến với các chuyêngia, các cán bộ hoạt động thực tiễn tại các hội thảo, hội nghị tổng kết có liên quanđến đề tài luận án mà nghiên cứu sinh được tham gia; tổng hợp, phân tích để từ đótìm hiểu những vấn đề về nhận thức, quan điểm của các nhà lập pháp, cán bộ thựcthi pháp luật về HTQT trong TTHS (được sử dụng ở Chương 2 và Chương 3 củaluận án)

5 Những kết luận, kết quả mới của luận án

Là công trình nghiên cứu có hệ thống và tương đối toàn diện về pháp luật vềHTQT trong lĩnh vực TTHS Việt Nam nên các kết quả nghiên cứu của luận án cónhững kết luận, kết quả mới, cụ thể là:

- Nghiên cứu dưới góc độ lý luận luật hình sự và tố tụng hình sự, kết hợp vớiphương pháp tiếp cận liên ngành, xuyên ngành, luận án đã xây dựng và làm rõ khái

niệm, đặc điểm, vai trò của pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam,

cụ thể là pháp luật về TTTPHS, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt

tù và các hoạt động khác có liên quan; làm rõ một số yếu tố cơ bản tác động đếnpháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam;

- Khái quát các giai đoạn lịch sử hình thành, phát triển của pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam; từ đó, xác định xu hướng, nhu cầu hoàn thiện phápluật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật trong HTQT trong lĩnh vực TTHS ở ViệtNam;

- Phân tích, đánh giá khái quát pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ViệtNam, trong đó chú trọng làm rõ nguyên tắc, thẩm quyền, chủ thể, trình tự, thủ tục,đối tượng áp dụng trong từng giai đoạn TTHS, có so sánh, đối chiếu với các quyđịnh tương ứng của các ĐƯQT về PCTP mà Việt Nam là thành viên; tham khảokinh nghiệm pháp luật của một số nước về HTQT trong lĩnh vực TTHS;

- Đánh giá đúng thực trạng thực hiện các quy định về HTQT trong lĩnh vựcTTHS ở Việt Nam trong những năm qua; chỉ ra những vướng mắc, bất cập trongcác quy định về HTQT trong hoạt động TTHS ở Việt Nam và làm rõ những nguyênnhân của những hạn chế, bất cập đó;

- Đề xuất được các giải pháp khả thi góp phần hoàn thiện pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS và nâng cao hiệu quả đấu tranh PCTP đáp ứng yêu cầu của tìnhhình mới; các giải pháp này bảo đảm tính hệ thống, được phân tích theo các tiêu chí củaluận án và có tính khả thi nếu được ứng dụng trong thực tiễn

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Về lý luận: Luận án góp phần từng bước hoàn thiện lý luận pháp luật vềHTQT trong lĩnh vực TTHS của Việt Nam nói chung; trong đó, có sử dụng phương pháptiếp cận liên ngành, đa ngành để làm rõ vị trí, vai trò, đặc điểm, nguyên tắc pháp luật vềHTQT trong lĩnh vực TTHS áp dụng với các loại tội phạm xuyên quốc gia liên quan đếnViệt Nam

- Về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được dùng làm tài liệutham khảo, nghiên cứu cơ bản với những số liệu, tài liệu thu thập được từ các cơ quanthực thi pháp luật, phản ánh thực tiễn thực thi pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ởViệt Nam, bao gồm: Quá trình đàm phán, hướng dẫn, thực hiện ĐƯQT; thực thi phápluật Việt Nam trong TTTPHS, dẫn độ, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù vàcác hoạt động HTQT khác; đề xuất xây dựng các dự án luật liên quan đến chủ đề nghiêncứu

Với những kết quả như trên, luận án có thể được dùng làm tài liệu giảng dạy,học tập, nghiên cứu chuyên ngành ở các cơ sở đào tạo ở Việt Nam về chuyên ngànhLuật hình sự, TTHS

7 Bố cục của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các phụ lục, luận

án được cấu trúc thành 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu;

Chương 2 Những vấn đề lý luận về pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam và một số nước trên thế giới;

Chương 3 Quy định pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình

sự ở Việt Nam và thực tiễn thi hành;

Chương 4 Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến luận án

Để phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài luận án, căn cứ vào nội dung của cáccông trình, tài liệu khoa học đã công bố, nghiên cứu sinh đã sưu tầm, nghiên cứucác công trình, tài liệu ở nước ngoài liên quan trực tiếp đến đề tài luận án, cụ thểnhư sau:

- Christine Jojarth (2009), Crime, War, and Global Trafficking: Designing

International Cooperation, Cambridge University Press, UK [85] Cuốn sách nghiên cứu

lý luận và thực tiễn liên quan đến việc lựa chọn mô hình, phạm vi và mức độ ràng buộctrong thiết kế hình thức HTQT giữa các chủ thể quan hệ quốc tế (quốc gia, tổ chức quốctế) trong PCTP xuyên quốc gia từ năm 1988 đến 2009 Dùng các phương pháp tiếp cậnliên ngành kinh tế, pháp luật quốc tế, pháp luật hình sự, pháp luật so sánh để lý giải việccác quốc gia lựa chọn hình thức HTQT, mức độ ràng buộc pháp lý khác nhau nhằm thúcđẩy HTQT trong PCTP xuyên quốc gia -

vấn đề quan tâm chung của nhân loại trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày nay Mặc dùkhông đề cập đến tình hình Việt Nam, nhưng đây là công trình có thể tham khảotrong việc nghiên cứu các tiêu chí đánh giá mức độ hiệu quả, hợp lý của các hìnhthức HTQT PCTP, trong đó có pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS, nhất là sựlựa chọn và thống nhất hình thức pháp lý, mức độ ràng buộc pháp lý trong nước vàquốc tế để các cơ quan chức năng tiến hành hoạt động HTQT PCTP

- Gert Vermeulen, Wendy De Bondt and Charlotte Ryckman (Ed.) (2012),

Rethinking international cooperation in criminal matters in the EU: Moving beyond actors, bringing logic back, footed in reality [89] Với 767 trang, cuốn tài liệu phân

tích hệ thống pháp luật về hợp tác tư pháp hình sự ở Liên minh châu Âu (EU), xácđịnh những vấn đề hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện, tăng cườngHTQT trong tư pháp hình sự trong và ngoài EU Cuốn sách cung cấp nhiều nộidung hữu ích trong việc nghiên cứu so sánh quy phạm pháp luật, thực tiễn HTQT,

các biện pháp thúc đẩy hơn nữa HTQT trong lĩnh vực TTHS, trong đó, có giải pháp sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật về HTQT trong TTHS ở EU.

- The United Nations Office on Drugs and Crimes (2006), Legislative guide

for the implementation of the United Nations Convention against Corruption, United

Nations, New York [95] Trong tài liệu tham khảo này, các chuyên gia luật học của Liênhợp quốc đã bình luận và khuyến nghị những vấn đề kỹ thuật về việc thực thi Công ướccủa Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC), trong đó có việc giải thích các yêucầu, khuyến nghị, nghĩa vụ của các quốc gia thành viên về việc thực thi các quy định vềHTQT Mặc dù đây là những quan điểm mang tính chất khuyến nghị, không bắt buộcnhưng là tài liệu tham khảo có giá trị về lý luận

và thực tiễn, tiêu chuẩn, yêu cầu của Công ước trong hoàn thiện nội luật của quốcgia thành viên, quy định về TTTPHS, dẫn độ, các hoạt động khác trong HTQTPCTP tham nhũng

- The United Nations Office on Drugs and Crime (2012), Manual on Mutual

Legal Assistance and Extradition, New York, USA [96] Bản hướng dẫn nhằm giải thích

và cung cấp các khuyến nghị thực tiễn cho việc thực hiện quy định của Công ước củaLiên hợp quốc về chống tội phạm xuyên quốc gia (UNTOC), tập trung vào các yêu cầu,tiêu chuẩn, nội dung khuyến nghị, bắt buộc phải nội luật hóa các quy định về HTQTtrong tư pháp hình sự, gồm TTTPHS và dẫn độ Bên cạnh đó, tài

liệu giới thiệu một số trường phái chính, quan niệm của các hệ thống pháp luật trênthế giới về HTQT trong các hoạt động phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử tội phạm

có tổ chức xuyên quốc gia; vai trò của các ĐƯQT, các tổ chức quốc tế có liên quantrong việc thực hiện HTQT PCTP nói chung, TTTPHS và dẫn độ nói riêng Điềunày cho thấy vai trò quan trọng của pháp luật về hai hình thức HTQT trong TTHStrong PCTP xuyên quốc gia nói chung, trong lĩnh vực TTHS nói riêng

- Frank G Shanty (ed.) (2008), Organized Crime: From Trafficking to

Terrorism, Volume One, ABC-CLIO, Inc [87] Đây là tài liệu mang tính tổng hợp, nghiên

cứu và phân tích những nhóm tội phạm có tổ chức lớn trên thế giới, các vấn đề lý luận,

cơ sở pháp lý quốc tế và một số quốc gia trong phòng, chống hình thức phạm tội đặc biệtnguy hiểm này; trong đó, nhấn mạnh những nỗ lực của cộng đồng

quốc tế, đại diện tiêu biểu là Liên hợp quốc, trong việc thúc đẩy HTQT về hỗ trợ kỹthuật, cung cấp kinh nghiệm xây dựng pháp luật, thực thi pháp luật trong nước vàcác ĐƯQT về TTTPHS và dẫn độ.

