Thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong môn địa lí lớp 12 trung học phổ thông tỉnh tuyên quang

Bên cạnh các môn học khác, hoạt động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông mới làm cho nội dung giáo dục không bị bó hẹp trong sách vở, mà gắn liền với thực tiễn đời sống xã

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRỊNH THỊ THANH HÀ

THIẾT KẾ CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

TRONG MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 -THPT

TỈNH TUYÊN QUANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đỗ Văn Hảo

Thái Nguyên, năm 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRỊNH THỊ THANH HÀ

THIẾT KẾ CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

TRONG MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 -THPT

TỈNH TUYÊN QUANG

Ngành: LL và PP dạy học Địa lí

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đỗ Văn Hảo

Thái Nguyên, năm 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu của luận án là khách quan, trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các trích dẫn, các số liệu và kết quả tham khảo dùng để so sánh đều có nguồn trích dẫn rõ ràng Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và chịu mọi hình thức kỷ luật theo quy định cho lời cam đoan của mình

TÁC GIẢ

Trịnh Thị Thanh Hà

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo hướng dẫn khoa học là TS Đỗ

Văn Hảo đã hướng dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện để tôi thực hiện luận văn này

Tác giả xin chân thành cảm ơn tập thể các thầy, cô giáo trong khoa Địa lí, phòng Sau đại học trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn Xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo đang dạy môn Địa lí ở một số trường THPT và các em HS các trường THPT đã giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, khảo sát và thực hiện một số nội dung liên quan đến đề tài luận văn

Mặc dù bản thân đã rất nỗ lực, cố gắng song khó tránh khỏi những hạn chế thiếu sót Kính mong quý thầy, cô giáo và những người quan tâm đóng góp

ý kiến để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 03 năm 2019

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Trịnh Thị Thanh Hà

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

DANH MỤC CÁC HÌNH vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu nghiên cứu 12

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 12

6 Giả thuyết nghiên cứu 15

7 Đóng góp của đề tài 15

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 16

9 Cấu trúc đề tài 16

NỘI DUNG 17

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG MÔN ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 17

1.1 Cơ sở lí luận 17

1.1.1 Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản 17

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm 24

1.1.3 Vai trò của hoạt động trải nghiệm 26

1.1.4 Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong học tập địa lí 27

1.2 Cơ sở thực tiễn 28

1.2.1 Nội dung chương trình Địa lí trung học phổ thông 28

1.2.2 Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh bậc Trung

học phổ thông 30

1.2.3 Thực trạng học tập Địa lí ở trường phổ thông 32

1.2.4 Thực trạng của việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm trong dạy học Địa lí ở trường phổ thông 32

1.2.5 Thực trạng của việc áp dụng các hoạt động trải nghiệm trong nhà trường THPT trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang 37

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 40

Chương 2: TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 -TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 41

2.1 Những nội dung chủ yếu để tổ chức hoạt động trải nghiệm 41

2.1.1 Hoạt động thuộc lĩnh vực chính trị - xã hội 41

2.1.2 Hoạt động thuộc lĩnh vực lao động công ích 41

2.1.3 Hoạt động thuộc lĩnh vực khoa học xã hội 42

2.1.4 Hoạt động thuộc lĩnh vực thể thao- vui chơi- giải trí 42

2.1.5 Hoạt động thuộc lĩnh vực văn hóa- nghệ thuật 43

2.2 Những yêu cầu khi tổ chức hoạt động trải nghiệm 43

2.3 Quy trình thực hiện hoạt động trải nghiệm cho học sinh 46

2.3.1.Quy trình tổ chức dạy học nói chung 46

2.3.2 Quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học địa lí 47

2.4 Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong nhà trường phổ thông 48

2.4.1 Một số hình thức tổ chức hoạt động giáo dục trong chương trình 48

2.4.2 Các hình thức hoạt động theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông mới 49

2.5 Yêu cầu chung về thiết kế hoạt động trải nghiệm 50

2.5.1 Đảm bảo khung logic của các hoạt động trải nghiệm 50

2.5.2 Đảm bảo sự trải nghiệm của học sinh 51

2.5.3 Đảm bảo môi trường để học sinh sáng tạo 51

2.6 Cấu trúc chung để tổ chức hoạt động trải nghiệm 51

2.7 Thiết kế và tổ chức một số hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí lớp 12 cho học sinh THPT tỉnh Tuyên Quang 59

2.7.1 Hoạt động trải nghiệm 1 59

2.7.2 Hoạt động trải nghiệm 2 63

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 81

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM DẠY HỌC ĐỊA LÍ THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CHO HỌC SINH LỚP 12 TRƯỜNG THPT SƠN DƯƠNG - TUYÊN QUANG 82

3.1 Thực nghiệm sư phạm 82

3.1.1.Mục đích thực nghiệm 82

3.1.2 Nội dung thực nghiệm 82

3.1.3 Tiến hành thực nghiệm 82

3.2 Đánh giá kết quả học tập địa lí của học sinh lớp thực nghiệm 84

3.2.1 Về mức độ tích cực của học sinh 84

3.2.2 Về chất lượng bài khảo sát 85

3.3 Đánh giá mức độ hứng thú của học sinh sau buổi trải nghiệm 87

3.4 Giải pháp nâng cao hứng thú của học sinh với môn Địa lí 91

3.4.1 Cơ sở đề xuất các giải pháp 91

3.4.2 Các biện pháp để nâng cao hứng thú trong học tập địa lí 91

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 93

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN VĂN 100 PHẦN PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 3.1 Mức độ tích cực của học sinh lớp 12 C3 (lớp thực nghiệm) và

12C4 (lớp đối chứng) 84Bảng 3.2 Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra của nhóm lớp TN và ĐC 85Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất điểm kiểm tra của nhóm lớp TN và ĐC 85Bảng 3.4.Bảng đánh giá mức độ tích cực của HS lớp thực nghiệm so với

lớp đối chứng 87

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang Hình 3.1 Biểu đồ thể hiện mức độ tích cực của học sinh lớp thực nghiệm

(12C3) và lớp đối chứng (12C4) 84Hình 3.2 Biểu đồ thể hiện tần số điểm kiểm tra của lớp thực nghiệm

(12C3) và lớp đối chứng (12C4) 85Hình 3.3 Biểu đồ thể hiện tần suất điểm kiểm tra của lớp thực nghiệm

(12C3) và lớp đối chứng (12C4) 86Hình 3.4 Biểu đồ thể hiện điểm kiểm tra của lớp thực nghiệm (12C3) và

lớp đối chứng (12C4) 87Hình 3.5 Biểu đồ thể hiện nội dung kiến thức địa lí qua hoạt động trải

nghiệm lớp thực nghiệm 89Hình 3.6 Biểu đồ thể hiện mức độ kiến thức địa lí sau khi tổ chức hoạt

động trải nghiệm của lớp thực nghiệm 89

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Phát triển giáo dục, đặc biệt là việc đổi mới phương pháp dạy học là nhu cầu không thể thiếu đối với các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI Đảng Cộng sản Việt Nam đã nêu rõ

“Ưu tiên hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng dạy và học Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên” Mục tiêu của giáo dục không chỉ còn là cung cấp kiến thức, rèn luyện trí

nhớ cho HS mà phải là dạy cho HS cách học, cách tự đánh giá, học cách sống,

biết độc lập suy nghĩ, biết tạo ra và làm chủ sự thay đổi, để“đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ, nghề nghiệp trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhận cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” (NQ số51/2001/QH10)

Ở nước ta, một trong những quan điểm đổi mới giáo dục và đào tạo được nêu trong Nghị quyết Hội nghị trung ương 8 khóa XI của ban chấp hành trung

ương là: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học…” Theo đó quan điểm chỉ đạo của Đảng là: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triến toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” Điều đó cho thấy, việc đổi mới hình thức, phương pháp dạy

học theo chương trình mới sau năm 2018 đặc biệt nhấn mạnh hình thức học tập trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là một bộ phận của chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2018 Bên cạnh các môn học khác, hoạt động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông mới làm cho nội dung giáo dục không bị bó hẹp trong sách vở, mà gắn liền với thực tiễn đời sống xã hội; là con đường gắn

lý thuyết với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức với hành động, góp phần phát triển phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kỹ năng sống, niềm tin đúng đắn ở học sinh, hình thành những năng lực cần có của con người trong xã hội hiện đại; là con đường để phát triển toàn diện nhân cách học sinh, đáp ứng mục tiêu giáo dục phổ thông ở Việt Nam

