Văn học dân gian và văn hóa dân gian vùng thiên bản vụ bản (nam định)

điểm của từng thể loại, cũng như chưa xem xét văn học dân gian với tư cách là một bộphận, một thành tố của văn hóa dân gian, nên chưa chỉ ra được mối quan hệ nhiềuchiều giữa văn học dân

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

TRẦN THỊ BÍCH LÊ

VĂN HỌC DÂN GIAN VÀ VĂN HÓA DÂN GIAN VÙNG THIÊN BẢN-VỤ BẢN (NAM ĐỊNH)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Thái Nguyên – 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

Thái Nguyên – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình nào khác.

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2019

Tác giả luận văn

Trần Thị Bích Lê

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tác giả xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Báo chí – Truyền thông và Văn học, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên và các Thầy, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập.

Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn PGS TS Nguyễn Thị Huế đã luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt thời gian tác giả nghiên cứu và hoàn thành luận văn.

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè và đã giúp

đỡ, động viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn.

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2019

Tác giả luận văn

Trần Thị Bích Lê

Nxb VHTT : Nxb Văn hóa thông tin

Nxb VHDT : Nxb Văn hóa dân tộc

Tr : Trang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài (Lý do chọn đề tài) 1

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu (Lịch sử vấn đề) 2

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 4

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Cấu trúc của luận văn 5

7 Đóng góp của luận văn 5

NỘI DUNG 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1

1.1.1 Giới thiệu khái quát về vùng Thiên Bản-Vụ Bản (Nam Định) 1

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về văn học dân gian và văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản (Nam Định) 7

1.2 Những vấn đề lí luận liên quan đến đề tài 10

1.2.1 Văn hóa dân gian và văn học dân gian 10

1.2.2 Lý thuyết và khái niệm vùng văn hóa, vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ 11

Tiểu kết chương 1 16

Chương 2: VĂN HỌC DÂN GIAN VÙNG THIÊN BẢN – VỤ BẢN 18

2.1 Khái quát về văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản 18

2.2 Các thể loại văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản 18

2.2.1 Thần thoại Thiên Bản-Vụ Bản (Thần thoại được truyền thuyết hóa) 18

2.2.2 Truyền thuyết Thiên Bản-Vụ Bản 22

2.2.3 Tục ngữ, ca dao Thiên Bản-Vụ Bản 33

2.2.4 Dân ca Thiên Bản-Vụ Bản 46

2.3 Đặc trưng văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản 57

Tiểu kết chương 2 59

Chương 3: VĂN HÓA DÂN GIAN VÙNG THIÊN BẢN – VỤ BẢN 61

3.1 Khái quát văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

61 3.2 Một số yếu tố văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản 61

3.2.1 Tín ngưỡng và sinh hoạt tín ngưỡng vùng Thiên Bản-Vụ Bản 61

3.2.2 Phong tục, tập quán Thiên Bản-Vụ Bản 72

3.2.3 Lễ hội Thiên Bản-Vụ Bản 76

3.2.4 Di tích Thiên Bản-Vụ Bản 82

3.3 Đặc trưng văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản 85

3.4 Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn hóa dân gian Thiên Bản-Vụ Bản 87

Tiểu kết chương 3 90

KẾT LUẬN 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 99

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài (Lý do chọn đề tài)

Thiên Bản-Vụ Bản là mảnh đất nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Nam Định thuộc vùngvăn hóa châu thổ Bắc Bộ Nơi đây đã xuất hiện dấu vết cư trú của người Việt cổ từ thời

kỳ tiền sơ sử và thời các vua Hùng dựng nước Thiên Bản-Vụ Bản cũng là mảnh đấtthiêng, trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam Vùng văn hóa, xã hội và kinh tếThiên Bản-Vụ Bản đã được định hình trong lịch sử lâu dài của đất nước cũng như của

châu thổ sông Hồng nên “lưu đậm dấu ấn văn hóa văn minh của vùng đồng bằng châu

thổ sông Hồng” [1; tr.413] đồng thời lại mang những sắc thái riêng, truyền thống riêng

độc đáo

Văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản là một bộ phận quan trọng của văn hóadân gian Thiên Bản-Vụ Bản Do đó, việc nghiên cứu, giới thiệu diện mạo, đặc trưngvăn học dân gian cũng như văn hóa dân gian của địa phương này sẽ nhằm khẳng địnhnhững nét chung và riêng độc đáo ấy Qua đó góp phần xây dựng cách nhìn đa chiều

do vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu về: Văn học dân gian và văn hóa dân

gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản làm đề tài luận văn Thạc sĩ.

Hơn nữa, Thiên Bản-Vụ Bản cũng là mảnh đất bản thân tác giả được sinh ra,gắn bó và lớn lên bằng đường cày nước ngập ngang bụng của ông, bằng những thuyềnlúa gặt về giữa những ngày mưa bão của cha mẹ, bằng những câu chuyện, lời ca, tiếnghát về cuộc đời lam lũ, vất vả nhưng cũng chan chứa tình đời của người dân quêhương Lựa chọn việc nghiên cứu và giới thiệu về văn học dân gian và văn hóa dângian Thiên Bản - Vụ Bản, chúng tôi muốn làm một việc tri ân với chính quê hương củamình

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu (Lịch sử vấn đề)

Tìm hiểu tình hình tư liệu cho đề tài nghiên cứu, chúng tôi đã tiếp cận với một sốcông trình có liên quan sau đây:

Trước hết là công trình Tục ngữ-Ca dao Nam Định của tác giả Trần Đăng Ngọc

[21] Công trình này đã tập hợp các câu tục ngữ, ca dao Nam Định Cuốn sách có một

số nhận định khái quát về tục ngữ ca dao Nam Định trong đó có tục ngữ, ca dao ThiênBản-Vụ Bản Đây là một nguồn tư liệu quý giá

Tiếp theo là cuốn Nghề và làng nghề truyền thống ở Nam Định được biên soạn

bởi nhóm tác giả Đỗ Đình Thọ, Lưu Tuấn Hùng, Nguyễn Văn Nhiên, Hồ Đức Thọ,Trần Đăng Ngọc, Thành Nam [52] Công trình này đã cung cấp cho độc giả những tưliệu quý về các nghề và làng nghề truyền thống của tỉnh Nam Định trong đó có vùngThiên Bản-

Vụ Bản

Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tam trong công trình Thiên Bản lục kỳ huyền thoại

đất Sơn Nam [38] đã nêu lên một số nhận xét về giá trị nội dung tư tưởng và nghệ thuật

xây dựng nhân vật của sáu truyện truyền kì trên đất Thiên Bản

Cùng với công trình trên, tác giả Bùi Văn Tam đã cho ra mắt độc giả cuốn Sự

tích các vị thần linh thờ ở đền làng huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định [33] Công trình này

đã sắp xếp sự tích các vị thần theo từng thời kì lịch sử khoa học, logic Đồng thời trongcông trình này, tác giả đã nêu lên một số nhận xét về giá trị nội dung, ý nghĩa vàmootip chuyện kể văn học dân gian được sử dụng trong các sự tích

Đặc biệt là cuốn Địa chí văn hóa huyện Vụ Bản [36] của nhà nghiên cứu Bùi

Văn Tam Đây là một công trình mang tính tổng hợp về các mặt lịch sử, kinh tế, chínhtrị, văn hóa… của huyện Vụ Bản Trong chừng mực nào đó, công trình đã có đề cập,phác họa một số nét diện mạo văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Đây là nguồn tài liệu rất hữu ích và có giá trị, là những tư liệu tham khảo chínhđược chúng tôi sử dụng trong quá trình thực hiện đề tài của luận văn