- Prof Dr John A.E Vervaele (2016) “International coopeartion in theinvestigation and prosecution of environmental crime: Problems and challenges for the

legislative and judicial authorities”, Law Review Vol.VI, issue 2, July-December 2016

[88] Bài viết nghiên cứu về ảnh hưởng của pháp luật quốc tế về môi trường đối với phápluật và thực tiễn HTQT trong thực thi pháp luật hình sự, nhất là trong bảo vệ môi trường,điều tra, truy tố tội phạm về môi trường; đề xuất một số giải pháp đối với các quốc gia vàcộng đồng quốc tế

Theo tác giả, với pháp luật trong nước, HTQT nên được tiến hành trong tất cảcác giai đoạn của quá trình thực thi pháp luật về bảo vệ môi trường, kết hợp HTQTtrong lĩnh vực tư pháp và HTQT trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước; tăngcường phối hợp, sử dụng hiệu quả các cơ chế HTQT được quy định trong cácĐƯQT liên quan về chia sẻ thông tin, hỗ trợ kỹ thuật; tăng tính liên thông của quátrình thực thi pháp luật hình sự và hành chính

- M Cherif Bassiouni (1992), Policy considerations on inter-state cooperation

in criminal matters, Pace International Law Review, Volume 4, Issue 1, Article 5,

pp.123-145 [84] Bài viết thống kê, phân tích một số nội dung, hình thức HTQT

giữa các quốc gia trong điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự trên phạm vitoàn cầu, trong đó, phân tích nội dung, yêu cầu, vai trò của các ĐƯQT về nội luậthóa, xác định thẩm quyền quốc gia để tạo cơ sở pháp lý cho HTQT PCTP Tuynhiên, bài viết được công bố đã lâu, chưa bao quát và cập nhật được sự phát triểncủa pháp luật quốc tế về lĩnh vực này trong thời gian hiện nay

- Thomas Risse-Kappen (1999), Bringing transnational relations back in:

Non-state actors, domestic structures and international institutions, Cambridge

University Press, UK [97] Cuốn sách chuyên khảo nghiên cứu về những yếu tố trongnước và quốc tế có tính xuyên quốc gia và nhân tố xuyên quốc gia tác động làm thay đổichính sách đối ngoại (chủ yếu của một nhà nước hoặc một thể chế nhất định) trong một

số lĩnh vực nhất định (bao gồm kinh tế, môi trường, an ninh quốc tế

và bảo vệ quyền con người) Tác giả nhấn mạnh, chính sách đối ngoại, HTQT phụthuộc chính vào mối quan hệ giữa các chủ thể chính là nhà nước và các tổ chức liênchính phủ hoặc mối quan hệ giữa các chủ thể (bao gồm tổ chức, cá nhân) mang tínhđại diện cho quyền lực nhà nước Tuy nhiên, trong thế giới hiện đại, cần lưu ý xemxét thỏa đáng vai trò, đóng góp của các chủ thể ngoài nhà nước có tác động ngàycàng quan trọng, nhất là trong quá trình thể chế hóa quốc tế, quy định trong các hiệpđịnh song phương, đa phương hoặc tổ chức quốc tế mà quốc gia là thành viên.

- Sonny Shiu-Hing Lo (2009), The Politics of Cross-border Crime in Greater

China: Case Studies of Mainland China, Hong Kong, and Ma Cao, An East Gate Book,

M E Sharpe, Inc [94] Đây là sách tham khảo trên góc độ tội phạm học, luật quốc tế vàchính trị học để phân tích lý luận và thực tiễn tình trạng tội phạm có tổ chức xuyên quốcgia, tình hình hợp tác liên chính phủ, hợp tác ở mức độ tiểu khu vực trong PCTP có tổchức xuyên quốc gia liên quan đến Trung Quốc lục địa, đặc khu hành chính Hồng Kông

và Ma Cao; trong đó phân tích chuyên sâu trên bình

diện chính trị, luật học về những khó khăn, vướng mắc trong hợp tác xuyên biêngiới để phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm xuyên biên giới trên địa bàn Trung Quốc,đặc khu hành chính Hồng Kông và Ma Cao

- Anne-Marie Slaughter, Andrew S Tulumello, Stean Wood (1998),

International law and international relations theory: A new generation of interdisciplinary scholarship, American Journal of International Law, July, pp.367-

397 [79] Bài tạp chí khái quát tổng quan mối quan hệ giữa thành tựu học thuật củahai chuyên ngành, việc sử dụng hoặc phân tích các thuật ngữ, khái niệm của nhau

mà còn khái quát thực tiễn các luật gia quốc tế sử dụng các học thuyết của chuyênngành quan hệ quốc tế; ứng dụng các học thuyết của quan hệ quốc tế trong pháp luậtquốc tế; khái quát cách thức các học giả pháp lý sử dụng phương pháp tiếp cậnmang tính đa ngành trong nghiên cứu lý luận, thực tiễn pháp lý; sử dụng khoa họcpháp lý để phân tích, luận giải hành vi của các quốc gia trong quan hệ quốc tế

- Neil Boister and Robert J Currie (ed.) 2015 Routledge Handbook of

Transnational Criminal Law Routledge Oxford UK Cuốn sách chuyên khảo về pháp

luật hình sự xuyên quốc gia, bàn luận về các vấn đề pháp luật hình sự, TTHS

để giải quyết vấn đề tội phạm xuyên quốc gia Các tác giả luận giải những vấn đề lýluận, gồm các khái niệm liên quan đến tội phạm xuyên quốc gia dưới cách tiếp cậnliên ngành, đa ngành, trong đó có lấy chuyên ngành luật hình sự, TTHS làm cơ sở.Cuốn sách có giá trị tham khảo trong quá trình nghiên cứu so sánh pháp luật một sốnước mà không đi sâu nghiên cứu về pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ởViệt Nam [92].

- Channing May (2017), Transnational Crime and the Developing World,

Global Financial Integrity [82] Tài liệu nghiên cứu tội phạm xuyên quốc gia theo hướngtiếp cận ngành kinh tế; trong đó nhận định, tội phạm xuyên quốc gia là “một

ngành công nghiệp” bất hợp pháp có tăng trưởng và lợi nhuận rất lớn; lợi ích vậtchất và tài chính là động cơ chủ yếu để các đối tượng hoạt động phạm tội xuyênquốc gia Mặc dù HTQT được triển khai với hình thức đa dạng, có phạm vi rộngkhắp ở cấp độ toàn cầu, khu vực và song phương cùng với sự tăng cường PCTP ởtừng quốc gia thời gian qua nhưng thực tiễn cho thấy vẫn cần nâng cao tính hiệu quảcủa HTQT để triệt tiêu động cơ và tài sản do phạm tội mà có Để làm được điều đó,các quốc gia cần xây dựng hệ thống trao đổi, chia sẻ thông tin nhanh, chính xác, kịpthời, đầy đủ đối với mọi loại tội phạm xuyên quốc gia; phối hợp công - tư hiệu quảgiữa các cơ quan chức năng quản lý các ngành thuế, chứng khoán, bất động sản…

và các công ty, tập đoàn hoạt động trong lĩnh vực ngân hàng, tài chính

1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

Ở nước ta, cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu về pháp luật vềTTTP hình sự, dẫn độ, HTQT trong chuyển giao người bị kết án phạt tù hoặc HTQTPCTP, trong đó có thể kể đến các công trình chủ yếu sau:

- TS Đặng Xuân Khang 2012 Phòng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc

gia trong thời kỳ hội nhập quốc tế, Sách chuyên khảo, NXB CAND, Hà Nội [54] Cuốn

sách gồm 215 trang, trình bày một cách có hệ thống và tương đối toàn diện về

PCTP có tổ chức xuyên quốc gia trong thời kỳ hội nhập quốc tế Trong các giảipháp nâng cao hiệu quả PCTP có tổ chức xuyên quốc gia, theo tác giả cần xây dựng

và hoàn thiện pháp luật về TTTP hình sự theo hướng đồng bộ và tăng cường ký kếtcác ĐƯQT về dẫn độ với các nước có tình hình tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia

liên quan đến Việt Nam Nội dung của cuốn sách được nghiên cứu sinh tham khảo

để bổ sung lý luận về tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia liên quan đến Việt Nam

và yêu cầu trong bắt, giữ đối tượng và yêu cầu dẫn độ

- Đại học Luật Hà Nội 2012 Giáo trình Luật quốc tế, NXB CAND, Hà Nội

[38] Chương XIV phân tích về luật quốc tế về hợp tác đấu tranh PCTP, trong đó, phântích khái quát HTQT đấu tranh PCTP, TTTPHS và dẫn độ theo luật quốc tế

hiện đại, HTQT đấu tranh phòng chống tội phạm có tính chất quốc tế Giáo trìnhmới chỉ đề cập những vấn đề lý luận, một số khái niệm, nguyên tắc cơ bản giúpnghiên cứu sinh có thể vận dụng, nghiên cứu những vấn đề cơ bản về lý luận HTQTtrong đấu tranh PCTP theo tiếp cận ngành Luật quốc tế ở Việt Nam Giáo trìnhkhông phân tích sâu về quan hệ, hình thức, nội dung và quan trọng hơn, là biện phápthực thi pháp luật TTHS để hợp tác, hỗ trợ, giúp đỡ cơ quan có thẩm quyền củanước khác trong điều tra, xử lý tội phạm có liên quan đến Việt Nam