Sách giáo khoa Địa lí được biên soạn theo mô hình mới nhằm tăng cường hoạt động học chủ động, tích cực, tự học cho học sinh với cấu trúc 3 hoạt động:

Cơ bản (tạo hứng thú, trải nghiệm, phân tích - sáng tạo - rút ra bài học); thực hành (kết hợp lý thuyết và thực hành); ứng dụng (áp dụng kiến thức, kỹ năng vào tình huống thực tiễn).Với mô hình này, chắc chắn phải thường xuyên đưa học sinh vào các tình huống thực tiễn để từ đó có được kiến thức, kỹ năng cần đạt; đồng thời, sách phải tạo cơ hội để học sinh vận dụng chúng ngay sau mỗi bài Mô hình SGK mới này có thể đảm bảo góp phần thực hiện mục tiêu phát triển năng lực ở học sinh của môn Địa lí Vì vậy nâng cao chất lượng dạy và học địa lí đang là vấn đề bức thiết đặt ra Một trong những giải pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học theo Dự thảo chương trình mới sau năm 2018 là tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học địa lí Hoạt động học tập trải nghiệm nhằm gắn học tập với thực tiễn, gắn giáo dục trong nhà trường với giáo dục ngoài xã hội, “phá vỡ” không gian lớp học, đồng thời có sự tham gia của nhiều nguồn lực xã hội vào quá trình giáo dục Đây là một hình thức tổ chức dạy học tạo điều kiện cho học sinh có những trải nghiệm khám phá mới mẻ, qua đó góp phần hình thành năng lực, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng sưu tầm, đánh giá tư liệu, phát triển năng lực người học Như vậy, việc tổ chức hoạt động trải nghiệm vào xây dựng cấu trúc chương trình giáo dục phổ thông mới là rất cần thiết

Với tất cả những lí do trên, tác giả đã chọn đề tài: “Thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí lớp 12 - THPT tỉnh Tuyên Quang” Đây là một

hướng nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn, góp phần thực hiện đổi mới PPDH để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông

2 Lịch sử nghiên cứu

2.1 Trên thế giới

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được hầu hết các nước phát triển quan tâm, nhất là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực; chú ý giáo dục nhân văn, giáo dục sáng tạo, giáo dục phẩm chất và kĩ năng sống…

Một trong những lý thuyết nghiên cứu trực tiếp đến hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học là lý thuyết học từ trải nghiệm của David A Kolb Trong lý thuyết học từ trải nghiệm, Kolb cũng chỉ ra rằng “Học từ trải nghiệm là quá trình học theo đó kiến thức và các năng lực được tạo ra thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm Học từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân” Lý

thuyết “Học từ trải nghiệm” là cách tiếp cận về phương pháp học đối với các

lĩnh vực nhận thức Nếu như mục đích của việc dạy học chủ yếu là hình thành

và phát triển hệ thống tri thức khoa học, năng lực và hành động khoa học cho mỗi cá nhân thì mục đích hoạt động giáo dục là hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, sự đam mê, các giá trị, kĩ năng sống và những năng lực chung khác cần có ở con người trong xã hội hiện đại Để phát triển sự hiểu biết khoa học, chúng ta có thể tác động vào nhận thức của người học; nhưng để phát triển và hình thành phẩm chất thì người học phải được trải nghiệm Như vậy, trong lý thuyết của Kolb, trải nghiệm sẽ làm cho việc học trở nên hiệu quả bởi trải nghiệm ở đây là sự trải nghiệm có định hướng, chứ không phải sự trải nghiệm tự do, không có định hướng

Từ giữa thế kỉ XX, nhà khoa học giáo dục nổi tiếng người Mĩ, John Dewey, đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa ra quan điểm về vai

trò của kinh nghiệm trong giáo dục Với triết lí giáo dục đề cao vai trò của kinh nghiệm, Dewey cũng chỉ ra rằng, những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối người học và những kiến thức được học với thực tiễn Theo ông học qua trải nghiệm xảy ra khi một người sau khi tham gia trải nghiệm nhìn lại và đánh giá, xác định cái gì là hữu ích hoặc quan trọng cần nhớ và sử dụng những điều này để thực hiện các hoạt động khác trong tương lai Những quan điểm này chính là cơ sở lý thuyết cho việc xây dựng hoạt động trải nghiệm trong giáo dục.Vận dụng quan điểm học tập trải nghiệm, rất nhiều các quốc gia trên thế giới đã đưa học tập trải nghiệm vào chương trình giáo dục từ rất sớm và đạt được hiệu quả cao trong giáo dục

Ở Hàn Quốc, từ năm 2009, một trong những đổi mới của chương trình giáo dục Hàn Quốc là “hoạt động trải nghiệm sáng tạo” Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là những hoạt động nằm ngoài hệ thống các môn học trong nhà trường,

đó là những hoạt động: hoạt động tự chủ, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động từ thiện và hoạt động định hướng (hoạt động hướng nghiệp) Tuy nhiên, hoạt động trải nghiệm sáng tạo không tách rời với hệ thống các môn học trong nhà trường mà có quan hệ tương tác, bổ trợ cho nhau để hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, kĩ năng sống và những năng lực cần có ở con người trong đời sống hiện đại Hoạt động này mang tính thực tiễn rất cao, gắn

bó với đời sống và cộng đồng, có tính tổng hợp nhiều lĩnh vực giáo dục.Mục tiêu hoạt động trải nghiệm ở Hàn Quốc hướng đến con người được giáo dục, có sức khỏe, có tính độc lập, sáng tạo Cấp tiểu học và cấp trung học cơ sở nhấn mạnh cảm xúc và ý tưởng sáng tạo, cấp trung học phổ thông phát triển công dân toàn cầu có suy nghĩ sáng tạo

Ở Anh, việc học được chia sẻ bởi nhà trường và nhiều tổ chức, cá nhân,

xã hội cùng chung tay gánh vác Trong “Chương trình giáo dục phổ thông Anh Quốc” (2013) Trung tâm Widehorizon thành lập năm 2004 (Chân trời rộng

mở) như là niềm hi vọng của giáo dục ngoài trời trong đó có dạy học phiêu lưu

- mạo hiểm - một hình thức của hoạt động trải nghiệm sáng tạo Cung cấp hàng loạt tình huống, bối cảnh đa dạng, phong phú cho học sinh và đòi hỏi phát triển, ứng dụng nhiều tri thức, kĩ năng trong chương trình, cho phép học sinh sáng tạo và tư duy; giải quyết vấn đề làm theo nhiều cách thức khác nhau nhằm đạt kết quả tốt hơn; cung cấp cho học sinh các cơ hội sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ, dám làm…

Ở Singapore: Hội đồng nghệ thuật quốc gia có chương trình giáo dục

nghệ thuật, cung cấp, tài trợ cho nhà trường phổ thông toàn bộ chương trình của các nhóm nghệ thuật, những kinh nghiệm sáng tạo nghệ thuật…

Ở Đức: Từ cấp tiểu học đã nhấn mạnh đến vị trí của các kĩ năng cá biệt,

trong đó có phát triển kĩ năng sáng tạo cho trẻ; phát triển khả năng học độc lập;

tư duy phê phán và học từ kinh nghiệm của chính mình

Tóm lại, nghiên cứu của các nhà giáo dục học, các nhà tâm lí học, cũng như mô hình học tập trải nghiệm mà các nước trên thế giới đang tiến hành đều khẳng định rõ vai trò, tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm trong việc hình thành và phát triển năng lực học sinh Đây chính là nội dung chúng tôi tiếp cận vận dụng trong dạy học Địa lí ở Việt Nam nhằm tiếp cận với nền giáo dục tiên tiến trên thế giới

2.2 Ở Việt Nam

Xác định tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm trong dạy học, Nghị

quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo có đề cập đến vấn đề tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh như là một phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học Hoạt động trải nghiệm bản chất là những hoạt động giáo dục nhằm hình thành và phát triển cho học sinh phẩm chất tư tưởng, ý chí tình cảm, giá trị và kĩ năng sống và những năng lực cần có của con người trong xã hội hiện đại Nội dung của hoạt động trải nghiệm được thiết kế theo hướng tích hợp nhiều lĩnh vực, môn học thành các chủ điểm mang tính chất mở Hình thức và phương pháp tổ chức đa

dạng, phong phú, mềm dẻo, linh hoạt, mở về không gian thời gian, quy mô, đối tượng và số lượng…để học sinh có nhiều cơ hội tự trải nghiệm và phát huy tối