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu mà chúng tôi đề cập trên nhìn chung mớichỉ dừng ở việc sưu tầm, giới thiệu mà chưa tiếp cận văn học dân gian Thiên Bản-VụBản ở các phương diện đặc trưng khái quát mang tính vùng miền, chưa đi sâu chỉ rađặc

điểm của từng thể loại, cũng như chưa xem xét văn học dân gian với tư cách là một bộphận, một thành tố của văn hóa dân gian, nên chưa chỉ ra được mối quan hệ nhiềuchiều giữa văn học dân gian và văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Do vậy, đề tài của chúng tôi sẽ hướng tới việc tiếp cận văn học dân gian vùngThiên Bản-Vụ Bản theo góc nhìn địa - văn hóa, địa - lịch sử, địa - xã hội Từ đó, nhằmbước đầu chỉ ra được nét đặc trưng khái quát cũng như những đặc điểm riêng từng thểloại của văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản Đồng thời, đề tài cũng hướng tới việctiếp cận, tìm hiểu và giới thiệu về văn hóa dân gian Thiên Bản-Vụ Bản, xem xét để chỉ

ra mối tương quan giữa văn học dân gian và văn hóa dân gian Thiên Bản-Vụ Bản

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài luận văn là các thể loại của văn học dân gianThiên Bản-Vụ Bản như: thần thoại được truyền thuyết hóa, truyền thuyết, tục ngữ, cadao, dân ca Đây là những thể loại văn học dân gian có từ lâu đời, gắn bó mật thiết vớicác sinh hoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng của người dân nơi đây

Đối tượng nghiên cứu cũng được mở rộng tới tín ngưỡng, phong tục, tập quán,

lễ hội, di tích ở vùng đất thiêng này, để từ đó thấy được mối quan hệ nhiều chiều giữavăn học dân gian và văn hóa dân gian Thiên Bản-Vụ Bản

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Trong luận văn này, chúng tôi xác định mục tiêu nghiên cứu trước hết là tìmhiểu về văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản, phân loại các thể loại văn học dângian dựa vào những tiêu chí phân loại đã được các nhà Folklore công nhận, từ đó thấyđược sự phong phú, đa dạng của văn học dân gian nơi đây Đồng thời bước đầu đi sâutìm hiểu, phân tích, đánh giá đặc điểm của từng thể loại, cũng như tổng quan khái quát

về đặc trưng của văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản

Thứ hai là tìm hiểu về văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản, đặc biệt lànhững yếu tố của văn hóa dân gian có tác động và đóng vai trò quan trọng đối với đờisống của người dân vùng đất này như: tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lễ hội, di tích

Thứ ba là chỉ ra mối quan hệ nhiều chiều giữa văn học dân gian vùng Thiên

Bản-Vụ Bản với văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Bản-Vụ Bản

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu, chúng tôi đề ra nhiệm vụ của luận văn là:

- Tìm hiểu vùng đất Thiên Bản-Vụ Bản một cách hệ thống về địa lí, dân cư vàlịch sử hình thành vùng đất, hình thành văn hoá vùng đất

- Tập hợp, hệ thống, phân loại tư liệu để nhận diện diện mạo văn học dân gian

và văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

- Tìm hiểu, nghiên cứu, đưa ra những nhận định, đánh giá về đặc trưng, tínhchất của văn học dân gian, văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản và mối quan hệgiữa văn học dân gian, văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ đối tượng, mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài luận văn,chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu khác nhau theo hướng liênngành Đó là các phương pháp nghiên cứu như:

- Phương pháp nghiên cứu so sánh loại hình

- Phương pháp điều tra, điền dã

- Phương pháp thống kê (gắn liền với điều tra xã hội học)

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Việc phối hợp các phương pháp trên sẽ giúp chúng tôi tìm hiểu, khai thác đốitượng nghiên cứu một cách toàn diện để đưa ra những kết luận khoa học đúng đắn và

có sức thuyết phục

5 Phạm vi nghiên cứu

- Về phạm vi địa lý: Vùng Thiên Bản-Vụ Bản của tỉnh Nam Định

- Về phạm vi đối tượng nghiên cứu: Văn học dân gian và văn hóa dân gian vùngThiên Bản-Vụ Bản của tỉnh Nam Định

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của

luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề lí luận liên quan

đến đề tài

Chương 2: Văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Chương 3: Văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

7 Đóng góp của luận văn

Công trình nghiên cứu của chúng tôi một mặt kế thừa, tiếp thu những thành tựucủa các công trình đi trước; mặt khác đã mang lại những đóng góp có giá trị Đó là

- Hệ thống các tác phẩm văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản theo thể

loại

- Nhận diện diện mạo, đặc trưng văn học dân gian và mối tương quan với văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

- Đóng góp thêm một tài liệu tham khảo cho việc tìm hiểu, học tập, giảng dạy

về văn học dân gian, văn hóa dân gian địa phương vùng Thiên Bản-Vụ Bản

NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Giới thiệu khái quát về vùng Thiên Bản-Vụ Bản (Nam Định)

1.1.1.1 Sự thay đổi hành chính-tên gọi qua các thời kì

Thiên Bản-Vụ Bản là mảnh đất nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Nam Định Phía Bắctiếp giáp với huyện Mỹ Lộc và thành phố Nam Định Phía Đông tiếp giáp với huyệnNam Trực, ngăn cách bởi sông Đào Phía Nam tiếp giáp với huyện Ý Yên Phía TâyBắc tiếp giáp với huyện Bình Lục (Hà Nam) và phía Tây Nam tiếp giáp với huyện ÝYên, đều ngăn cách bởi dòng sông Ba Sát Điểm cực bắc của huyện là làng HướngNghĩa (xã Minh Thuận), điểm cực nam là làng Cồn Dâu (xã Vĩnh Hào), cách nhauchừng15 km Điểm cực đông là làng Thi Liệu (xã Đại Thắng) và điểm cực tây là trạiDầu (xã Tân

Khánh), cách nhau khoảng 10km

Các đơn vị hành chính của huyện Vụ Bản gồm thị trấn Gôi- huyện lỵ trung tâm

và 17 xã: Hiển Khánh, Minh Thuận, Tân Khánh, Hợp Hưng, Trung Thành, QuangTrung, Đại An, Kim Thái, Minh Tân, Tam Thanh, Liên Minh, Thành Lợi, Liên Bảo,Vĩnh Hào, Tân Thành, Cộng Hoà, Đại Thắng

Trải qua biến thiên của lịch sử, huyện Vụ Bản cũng đổi thay nhiều về tên gọi vàcương vực Thiên Bản xưa, Vụ Bản nay vốn là mảnh đất cổ được hình thành bởi phù sabào mòn trong quá trình biển lùi và phù sa sông Hồng, sông Đáy bồi đắp Thời HùngVương, huyện Vụ Bản có tên là Bình Chương thuộc bộ Lục Hải (một trong 15 bộ củanước Văn Lang) [1; tr.7] Huyện Bình Chương lúc đó nằm sát biển Thời thuộc Hán,vùng đất này thuộc quận Giao Chỉ Thời Tam Quốc, thuộc Châu Giao Thời thuộcLương, nằm ở quận Ninh Hải Thời Tùy Đường, lại thuộc quận Giao Chỉ