- Học viện Ngoại giao.2008 Lý luận quan hệ quốc tế (sách tham khảo), Hà

Nội [48] Cuốn sách tham khảo lựa chọn, tổng hợp tài liệu biên dịch một số bài báo tạpchí của một số nhà nghiên cứu lý luận quan hệ quốc tế nổi tiếng trên thế giới, phân tíchmột số vấn đề cơ bản về quan hệ chính trị giữa các quốc gia trong quan hệ

quốc tế, sự phụ thuộc lẫn nhau, tác động, gây ảnh hưởng lẫn nhau giữa các quốc giatrong quan hệ quốc tế, trong đó, có việc phối hợp lập chương trình nghị sự của các

tổ chức quốc tế hoặc diễn đàn quốc tế, khu vực, đặc biệt trong hợp tác giải quyết cácvấn đề toàn cầu, trong đó có tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm quốc tế

- PGS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên), ThS Nguyễn Việt Hồng và CN

Phạm Văn Công.2006 Dẫn độ - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, NXB CAND, Hà Nội

[1] Đây là công trình nghiên cứu chuyên khảo tương đối toàn diện về dẫn

độ ở Việt Nam tại thời điểm nghiên cứu Theo đó, bằng việc sử dụng phương phápnghiên cứu so sánh với pháp luật một số quốc gia và tổ chức quốc tế, khái quát lýluận và thực tiễn dẫn độ ở Việt Nam, cuốn tài liệu chuyên khảo đã phân tích làm rõkhái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, trình tự, thủ tục, phạm vi, đối tượng dẫn độ theopháp luật Việt Nam, phân biệt dẫn độ với các hình thức HTQT khác trong quá trình

điều tra, xét xử và thi hành án hình sự đối với tội phạm có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam.

- PGS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên) 2007 Hợp tác quốc tế phòng, chống

tội phạm của lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam, Sách chuyên khảo, NXB Tư pháp,

Hà Nội [2] Đây là công trình nghiên cứu chuyên khảo đầu tiên phân tích một cách có hệthống và tương đối toàn diện về HTQT PCTP do lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Namtiến hành; làm rõ khái niệm HTQT PCTP, nguyên tắc, hình thức, nội dung, thẩm quyền,phân công phối hợp giữa các lực lượng trong ngành Công an và các cơ quan hữu quanthực hiện các hoạt động HTQT PCTP; khái quát

thực tiễn HTQT PCTP của lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam, trong đó có kháiquát kết quả HTQT trong lĩnh vực TTHS, nhất là trong giai đoạn điều tra vụ án hình

sự, như: TTTPHS, dẫn độ

- PGS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên), Nguyễn Văn Mạnh, Phạm Văn

Công 2009 Tương trợ tư pháp về hình sự - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Sách

chuyên khảo, NXB CAND, Hà Nội [6] Tài liệu chuyên khảo phân tích một số vấn

đề lý luận và thực tiễn TTTPHS ở Việt Nam, theo đó, đã làm rõ khái niệm, nguyêntắc, phạm vi, đối tượng, thẩm quyền, trình tự, thủ tục các hoạt động TTTPHS; kháiquát thực tiễn thực hiện của cơ quan chức năng Việt Nam thời gian qua Trên cơ sở

đó, đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động TTTPHS Tuynhiên, công trình này được thực hiện trong thời gian đã lâu, không khái quát đầy đủhoạt động HTQT trong TTHS, chưa bao quát phạm vi hoạt động dẫn độ và thực tiễnHTQT trong các vụ việc chuyển giao, tiếp nhận vật chứng, hồ sơ, tài liệu, chứng cứ,tiền có liên quan đến vụ án hình sự Mặc dù vậy, phương pháp tiếp cận giải quyếtvấn đề lý luận và nghiên cứu thực tiễn của tài liệu này có giá trị tham khảo

- Dương Minh Hào, Nguyễn Quốc Tuấn, Nguyễn Tiến Đạt 2009 Các loại tội

phạm xuyên quốc gia, NXB CAND, Hà Nội [45] Cuốn sách đề cập đến một số vấn đề về

tội phạm xuyên quốc gia theo quan điểm của các nhà nghiên cứu pháp luật hình sự,TTHS của Trung Quốc, gồm: Khái niệm, các nhóm tội phạm xuyên quốc gia Cuốn sáchdành một chương (Chương 16) để phân tích về hợp tác TTHS đối với những vụ án phạmtội xuyên quốc gia, trong đó, phân tích một số hình thức cụ

thể như: Chuyển hồ sơ vụ án để truy cứu TNHS, công nhận và cho thi hành bản ánhoặc quyết định về hình sự của tòa án nước ngoài, thay đổi cơ quan quản lý thi hành

án hình sự, chấp hành bản án của tòa án nước ngoài

- GS, TS Nguyễn Ngọc Anh, Phạm Văn Công, Nguyễn Thị Thu Hương.2012

Hợp tác quốc tế trong chuyển giao người bị kết án phạt tù, NXB CAND, Hà Nội

[15] Đây là cuốn sách chuyên khảo phân tích về lý luận và thực tiễn HTQT trongchuyển giao người bị kết án phạt tù giữa Việt Nam và các quốc gia Về mặt lý luận,cuốn sách cung cấp khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc và các nội dung cụ thể HTQTtrong một trong các nội dung của HTQT trong TTHS Cuốn sách cũng cung cấpthực tiễn tình hình và giải pháp nâng cao hiệu quả HTQT trong hoạt động cụ thểnày

- PGS, TS Trần Phương Đạt (chủ biên), ThS Nguyễn Đức Phúc.2010 Hợp

tác quốc tế trong tố tụng hình sự Việt Nam, Sách tham khảo, NXB CAND, Hà Nội

[41] Trên cơ sở phương pháp tiếp cận của lực lượng thực thi pháp luật, các tác giả

đã phân tích một số vấn đề lý luận và thực tiễn HTQT trong TTHS ở Việt Nam giai đoạntrước năm 2006 Đây là tài liệu có một số nội dung liên quan, giúp ích cho việc nghiêncứu luận án trong việc khái quát quá trình phát triển của hoạt động HTQT trong TTHS ởViệt Nam, tham khảo quan điểm về khái niệm, hình thức, nội dung của HTQT trongTTHS ở nước ta Tuy nhiên, do việc nghiên cứu đã lâu, tài liệu này chưa cập nhật đượckết quả thực hiện những quy định của Luật TTTP năm 2007, quá trình sửa đổi, bổ sungBLTTHS năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và BLTTHS năm 2003, nhất là nhữngquy định của Hiến pháp năm 2013 về ký kết, thực hiện ĐƯQT, những quy định về bảođảm quyền con người, quyền cơ bản của công dân

- GS, TS Nguyễn Ngọc Anh, Luật sư, TS Phan Trung Hoài (đồng chủ

biên).2018 Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, NXB Chính trị quốc

gia sự thật, Hà Nội [23] Đây là công trình khoa học có bình luận rất công phu, toàn diện

về các quy định của BLTTHS năm 2015, trong đó, Phần thứ tám, Chương XXXV (nhữngquy định chung), Chương XXXVI (một số hoạt động HTQT) được trình bày từ trang 929đến trang 972, khái quát lý luận và thực tiễn của 18 điều về

17

HTQT trong TTHS được quy định trong hai chương Các bình luận khoa học này cógiá trị tham khảo cao, góp phần thống nhất nhận thức pháp luật cho hoạt độngnghiên cứu khoa học và hướng dẫn thực tiễn Nghiên cứu sinh tiếp thu nhiều bìnhluận và nhận định khoa học về một số khái niệm cơ bản, phạm vi, nguyên tắc, cáchoạt động HTQT trong TTHS được trình bày trong công trình này.