đa khả năng sáng tạo của các em

Trong dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể Việt Nam sau

2018, cũng đề cập đến tám lĩnh vực học tập chủ chốt và hoạt động giáo dục với tên gọi hoạt động trải nghiệm Trong đó, hoạt động trải nghiệm là hoạt động mới với cả 3 cấp học, được phát triển từ các hoạt động tập thể, hoạt động ngoài giờ lên lớp, ngoại khóa của chương trình hiện hành, được thiết kế thành các chuyên đề tự chọn nhằm giúp học sinh phát triển các năng lực, kĩ năng, niềm tin, đạo đức…nhờ vận dụng những tri thức, kiến thức, kĩ năng đã học được từ nhà trường và những kinh nghiệm của bản thân vào thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo thông qua các hình thức và phương pháp chủ yếu như: tham quan, thực địa, câu lạc bộ, hoạt động xã hội, tình nguyện, diễn đàn, giao lưu, hội thảo, trò chơi, cắm trại Điều này cho thấy tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm cũng như định hướng đổi mới mạnh mẽ hoạt động này ở trường phổ thông trong giai đoạn tới [19]

Ở Việt Nam, một số công trình nghiên cứu về lí luận dạy học cũng đề cập đến vấn đề tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm Người đầu tiên nghiên cứu phát triển ứng dụng lý thuyết hoạt động vào nhà trường chính là GS.VS Phạm Minh Hạc Theo ông, thông qua hoạt động của chính cá nhân, bản thân mới được hình thành và phát triển Như vậy, trong học tập và giáo dục, rèn luyện, việc lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, lĩnh hội các giá trị xã hội là hoạt động của người học Con người có tự hoạt động mới biến kiến thức, kinh nghiệm mà xã hội tích lũy được thành tri thức của bản thân

Trong những năm gần đây đã tổ chức nhiều hội thảo, công trình nghiên cứu về hoạt động trải nghiệm của học sinh phổ thông như: Kỉ yếu hội thảo:

“Hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh”; “Tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh phổ thông và mô hình phổ thông gắn với sản xuất kinh

doanh tại địa phương” của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đã thu hút rất nhiều bài viết của các tác giả trong nước Tiêu biểu như: “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo - kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam” của Đỗ Ngọc Thống

(2014) Trong đó, tác giả giới thiệu kinh nghiệm tổ chức hoạt động trải nghiệm trong giáo dục phổ thông nước Anh và Hàn Quốc Đây đều là những nước đã đưa hoạt động trải nghiệm sáng tạo vào chương trình đào tạo từ sớm và đạt được những kết quả to lớn Hoạt động trải nghiệm diễn ra với nhiều hình thức như: hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan dã ngoại, hội thi, tổ chức sự kiện, hoạt động giao lưu hay hoạt động chiến

dịch, hoạt động nhân đạo…; “Hoạt động trải nghiệm góc nhìn từ lí thuyết và học

từ trải nghiệm” của Đinh Thị Kim Thoa (2014) Tác giả đề cập đến sự khác biệt giữa học đi đôi với hành, học thông qua làm và học từ trải nghiệm Trong đó, “học

từ trải nghiệm gần giống với học thông qua làm nhưng khác ở chỗ là nó gắn với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân”.Tác giả cũng đưa ra mô hình và chu trình học từ

trải nghiệm của David Kolb và vận dụng lý thuyết “Học từ trải nghiệm” của Kolb vào việc dạy học và giáo dục trong trường học Theo tác giả, để phát triển sự hiểu biết khoa học, chúng ta có thể tác động vào nhận thức của người học; nhưng để phát triển và hình thành năng lực (phẩm chất) thì người học phải trải nghiệm Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục thông qua sự trải nghiệm và sáng tạo của cá nhân trong việc kết nối kinh nghiệm học được trong nhà trường với thực tiễn cuộc sống, nhờ đó các kinh nghiệm được tích lũy thêm và dần chuyển

hóa thành năng lực…; “Chương trình hoạt động trải nghiệm sáng tạo và kinh nghiệm đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm sáng tạo của Hàn Quốc” của Lại

Thị Ngọc Yến (2014) Tác giả đề cập đến các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo và cách đánh giá trong hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở Hàn

Quốc; “Tổ chức hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo giải pháp phát huy năng lực người học” của Nguyễn Thị Thu Hoài (2014) Tác giả nghiên cứu về đặc điểm

của hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo, quy trình xây dựng hoạt động trải

nghiệm sáng tạo ; “Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông” của Bùi Ngọc Diệp (2014) Trong đó, tác giả giới thiệu

các hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông rất phong phú như: Câu lạc bộ, trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan, cuộc thi, tổ chức sự kiện, hoạt động giao lưu Theo tác giả hoạt động trải nghiệm coi trọng các hoạt động thực tiễn mang tính tự chủ của học sinh, vì vậy nên tổ chức cho học sinh và giáo viên cùng tham gia bàn bạc, nêu ý kiến hoặc tự học sinh xây dựng kế hoạch và phân chia công việc, nhiệm vụ rồi thực hiện Tùy thuộc vào những đặc trưng về văn hóa, khí hậu, đặc điểm vùng miền, điều kiện kinh tế - xã hội, của mỗi địa phương mà các nhà trường lựa chọn nội dung và hình thức tổ chức sao cho việc thực hiện được linh hoạt, sáng tạo và sử dụng có

hiệu quả thời gian, các yêu tố nhân, vật lực ở địa phương mình.; “Một số vấn đề

về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục phổ thông mới”, của Lê Huy Hoàng (2014) có đề cập tới quan niệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo, nội dung, đặc điểm của hoạt động trải nghiệm sáng tạo;“Thiết

kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo gắn với dạy học phát triển năng lực học sinh”của Đặng Văn Nghĩa (2014) Theo đó, tác giả đề cập đến các nguyên tắc

để xác định, đề xuất và lựa chọn hoạt động trải nghiệm, quy trình tiến hành xây dựng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Trong tài liệu tập huấn mới nhất của bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2015,

“Kĩ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong trường trung học”, đã tập hợp đầy đủ và hệ thống những nghiên cứu của các nhà giáo dục

đầu về hoạt động trải nghiệm như: Nguyễn Thúy Hồng, Đinh Thị Kim Thoa, Ngô Thị Thu Dung, Bùi Ngọc Diệp, Nguyễn Thị Thu Anh Tài liệu đề cập những vấn đề chung của hoạt động trải nghiệm như khái niệm, đặc điểm; xác định mục tiêu, yêu cầu, xây dựng nội dung và cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường phổ thông; đánh giá hoạt động trải nghiệm với phương pháp và công cụ cụ thể

Trong những năm qua hầu hết các nhà trường đã triển khai các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động,

tự học, phát triển năng lực học sinh Trong đó, nhiều trường đã triển khai các

mô hình trường học gắn với cộng đồng, tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm Mặc dù là một hình thức dạy học khá mới mẻ, song đã có một số trường ở nước ta đưa mô hình học tập này vào thực hiện và bước đầu đạt kết quả tốt: Trường phổ thông vùng cao Việt Bắc, trường THPT Thái Nguyên (Thái Nguyên), trường THPT Sơn Dương (Tuyên Quang), trường THCS & THPT Nguyễn Siêu (Hà Nội), trường THPT Thực Nghiệm (Hà Nội), trường THCS &THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội)…Ở mỗi trường với đặc thù ở địa phương và thực tiễn của nhà trường, mô hình học tập trải nghiệm được đưa ra phù hợp Ở trường phổ thông Vùng cao Việt Bắc đã tổ chức yêu cầu tổ nhóm nghiên cứu tổng thể chương trình SGK THPT ba năm nhằm tìm ra điểm hạn chế cần khắc phục, xây dựng kế hoạch chi tiết cho từng môn theo định hướng phát triển năng lực học sinh dựa trên nguyên tắc: phù hợp, phát huy được năng lực học sinh Đảm bảo tính logic, tính thống nhất giữa các môn học, đảm bảo thời lượng của các môn học Trường THCS &THPT Nguyễn Tất Thành