Thời nhà Lý, nước ta chia làm 24 lộ, huyện Vụ Bản có tên là huyện HiểnKhánh, thuộc phủ Ứng Phong, lộ Hải Thanh Thời nhà Trần, đổi tên là Thiên Bản,thuộc phủ

Kiến Hưng, lộ Hoàng Giang Ngay cái tên cũng đã nói lên ý nghĩa sâu xa của miền đất

cổ vốn sống bằng nghề nông nghiệp Theo các nhà Nho thì Thiên Bản chính là “Nônggiả ư thiên hạ chi giả bản” (nghề nông là cái gốc của thiên hạ), viết gọn là thành “ThiênBản” Tên của các làng ở Thiên Bản-Vụ Bản góp phần lí giải ý nghĩa tên gọi “ThiênBản” Tên nhiều làng có chữ Bối và chữ Đê (Bối La, Bối Xuyên, Đại Đê,…) chính lànhững làng nằm ở bờ sông, phải đắp đê ngăn nước lụt, bảo vệ mùa màng Các làngmiền thượng huyện với những cái tên: làng Kho, làng Bịch, Đống Lương, là “căn cứhậu cần quan trọng của thời Trần” [35; tr 6] Không phải ngẫu nhiên mà khi Thái hậuDương Vân Nga mời Lê Hoàn lên ngôi, thống lĩnh toàn quân chống giặc Tống, vùngThiên Bản lúc đó được tướng quân Đô Liệu Lương và thảo sứ Phạm Bạch Hổ chọnlàm nơi tập trung lương thảo, chuẩn bị thuyền bè chở lương cho quân sĩ Các làng Đại

Đê, Đắc Lực, Dương Lai, Bách Cốc, Đô Liệu, đều có kho lương hoặc đội thuyền chởlương Tương truyền Dương Vân Nga đã đi thuyền rồng đến làng Bách Cốc để độngviên nhân dân [36; tr 461] Nhà Lý, nhà Trần đã chọn nơi đây là một trong những nơitập kết lương thực, chỉnh đốn quân sĩ trước những lần Nam tiến Một loạt điền trang,thái ấp của vương tôn, công chúa nhà Trần được xây dựng ở đây Vua Lý Nhân Tôngtừng về làm lễ Tịch điền tại hành cung Ứng Phong (làng Hướng Nghĩa, xã MinhThuận) Vì thế, văn hóa Thiên Bản đậm nét dân gian, đậm đà bản sắc dân tộc, mangtính chất của nền văn hóa nông nghiệp rõ rệt

Năm Vĩnh Lạc thứ năm (1407), nhà Minh đổi phủ Kiến Hưng thành Kiến Bình,đổi Thiên Bản thành huyện Yên Bản Năm Vĩnh Lạc thứ mười ba (1415), nhà Minhđổi huyện Độc Lập thành Bình Lập cho sáp nhập vào huyện Yên Bản

Đến đời Lê, niên hiệu Hồng Đức, cho trở lại tên cũ là huyện Thiên Bản thuộcphủ Nghĩa Hưng, đạo Sơn Nam Đầu đời Nguyễn, huyện Thiên Bản có 10 tổng: An

Cự, Bảo Ngũ, Đăng Côi, Đồng Đội, Hào Kiệt, Hiển Khánh, Hoàng Lão, Hổ Sơn, ThiênBản,

Trình Xuyên với 92 xã, thôn, phường, trang trại Đến thời Nguyễn, Tự Đức năm thứ 14(1860) đổi tên thành huyện Vụ Bản, thuộc phủ Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định Niên hiệuThành Thái thứ 5 (1893), do sông Đào được mở rộng, nối liền sông Kinh Lũng, sôngCốc Giang với sông Vị Hoàng, nối liền sông Hồng với sông Đáy nên nhiều xã thuộc

tổng Thi Liệu, huyện Nam Trực lại ở bên bờ sông phía Bắc ngăn cách với Nam Trực,

do đó triều Nguyễn cắt mấy xã này về Vụ Bản

Năm 1953, Vụ Bản được cắt về tỉnh Hà Nam Đến tháng 4-1956, Vụ Bản lại trở

về Nam Định Ngày 19-8-1964, Chính phủ lại quyết định nhập làng Quảng Cư của xãYên Lương huyện ý Yên vào xã Tam Thanh huyện Vụ Bản và chuyển thôn Hữu Dụngcủa xã Tam Thanh huyện Vụ Bản về xã Yên Minh (Ý Yên) Từ đây trở đi, Vụ Bảnmới ổn định địa giới như ngày nay

Nhìn chung, từ trước đến nay, Vụ Bản là huyện ít có sự xáo trộn địa giới nhất

trong số các huyện của tỉnh Nam Định “Huyện Vụ Bản ngày nay bao gồm hầu hết

huyện Thiên Bản và một phần nhỏ huyện Nam Trực xưa” [64; tr 69]

Bản là kiểu địa hình không còn chịu ảnh hưởng của biển “Tại đây ta gặp kiểu địa hình

đồi sót đá gốc và địa hình tích tụ phù sa sông” [36; tr 14].

Dọc phía Tây huyện có các dãy núi đất lẫn đá chạy từ Bắc xuống Nam với sáungọn núi: Núi Ngăm, núi Tiên Hương, núi Báng, núi Lê, núi Gôi và núi Hổ Núi Ngăm

là một trong hai núi lớn nhất, nằm án ngữ đường 12, bên dòng sông Ba Sát uốn quanh,phía Tây chân núi có đền thờ Hữu Sơn Thần Núi Tiên Hương có chùa Tiên Linh nguynga tráng lệ dưới chân núi Trên đỉnh có đền thờ Tả Sơn thần và Mẫu Thượng Ngàn.Núi Báng như một cánh cung ôm lấy chùa cổ Linh Sơn, có ngọn tháp cao nhiều tầng cổkính, còn lưu giữ thiên đài và khánh đá đời Lê Vĩnh Thịnh đầu thế kỉ XVIII Núi Lêngẩng cao đầu về phía đông, thoải dần về phía tây, với di tích Hang Lồ còn lưu dấu vếtcủa người nguyên thủy sinh sống đầu tiên trên đất Vụ Bản cách đây 4.000 năm NúiGôi cao lớn nhất án ngữ đường 10 và đường 56 Trên núi có chùa Tiên Sơn (còn gọi làchùa

Cao) nổi tiếng trong vùng, có bàn cờ tiên bằng đá, có giếng tiên (còn gọi là giếngHang) nước trong vắt Chè cành Côi Sơn hãm với nước giếng Tiên sẽ được bát nướcchè tươi thơm ngon đặc biệt Đầu núi phía Tây Bắc có đền thờ Lữ tướng anh dũngchống giặc Hán, có đền thờ Độc Cước tiên sinh chuyên giúp dân chài đi biển bình an.Thời Lê dưới

chân núi có phủ thành Nghĩa Hưng, có huyện lỵ Thiên Bản Chếch về hướng đông nam

là núi Hổ, có hình dáng một con hổ ngẩng cao đầu, đang vờn quả cầu trước mặt Sườnnúi phía nam có chùa Nộn (dân thường gọi là chùa Non), nơi công chúa Trần HuyềnTrân về tu, nay cũng là đền thờ hai công chúa đời Trần là Thụy Bảo và Huyền Trân.Núi non trải dài một dải giữa đồng bằng lộng gió, là một cảnh quan đặc sắc của huyện

Vụ Bản Dấu vết người nguyên thuỷ tìm thấy tại các khu vực núi này minh chứngThiên Bản-Vụ Bản là một trong những cái nôi sinh ngụ của người Việt cổ