- GS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên).2014 Tuyển tập các văn kiện pháp lý

quốc tế có liên quan đến phòng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia mà Việt Nam

đã ký kết hoặc tham gia, 2 tập, NXB Lao động, Hà Nội Tài liệu cung cấp bản dịch tiếng

Việt các văn kiện ĐƯQT có liên quan HTQT PCTP [19]

- GS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên).2014 Sổ tay công tác dẫn độ, Sách

tham khảo, NXB Lao động, Hà Nội [18] Cuốn sách gồm 151 trang, viết dưới dạng bìnhluận, hướng dẫn thực thi pháp luật về trình tự, thủ tục dẫn độ trong thực tiễn công tác của

Bộ Công an và các cơ quan liên quan thực hiện yêu cầu dẫn độ của nước ngoài và yêucầu dẫn độ của Việt Nam ra nước ngoài Nội dung của Sổ tay có giá trị tham khảo về cơ

sở pháp lý và trình tự, thủ tục dẫn độ theo chức năng của lực lượng CAND

- GS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên).2016 Đàm phán, ký kết Hiệp định về

dẫn độ - Thực tiễn kinh nghiệm, Sách tham khảo, NXB Lao động, Hà Nội [21] Cuốn

sách tham khảo này gồm 2 phần, 580 trang Cuốn sách là tài liệu có giá trị tham khảo caokhi phân tích về quá trình đàm phán, ký kết, nội dung và những chú dẫn cần thiết khithực hiện các hiệp định song phương về dẫn độ của Việt Nam với các nước

- PGS, TS Nguyễn Hoàng Giáp (Chủ biên).2013 Một số vấn đề chính trị

quốc tế trong giai đoạn hiện nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội [42] Cuốn sách trên

cơ sở tiếp cận chính trị học, luận giải các vấn đề cơ bản về chính trị quốc tế, mối quan hệchính trị quốc tế hiện nay, nhất là phân tích làm rõ về chủ thể chủ yếu của quan hệ chínhtrị quốc tế và cũng là chủ thể chủ yếu của pháp luật quốc tế (quốc gia, tổ chức quốc tế,vùng lãnh thổ có chủ quyền), chủ thể khác có liên quan (các tổ chức phi chính phủ, công

ty đa quốc gia, các phong trào chính trị quốc tế), đặc điểm, quan hệ quốc tế, các vấn đềảnh hưởng đến quan hệ quốc tế như: Toàn cầu hóa, các vấn đề an ninh phi truyền thống,chủ nghĩa khủng bố, tội phạm xuyên quốc

18

gia… Sách cũng phân tích khái quát cơ sở hình thành, quan điểm, đường lối và chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta trong giai đoạn hiện nay.

- GS, TS Nguyễn Ngọc Anh (chủ biên) 2013 Công ước chống tội phạm có tổ

chức xuyên quốc gia và sự tham gia của Việt Nam, Tài liệu tập huấn chuyên sâu,

NXB Lao động, Hà Nội [16] Cuốn tài liệu phân tích bối cảnh ra đời, nội dung cơbản của UNTOC và Nghị định thư về phòng ngừa, trừng trị, trấn áp tội buôn bánngười, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em bổ sung Công ước này (UNTIP); một số vấn đề

lý luận, pháp lý và thực tiễn đặt ra với việc Việt Nam thực thi Công ước và Nghịđịnh thư này Ở phần phụ lục, cuốn tài liệu giới thiệu danh mục các câu hỏi tự đánhgiá việc thực thi Công ước và Nghị định thư do Ban thư ký Công ước soạn thảo,gồm hệ thống các vấn đề cần làm rõ để hỗ trợ các quốc gia thành viên đánh giá hiệuquả việc thực thi hai văn kiện pháp lý quốc tế quan trọng này

- PGS, TS Nguyễn Ngọc Chí (Chủ biên) 2013 Những vấn đề lý luận, thực

tiễn về Luật hình sự quốc tế (tái bản lần thứ nhất có sửa chữa, bổ sung), NXB

Chính trị quốc gia, Hà Nội [33] Tài liệu tham khảo giới thiệu những nội dung cơbản về luật hình sự quốc tế: Khái niệm, nguyên tắc, vai trò của luật hình sự quốc tế

và các tổ chức quốc tế, các quốc gia, quan điểm một số quốc gia về luật hình sựquốc tế Trong đó, có phân tích nội dung về TTTP và dẫn độ trên phương diện luậthình sự quốc tế

- Ngô Hữu Phước 2012 Dẫn độ trong luật quốc tế và pháp luật Việt Nam,

Luận án tiến sĩ luật học (chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự), trường đại học

luật Thành phố Hồ Chí Minh [61] Đây là công trình nghiên cứu tương đối có hệ thốngquy định về dẫn độ trong pháp luật Việt Nam và các hiệp định TTTP, hiệp định dẫn độ

và các ĐƯQT của Liên hợp quốc, ASEAN về đấu tranh PCTP mà Việt Nam là thànhviên; nghiên cứu so sánh pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về dẫn độ, đề xuất một

số giải pháp trên bình diện chính trị, ngoại giao, pháp luật để hoàn thiện các quy địnhpháp luật trong nước về dẫn độ

- Nguyễn Thành Long 2006 Chế định hợp tác quốc tế trong luật tố tụng hình

sự Việt Nam, luận văn thạc sĩ luật học (chuyên ngành Luật hình sự), khoa Luật, Đại học

Quốc gia Hà Nội, Hà Nội [56] Luận văn phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn HTQTtrong TTHS đề xuất các giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện

những quy định của pháp luật TTHS về HTQT, trong đó, đã phân tích khái niệmHTQT, các hình thức HTQT trong TTHS; khái quát sự hình thành và phát triển cácquy định của pháp luật TTHS về HTQT ở Việt Nam, viện dẫn một số quy định củapháp luật về HTQT của một số nước trên thế giới (Liên bang Nga, Cộng hòa Pháp,Nhật Bản, Đại hàn Dân quốc, Vương quốc Thái Lan), phân tích các quy phạm phápluật về HTQT trong TTHS trong BLTTHS năm 2003 và đề xuất một số giải phápnâng cao hiệu quả thực hiện các quy định của pháp luật TTHS về HTQT.

- Lê Hồng Hải 2015 Luận án tiến sĩ luật học: “Hoạt động hợp tác quốc tế

của lực lượng Cảnh sát nhân dân Việt Nam với lực lượng Cảnh sát các nước ASEAN trong đấu tranh phòng, chống tội phạm”, Học viện CSND, Hà Nội [44].

Luận án gồm 3 chương, 168 trang, là công trình nghiên cứu có hệ thống và tươngđối toàn diện về HTQT của lực lượng Cảnh sát Việt Nam và lực lượng Cảnh sát cácnước ASEAN trong đấu tranh PCTP Trong đó, tác giả đã phân tích một số nội dungliên quan đến dẫn độ, TTTPHS với tính chất là hình thức hợp tác hữu hiệu giữa lựclượng Cảnh sát các quốc gia ASEAN Tài liệu tham khảo để tìm hiểu nội dungHTQT trong các hoạt động dẫn độ, TTTPHS giữa Việt Nam với các nước ASEAN

- Nguyễn Thị Quế Thu 2017 Luận án tiến sĩ luật học: “Áp dụng điều ước

quốc tế về phòng, chống tội phạm theo chức năng của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam”, Học viện CSND, Hà Nội [65] Luận án phân tích những vấn đề chung

về ĐƯQT, áp dụng ĐƯQT về PCTP của lực lượng CAND Việt Nam; qua đó; đềxuất 06 giải pháp cụ góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện ĐƯQT

- PGS, TS Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên) 2014 Giáo trình luật tố tụng hình sự

Việt Nam, NXB đại học Quốc gia Hà Nội [34], có nội dung chương 19 phân tích cơ bản

về HTQT trong luật TTHS; trong đó, khái quát các quy phạm về HTQT trong lĩnh vực tưpháp hình sự của nước Việt Nam từ năm 1975 đến trước năm 2003, các quy định vềHTQT trong lĩnh vực tư pháp hình sự của BLTTHS năm 2003 và giới thiệu một số quyđịnh trong pháp luật TTHS của một số nước trên thế giới về HTQT Đây là tài liệu có thểtham khảo về luật thực định của Việt Nam và một số nước về quy định của pháp luật vềHTQT trong lĩnh vực TTHS

- Trường đại học Luật Hà Nội 2006 Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt

Nam, NXB Tư pháp, Hà Nội Giáo trình dành Chương XVII để phân tích những nội

dung cơ bản về HTQT trong TTHS Tuy nhiên, các nội dung phân tích mới chỉ dừng lại ở quy định trong BLTTHS năm 2003.