đã xây dựng và thực hiện đề án “Xây dựng trường phổ thông thực hành Nguyễn Tất Thành theo mô hình phát triển năng lực chung” của chương trình

quốc gia, lựa chọn hình thức phù hợp với thực tiễn nhà trường đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực học sinh Hình thức tổ chức dạy học đa dạng gồm: dạy học dự án, dạy học trải nghiệm…Hình thức tổ chức dạy học này tạo điều kiện cho học sinh được trải nghiệm, được khám phá, qua đó góp phần hình thành năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng hợp tác và khát vọng học tập suốt đời Nhà trường, ngoài hình thức học tập trên lớp, nhà trường còn tiến hành những hoạt động ngoài lớp giúp cho không gian lớp học được mở rộng thêm Các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh đã được nhà trường tổ chức như:

- Các hoạt động tập thể “Chào học sinh lớp 10” dành cho khối THPT,

“Vui tết trung thu” cho học sinh khối THCS, các chương trình tham quan, dã ngoại, học tập thực tế, chương trình dạy kĩ năng sống, Học kì quân đội…

- Tổ chức các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp theo chủ đề: cuộc thi

“Hùng biện tiếng Anh”, “Cuộc thi Sách và Tôi”, triển lãm tranh , cuộc thi “tạo hình bản đồ Việt Nam”…

Các mô hình học tập trải nghiệm trên đây không chỉ là sợi dây gắn kết người học - người dạy, người học với nhà trường mà còn là cầu nối giúp học sinh phát triển năng lực, những kĩ năng sống cần thiết để có hành trang vững bước vào đời Mô hình học tập trải nghiệm này cũng đã rút ra rất nhiều kinh nghiệm cho việc xây dựng chương trình trong thời gian tới đây

Thời gian gần đây, nhiều công trình nghiên cứu sinh, luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp quan tâm tới việc nghiên cứu các hoạt động trải nghiệm

trong trong dạy học Địa lí ở trường phổ thông như: Lê Thị Nga “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học lịch sử địa phương ở trường Trung học phổ thông huyện Ba vì, Hà Nội” Luận văn thạc sĩ ,2015; Phạm Hữu Vang “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang” Luận văn thạc sĩ ,2016;Nguyễn Thị Thu Trang “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học địa lí địa phương lớp 12 THPT tỉnh Vĩnh Phúc” Luận văn thạc sĩ, 2017; Lê Thanh Tú “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học chủ đề: “sự nở vì nhiệt” Vật lí lớp

10, Luận văn thạc sĩ ,2017…

Tóm lại, trong những tài liệu trong nước và ngoài nước mà tác giả đã tiếp cận có liên quan đến của đề tài, các nội dung đề cập đến vai trò của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh Các tài liệu này cũng làm rõ khái niệm, nội dung, hình thức tổ chức, …của hoạt động trải nghiệm nhưng chưa có tài liệu nào đề cập cụ thể đến hoạt động học tập trải

nghiệm trong địa lí địa phương Song cho đến nay vẫn chưa có công trình nào

đề cập tới thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí ở tỉnh Tuyên Quang, nhất là trong một lớp học cụ thể (như lớp 12) Kế thừa các thành tựu nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước, chúng tôi thấy rằng cần phải coi trọng về vai trò, nội dung, đặc điểm của hoạt động trải nghiệm ở nhà trường phổ thông Đặc biệt là việc thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm phải thật sự hiệu quả, để HS dễ dàng chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện cho HS năng lực tư duy, tính tích cực, bồi dưỡng lòng yêu quê hương đất nước, có các quan điểm khoa học, nhân sinh quan đúng đắn trước những vấn đề đang đặt ra đối với địa phương, với đất nước và toàn cầu

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục tiêu

Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận và thực tiễn về hoạt động trải nghiệm, đề tài tập trung thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình, sách giáo khoa Đồng thời giúp

HS chiếm lĩnh tri thức địa lí một cách hứng thú, độc lập, dễ dàng và đạt được các mục tiêu của giáo dục đề ra

nghiệm vào thực tiễn

- Thiết kế các hoạt động trải nghiệm cụ thể cho học sinh lớp 12 - THPT

- Triển khai dạy học thực nghiệm tại một số trường THPT huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu nghiên cứu

- Về chuyên môn: Nghiên cứu triển khai, tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong môn Địa lí lớp 12 - THPT

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu và thực nghiệm trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang

- Về thời gian: Luận văn thực hiện từ năm 2017 - 2019

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi đã sử dụng những quan điểm và phương pháp nghiên cứu chính sau:

5.1 Quan điểm nghiên cứu

5.1.1 Quan điểm hệ thống

Mọi sự vật và hiện tượng đều tồn tại trên cơ sở của mối quan hệ với các

sự vật và hiện tượng khác Tức là các sự vật và hiện tượng tồn tại, phát triển trong một hệ thống Trong giáo dục, các thành tố như mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện, giáo viên, học sinh và môi trường giáo dục có quan

hệ mật thiết với nhau, có cấu trúc nhất định và cùng phát triển trong một hệ thống Nếu có sự thay đổi thành phần này sẽ kéo theo sự thay đổi thành phần khác Mục tiêu giáo dục hiện nay là trang bị cho HS khả năng độc lập, sáng tạo,

do đó, nội dung dạy học, phương pháp dạy học cũng phải thay đổi Xu hướng thay đổi phương pháp dạy học hiện nay là nhằm phát huy hơn nữa vai trò chủ động của người học, tìm cách giúp cho HS có động cơ, thái độ và phương pháp học tập đúng đắn Nghiên cứu theo quan điểm hệ thống cho phép nhìn nhận một cách khách quan, toàn diện về hiện tượng giáo dục, thấy được mối quan hệ của hệ thống với các đối tượng khác trong hệ thống lớn, từ đó xác định được các con đường tổng hợp, tối ưu để nâng cao chất lượng giáo dục

tự lực và phát triển tư duy của học sinh

5.1.3 Quan điểm thực tiễn

Thực tiễn giáo dục là nguồn gốc, là động lực, là tiêu chuẩn, là mục đích của quá trình nghiên cứu khoa học giáo dục, quan điểm thực tiễn trong nghiên cứu khoa học giáo dục cho phép ta nhìn thấy sự xuất hiện, sự phát triển, diễn biến và kết thúc của các sự vật hiện tượng trong thực tiễn, phát hiện quy luật tất yếu của sự phát triển đối tượng, giúp các nhà khoa học kiểm tra kết quả nghiên cứu trong hoạt động thực tiễn giáo dục, cải tạo thực tiễn giáo dục Trong quá trình thực hiện luận văn, để có được những đề xuất và kết luận có tính khả thi, tác giả đặc biệt coi trọng quan điểm thực tiễn: từ việc điều tra, khảo sát thực tế làm cơ sở thực tiễn cho quá trình nghiên cứu đến việc thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng kết quả nghiên cứu

5.1.4 Quan điểm công nghệ dạy học

Quan điểm công nghệ dạy học cũng là một quan điểm chi phối đến nội dung nghiên cứu của luận văn Công nghệ dạy học đồng nhất với việc sử dụng vào dạy học các phát minh, các sản phẩm công nghệ hiện đại, các phương tiện, thiết bị hiện đại, các hệ thống kĩ thuật và phương tiện hỗ trợ để cải tiến quá trình học tập của HS, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục Như vậy, công nghệ dạy học coi quá trình dạy học như một quy trình công nghệ, có mục đích rõ ràng, có đầu vào, đầu ra và có quá trình tác động Hiện nay, công nghệ dạy học đang là một hướng tiếp cận quan trọng để đổi mới PPDH Địa lí trong nhà trường phổ thông GV cần vận dụng quan điểm này vào quá trình thiết kế bài

học có ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông để tổ chức dạy học theo hướng tích cực

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp thu thập và xử lí thông tin

Phương pháp thu thập tài liệu và xử lí thông tin là phương pháp truyền thống được sử dụng trong nghiên cứu khoa học nói chung và nghiên cứu khoa học Địa lí nói riêng

Để thu thập thông tin, người nghiên cứu cần:

- Nghiên cứu tài liệu hoặc kế thừa những thành tựu mà các tác giả khác

đã đạt được trong nghiên cứu

- Trực tiếp quan sát trên đối tượng khảo sát ngay tại nơi diễn ra những quá trình mà người nghiên cứu có thể làm luận cứ

- Tiến hành các hoạt động thực nghiệm trực tiếp trên đối tượng khảo sát hoặc trên mô hình tương tự về các quá trình diễn ra trên đối tượng nghiên cứu

- Thực nghiệm các trắc nghiệm trên đối tượng khảo sát để thu thập thông tin phản ứng từ phía đối tượng khảo sát

5.2.2 Phương pháp điều tra

Điều tra là phương pháp khảo sát một nhóm đối tượng trên một diện rộng nhằm phát hiện các quy luật phân bố, trình độ phát triển, đặc điểm của đối tượng nghiên cứu Kết quả của phương pháp điều tra là những thông tin quan trọng về đối tượng nghiên cứu làm cơ sở thực tiễn để đề xuất các giải pháp Trong đề tài này chúng tôi dùng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi với các câu hỏi đóng, mở khác nhau về mức độ để học sinh THPT trả lời Các câu hỏi điều tra thực trạng về việc học sinh học tập Địa lí thông qua phương pháp dạy học tích hợp của giáo viên

5.2.3 Phương pháp toán thống kê

Việc sử dụng toán thống kê như một công cụ xử lí các tài liệu đã thu thập được từ các nghiên cứu khác nhau như: quan sát, điều tra, thực nghiệm nhằm

tăng tính khách quan của kết quả nghiên cứu Vận dụng lí thuyết xác suất và thống kê để phân tích các kết quả thu được Từ kết quả phân tích, sẽ kiểm định giả thuyết thống kê nhằm tăng tính khách quan cho kết quả nghiên cứu đề tài luận văn

5.2.4 Phương pháp thực nghiệm

Thực nghiệm là phương pháp rất quan trọng trong quá trình thực hiện của luận văn Thực nghiệm thành công sẽ cho kết quả khách quan và tạo ra khả năng vận dụng nhanh chóng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn Trong luận văn, tác giả đã dùng phương pháp thực nghiệm kiểm tra tính thực tiễn của việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong dạy học địa lí lớp 12 để đánh giá kết quả của những giải pháp đề ra nhằm mục đích cho học sinh tích cực, chủ động

hơn khi bày tỏ chính kiến của mình

6 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu vận dụng đúng cách thức tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm cho học sinh THPT trong dạy học Địa lí lớp 12 tỉnh Tuyên Quang theo đúng đề tài thì sẽ góp phần nâng cao kết quả học tập và sự say mê học tập môn Địa lí của học sinh

- Kết luận và khuyến nghị để việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong dạy học Địa lí có hiệu quả hơn

8 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

8.1 Ý nghĩa khoa học

Làm phong phú thêm lí luận phương pháp dạy học Địa lí nói chung và phương pháp dạy học trải nghiệm trong dạy học Địa lí lớp 12 nói riêng

8.2 Ý nghĩa thực tiễn

Là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Cao đẳng, Đại học

Sư phạm, giáo viên môn Địa lí và bản thân tác giả luận văn vận dụng trong quá trình dạy học Địa lí ở trường phổ thông

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ

CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG MÔN ĐỊA LÍ

Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản

* Phương pháp dạy học

“PPDH là cách thức tương tác giữa GV và HS trong phạm trù hoạt động dạy và học nhằm mục đích giáo dục, trau dồi học vấn cho thế hệ trẻ” [9]

Đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của HS không

có nghĩa là loại bỏ các phương pháp dạy học truyền thống và thay vào đó là các PPDH hiện đại, bởi vì các phương pháp dạy học truyền thống vẫn rất cần thiết trong quá trình dạy học Đổi mới PPDH phải tìm ra cách vận dụng và phối hợp các PPDH một cách linh hoạt nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS trong học tập Cần kế thừa, phát huy những mặt tích cực của các phương pháp truyền thống; đồng thời phải học hỏi, vận dụng một số PPDH mới phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện dạy học ở nước ta hiện nay

Đổi mới PPDH không chỉ là đổi mới PP dạy (cách dạy) của GV mà còn phải quan tâm đến PP học (cách học) của trò, dạy “cách tự học” cho HS

Cần đa dạng các hình thức dạy - học (cá nhân, theo nhóm, theo lớp, học trong lớp, thực tế, ) nhằm hình thành và phát triển ở HS khả năng sáng tạo, năng lực hợp tác, năng lực giao tiếp

Đổi mới PPDH chú ý tới đặc trưng về nội dung và phương pháp của môn học Đổi mới PPDH phải đi đôi với đổi mới đánh giá kết quả học tập của HS, bởi đánh giá kết quả học tập của HS là một thành tố của quá trình dạy học

Định hướng đổi mới PPDH đã được pháp chế hóa trong luật giáo dục

(2005), điều 23.2 “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích

cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[19]

Theo định hướng chung của đổi mới PPDH là: “Tích cực hóa hoạt động của HS” Tích cực ở đây là tích cực trong hoạt động nhận thức, tích cực trong

tư duy, tích cực một cách chủ động Điều đó có nghĩa là HS chủ động trong toàn bộ quá trình phát hiện, tìm hiểu và giải quyết nhiệm vụ nhận thức dưới sự

Từ điển tiếng Việt định nghĩa: Trải có nghĩa là “đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng”,còn nghiệm có nghĩa là“kinh qua thực tế nhận thấy điều đó

đúng” Trải nghiệm có nghĩa là quá trình chủ thể được trực tiếp tham gia hoạt động và rút ra những kinh nghiệm cho bản thân

Từ điển bách khoa Việt Nam “trải nghiệm” được diễn dải theo hai nghĩa

Trải nghiệm theo nghĩa chung nhất “là bất kì một trạng thái có màu sắc xúc cảm nào được chủ thể cảm nhận, trải qua, đọng lại thành bộ phận (cùng với tri thức, ý thức…) trong đời sống tâm lí của từng người” Theo nghĩa hẹp trải nghiệm “là những tín hiệu bên trong, nhờ đó các sự kiện đang diễn ra đối với cá nhân được ý thức chuyển thành ý kiến cá nhân, góp phần lựa chọn tự giác các động cơ cần thiết, điều chỉnh hành vi của cá nhân”

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa Trải nghiệm hay kinh nghiệm

“là tổng quan khái niệm bao gồm tri thức, kĩ năng trong quan sát sự vật hoặc sự

kiện đạt được thông qua tham gia vào hoặc tiếp xúc đến sự vật hoặc sự kiện đó” Lịch sử của từ “trải nghiệm” gần nghĩa với khái niệm “thử nghiệm” Thực tiễn

cho thấy trải nghiệm đạt được thường thông qua thử nghiệm Trải nghiệm thường

đi đến một tri thức về sự hiểu biết đến sự vật, hiện tượng, sự kiện

Các loại trải nghiệm: Người ta phân biệt các trải nghiệm khác nhau như

trải nghiệm vật chất, trí tuệ, tình cảm, xã hội, tinh thần, gián tiếp và mô phỏng

- Trải nghiệm vật chất (Physical Experiences)

Trải nghiệm vật chất xảy ra bất cứ khi nào đối tượng hay môi trường thay đổi Nói cách khác, trải nghiệm vật chất liên quan đến những trải nghiệm có thể quan sát được Nó là hình thức bên ngoài của hoạt động để chiếm lĩnh đối tượng

Triết lí “trăm nghe không bằng một thấy” hay “Đi một đàng học một sàng khôn” theo chúng tôi là đề cao trải nghiệm của con người và có thể xếp

vào loại trải nghiệm vật chất

- Trải nghiệm tinh thần (Mental Experiences)

Trải nghiệm tinh thần liên quan đến các khía cạnh trí tuệ và ý thức, là sự kết hợp giữa tư duy, nhận thức, trí nhớ, cảm xúc, ý chí và tưởng tượng Nó bao gồm cả các quá trình nhận thức vô thức Theo nghiên cứu, trải nghiệm này thường được sử dụng trong việc học tập các môn học (đặc biệt là các môn khoa học) hoặc việc học được một khái niệm nào đó không có chủ định (Ví dụ như làm nhiều một dạng bài toán nào đó rồi tự dưng phát hiện ra nguyên lí chung của việc giải những bài toán này) Có thể nói, Trải nghiệm tinh thần là hình thức bên trong của hoạt động để chiếm lĩnh đối tượng