Điều kì thú hơn nữa là Thiên Bản- Vụ Bản lại có sông uốn khúc, sơn thủy hữutình Mạng lưới sông ngòi khá dày đặc, phần lớn mang dấu vết ngòi lạch của biển lùitạo nên, ngày nay được khơi sâu thành những sông, kênh mang tính chất tiêu úng

Phía Đông Thiên Bản-Vụ Bản có sông Đào nối liền sông Hồng với sông Đáy

Do quá trình tự đào lòng (nhất là sau những trận lũ lụt lớn như trận lụt năm Thành Tháithứ

2-1890), sông Đào trở thành sông lớn, là một đường thủy quan trọng trong miền, nốiđồng bằng Bắc Bộ với Bắc Trung Bộ, thuyền bè không cần ra biển

Sông Đào chạy dọc hướng Bắc Nam phía Đông xã Tân Thành, tạo ra bãi bồi củaTrại Cói và xóm Rước ở ngoài đê, mùa nước lũ các xóm quai đê thường nước ngậptràn mang phù sa sông Hồng bồi đắp vườn và đất bãi màu mỡ Sông Đào chạy dọc tiếptheo phía Đông xã Thành Lợi và xã Đại Thắng Lưu lượng nước và phù sa không kém

gì sông Hồng Dọc sông Đào có đê Công (đê Đại Hà), đoạn từ Tân Cốc (Tân Thành)đến Cống Lác (Đại Thắng) Đất ngoài đê như Sa Trung, Đồng Mỹ, Trại Cói, TrạiRước, Miễn Hoàn, Thi Liệu, Cốc Đế, vốn là đất bãi bồi ven sông, mùa nước lũ xưakia thường ngập băng Để bảo vệ mùa màng, dân tự nguyện làm đê Bối (sử sách gọi là

đê Bối Tư)

Phía hữu ngạn, sông Đào có hai chi lưu là sông Cầu Dành và sông Chanh SôngCầu Dành (sông Nêu, sông Tiểu Cốc) nối liền với sông Vĩnh Tường, từ An Duyên qua

Ba Quàn, chảy lên phía sông Châu Giang qua Phú Ốc, La Xá của huyện Mỹ Lộc, đổvào sông Đào qua cống Bồng

Sông Chanh (sông Vĩnh Giang) nối liền với sông Vĩnh Tường, từ An Duyên,chảy qua Bất Di (sông Bất Di), vòng về Cầu Chuối (Liên Bảo-sông Cầu Chuối), quaLiên Minh (sông Cầu Ngố-sông Cửu Khúc), Vĩnh Hào (sông Si, sông Vĩnh), rồi đổ rasông Đào qua cống Chanh

Phía Tây huyện Vụ Bản có sông Ba Sát (còn gọi là sông Sắt) chạy dọc theo ranhgiới hai huyện Vụ Bản, Ý Yên Sông Ba Sát nối liền sông Châu Giang với sông Đáy.Sông Ba Sát từ Bình Lục (Hà Nam) chảy xuôi theo hướng Bắc-Nam, qua Cầu Họ(sông Cầu Họ), chảy qua Minh Thuận, Tân Khánh, qua núi Ngăm- Kim Thái (sôngNgăm), qua Tam Thanh, xuống Ý Yên (Cầu Tào) đổ ra cống Vĩnh Trị trên sông Đáy.Thời Lý Trần, nhánh sông này đã có và là đường thủy quan trọng nối liền hành cungThiên Trường và thành Trấn Sơn Nam với các thành trấn phía nam Sông Ba Sát có đêBối Tư chạy dọc xuống tận cống Vĩnh Trị, còn gọi là đê Ất Hợi Năm Ất Hơi (DươngHòa thứ nhất, 1635), đê sông Bầu (Phủ Lý-Hà Nam) bị vỡ, nước tràn về ngập 5 huyện,dân phải tập trung đắp đê thật vững chắc Vào năm 1845, 1890, đều bị vỡ đê Bầu,nước tràn về lại làm vỡ đê Ất Hợi, dân vô cùng khốn khổ

Xã Hiển Khánh có sông Bún, phía Bắc chảy qua cầu Mái, nối với sông Ninh rồi

đổ vào Sông Hồng; phía Nam chảy qua Hợp Hưng, Cộng Hòa, Kim Thái, đổ vào sôngTiên Hương, ra sông Ba Sát

Sông Ba Sát có một nhánh chảy ngang Tiên Hương (sông Tiên Hương), quaVân Cát, lên cầu Châu Bạc, đến xóm Xuân thì gặp sông Bún thành ngã ba sông rồingoặt sang hướng Đông, qua xã Trung Thành, qua cầu xóm Hòe, đổ vào sông Vĩnh ởđoạn Bất Di

Các con sông trên đều là đường thủy quan trọng của huyện, nối liền sông Đáyvới sông Hồng ở nhiều ngả, làm cho giao thông thời xưa và thời nay thuận lợi Nóicách khác, mảnh đất này chính là do phù sa sông Hồng và sông Đáy bồi tụ nên

Hệ thống sông ngòi tạo ra sắc thái riêng biệt trong tập quán canh tác, cư trú, tâm

lí ứng xử cũng như sinh hoạt cộng đồng của cư dân nơi đây, tạo nên nền văn minh lúanước, vừa có cái chung của văn minh khu vực, vừa có cái riêng độc đáo của mình

Về khí hậu, Thiên Bản-Vụ Bản mang đầy đủ đặc điểm của khí hậu châu thổ BắcBộ: nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều, có 4 mùa rõ rệt Nhìn chung, khí hậuthuận lợi cho môi trường sống của con người, cho sự phát triển nông nghiệp, đồng thờicũng tạo điều kiện cho các ngành thủ công nghiệp phát triển

Chính những yếu tố tự nhiên này đã tác động không nhỏ đến đời sống sinh hoạtvật chất và tinh thần của con người nơi đây, góp phần làm nên diện mạo văn học dângian cũng như văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

1.1.1.3 Đặc điểm cộng đồng dân cư

Đặc điểm về địa hình đã tạo điều kiện thuận lợi cho cư dân nguyên thủy về đâysinh sống, khiến Thiên Bản-Vụ Bản trở thành một trong những cái nôi sinh ngụ củangười Việt cổ Người nguyên thủy cách đây hàng 4-5 ngàn năm đã từ miền núi, miềntrung du Bắc Bộ, men theo sông Hồng, sông Đáy xuống định cư, tạo nên lớp cư dânđầu tiên ở nơi này Tổ tiên đã quai đê lấn biển, khai phá đất hoang, đời đời kế tiếpnhau, cải tạo từ bãi biển sình lầy hoang vu, cói lác rậm rạp thành ruộng đồng phìnhiêu Qua các hiện vật khảo cổ tìm được, chứng tỏ vào hậu kì đồ đá mới sang thờiđại kim khí đã có mặt các nhóm cư dân sinh sống dưới chân các núi Ngăm, núi AnThái, núi Báng, núi Lê, núi Gôi, núi Hổ Trên các núi này, nhất là trong di chỉ hang Lồ

ở núi Lê, đã tìm được nhiều di vật Cùng với đó, thần tích nhiều làng từ miền thượnghuyện đến miền trung huyện, từ Tây sang Đông đã ghi nhận điều đó Chính vì thế, đấtThiên Bản còn lưu truyền sâu sắc tín ngưỡng văn hóa dân gian cổ truyền cũng nhưnền văn học

dân gian đa dạng

Cũng giống như cư dân ở vùng Bắc Bộ, người dân Thiên Bản-Vụ Bản sống vớinghề trồng lúa nước, làm nông nghiệp một cách thuần túy, là những cư dân “xa rừngnhạt biển” Mảnh đất Vụ Bản từ xưa là một vùng kinh tế nông nghiệp trù phú Các vua