- Vương Dật Châu (chủ biên) 1999 An ninh quốc tế trong thời đại toàn cầu

hóa, NXB Nhân dân Thượng Hải, Trung Quốc (bản dịch tiếng Việt được xuất bản

bởi NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004) Cuốn sách tổng hợp, khái quát lý luậncủa các nghiên cứu liên quan đến vấn đề toàn cầu hóa và an ninh quốc tế, đồng thờixem xét những tác động của nó với Trung Quốc Trong đó, các tác giả nhấn mạnhmang đến những lợi ích to lớn nhưng đồng thời gây ra những thử thách cho từngquốc gia và cả xã hội loài người An ninh quốc gia và an ninh quốc tế có mối quan

hệ hữu cơ, ràng buộc, chi phối nhau, khái niệm an ninh phi truyền thống xuất phát

từ bối cảnh toàn cầu hóa Toàn cầu hóa cũng làm vấn đề an ninh của nước khácngày càng là vấn đề an ninh của quốc gia mình, cũng như trên khu vực và toàn cầu[75, tr.31-39] Tội phạm xuyên quốc gia, khủng bố quốc tế, các vấn đề về môitrường, xung đột đối kháng ở một số địa điểm trên thế giới, di dân tự do là nhữngvấn đề toàn cầu đó

Thời gian qua ở nước ta, nhiều bài viết tạp chí có nội dung liên quan đã đượccông bố, trong đó có những tác giả và bài viết như: Nguyễn Giang Nam 2008 “Dẫn

độ theo pháp luật tố tụng hình sự hiện hành”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 4 [59]; Dương Tuyết Miên 2006 “Vấn đề dẫn độ tội phạm”, Tạp chí Tòa án nhân

dân (TAND), số 5 [58]; Mai Thanh Hiếu 2004 “Vấn đề dẫn độ theo BLTTHS Việt

Nam năm 2003”, Tạp chí Luật học, số đặc san về BLTTHS năm 2003 [50]; Nguyễn

Khắc Hải 2013 “Hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống mua bán người tại

Việt Nam hiện nay”, Tạp chí khoa học đại học Quốc gia Hà Nội, Luật học, Tập 29,

số 1 [43]; Nguyễn Thị Phương Hoa 2011 “Vấn đề chuyển giao người đang chấp

hành án phạt tù theo Luật TTTP Việt Nam”, Tạp chí Luật học, số 4 [46]; Nguyễn

Thành Long 2007 “Về các quy định về hợp tác quốc tế trong Luật tố tụng hình sự

Việt Nam trước pháp điển hóa lần thứ hai (1945-2003)”, Tạp chí khoa học đại học

Quốc gia Hà Nội, Kinh tế - Luật, Tập XXIII, số 1 [57]; Nguyễn Văn Hùng 2014.

“Quan hệ hợp tác chống cướp biển của Triều Nguyễn với Nhà Thanh về vấn đề lãnh

hải giai đoạn 1802-1885”, Tạp chí Nhân lực Khoa học xã hội,

số 3(10) [51] Bên cạnh đó, một số bài viết liên quan đến HTQT trong TTHS đượcxuất bản trong Tạp chí Kiểm sát số 24 (tháng 12/2014), trong đó có các bài viết củacác tác giả Trần Công Phàn, Lê Tiến, Mai Thế Bày, Vũ Quốc Thắng, Trần ThếQuân, Ngô Thị Quỳnh Anh, Kiều Phương Liên [73] về kết quả thực hiện một sốhoạt động hợp tác quốc tế trong TTHS, TTTPHS, dẫn độ, chuyển giao người đangchấp hành án phạt tù, tìm hiểu pháp luật về TTTP hình sự của một số nước và kinhnghiệm cho Việt Nam Tuy nhiên, các bài viết mới phân tích một số khía cạnh củapháp luật thực định Việt Nam và khái quát một số kết quả thực hiện công tácTTTPHS ở nước ta thời gian qua.

Trong các bài viết khoa học, đáng chú ý có bài viết nghiên cứu của GS, TS

Nguyễn Ngọc Anh, Hợp tác quốc tế về TTHS trong bối cảnh hội nhập quốc tế, Tạp

chí TAND, số 02/2008 [4]; Hoàn thiện chế định hợp tác quốc tế trong tố tụng hình

sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, Tạp chí Kiểm sát (VKSNDTC), Số chuyên đề:

“Sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2003 đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp”, số 4/2012

[13]; Những quy định mới về hợp tác quốc tế trong BLTTHS năm 2015, Tạp chí

Kiểm sát, số 13/2016 [22] Mới đây, còn có một số bài viết có nội dung tương tự,

như: Nguyễn Ngọc Chí 2018 “Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự đáp ứng yêu

cầu toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế”, Tạp chí Khoa học đại học quốc gia Hà Nội, tập 34, số 2, tr.1-13 [36]; Nguyễn Ngọc Chí 2018 “Hợp tác quốc tế và những vấn

đề đặt ra khi thi hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015”, Tạp chí Khoa học đại học

quốc gia Hà Nội, Tập 34, số 1, tr.1-12 [35] Các bài báo này đề cập một số cơ sở lí

luận, thực tiễn sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2003, nội dung chính của BLTTHSnăm 2015 về HTQT trong TTHS, một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt độngHTQT trong TTHS trong điều kiện toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế ở Việt Nam Tuynhiên, bài viết phân tích hoạt động và quy định của pháp luật về ba hình thứcHTQT, gồm: dẫn độ, TTTPHS, chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù ởViệt Nam

1.3 Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Qua nghiên cứu các công trình có liên quan đến nội dung của luận án ở cảtrong và ở nước ngoài đã đề cập ở trên cho phép đưa ra nhận xét, đánh giá như sau:

1.3.1 Về những kết quả nghiên cứu đã đạt được

- Các công trình nghiên cứu công bố trước đây, trên cơ sở các phương pháptiếp cận khoa học về luật quốc tế, luật hình sự, tội phạm học đã luận giải một số khíacạnh lý luận, thực tiễn thực hiện quy định pháp luật TTHS ở Việt Nam về một số hoạtđộng cụ thể HTQT;

- Các công trình nghiên cứu tập trung phân tích cơ sở pháp lý quốc tế là cácĐƯQT đa phương, song phương và khái quát được một số kết quả triển khai các ĐƯQTquan trọng có phạm vi điều chỉnh HTQT trong PCTP, trong đó, có quy định về tội phạm

có tổ chức xuyên quốc gia, một số hoạt động cụ thể của HTQT trong TTHS, qua đó,nhiều tác giả đưa ra các bình luận, đánh giá về những tích cực, hạn chế của hoạt độngHTQT trong lĩnh vực TTHS thời gian qua và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng caohiệu quả HTQT trong TTHS trong thời gian tới;

- Một số kết quả nghiên cứu của các công trình đã công bố có ý nghĩa thamkhảo đối với Nghiên cứu sinh khi xây dựng khái niệm pháp luật về HTQT trong lĩnh vựcTTHS; khái niệm, nguyên tắc, phạm vi, nội dung, thẩm quyền, trình tự, thủ tục về dẫn độ,TTTPHS, chuyển giao người đang chấp hành hình phạt tù; cơ sở pháp lý quốc tế, phápluật của một số quốc gia, pháp luật Việt Nam về HTQT trong TTHS và kết quả thực hiệnmột số hoạt động cụ thể trong lĩnh vực này

1.3.2 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án

Từ phân tích tổng quan nêu trên, vấn đề đặt ra cho việc nghiên cứu luận án là(1) Nghiên cứu sâu, phân tích lý luận cơ bản về pháp luật về HTQT trong lĩnh vựcTTHS ở Việt Nam hiện nay, làm rõ hơn đặc điểm, vai trò, đối tượng và phương phápđiều chỉnh của vấn đề này nhất là trên cơ sở vận dụng phương pháp nghiên cứu liênngành; (2) Phân tích, so sánh, đối chiếu làm rõ pháp luật thực định của Việt Nam, phápluật quốc tế, pháp luật của một số nước về HTQT trong lĩnh vực TTHS nhằm làm rõ cơ

sở lý luận phục vụ cho việc đề xuất phương hướng hoàn thiện các quy định có liên quan

ở trong nước, tập trung vào các quy định có liên quan của

BLHS, BLTTHS, Luật TTTP; (3) Nghiên cứu, đánh giá thực tiễn thi hành các quyđịnh về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam theo quy định của BLTTHS năm

2015, Luật TTTP năm 2007 mà cụ thể là các hoạt động TTTPHS, dẫn độ, làm rõ cơ

sở thực tiễn phục vụ cho việc đề xuất phương hướng hoàn thiện các quy định có liên

quan của pháp luật Việt Nam; (4) Đề xuất phương hướng, giải pháp cụ thể góp phầnhoàn thiện pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS đáp ứng yêu cầu đặt ra trongcông tác PCTP, hoàn thiện pháp luật, cải cách tư pháp và tăng cường hội nhập quốc

tế ở nước ta trong tình hình mới

Tiểu kết Chương 1

Pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS có vai trò, ý nghĩa quan trọng, tạo cơ

sở pháp lý để hiện thực hóa việc hỗ trợ, giúp đỡ và phối hợp giữa các cơ quan cóthẩm quyền tiến hành TTHS của các quốc gia và tổ chức quốc tế Vì thế, vấn đề nàyđang được quan tâm nghiên cứu, tổng kết thực tiễn trên nhiều khía cạnh và phươngpháp tiếp cận khoa học Trên cơ sở nghiên cứu tổng quan tình hình nghiên cứu ởtrong nước và ở nước ngoài có liên quan đến đề tài nghiên cứu, Chương 1 của luận

án đã tổng hợp, phân tích các công trình nghiên cứu, tài liệu, bài viết khoa học ởngoài nước có liên quan trực tiếp đến đề tài luận án; các tài liệu sách chuyên khảo,công trình tài liệu, báo cáo, luận văn thạc sĩ, luận án, đề tài nghiên cứu ở trong nước