- Trải nghiệm tình cảm (Emotional Experiences)

Trải nghiệm tình cảm được diễn ra khi yêu hay kết bạn Yêu là trải nghiệm tình cảm Khái niệm trải nghiệm tình cảm cũng xuất hiện trong khái niệm đồng cảm Theo nhà nghiên cứu, học các môn học thuộc các lĩnh vực giáo dục nghệ thuật, giáo dục đạo đức, lối sống, trẻ cần được trải nghiệm tình cảm thì hiệu quả mới tốt

- Trải nghiệm tâm thần (Spiritual Experiences)

Trải nghiệm tâm thần diễn ra khi có sự cố như sốt cao, viêm màng não, thiếu ngủ, thiếu ô xy, rối loạn tâm thần, tai nạn chấn thương… Con người cũng

có thể có được trải nghiệm như vậy bằng cách thôi miên, thiền, thần chú, yoga… hoặc một số trải nghiệm tâm thần có được bằng cách uống thuốc, uống rượu, chích thuốc phiện…

- Trải nghiệm xã hội (Social Experiences)

Lớn lên, sinh sống trong xã hội, con người hình thành trải nghiệm xã hội Trải nghiệm xã hội giúp con người có kĩ năng và thói quen cần thiết để sống trong xã hội, hình thành các chuẩn mực, tôn trọng phong tục, truyền thống, giá trị, biết ứng xử đúng vai trò xã hội và sử dụng thành thạo ngôn ngữ Trong học tập, việc cho học sinh tham gia vào các hoạt động tập thể, hoạt động thực tế tại các nhà máy, trang trại, câu lạc bộ, hoạt động trao đổi, thảo luận… giúp học sinh có trải nghiệm xã hội, hình thành nhân cách Hoạt động này mang tính chất thuần tuý người, đặc trưng cho phạm trù người Lúc này, hoạt động của cá nhân không còn là của riêng một cá nhân, mà là của một cộng đồng người trong một thời điểm xác định

- Trải nghiệm mô phỏng (Virtual and Simulation Experiences)

Đóng vai trò trong các tình huống cụ thể, chơi trò chơi; sử dụng máy tính, internet để tìm kiếm thông tin cũng có thể giúp con người có trải nghiệm Đóng vai cũng giúp ta trải nghiệm, đó là những trải nghiệm có tính chất mô phỏng cuộc sống thực Loại trải nghiệm này thể hiện phương thức trải nghiệm, còn nội dung trải nghiệm là các tình huống giả định với cuộc sống thực nhằm giúp học sinh giải quyết các vấn đề đặt ra

- Trải nghiệm chủ quan (Subjective Experiences)

Trải nghiệm chủ quan liên quan đến trạng thái, cảm nhận chủ quan của người nào đó về hiện thực, một hiện thực mà dựa trên sự tương tác của cá nhân người đó với môi trường Trải nghiệm chủ quan dựa vào năng lực của cá nhân

để xử lí tình huống trên cơ sở kinh nghiệm cá nhân từng học sinh

Thuật ngữ “experience” là động từ thì mang nghĩa “trải nghiệm”, là danh từ thì mang nghĩa “kinh nghiệm” Kinh nghiệm có được có hai loại: Kinh

nghiệm nói lên bản chất của sự vật, hiện tượng hoặc kinh nghiệm chỉ miêu tả được những dấu hiệu bên ngoài của sự vật, hiện tượng Quá trình diễn ra trải nghiệm có thể cho sản phẩm chắc chắn hay không, có chiếm lĩnh được đối tượng hay không phụ thuộc vào quá trình trải nghiệm Có thể có trải nghiệm theo phương pháp mày mò, thử và sai Có thể có trải nghiệm chủ động, mục đích rõ ràng và có các thao tác cụ thể đi đến mục đích, từ thao tác vật chất đến thao tác mô hình hóa, bằng lời nói và cụ thể hóa Có thể có những trải nghiệm

bị động mà sau khi trải nghiệm con người mới rút ra được bài học cho mình [15], [29]

* Năng lực

Năng lực là một phạm vi trung tâm của tâm lí học và đã được nhiều tác giả tiến hành nghiên cứu Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất

về năng lực Nhưng rất nhiều tác giả có chung quan điểm về định nghĩa năng lực

Trong tài liệu tập huấn “Kĩ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong trường trung học”, năng lực được hiểu là“tổ hợp các thuộc tính độc đáo của cá nhân, phù hợp với yêu cầu của một hoạt động nhất định, đảm bảo cho hoạt động đó có hiệu quả; nói cách khác, năng lực là khả năng vận dụng các kiến thức, kĩ năng, thái độ, niềm tin, giá trị… vào việc thực hiện các nhiệm vụ trong những hoàn cảnh cụ thể của thực tiễn”[17]

Trong cuốn “Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh” của tác giả

Đỗ Hương Trà (chủ biên), các tác giả đã định nghĩa “Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính tâm lí cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí…để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định”[30]

Năng lực của cá nhân được đánh giá qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống Có thể xem xét

riêng một cách tương đối phẩm chất và năng lực, nhưng năng lực hiểu theo nghĩa rộng (năng lực người) bao gồm cả phẩm chất và năng lực hiểu theo nghĩa hẹp

* Hoạt động, hoạt động giáo dục, hoạt động dạy học và hoạt động trải nghiệm

Theo tâm lí học duy vật biện chứng, hoạt động là phương thức tồn tại của con người, là sự tác động tích cực giữa con người với hiện thực, thiết lập mối quan

hệ giữa con người với thế giới khách quan, nhằm tạo ra một sản phẩm nào đó

Hoạt động của con người bao giờ cũng là hoạt động có đối tượng Đối tượng của hoạt động là cái con người cần làm ra, cái con người cần chiếm lĩnh

là động cơ thúc đẩy con người hoạt động nhằm tác động vào khách thể và biến đổi nó Ví dụ như trong hoạt động học, người học tiến hành hoạt động nhằm lĩnh hội tri thức, kinh nghiệm xã hội lịch sử và biến thành kinh nghiệm của bản thân, tạo nên một cấu trúc tâm lí mới, năng lực mới

Theo nghĩa rộng hoạt động giáo dục là “những hoạt động có chủ đích, có

kế hoạch hoặc có sự định hướng của nhà giáo dục, được thực hiện thông qua những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo dục tới người học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục” [2],[6] Hoạt động giáo dục này bao gồm: hoạt

động dạy học và hoạt động giáo dục theo nghĩa hẹp

Hoạt động giáo dục theo nghĩa hẹp được hiểu là những hoạt động có chủ đích, có kế hoạch, do nhà giáo dục định hướng, thiết kế, tổ chức trong và ngoài giờ học, trong và ngoài nhà trường nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục theo nghĩa hẹp, hình thành ý thức, phẩm chất, giá trị sống, hay các năng lực tâm lý

xã hội…[2],[6]

Hoạt động dạy học là quá trình người dạy tổ chức và hướng dẫn hoạt động học của người học nhằm giúp người học lĩnh hội tri thức khoa học, kinh nghiệm của xã hội loài người để phát triển trí tuệ và hoàn thiện nhân cách người học [2],[6]

Như vậy, hoạt động dạy học chủ yếu nhằm phát triển mặt trí tuệ, hoạt động giáo dục theo nghĩa hẹp chủ yếu nhằm phát triển mặt phẩm chất đạo đức, đời sống tình cảm Trong chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, hoạt động giáo dục (nghĩa hẹp) thực hiện các mục tiêu giáo dục thông qua một loạt các hoạt động như hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, hoạt động tập thể…

Theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông mới, hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và các mục tiêu của hoạt động giáo dục (nghĩa hẹp) nói trên sẽ được thực hiện chỉ trong một hoạt động

có tên gọi là hoạt động trải nghiệm Như vậy, hoạt động trải nghiệm sẽ thực hiện tất cả các mục tiêu và nhiệm vụ của các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, hoạt động tập thể, và thêm vào đó là những mục tiêu và nhiệm vụ giáo dục của giai đoạn mới Vậy khái niệm hoạt động học tập trải nghiệm trong nhà trường phổ thông có thể được hiểu là các hoạt động giáo dục thực tiễn được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường Hoạt động trải nghiệm là một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ chức ngoài giờ học các môn văn hóa trên lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học Thông qua các hoạt động thực hành, những việc làm cụ thể và các hành động của học sinh, hoạt động trải nghiệm sẽ khai thác kinh nghiệm của mỗi cá nhân, tạo cơ hội cho các em vận dụng một cách tích cực những kiến thức đã học vào thực tế và đưa ra được những sáng kiến của mình, từ đó phát huy và nuôi dưỡng tính sáng tạo của mỗi cá nhân của học sinh [19]

Từ khái niệm này cho thấy, so với các hoạt động ngoài giờ lên lớp đang được tiến hành hiện nay trong trường phổ thông thì hoạt động trải nghiệm sẽ phong phú hơn cả về nội dung, phương pháp và hình thức hoạt động Đặc biệt mỗi hoạt động phải phù hợp với mục tiêu phát triển những phẩm chất, năng lực nhất định của học sinh

Hoạt động học tập trải nghiệm còn được hiểu là hoạt động giáo dục, trong đó, từng cá nhân học sinh được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong môi

trường nhà trường cũng như môi trường gia đình và xã hội dưới sự hướng dẫn

và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, phẩm chất nhân cách, các năng lực…, từ đó tích luỹ kinh nghiệm riêng cũng như phát huy tiềm năng năng sáng tạo của cá nhân mình.[17]

Các khái niệm này đều khẳng định vai trò định hướng, hướng dẫn của nhà giáo dục (không phải là hoạt động trải nghiệm tự phát) Nhà giáo dục không tổ chức, phân công học sinh một cách trực tiếp mà chỉ hỗ trợ, giám sát Học sinh được trực tiếp, chủ động tham gia các hoạt động Phạm vi các chủ đề hay nội dung hoạt động và kết quả đầu ra là năng lực thực tiễn, phẩm chất và tiềm năng sáng tạo; và hoạt động là phương thức cơ bản của sự hình thành và phát triển nhân cách con người

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm

Nội dung của các hoạt động trải nghiệm rất phong phú và mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực hoạt động

và giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục giá trị sống, giáo dục thẩm mĩ, nghệ thuật, giáo dục lao động, giáo dục an toàn giao thông… Nội dung giáo dục của hoạt động trải nghiệm thiết thực và gần gũi với cuộc sống thực tế, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của học sinh, giúp các em vận dụng những hiểu biết của mình vào trong cuộc sống một cách

dễ dàng, thuận lợi Các nội dung của hoạt động trải nghiệm thường tập trung vào 4 nhóm sau:

+ Nhóm các hoạt động xã hội

+ Nhóm các hoạt động học thuật

+ Nhóm các hoạt động nghệ thuật và thể thao

+ Nhóm các hoạt động định hướng nghề nghiệp (tìm hiểu thông tin về hướng phát triển tương lai, tìm hiểu bản thân)

Cụ thể, học sinh sẽ được trải nghiệm:

Khám phá định hướng nghề nghiệp: Khách mời là những chuyên gia

trong các lĩnh vực nghề đa dạng, hoặc những người thành công trong một lĩnh

vực nghề nào đó, họ sẽ có những lời chia sẻ và lời khuyên bổ ích cho các em học sinh Các em có thể trực tiếp đến thăm cơ sở làm việc của những khách mời đó, từ đó các em học sinh nhìn nhận lại khả năng bản thân và cụ thể hóa định hướng nghề nghiệp cho mình

Thủ công mỹ nghệ: Gốm, sứ, mộc và các loại hình thủ công khác

Hát, múa dân gian: Là hoạt động trải nghiệm về văn hóa rất thú vị Học

sinh giữa các khối dường như không còn khoảng cách, tất cả cùng hòa chung lời ca điệu nhạc mang đậm tính truyền thống

Khám phá khoa học: Phòng đọc sách, phòng viết văn, thí nghiệm khoa

học, toán học Có rất nhiều hoạt động mà học sinh có thể lựa chọn tham gia theo sở thích của mình

Hoạt động nghệ thuật: Phát hiện và phát triển khả năng đặc biệt của học

sinh thông qua các hoạt động như diễn kịch, đóng phim, đóng vai các tuyên truyền viên, cán bộ xã, huyện…

Việc lựa chọn nội dung cụ thể nào cho hoạt động trải nghiệm, các nhà trường có thể tự quyết định, song cần đảm các nguyên tắc sau:

- Mục tiêu: nội dung lựa chọn phải có ưu thế để đạt được mục tiêu năng lực đề ra

- Phù hợp: nội dung lựa chọn cần phù hợp với độ tuổi học sinh, trình

độ học sinh Không nên xây dựng các chủ đề trải nghiệm vượt quá xa nội dung kiến thức của học sinh nhằm tạo cho học sinh tin tưởng vào năng lực của chính bản thân mình Ngoài ra, phù hợp với điều kiện địa phương, điều kiện nhà trường…

- Khoa học - giáo dục: nội dung phải đảm bảo tính lôgic và khoa học, tính thẩm mỹ và tính đạo đức

- Thời sự: nội dung lựa chọn cần đáp ứng với những yêu cầu của xã hội

ở thời điểm giáo dục Chủ đề thường gắn chặt với những vấn đề môi trường, xã hội, kinh tế, khoa học kĩ thuật đang là vấn đề giải quyết ở địa phương nơi tập thể học sinh sống và học tập

- Gắn kết: gắn với đời sống thực tiễn địa phương, đất nước và hòa nhập quốc tế

Các chủ đề hoạt động trải nghiệm cần có sự đóng góp và tham gia của tập thể học sinh với sự hướng dẫn và tham gia của giáo viên, cán bộ quản lý, cán bộ chuyên môn…ở địa phương nhằm thông qua hoạt động, học sinh không chỉ giải quyết vấn đề đặt ra mà còn rèn luyện các kĩ năng sống cho mình

1.1.3 Vai trò của hoạt động trải nghiệm

Học tập trải nghiệm làm tăng tính hấp dẫn trong học tập Hình thức dạy học trải nghiệm là hình thức giáo dục học sinh theo hình thức dạy học ngoài thực tế, trên các vật thật có vị trí, vai trò rất quan trọng, là cầu nối giữa hoạt động giảng dạy và học tập trên lớp với giáo dục học sinh ngoài lớp Học sinh vận dụng kiến thức học được vào cuộc sống một cách linh hoạt, tránh nhàm chán

Phát huy được tính tích cực, tư duy độc lập sáng tạo cho học sinh Khai thác tiềm năng của học sinh bằng sự nỗ lực của chính bản thân mình Học tập trải nghiệm chú trọng vào việc giúp học sinh khai thác những tiềm năng sẵn có, định hình những thói quen, tính cách tốt ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường để tạo nền móng vững chắc cho sự phát triển tiếp theo Phương pháp học này không áp đặt học sinh mà giáo viên chỉ quan sát và đưa ra các gợi ý, trợ giúp các em, khuyến khích tối đa sự sáng tạo của học sinh

Học tập trải nghiệm tạo điều kiện kết nối các kiến thức khoa học liên ngành Nội dung học tập trải nghiệm rất phong phú và mang tính tổng hợp kiến thức kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục đạo đức, giáo dục thẩm mĩ và thể chất,…Chính nhờ đặc trưng này mà học tập trải nghiệm trở nên gần gũi, thiết thực với cuộc sống, giúp các em vận dụng vào trong cuộc sống một cách dễ dàng và thuận lợi hơn Học tập trải nghiệm trong môn Địa lí có thể tích hợp với môn Lịch sử, Giáo dục công dân,Giáo dục quốc phòng, an ninh

Học tập trải nghiệm gắn kết giữa người dạy và người học Học tập bằng trải nghiệm đòi hỏi người học vận tiếp thu kiến thức từ những kinh nghiệm thực tế, phát huy tốt nhất khả năng và sự sáng tạo ở mỗi người học