Lí Trần đặt tên huyện là “Thiên Bản” với ý “Nông giả ư thiên hạ chi bản dã” có nghĩa

là “nông nghiệp là gốc của thiên hạ vậy”

Người dân Thiên Bản cũng tận dụng thời gian nhàn rỗi làm thêm nghề thủcông Vụ Bản có nhiều nghề thủ công cổ truyền Nghề rèn ở làng Bảo Ngũ Nghề gòđồng thau có truyền thống xa xưa ở làng Bàn Kết Nghề chạm đá ở làng Thái La LàngMôn

Nha-Báng làm gạch Nghề làm sơn then, sơn mài làng Hổ Sơn Nghề dệt vải, dệt nái tơtằm Bảo Ngũ, Vân Cát, Lập Vượng, Quả Linh Nghề đan cót làng Si, làm gối mây làngTiên, tre đan làng Hồ Sen, thêu Hào Kiệt…

Nền kinh tế hàng hóa phát triển, chợ búa ra đời Chợ Viềng trở thành một nétđẹp văn hóa của địa phương

Người dân Thiên Bản-Vụ Bản sống quần tụ thành làng Làng là đơn vị xã hội

cơ sở của Thiên Bản-Vụ Bản cũng giống như những làng quê khác của vùng châuthổ Bắc Bộ

Là mảnh đất cổ của vùng văn hóa Bắc Bộ, vì vậy, tín ngưỡng, phong tục, tậpquán, lễ hội dân gian phát triển sớm trên mảnh đất Thiên Bản, in đậm dấu ấn đời sốngtâm linh của người dân Thiên Bản-Vụ Bản nói riêng cũng như của người Việt nóichung: tín ngưỡng thờ thiên thần, tín ngưỡng thờ nhân thần, tín ngưỡng thờ tổ tiên, tínngưỡng thờ Mẫu, …Mảnh đất này được coi là trung tâm thờ Mẫu lớn nhất cả nước.Đời sống tâm linh trên mảnh đất Thiên Bản-Vụ Bản chính là cái nền vững chắc nhấtcủa quan hệ

cộng đồng

Văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản là một bộ phận quan trọng của văn hóadân gian Thiên Bản-Vụ Bản, vừa có nét chung với văn học dân gian vùng đồng bằngBắc Bộ, vừa mang những nét riêng đậm đà màu sắc địa phương với truyền thống vănhóa lâu đời từ thuở các vua Hùng dựng nước

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về văn học dân gian và văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản (Nam Định)

Từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, đã có những công trình, bài viết có liênquan đến đề tài mà chúng tôi khảo sát

Trước hết là những tư liệu về văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản Đầu tiên

phải kể đến công trình Tục ngữ-Ca dao Nam Định của tác giả Trần Đăng Ngọc [21] đã

được đề cập đến trong phần mở đầu

Nhà nghiên cứu Bùi Văn Tam trong công trình Thiên Bản lục kỳ huyền thoại

đất Sơn Nam đã nêu lên một số nhận xét về giá trị nội dung tư tưởng và nghệ thuật xây

dựng nhân vật của 6 truyện truyền kì trên đất Thiên Bản: “nội dung phong phú về

chuyện

chống cường quyền bạo lực, cả thần quyền lẫn uy quyền của vua quan tham nhũng (…) đề cao những tấm gương giúp dân phát triển kinh tế văn hóa (…) đề cao chữ hiếu, trinh (…) đề cao chữ trung, đề cao lòng yêu nước (…) thể hiện sự mưu trí dân dã, sự sáng tạo không cùng của dân chúng” [38, tr 17-23].

Cùng với công trình trên, tác giả Bùi Văn Tam đã cho ra mắt độc giả cuốn Sự

tích các vị thần linh thờ ở đền làng huyện Vụ Bản [33] Công trình này đã sắp xếp sự

tích các vị thần theo từng thời kì lịch sử khoa học, logic Đồng thời trong công trìnhnày, tác giả đã nêu lên một số nhận xét về giá trị nội dung, ý nghĩa và mootip chuyện

kể văn học dân gian được sử dụng trong các sự tích

Trong luận văn thạc sĩ ngữ văn Thế giới nghệ thuật trong những bài hát văn ở

Phủ Dầy-Nam Định [8], tác giả Phùng Thị Thanh Huyền đã chỉ ra đặc điểm hát văn ở

các phương diện thi pháp như: không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật,

Tác giả Hoàng Ngọc Thanh trong luận văn thạc sĩ Hình tượng người phụ nữ

trong ca từ hát văn [40] đã đi sâu vào một phương diện quan trọng của thể loại hát văn

là hình tượng người phụ nữ

Về những tư liệu văn hóa dân gian Thiên Bản-Vụ Bản, trước hết phải kể đến các

cuốn địa chí Nam Định qua các thời kỳ như Nam Định tỉnh địa dư chí của Nguyễn Như, tự Ôn Ngọc [19], Nam Định tỉnh địa dư chí lược tân biên của một học giả, nhà

giáo, nhà văn hóa nổi tiếng người Nam Định, Tiến sĩ Tam giáp Khiếu Năng Tĩnh [60].Các công trình trên đều có đề cập đến địa danh Thiên Bản – Vụ Bản nhưng với tư cách

là một quyển địa chí của toàn tỉnh nên mới chỉ giới thiệu vắn tắt về mảnh đất này

Trong cuốn Lịch sư Đảng bộ huyện Vụ Bản (1930 – 2000) [1], chương I của cuốn sách “Những truyền thống lịch sư lâu đời về mảnh đất và con người Vụ Bản” đã

giới thiệu tới bạn đọc những nét lớn về lịch sử, vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế,văn hóa, xã hội Vụ Bản

Năm 2003, Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân và Uỷ bản nhân dân tỉnh Nam Định đã

chỉ đạo biên soạn cuốn Địa chí Nam Định [64] Đây là công trình nghiên cứu tổng hợp

về địa lý, lịch sử, kinh tế, văn hóa Nam Định qua các thời kỳ lịch sử, có giới thiệu kháđầy đủ về vùng đất Thiên Bản-Vụ Bản

Cũng vào năm 2003, trong cuốn Lễ hội cổ truyền ở Nam Định [56], nhà nghiên

cứu Hồ Đức Thọ đã đề cập đến quá trình hình thành, phát triển lễ hội ở Nam Định vàgiới thiệu đến bạn đọc 40 lễ hội tiêu biểu của quê hương trong đó có một số lễ hộichính

của Thiên Bản-Vụ Bản như hội Phủ Giầy

Năm 2010, tác giả Hồ Đức Thọ sưu tầm, biên soạn cuốn Huyền tích Thánh mẫu

Liễu Hạnh và di sản văn hóa lễ hội Phủ Giầy [55] giới thiệu khá kĩ về thánh Mẫu Liễu

Hạnh và lễ hội Phủ Giầy

Tiếp theo là cuốn Nghề và làng nghề truyền thống ở Nam Định [52] Công trình

này đã cung cấp cho độc giả những tư liệu quý về các nghề và làng nghề truyền thốngcủa tỉnh Nam Định trong đó có vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Tác giả Bùi Văn Tam – một nhà nghiên cứu của quê hương Vụ Bản năm 2010

đã xuất bản cuốn Văn hóa làng trên đất Thiên Bản vùng đồng bằng sông Hồng [35].