để xác định những vấn đề đã được nghiên cứu, công bố trước đây Trên cơ sở đó,xác định những vấn đề luận án có thể kế thừa, những vấn đề và phương pháp tiếpcận được sử dụng để tiếp tục nghiên cứu sâu hơn Qua đó, khẳng định nghiên cứuvấn đề pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam vẫn đáp ứng tính thời

sự, còn nhiều khía cạnh và nội dung cần nghiên cứu chuyên sâu, làm rõ hơn, nhất lànghiên cứu trên phạm vi toàn bộ và tổng thể các hoạt động trong tất cả các giai đoạncủa TTHS ở Việt Nam Điều này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hội nhậpquốc tế sâu rộng như ngày nay ở Việt Nam, cũng như việc tích cực, chủ động triểnkhai có hiệu quả chính sách đối ngoại của Việt Nam là bạn, đối tác tin cậy, thànhviên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT VỀ HỢP TÁC QUỐC TẾ TRONG LĨNH VỰC TỐ TỤNG HÌNH SỰ Ở VIỆT

NAM VÀ MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

2.1 Những vấn đề lý luận về pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực

tố tụng hình sự ở Việt Nam

2.1.1 Khái niệm, đặc điểm pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam

2.1.1.1 Một số khái niệm có liên quan

Để nghiên cứu về pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS, cần làm rõ kháiniệm “hợp tác quốc tế”, TTHS để thống nhất khái niệm về các quan hệ pháp luật vàngành luật điều chỉnh quan hệ xã hội, xác định chủ thể, nguyên tắc, nội dung, hìnhthức và giới hạn trong quan hệ HTQT trong lĩnh vực TTHS Theo tiếng Việt, “hợptác là cùng chung sức, giúp đỡ lẫn nhau trong một công việc, một lĩnh vực nào đónhằm một mục đích chung” [74, tr.45]; thuật ngữ "quốc tế" được sử dụng khi đề cậpđến những vấn đề liên quan đến mối quan hệ giữa các nước trên thế giới với nhau

Từ "quốc tế" theo nghĩa rộng còn bao gồm cả cộng đồng quốc tế, các tổ chức quốc

tế khu vực, toàn cầu hoặc tổ chức quốc tế đa phương và có thể là song phương [74].Như vậy, trong tiếng Việt, thuật ngữ “hợp tác quốc tế” phản ánh bản chất của hoạtđộng hợp tác, phối hợp trong một lĩnh vực nhất định của đời sống chính trị, văn hoá,

xã hội giữa các quốc gia Một số nghiên cứu trong chuyên ngành quan hệ quốc tế,pháp luật quốc tế, pháp luật hình sự có sử dụng cụm từ “xuyên quốc gia”, “xuyênbiên giới” để đề cập vấn đề hợp tác xuyên quốc gia, hợp tác xuyên biên giới; tộiphạm xuyên quốc gia, tội phạm xuyên biên giới Trong đó, quan hệ hợp tác xuyênquốc gia, xuyên biên giới để chỉ sự hợp tác giữa hai hoặc nhiều đối tác ở các quốcgia hoặc vùng lãnh thổ khác nhau mà một trong các chủ thể của quan hệ đó khôngđại diện nhà nước Đặc điểm để phân biệt giữa HTQT và hợp tác xuyên biên giớihoặc hợp tác xuyên quốc gia là, ở HTQT khẳng định tính chất liên chính phủ, liên

quốc gia giữa các chủ thể quan hệ hợp tác mà các chủ thể này thực hiện hành vi đại diện cho chính phủ, cho nhà nước [2], [97].

- Về khái niệm TTHS, pháp luật TTHS: Theo Từ điển Luật học, TTHS là trình

tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự được quy định trongBLTTHS theo chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ

quan tiến hành tố tụng, quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng và củacác cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân, nhằm phát hiện chính xác, nhanhchóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm,không làm oan người vô tội [72, tr.521] Đa số các nhà nghiên cứu pháp lý ViệtNam thống nhất quan điểm cho rằng, pháp luật TTHS điều chỉnh quan hệ xã hộiphát sinh trong quá trình các cơ quan tiến hành tố tụng (cơ quan điều tra, viện kiểmsát, tòa án, cơ quan thi hành án), những người tiến hành tố tụng (điều tra viên, kiểmsát viên, thẩm phán, hội thẩm, thư ký phiên tòa), những người tham gia tố tụng (bịcan, bị cáo, người bị hại, người làm chứng, người bào chữa…) và của các cơ quan,

tổ chức, cá nhân tham gia vào việc giải quyết vụ án hình sự TTHS bao gồm các giaiđoạn: Khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự Xem xét về trình tựthời gian, khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên, bắt đầu của giai đoạn điều trahình sự, trong đó, các cơ quan có thẩm quyền xác định có tội phạm xảy ra cần phảiđược điều tra thi phải ra quyết định khởi tố vụ án hình sự Trong giai đoạn điều tra,

cơ quan điều tra áp dụng mọi biện pháp do luật định để chứng minh tội phạm vàngười phạm tội Trên cơ sở kết quả điều tra, Viện kiểm sát xem xét quyết định đưahay không đưa vụ án ra tòa án xét xử Trong giai đoạn xét xử, tòa án thực hiện chứcnăng xét xử, Viện kiểm sát thực hiện chức năng buộc tội, bị cáo và người bào chữathực hiện chức năng gỡ tội Giai đoạn thi hành án là giai đoạn các cơ quan có thẩmquyền đưa bản án, quyết định của tòa án có hiệu lực pháp luật vào thi hành

Các giai đoạn TTHS đều có những hoạt động thực thi quyền lực nhà nước, dựavào quyền lực nhà nước mà các cơ quan tiến hành tố tụng điều chỉnh và xử sự vớicác cá nhân liên quan đến quá trình giải quyết vụ án theo nguyên tắc quyền uy -phục tùng Các giai đoạn TTHS đều có cơ cấu thống nhất, liên tục, kế tiếp nhaubằng các hành vi, quyết định tố tụng và tạo thành toàn bộ quá trình TTHS Mỗi giai

đoạn TTHS đều có những thủ tục đặc trưng và được kết thúc bằng một văn bản tốtụng (quyết định khởi tố, kết luận điều tra, cáo trạng, bản án, quyết định thi hànhán…) Thực hiện tốt các nhiệm vụ trong mỗi giai đoạn sẽ tạo tiền đề cho việc hoànthành nhiệm vụ chung của toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự, bảo đảmkhông để lọt tội phạm, không người phạm tội nào có thể tránh khỏi hình phạt, không

để xảy ra trường hợp làm oan người vô tội Mỗi giai đoạn TTHS đều có các mốiquan hệ giữa các chủ thể thực hiện các chức năng cơ bản của TTHS Mỗi quyết định

tố tụng trong từng giai đoạn TTHS đều thể hiện mối quan hệ với pháp luật hình sự[8], [23], [34]

- Khái niệm hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự

Theo tổng kết của hơn 40 nhà nghiên cứu pháp lý hình sự ở châu Âu sử dụngkhái niệm: “International cooperation in criminal matters” (HTQT về các vấn đềhình sự) Ở đây, thuật ngữ “vấn đề hình sự” được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm cácvấn đề thuộc luật nội dung (luật hình sự) và luật hình thức (luật TTHS) HTQT vềcác vấn đề hình sự ở EU (nói chung gồm đa số các quốc gia châu Âu theo trườngphái truyền thống luật lục địa) là hợp tác giữa các cơ quan có thẩm quyền của cácquốc gia thuộc EU vì mục đích phòng ngừa, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành ánhình sự Cơ sở pháp lý HTQT về hình sự ở EU gồm các công ước của EU và phápluật quốc gia các nước thành viên EU quy định về các loại tội phạm, TTTPHS, dẫn

độ, điều tra hình sự chung, thi hành án hình sự, chuyển giao phạm nhân [89, tr.15].Quan niệm ở châu Âu như vậy có nhiều nội dung tương tự với quan niệm của nhiềunghiên cứu về HTQT trong TTHS ở Việt Nam đã công bố Cụ thể, có tác giả nhậnđịnh rằng:

“Hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự có thể được hiểu là sự trợ giúp qua lạilẫn nhau giữa các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyềntiến hành tố tụng của nước CHXHCN Việt Nam với các cơ quan có thẩm quyền,người có thẩm quyền tương ứng của nước ngoài được thực hiện trên cơ sở nguyêntắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ quốc gia, không can thiệp vàcông việc nội bộ của nhau, bình đẳng cùng có lợi, phù hợp với Hiến pháp của nước

CHXHCN Việt Nam và những nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tế ” [41, tr.5],[56, tr.15].