Học tập trải nghiệm là mô hình học tập tiên tiến nhằm giúp học sinh hoàn thiện bản thân mình Học tập trải nghiệm tạo ra sự tự tin cho học sinh trong học tập, hình thành năng lực học tập cho học sinh: lập kế hoạch, tổ chức làm việc nhóm, thu thập và xử lí thông tin, lập báo cáo, thuyết trình, đánh giá

và tự đánh giá Ngoài ra, học tập trải nghiệm là điều kiện học hỏi lẫn nhau, giúp học sinh phát huy tính tích cực tự học, sáng tạo, tính tự giác, giúp các em phát huy tốt các kỹ năng như: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng hợp tác, kĩ năng làm việc nhóm, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông Các bài giảng gắn với thực tiễn đời sống, tăng thời gian thực hành đã giúp cho học sinh động não,trải nghiệm và giải quyết những vấn đề của cuộc sống linh hoạt, hiệu quả hơn Qua các giờ học đó, học sinh sẽ cảm thấy yêu thích môn học và hiểu kiến thức một cách sâu sắc hơn

1.1.4 Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong học tập địa lí

*Về kiến thức:

+ Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm nhằm cung cấp các sự kiện, tạo biểu tượng địa lí một cách chân thực vì các em học sinh được trực tiếp trải nghiệm Gắn kiến thức địa lí trong sách vở với thực tiễn làm cho kiến thức địa

lí gần gũi, dễ nhớ, dễ hiểu Hình thành khái niệm, hiểu được bản chất và những mối liên hệ bên trong của các hiện tượng địa lí tự nhiên và kinh tế xã hội

+ Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm còn giúp học sinh khắc sâu kiến thức địa lí, hình thành các mối liên hệ nhân quả giữa tự nhiên với tự nhiên, giữa

tự nhiên với kinh tế xã hội,…

* Về kĩ năng

+ Góp phần phát triển khả năng quan sát, tìm tòi suy nghĩ, đặc biệt là khả năng tư duy đến cao độ…

+ Hoạt động trải nghiệm luôn luôn gắn liền với thực tiễn chính vì thế nó nâng cao tính cộng đồng, tập thể, có thể coi đây là hoạt động đời thường có ý nghĩa vượt ra khỏi phạm vi không gian lớp học

+ Thông qua các hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh có điều kiện nghiên cứu khoa học, làm việc với tài liệu, rèn luyện một số các kĩ năng, phát triển các năng lực như: năng lực tự học, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông, năng lực làm việc nhóm

* Về thái độ

+ Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm góp phần vào việc giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh Đó là lòng yêu quê hương, đất nước và con người, ý thức trách nhiệm trong xây dựng phát triển kinh tế và bảo vệ tổ quốc

+ Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm góp phần hình thành cho học sinh lòng tự tin, ý chí quyết tâm đạt kết quả cao trong học tập, lòng trung thực, tinh thần tập thể, ý thức giúp đỡ nhau trong học tập, khắc phục chủ quan, tự mãn, ỷ lại tạo ra tâm thế động lực tích cực cho người học, cho học sinh quen với việc làm có tính hệ thống

+ Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm giúp cho việc hình thành những

phẩm chất: sống yêu thương (thể hiện ở sự sẵn sàng tham gia các hoạt động giữ gìn, bảo vệ đất nước, phát huy truyền thống gia đình Việt Nam, các giá trị di sản văn hoá của quê hương, đất nước; tôn trọng các nền văn hoá trên thế giới, yêu thương con người, biết khoan dung và thể hiện yêu thiên nhiên, cuộc sống),

sống tự chủ, sống trách nhiệm với bản thân

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Nội dung chương trình Địa lí trung học phổ thông

Về tổng thể, chương trình Địa lí trung học phổ thông được xây dựng theo kiểu đồng tâm, nâng cao với ba khối kiến thức chính gắn với Địa lí đại cương

(tự nhiên và kinh tế - xã hội), Địa lí thế giới (khu vực và các nước tiêu biểu) và

Địa lí Việt Nam (tự nhiên và kinh tế -xã hội)

Ở THPT môn Địa lí gồm hai chương trình: cơ bản và nâng cao Tuy thời lượng cho các bài giảng và dung lượng kiến thức của 2 ban có khác nhau,

nhưng những nội dung chính của 2 ban là thống nhất

 Địa lí 10

Nội dung cơ bản là: “Địa lí đại cương” Chương trình vừa có mục đích

hoàn thiện và nâng cao các kiến thức mà học sinh đã học ở Trung học cơ sở Các nội dung về Địa lí đại cương được trình bày một cách toàn diện nhằm trau dồi cho học sinh một hệ thống kiến thức cơ bản về Trái Đất - môi trường sống của con người, về bản đồ, về dân cư và những hoạt động kinh tế của cư dân trên Trái Đất Về mặt thực hành, các nội dung đều tập trung làm rõ hơn lí thuyết cà rèn luyện kĩ năng đọc, phân tích bản đồ các thành phần tự nhiên cũng như vẽ và phân tích biểu đồ liên quan đến các hiện tượng tự nhiên, rèn luyện kĩ năng phân tích số liệu thống kê, xây dựng biểu đồ trên cơ sở số liệu cho trước cũng như đọc và phân tích bản đồ dân cư, bản đồ kinh tế - xã hội

 Địa lí 11

Nội dung là: “Địa lí kinh tế - xã hội thế giới”, giúp học sinh hiểu và

nhận biết được bức tranh chung của nền kinh tế - xã hội thế giới đương đại và Địa lí một số khu vực, quốc gia đại diện cho các trình độ phát triển kinh tế - xã hội khác nhau trên thế giới, góp phần chuẩn bị hành trang cho học sinh bước vào cuộc sống trong thời đại bùng nổ thông tin và mở rộng giao lưu, hợp tác giữa nước ta với các nước trong khu vực và trên thế giới

 Địa lí 12

Nội dung chính là: “Địa lí Việt Nam” nhằm trang bị cho các em học sinh

những đặc điểm nổi bật về thiên nhiên, dân cư, kinh tế và các vấn đề đặt ra đối với đất nước, với các vùng và với địa phương - nơi học sinh đang sống, chuẩn

bị cho học sinh những kiến thức cần thiết để hòa nhập vào cuộc sống hoặc tiếp thu học lên Độ khó của kiến thức cũng được sắp xếp theo mức tăng dần từ cấp Trung học cơ sở đến cấp Trung học phổ thông là hoàn toàn phù hợp với đặc

điểm nhận thức và tâm lí học của học sinh Đây cũng là điểm mới của chương trình Địa lí so với chương trình cải cách giáo dục trước đây

1.2.2 Đặc điểm tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh bậc Trung học phổ thông

Học sinh bậc trung học phổ thông ở vào độ tuổi từ 15 đến 18 tuổi Đó

là những học sinh đang theo học từ lớp 10 đến lớp 12 ở các trường THPT Đây là độ tuổi mà các em đã có sự thay đổi rất lớn cả về tâm sinh lí và trình

độ nhận thức

1.2.2.1 Đặc điểm tâm, sinh lí của học sinh

Theo một số nhà nghiên cứu, tâm sinh lí và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12 đang đạt tới mức hoàn thiện về thể chất, sự phát triển và ổn định của não bộ và các chức năng thần kinh đã tạo điều kiện tối ưu cho sự phát triển hoạt động nhận thức của các em Do được tiếp cận với các phương tiện thông tin hiện đại và thu nhận một khối lượng lớn các thông tin về cuộc sống xã hội nên sự phát triển tâm lí và nhận thức được bộc lộ rõ nét

Trong gia đình: vị trí trong gia đình của học sinh có sự thay đổi căn bản Các em được coi trọng như thành viên chính và tham gia nhiều công việc quan trọng của gia đình

Ở nhà trường: học sinh lớp 12 được tham gia vào hoạt động học tập Đây

là bước chuẩn bị cuối cùng để các em bước vào cuộc thử thách giàu tính quyết định về rất nhiều mặt cơ bản trong cuộc đời của các em, trong đó nổi bật nhất là quyết định trình độ học vấn của mỗi em học sinh Ngoài ra, các em còn được tham gia vào các hình thức hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt Đoàn Thanh Niên tại trường THPT Tất cả đóng vai trò to lớn trong việc phát triển cá tính của mỗi học sinh và động viên, kích lệ tính tích cực, sáng tạo của mỗi học sinh trong quá trình học tập và tự rèn luyện

Chính vì thế, nhu cầu được giao tiếp được tranh luận về những vấn đề lí thuyết và thực tiễn cũng tăng lên Các em luôn muốn giáo viên đánh giá đúng