Như tên sách được đặt, trong tập khảo cứu này, tác giả đi sâu vào văn hóa làng ở mộtmiền quê có lịch sử lâu đời ở phía nam đồng bằng sông Hồng

Đặc biệt là cuốn Địa chí văn hóa huyện Vụ Bản [36] của nhà nghiên cứu Bùi

Văn Tam Đây là một công trình mang tính tổng hợp về tất cả các mặt lịch sử, kinh tế,chính trị, văn hóa… của huyện Vụ Bản Trong cuốn sách này, chúng tôi đặc biệt chú ýđến chương VIII vì chương này cung cấp một cái nhìn tổng thể về tình hình văn họcnghệ thuật của vùng Thiên Bản-Vụ Bản trong đó có văn học dân gian Tuy nhiên, côngtrình này cũng không phải là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về văn học dângian của vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu mà chúng tôi đã đề cập ở trên, chủ yếumới là những công trình sưu tầm, giới thiệu và có những giải thích, nhận định bướcđầu về nội dung, nghệ thuật của các tác phẩm văn học dân gian thuộc các thể loại khácnhau của văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản Các công trình kể trên chưa tiếp cận ởcác phương diện đặc trưng khái quát mang tính vùng miền, chưa đi sâu chỉ ra đặc điểmcủa từng thể loại, cũng như chưa xem xét văn học dân gian với tư cách là một bộ phận,một thành tố của văn hóa dân gian, nên chưa chỉ ra được mối quan hệ nhiều chiều giữavăn học dân gian và văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

1.2 Những vấn đề lí luận liên quan đến đề tài

1.2.1 Văn hóa dân gian và văn học dân gian

1.2.1.1 Văn hóa dân gian

Văn hóa là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ratrong quá trình lịch sử Vì vậy, văn hóa mang tính khác biệt và tính đại diện Mỗi nềnvăn hóa đều đại diện cho một cộng đồng Sự đa dạng của các dân tộc cũng chính là sự

đa dạng của văn hóa

Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa Do đó, việc vận dụngcác quan điểm và thành tựu của văn hóa để nghiên cứu, lí giải văn học là một hướngtiếp cận được vận dụng khá phổ biến hiện nay

Năm 1846, trên một tờ tạp chí về khảo cổ của Anh, Wiliam Thoms-nhà nhân chủng học người Anh, đã dùng khái niệm “folklore”, trong đó “folk” có nghĩa là dânchúng, “lore” là tri thức, sự hiểu biết, “folklore” có nghĩa là trí tuệ của dân chúng, với ýnghĩa dùng để chỉ những di tích của nền văn hóa vật chất và chủ yếu là những di tíchcủa nền văn hóa tinh thần của nhân dân có liên quan tới văn hóa vật chất như phongtục, đạo đức, nghi lễ, lễ hội, ca dao, truyện kể của các thời đại trước

Vào những năm 70, 80 của thế kỉ XX, các nhà nghiên cứu văn học dân gian ViệtNam đã sử dụng và dịch thuật ngữ folklore ra Tiếng Việt là văn nghệ dân gian hay vănhóa dân gian và cho đến nay chính thức dịch là văn hóa dân gian Văn hóa dân gian cómột ví trí vô cùng quan trọng đối với nền văn hóa dân tộc Do vậy không thể hiểu bảnsắc văn hóa Việt Nam nếu như không hiểu văn hóa dân gian Việt Nam

Các nhà nghiên cứu dân gian Việt Nam đã thống nhất quan niệm văn hóa dângian- folklore gồm 3 bộ phận: Nghệ thuật ngôn từ dân gian, Nghệ thuật tạo hình dângian, Nghệ thuật diễn xướng dân gian Ba thành phần này vừa có tính độc lập tươngđối vừa có mối liên hệ, ảnh hưởng lẫn nhau Chính vì vậy, văn học dân gian khôngchỉ là đối tượng khai thác nghiên cứu của khoa nghiên cứu văn học dân gian mà còn làđối tượng của nhiều khoa học liên quan gần gũi khác như ngôn ngữ, triết học, khảo cổ,

âm nhạc, sân khấu

1.2.1.2 Văn học dân gian

Văn học dân gian (nghệ thuật ngôn từ dân gian) là những sáng tác văn học donhân dân tạo nên và lưu truyền Văn học dân gian cũng là những sáng tác nghệ thuậtngôn từ như văn học viết, nhưng lại có những đặc điểm riêng về lịch sử ra đời, pháttriển, về người sáng tác, cách lưu truyền, nội dung, tư tưởng và thể loại nghệ thuật

Văn học dân gian đã được các nhà folklore Việt Nam thống nhất ở cách phânloại như sau Về loại hình, gồm có các loại hình tự sự, trữ tình, luận lý, kịch-sân khấudân gian Loại hình tự sự gồm các thể loại thần thoại, truyền thuyết, truyện cười,truyện ngụ ngôn được thể hiện bằng các lối kể Loại hình trữ tình gồm các thể loại cadao, dân ca được thể hiện bằng các lối hát Loại hình luận lí có các thể loại câu đố, tụcngữ được thể hiện bằng hình thức lời nói Loại hình kịch-sân khấu dân gian trong đó cócác trò diễn,

chèo, tuồng dân gian được thể hiện bằng phương thức biểu diễn, múa

1.2.1.3 Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn hóa dân gian

Văn học dân gian vừa là một bộ phận của văn học dân tộc, vừa là một bộ phậncủa văn hoá dân gian, đóng vai trò, vị trí quan trọng trong đó Vì vậy, khi nghiên cứu

về văn học dân gian, cần chú ý tới mối quan hệ tổng hoà giữa tác phẩm văn học dângian với nghệ thuật biểu diễn, nghệ thuật tạo hình dân gian (vũ đạo, âm nhạc, hộihọa…), với những yếu tố thuộc về truyền thống, tinh thần, tâm linh như tín ngưỡng,phong tục, tập quán, lễ hội… Đặt tác phẩm văn học dân gian vào môi trường diễnxướng tức là đặt tác phẩm văn học dân gian trong văn hoá dân gian vậy

Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn hóa dân gian được thể hiện ở nhữngkhía cạnh sau: Văn học dân gian mang dấu ấn của tín ngưỡng, hoặc phản ánh tínngưỡng, hoặc thể hiện tín ngưỡng Văn học dân gian phản ánh hoặc đúc kết phong tục,tập quán vùng miền Văn học dân gian có vai trò giải thích cho nguồn gốc lễ hội, làmcho lễ hội có nội dung thêm sinh động, cụ thể Ngược lại, lễ hội có vai trò bảo lưu, giữgìn văn học dân gian Thần tích (và lễ hội) lưu giữ văn học dân gian Đây là kênh thamkhảo giúp bổ sung, mở rộng cho việc tìm hiểu văn học dân gian

1.2.2 Lý thuyết và khái niệm vùng văn hóa, vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ

1.2.2.1 Vùng văn hóa

Vùng văn hóa là một không gian văn hóa nhất định, được tạo thành bởi các đơn vịdân cư trên một phạm vi địa lý của một hay nhiều tộc người Họ đã sáng tạo ra một hệthống các dạng thức văn hóa mang đậm sắc thái tâm lý cộng đồng, thể hiện trong môitrường xã hội nhân văn thông qua các hình thức ứng xử của con người với tự nhiên, xãhội và ứng xử với nhau trên một tiến trình lịch sử phát triển lâu dài, có thể phân biệtvới vùng văn hóa khác

Về quan điểm phân vùng văn hóa Việt Nam, hiện nay đang tồn tại những quan điểmkhông hoàn toàn trùng nhau trong giới khoa học ở Việt Nam Quan điểm phân vùng

của GS Đinh Gia Khánh và nhà thơ Cù Huy Cận trong công trình Các vùng văn hoá

Việt Nam [10] chia vùng văn hoá nước ta thành 9 vùng, đó là: 1.Văn hoá đồng bằng miền Bắc; 2 Văn hoá Việt Bắc; 3 Văn hoá Tây Bắc; 4 Văn hoá Nghệ - Tĩnh; 5 Văn hoá Thuận Hoá - Phú Xuân; 6 Văn hoá Nam Trung bộ; 7 Văn hoá Tây Nguyên; 8 Văn hoá đồng bằng miền Nam; 9 Văn hoá Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội.