Tuy quan điểm này không làm rõ nội hàm của khái niệm nhưng đã chỉ rõnguyên tắc cơ bản, chủ thể, mục đích của HTQT trong lĩnh vực TTHS Cùng đó,theo tác giả luận án, quan điểm này còn chưa hợp lý vì sự công nhận chủ thể HTQTtrong TTHS bao gồm các cá nhân có thẩm quyền tiến hành TTHS Thực tế, người

có thẩm quyền tiến hành tố tụng thực hành quyền hạn của mình do pháp luật giao vànhân danh chức danh, cơ quan có thẩm quyền để tiến hành giao dịch hoặc hoạt độnghợp tác chứ không nhân danh cá nhân Ở điểm này, các công trình nghiên cứu dướigóc độ chuyên ngành PCTP ở Việt Nam thể hiện rõ ràng và thuyết phục hơn, theo

đó, HTQT trong PCTP là sự thoả thuận giữa cơ quan, tổ chức có liên quan đến việcthực hiện chức năng PCTP (trong đó có lực lượng CAND, Viện kiểm sát, Tòa án…)của Việt Nam với các cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài trong đấu tranh PCTPtrên cơ sở các ĐƯQT đa phương, song phương; thoả thuận quốc tế hoặc theonguyên tắc có đi có lại, nhằm hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhau để giải quyết nhiệm vụ chungđược đặt ra trong đấu tranh PCTP [22] Có thể thấy, về bản chất, HTQT trong lĩnhvực TTHS là quan hệ đối ngoại có tính pháp lý giữa các chủ thể là cơ quan có thẩmquyền, trên cơ sở thỏa thuận, thống nhất để thực hiện các hoạt động điều tra, bắt,giữ, dẫn độ, chuyển giao người phạm tội từ một quốc gia sang quốc gia đối tác.Nghiên cứu pháp luật Việt Nam cho thấy, lần đầu tiên quy định về HTQTtrong TTHS được quy định trong BLTTHS năm 2003, gồm 02 chương (Chương 36.Những quy định chung về HTQT trong hoạt động TTHS và Chương 37 Dẫn độ vàchuyển giao hồ sơ, tài liệu, vật chứng của vụ án) với 07 điều (từ Điều 340 đến Điều346) Kế thừa những nội dung hợp lý và đã được kiểm chứng bởi thực tiễn PCTPthời gian 15 năm qua, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của quốc tế, quy định vềHTQT trong BLTTHS năm 2015 tăng 11 điều Trong đó, BLTTHS năm 2015 làm

rõ nội hàm hoạt động HTQT trong TTHS; cụ thể là: “HTQT trong TTHS là việc các

cơ quan có thẩm quyền của nước CHXHCN Việt Nam và các cơ quan có thẩmquyền của nước ngoài phối hợp, hỗ trợ nhau để thực hiện hoạt động phục vụ yêucầu điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự” (khoản 1 Điều 491 BLTTHS

năm 2015) Cùng đó, Điều 491 BLTTHS năm 2015 quy định hoạt động HTQTtrong TTHS trên lãnh thổ nước CHXHCN Việt Nam được thực hiện theo quy địnhcủa ĐƯQT mà CHXHCN Việt Nam là thành viên hoặc theo nguyên tắc có đi có lại,theo quy định của BLTTHS, pháp luật về TTTP và quy định khác của pháp luậtViệt Nam có liên quan Như vậy, hoạt động HTQT trong TTHS phải đáp ứngnguyên tắc “pháp luật kép”, nghĩa là vừa phải tuân thủ pháp luật quốc tế (ĐƯQThoặc nguyên tắc có đi có lại) và pháp luật Việt Nam (BLTTHS, pháp luật về TTTP

và quy định khác của pháp luật Việt Nam có liên quan); trong trường hợp có sựkhác biệt giữa quy định pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về cùng một vấn

đề thì ưu tiên áp dụng quy định pháp luật quốc tế, trừ Hiến pháp

Khái niệm mang tính quy phạm của BLTTHS năm 2015 đã quy định chủ thểchỉ gồm các cơ quan có thẩm quyền; cơ sở pháp lý của HTQT trong TTHS là cácĐƯQT và tập quán quốc tế (nếu không có ĐƯQT điều chỉnh hoạt động cụ thể đó),pháp luật trong nước, gồm BLHS, BLTTHS, Luật TTTP và các quy định pháp luậtkhác có liên quan); mục đích của HTQT trong TTHS là tạo sự thống nhất giữa cơquan có thẩm quyền của hai hoặc nhiều nước, cùng chung sức, phối hợp thực hiệncác hoạt động phục vụ yêu cầu điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự màcác quốc gia cùng quan tâm Phân tích tổng hợp từ những nội dung nêu trên, xét từ

khía cạnh trong nước, chúng ta có thể đưa ra khái niệm: Hợp tác quốc tế trong lĩnh

vực tố tụng hình sự ở Việt Nam là việc các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự của Việt Nam căn cứ pháp luật trong nước và điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên hoặc nguyên tắc có đi có lại, phối hợp, giúp đỡ cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài thực hiện tương trợ tư pháp về hình sự, dẫn độ, tiếp nhận, chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù

và các hoạt động hợp tác khác phục vụ yêu cầu điều tra, truy tố, xét xử và thi hành

mang đặc điểm của pháp luật nói chung, pháp luật TTHS nói riêng, mà còn liênquan chặt chẽ và mang những đặc trưng của các chuyên ngành pháp luật khác Phântích trên bình diện lý luận, pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do Nhànước ban hành hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị, được nhà nướcbảo đảm thực hiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội, duy trì xã hội trong một trật tự

có lợi cho giai cấp thống trị Pháp luật có những đặc tính cơ bản gồm tính quy phạm(hệ thống các quy tắc xử sự, làm khuôn mẫu cụ thể tạo khung khổ cho phép các chủthể căn cứ lựa chọn hình thức xử sự); tính quyền lực (tính nhà nước, tính cưỡng chếthể hiện ở nguồn gốc hình thành, phát triển bởi nhà nước và được bảo đảm thực hiệnbởi nhà nước); tính ý chí (pháp luật là ý chí của giai cấp cầm quyền, thể hiện ở mụcđích xây dựng pháp luật, nội dung pháp luật và mục đích điều chỉnh của pháp luật);tính xã hội (thể hiện ở đặc điểm pháp luật được ban hành phù hợp với điều kiện,hoàn cảnh của xã hội trong một giai đoạn lịch sử nhất định, phản ánh nhu cầu kháchquan của xã hội, đồng thời, mô hình hóa những nhu cầu khách quan mang tính điểnhình, phổ biến và thông qua đó, pháp luật tác động tới các quan hệ xã hội, hướngcác quan hệ xã hội phát triển theo hướng nhà nước mong muốn, xác định) [38, tr.336-338]

Từ khái niệm về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở trên, có thể thấy pháp luật vềHTQT trong lĩnh vực TTHS điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trìnhcác cơ quan có thẩm quyền của các quốc gia và đại diện quyền lực, thẩm quyền tưpháp của quốc gia đó trong phối hợp, giúp đỡ lẫn nhau để phát hiện, giải quyết, xử

lý vụ án hình sự có liên quan Các hoạt động đó để phục vụ việc điều tra, truy tố, xét

xử vụ án hình sự đối với tội phạm xuyên quốc gia; thi hành bản án hoặc quyết địnhcủa tòa án hình sự có thẩm quyền đối với đối tượng phạm tội hình sự Cơ sở pháp lýcho các hoạt động HTQT trong lĩnh vực này được quy định ở nhiều văn bản phápluật điều chỉnh nhóm các quy phạm thuộc nhiều ngành luật khác nhau hoặc đượcNhà nước ghi nhận, nội luật hóa các ĐƯQT song phương và đa phương mà nướcCHXHCN Việt Nam là thành viên Với những luận giải như vậy, có thể đưa ra kháiniệm pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam như sau:

Pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự ở Việt Nam là tổng hợp các quy phạm pháp luật do Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành hoặc thừa nhận và bảo đảm thực hiện, điều chỉnh quan hệ phối hợp, giúp đỡ lẫn nhau giữa cơ quan có thẩm quyền của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài để tiến hành các hoạt động phục vụ yêu cầu điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự đối với tội phạm xuyên quốc gia, có yếu tố nước ngoài; phối hợp thi hành bản án hoặc quyết định của tòa án hình sự có thẩm quyền đối với đối tượng phạm tội hình sự.