GS Trần Quốc Vượng trong công trình Văn hóa học đại cương và cơ sở văn hoá

Việt Nam [66] đã chia các vùng văn hoá Việt Nam làm 6 vùng như sau: 1 Vùng văn hoá Tây Bắc; 2 Vùng văn hoá Việt Bắc; 3 Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ; 5 Vùng văn hoá Trung Bộ; 6 Vùng văn hoá Tây Nguyên; 7 Vùng văn hoá Nam Bộ.

GS Ngô Đức Thịnh trong công trình Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa ở Việt

Nam [47] chia Việt Nam thành 7 vùng văn hoá khác nhau, đó là: 1 Đồng bằng Bắc bộ;

2 Việt Bắc; 3 Tây Bắc và miền núi Bắc Trung bộ; 4 Đồng bằng duyên hải Bắc Trung Bộ; 5 Duyên hải Trung và Nam Trung Bộ; 6 Trường Sơn - Tây Nguyên; 7 Gia Định - Nam Bộ thuộc địa phận các tỉnh Nam Bộ.

GS Ngô Đức Thịnh cho rằng trong mỗi vùng có các tiểu vùng, trong vùng văn hóađồng bằng Bắc Bộ có tám tiểu vùng: Đất Tổ Vĩnh Phú (Xứ Đoài); Kinh Bắc - Xứ Bắc;Thăng Long - Hà Nội; duyên hải Đông Bắc (Xứ Đông); trũng Hà Nam Ninh (Hà Nam,Nam Định, Ninh Bình ngày nay); Hưng Yên; duyên hải Tiền Hải - Hải Hậu, lưu vựcsông Mã

Nhìn chung, các quan điểm phân vùng văn hóa trên đều thống nhất ở sự nhậndiện vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ Trong đó, mảnh đất Thiên Bản-Vụ Bản (NamĐịnh) thuộc vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ

1.2.2.2 Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ

Vùng văn hóa châu thổ Bắc Bộ là vùng đất lịch sử lâu đời của người Việt, nơikhai sinh của các vương triều Đại Việt, đồng thời cũng là quê hương của các nền vănhoá Đông Sơn, Thăng Long-Hà Nội Đây là cái nôi hình thành văn hoá, văn minh Việt

từ buổi ban đầu, chứa đựng những nét truyền thống của văn hóa Việt Nam Hiện tại,đây

cũng là vùng văn hoá bảo lưu được nhiều giá trị giá trị truyền thống hơn cả

Vùng văn hoá châu thổ Bắc Bộ bao gồm: Hà Tây, Nam Định, Hà Nam, HưngYên, Hải Dương, Thái Bình, thành phố Hà Nội, thành phố Hải Phòng, phần đồng bằngcủa các tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Bắc Giang, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ

An, Hà Tĩnh

Về vị trí địa lí, vùng Bắc Bộ là tâm điểm của con đường giao lưu quốc tế theohai trục chính: Tây-Đông và Bắc-Nam Vị trí địa lí này đã tạo điều kiện rất thuận lợicho việc giao lưu và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại

Về mặt địa hình, vùng Bắc Bộ là địa hình núi xen kẽ đồng bằng hoặc thunglũng, thấp và bằng phẳng, dốc thoải từ Tây Bắc xuống Đông Nam Trong cả vùng cũngnhư trong các tiểu vùng, địa hình cao thấp không đều Nơi có địa hình cao vẫn có chỗthấp úng, vùng thấp trũng nhưng vẫn có núi Nhà nghiên cứu Trần Quốc Vượng đã

nhấn mạnh đặc điểm này “Châu thổ Bắc Bộ là sản phẩm chính của phù sa hệ sông

Hồng và cả hệ sông Thái Bình ( ) Châu thổ Bắc bộ không bằng phẳng nên không nên gọi là đồng bằng Trừ một tỉnh Thái Bình không có núi, tất cả các tỉnh khác của châu thổ Bắc bộ đều có địa hình núi đồi xen kẽ châu thổ và thung lũng Ngoài ra châu thổ Bắc bộ có nhiều “trũng” (ô trũng lớn nhỏ)” [65; tr 487-496).

Về khí hậu, vùng Bắc Bộ có khí hậu cũng rất độc đáo, khác biệt hẳn Nơi đây códạng khí hậu bốn mùa tương đối rõ nét Mùa đông có ba tháng, nhiệt độ trung bình dưới

18 độ

Vùng Bắc Bộ có một mạng lưới sông ngòi khá dày, gồm các dòng sông lớn nhưsông Hồng, sông Thái Bình, sông Mã, cùng hệ thống các mương máng tưới tiêu dàyđặc Yếu tố nước tạo ra sắc thái riêng biệt trong tập quán canh tác, cư trú, tâm lí ứng xửcũng như sinh hoạt cộng đồng, tạo nên nền văn minh lúa nước, vừa có cái chung củavăn minh khu vực, vừa có cái riêng độc đáo của mình

Đồng bằng Bắc Bộ tuy được bao bọc bởi rừng núi và vịnh biển Bắc Bộ nhưngvẫn mang nặng yếu tố ‘xa rừng nhạt biển” Do quá trình khai thác theo phương thức

"đao canh hoả chủng" (phát, đốt rồi chọc lỗ tra hạt) của cư dân nơi đây từ xa xưa nênrừng chỉ còn phần nhiều ở miền núi Việt Bắc và Tây Bắc Yếu tố biển cũng nhạt nhoà

vì biển ở đây nông, thấp, lầy lội và nhiều bùn, không có dòng hải lưu lớn chảy qua nênngười Việt đã lấn biển làm nông nghiệp

Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, người dân Bắc Bộ đã cải tạo, chinh phục thiênnhiên, bằng việc đào mương, đắp bờ, đắp đê và làm nên diện mạo đồng bằng như ngàynay Hệ thống đê điều kì vĩ ngày nay là sự chứng minh hùng hồn tinh thần ngoancường chế ngự tự nhiên của người Việt Học giả Mĩ CL.Wissler cho rằng khi nghiêncứu vùng văn hoá tức là nghiên cứu một tổ hợp các yếu tố văn hóa được hình thành bởi

"quá trình lâu dài nhóm cư dân ấy thích ứng với những điều kiện của môi trường sinh thái" [47; tr.