Từ khái niệm của pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam nhưtrên, có thể rút một số đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất, mặc dù không phải là một ngành luật độc lập ở Việt Nam nhưngpháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ghi nhận và quy định rõ việc ủy thác vàđại diện cho quốc gia khác trong thực hiện quyền tư pháp Theo đó, một bên chủ thểcủa pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS đại diện cho Nhà nước, gồm Nhànước và các cơ quan có thẩm quyền của quốc gia yêu cầu để thực hiện chức năngnhà nước trong TTHS đối với vụ việc có liên quan trên lãnh thổ của mình Ở ViệtNam, khoản 1 Điều 34 và khoản 1 Điều 35 BLTTHS năm 2015 quy định: “Cơ quan

có thẩm quyền gồm Cơ quan điều tra; Viện kiểm sát; Tòa án; các cơ quan của Bộđội biên phòng; các cơ quan của Hải quan; các cơ quan của Kiểm lâm; các cơ quancủa lực lượng Cảnh sát biển; các cơ quan của Kiểm ngư; các cơ quan của CANDđược giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; các cơ quan khác trongQuân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra Các cơquan cụ thể được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra được quy định

cụ thể tại Luật tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015”

Do TTHS gồm nhiều giai đoạn tố tụng khác nhau, mỗi giai đoạn có đặc trưng,mục đích tương đối độc lập và có thời điểm mở đầu, kết thúc bằng các văn bản pháp

lý tố tụng riêng, do vậy, ở mỗi giai đoạn tố tụng, thực tiễn và pháp luật Việt Namgiao nhiệm vụ chủ trì HTQT cho một cơ quan riêng BLTTHS năm 2015 đã quyđịnh rõ cơ quan trung ương trong từng lĩnh vực cụ thể trong HTQT về TTHS, cụthể: Bộ Công an là Cơ quan trung ương của nước CHXHCN Việt Nam trong hoạt

động dẫn độ và chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù và VKSNDTC là Cơquan trung ương của nước CHXHCN Việt Nam trong hoạt động TTTPHS và nhữnghoạt động HTQT khác theo quy định của pháp luật (Điều 493) Quy định này thốngnhất và phù hợp với quy định về trách nhiệm của Bộ Công an và VKSNDTC tronghoạt động TTTP tại Điều 64 và Điều 65 Luật TTTP năm 2007 Những hoạt độngHTQT khác theo quy định của pháp luật TTHS như phối hợp điều tra chung, tiếnhành biện pháp điều tra tố tụng đặc biệt, xử lý, thu hồi tài sản do phạm tội mà có thì

cơ quan có thẩm quyền được quy định tương ứng trong BLTTHS năm 2015

Thứ hai, pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS điều chỉnh các hoạt độngHTQT với mục đích phục vụ các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành ánhình sự Các hoạt động này được tiến hành với các đối tượng là các vụ án hình sự,hành vi phạm tội có tính chất xuyên quốc gia Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hộinhập quốc tế sâu rộng ở Việt Nam, pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS đã tạodựng khuôn khổ pháp lý để Việt Nam giải quyết một trong những vấn đề mang tínhkhu vực và toàn cầu là tình trạng tội phạm có tổ chức, tội phạm xuyên quốc gia.Theo khoản 2 Điều 3 UNTOC (Việt Nam là thành viên) quy định hành viphạm tội có tính chất xuyên quốc gia là: (1) Hành vi được thực hiện trên lãnh thổ từhai quốc gia trở lên; (2) Hành vi phạm tội được thực hiện ở một quốc gia nhưngviệc chuẩn bị, lên kế hoạch, chỉ đạo hoặc điều khiển hành vi phạm tội đó diễn ra ởmột quốc gia khác; liên quan đến nhóm tội phạm có tổ chức tham gia các hoạt độngphạm tội ở nhiều quốc gia Hành vi này thường được thực hiện bởi các thành viênhoặc những người có liên quan đến nhóm tội phạm có tổ chức hoạt động ở một quốcgia; (3) Có ảnh hưởng lớn tới một quốc gia khác, các ảnh hưởng này có thể là xâmphạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội của một quốc gia hoặc là những thiệthại nghiêm trọng về tài sản của một cá nhân hay một pháp nhân

Trên phương diện pháp lý, việc phân biệt các khái niệm liên quan đến tộiphạm có tổ chức xuyên quốc gia, tội phạm quốc tế, tội có yếu tố nước ngoài có ýnghĩa quan trọng để xác định rõ đối tượng áp dụng các biện pháp và cơ sở pháp lýđấu tranh phòng, chống hiệu quả Tội phạm xuyên biên giới khác với tội phạmxuyên quốc gia ở hàm ý nhấn mạnh tội phạm xuyên quốc gia có thể liên quan đến

hai quốc gia trở lên Trong khi tội phạm xuyên biên giới chỉ liên quan đến phía bênkia biên giới của hai quốc gia láng giềng [1, tr.8], [16], tội phạm quốc tế bao gồmbốn nhóm tội phạm chính và có thể liên quan đến nhiều hơn hai quốc gia, gồm: Tộidiệt chủng, tội phạm chống loài người, tội phạm chiến tranh và tội phạm phá hoạihoà bình Tội phạm quốc tế có thể thuộc thẩm quyền điều tra, xét xử tại các toà ánquốc tế như Toà hình sự quốc tế - ICC theo Quy chế Rôma năm 1998, các Toà ánxét xử tội phạm chiến tranh tại Ru-an-đa, Nam Tư cũ và mới đây là Tòa án có sự trợgiúp của quốc tế trong xét xử hành vi phạm tội diệt chủng của Pôn Pốt và đồngphạm tại Campuchia.

Nhiều công trình nghiên cứu ở Việt Nam còn đề cập đến tội phạm có yếu tốnước ngoài là khái niệm rộng hơn, bao gồm tội phạm xuyên quốc gia, tội phạmquốc tế, tội phạm xuyên biên giới Đây là các loại hành vi nguy hiểm cho xã hội docác cá nhân, pháp nhân thực hiện, xâm phạm những lợi ích của các quốc gia hoặccủa các cá nhân, tổ chức và có yếu tố nước ngoài do cá nhân, tổ chức nước ngoàithực hiện trên lãnh thổ một quốc gia hoặc hành vi phạm tội gây thiệt hại cho quốcgia, cá nhân, tổ chức nước ngoài Tội phạm có yếu tố nước ngoài có thể được quyđịnh trong các ĐƯQT hoặc trong pháp luật quốc gia Tội phạm có yếu tố nướcngoài có thể thuộc thẩm quyền tài phán của các toà án quốc tế hoặc toà án quốc gia

Vì sự đa dạng về các khái niệm tội phạm xuyên quốc gia như nêu trên, việcUNTOC đưa ra được một định nghĩa thống nhất về nhóm tội phạm có tổ chức vàkhái niệm về xuyên quốc gia sẽ tạo điều kiện rất thuận lợi cho sự phối hợp hànhđộng giữa các quốc gia trong cuộc đấu tranh chống loại tội phạm này

Thứ ba, nguồn của pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam baogồm các văn bản quy phạm pháp luật trong nước, các ĐƯQT mà Việt Nam là thànhviên và tập quán quốc tế (thể hiện bằng ghi nhận áp dụng nguyên tắc có đi có lạitrong pháp luật quốc tế trong từng vụ việc cụ thể) chứa đựng các quy định về quátrình phối hợp, giúp đỡ giữa các cơ quan được giao nhiệm vụ để phục vụ mục đíchđiều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự Các quy định cụ thể sẽ được phântích tại Chương 3 của luận án

2.1.1.3 Đặc điểm của pháp luật về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình

sự ở Việt Nam

Là một bộ phận của hệ thống pháp luật Việt Nam và liên quan đến các ĐƯQT

mà Việt Nam là thành viên nên pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS trước hếtthể hiện những đặc điểm của pháp luật TTHS Việt Nam, vừa có đặc điểm riêngnhằm tạo nên các dấu hiệu đặc thù dễ nhận thấy để phân biệt với các quy phạm phápluật khác Xem xét về thời gian và giai đoạn lịch sử hình thành, pháp luật về HTQTtrong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam hình thành sau khi pháp luật về TTHS đã ở giaiđoạn tương đối phát triển và hoàn thiện điều chỉnh những vấn đề của HTQT trongPCTP nói chung, trong lĩnh vực TTHS nói riêng; phù hợp với chính sách đối ngoạirộng mở, đa phương trong bối cảnh toàn cầu hóa và tích cực, chủ động hội nhập vớithế giới, khu vực Ngoài những đặc trưng như nêu ở phần 2.1.1.2., pháp luật vềHTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam có những đặc điểm sau đây:

- Thứ nhất, tính thống nhất nội tại trong hệ thống các quy phạm điều chỉnhquan hệ pháp luật Pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam thể hiện tínhthống nhất giữa bộ phận pháp luật trong nước bảo đảm tính tương thích với

ĐƯQT mà Việt Nam là thành viên Nội dung quy định về trình tự, thủ tục, thẩmquyền, các chủ thể và đối tượng có liên quan trong các hoạt động HTQT nhưTTTPHS, dẫn độ, chuyển giao người bị kết án phạt tù được tiến hành với từng giaiđoạn nhất định của vụ án hình sự, trên cơ sở điều kiện phát sinh (có hành vi tố tụng,

có văn bản yêu cầu theo quy định của ĐƯQT hay trên cơ sở thực hiện nguyên tắc có

đi có lại, thỏa mãn các điều kiện luật định đối với từng hoạt động, như: Thỏa mãnnguyên tắc tội phạm kép, bảo đảm tôn trọng chủ quyền quốc gia, không ảnh hưởngđến vụ án hình sự đang hoặc đã được giải quyết ở Việt Nam…)

- Thứ hai, tính quy phạm là đặc trưng vốn có của pháp luật nói chung, phápluật về HTQT trong lĩnh vực TTHS ở Việt Nam nói riêng bởi pháp luật là hệ thống cácquy tắc mang tính chất mẫu mực, khuôn thước cho mọi chủ thể trong xử sự, thực hiện.Các quy định của pháp luật về HTQT trong lĩnh vực TTHS có tính bắt buộc với các chủthể tiến hành tố tụng và chủ thể có thẩm quyền, có trách nhiệm phải chấp hành một cáchtriệt để, nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật khi thực