29] Sự khác biệt giữa văn hóa Bắc Bộ và các vùng khác trong cả nước được tạo ra từ

sự thích nghi với thiên nhiên này

Hình thức nông nghiệp trồng lúa là tiền đề cho sự tập trung dân cư với lối sốngđịnh cư Đó là yếu tố quan trọng để hình thành nên tổ chức xã hội và tổ chức khônggian của châu thổ Bắc Bộ mà làng là đơn vị cơ bản Văn hoá làng mang tính cộng đồng

tự trị chặt chẽ, thể hiện qua hình ảnh lũy tre bao bọc quanh làng, cổng vào làng, cây

đa, cây si cổ kính đầu làng Đặc biệt là về mặt sở hữu ruộng đất, suốt thời phong kiến,ruộng công, đất công nhiều là đặc điểm của làng Việt Bắc Bộ Do vậy, tạo ra một lốisống ngưng đọng của nền kinh tế tự cấp tự túc, một tâm lí bình quân, ảo tưởng về sự

“bằng vai”, “bằng vế”, quan hệ giai cấp ở đây khá “nhạt nhòa” Sự gắn bó giữa cácthành viên trong làng không chỉ là quan hệ sở hữu trên đất làng, trên những di sản hữuthể chung như đình làng, chùa làng…, mà còn là sự gắn bó các quan hệ về tâm linh, vềchuẩn mực xã hội, đạo đức Đảm bảo cho những quan hệ này là các hương ước, khoánước của làng

xã với những quy định khá chặt chẽ về mọi phương diện của làng buộc mọi ngườithừa nhận và tự giác thực hiện Chính những đặc điểm ấy của làng Việt Bắc Bộ sẽ gópphần tạo ra những đặc điểm riêng của vùng văn hóa Bắc Bộ

Đất đai ở Bắc Bộ không phải là nhiều, dân cư lại đông Vì thế, để tận dụng thờigian nhàn rỗi của vòng quay mùa vụ, người nông dân đã làm thêm nghề thủ công.Người

Việt nổi tếng "có hoa tay" về nghề thủ công Không ít làng thủ công đã tách khỏi nôngnghiệp Một số nghề đã rất phát triển, có lịch sử lâu đời như nghề gốm, nghề dệt,luyện kim, đúc đồng

Như trên đã nói, sự khác biệt giữa văn hóa Bắc Bộ và các vùng khác trong cảnước chính được tạo ra từ sự thích nghi với thiên nhiên Người nông dân Bắc Bộthường xây nhà theo kiểu bền chắc, to đẹp mà vẫn hòa hợp với cảnh quan, thườngtrồng cây cối xung quanh, tạo bóng mát cho ngôi nhà

Ăn uống của cư dân Việt trên châu thổ Bắc Bộ vẫn như mô hình bữa ăn của người

Việt ở các vùng đất khác song cũng có những nét đặc sắc riêng "Cơm tẻ, nước chè" là

đồ ăn, thức uống cơ bản hằng ngày Đồ nếp trước đây chỉ gặp trong những ngày lễtết Trong bữa ăn thường có món canh rau hay canh cua, cá, chủ yếu là các loại thủysản nước ngọt Thích ứng với khí hậu Bắc Bộ, người dân có chú ý tăng thành phần thịt

và mỡ, nhất là mùa đông lạnh, để giữ nhiệt năng cho cơ thể Đặc biệt, người dân rất

ưa dùng các loại mắm (mắm tôm, cá, tép, cáy ) và các loại dưa (cải, hành, cà,kiệu ) Tương và các loại gia vị như ớt, tỏi, gừng, cũng thường thấy trong các bữa

ăn Rượu được dùng trong các dịp lễ tết, liên hoan Ăn trầu, hút thuốc lào trước kiachẳng những là nhu cầu, thói quen mà còn đi vào cả lễ nghi phong tục

Cách mặc của người dân Bắc Bộ cũng là một sự lựa chọn, thích ứng với thiênnhiên Trang phục hàng ngày thường là quần lá tọa, áo cánh màu nâu sống với namgiới, váy thâm, áo nâu với nữ giới Hội hè, lễ tết nữ là áo mớ ba mớ bảy, nam mặc áothe, khăn đen

Mọi tn ngưỡng của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước có mặt trên hầu khắpcác làng quê Bắc Bộ Các tn ngưỡng này tềm ẩn trong tâm thức con người và tồn tạitrong lễ hội Lễ hội ở đồng bằng Bắc Bộ có thể ví như một bảo tàng văn hóa tổng hợp

lưu giữ khá nhiều các sinh hoạt văn hóa tn ngưỡng của cư dân nông nghiệp Các disản văn hóa hữu thể như đền, phủ, đình, chùa, miếu,… có mặt ở khắp các địa bàn,làng quê Văn học dân gian Bắc Bộ có quan hệ chặt chẽ hữu cơ với văn hóa dân giannơi đây

Tỉnh Nam Định nay, vùng đất Thiên Trường xưa (trong đó có Thiên Bản-VụBản) với vị trí là trung tâm của châu thổ Bắc Bộ, đã có một chiều dài lịch sử và một bềdày văn hóa rất đáng tự hào Nam Định có một hệ thống phong phú các di tch lịch sửvăn hoá, các lễ hội truyền thống, trong đó có những lễ hội mang tnh quốc gia hayvùng miền rộng lớn như: lễ hội Đền Trần, lễ hội Phủ Dầy Nam Định cũng là mảnh đấtcủa nhiều nghề và làng nghề truyền thống nổi tếng với những sản phẩm có giá trịnghệ thuật cao: mây tre đan, rèn, đúc đồng,… Nam Định cũng là vùng đất có nền vănhọc dân gian lâu đời, phong phú, đa dạng, đặc sắc

Tiểu kết chương 1

Chương 1 của luận văn đã giới thiệu khái quát về vùng Thiên Bản-Vụ Bản-NamĐịnh trên các phương diện: hành chính, tên gọi, đặc điểm địa hình, đặc điểm cộngđồng dân cư Nhìn chung, từ trước đến nay, Thiên Bản-Vụ Bản là huyện ít có sự xáotrộn địa giới nhất trong số các huyện của tỉnh Nam Định

Trải qua biến thiên của lịch sử, huyện Vụ Bản cũng đổi thay nhiều về tên gọi.Tên gọi Thiên Bản có từ thời nhà Trần với ý nghĩa nghề nông là cái gốc của thiên hạ

Những yếu tố tự nhiên đã tác động không nhỏ đến đời sống sinh hoạt vật chất

và tnh thần của con người nơi đây, góp phần làm nên diện mạo văn học dân giancũng như văn hóa dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản Thiên Bản-Vụ Bản là một trongnhững cái nôi sinh ngụ của người Việt cổ từ cách đây hàng 4-5 ngàn năm Cũng giốngnhư cư dân vùng Bắc Bộ, người dân Thiên Bản-Vụ Bản sống với nghề trồng lúa nước.Làng là đơn vị xã hội cơ sở của Thiên Bản-Vụ Bản Vụ Bản có nhiều nghề thủ công cổtruyền Chợ

Viềng trở thành một nét đẹp văn hóa của địa phương Tín ngưỡng, phong tục, tậpquán, lễ hội dân gian phát triển sớm trên mảnh đất Thiên Bản, in đậm dấu ấn đời sốngtâm linh

Trong chương viết này, chúng tôi cũng đã xác định những vấn đề lí luận liênquan đến đề tài như: văn hóa dân gian, văn học dân gian, mối quan hệ giữa văn họcdân gian và văn hóa dân gian, lý thuyết và khái niệm vùng văn hóa, vùng văn hóa châuthổ Bắc Bộ, vị trí của Nam Định (trong đó có Thiên Bản-Vụ Bản) trong vùng văn hóaBắc Bộ.

Chương 2 VĂN HỌC DÂN GIAN VÙNG THIÊN BẢN – VỤ BẢN

2.1 Khái quát về văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản là một bộ phận của văn học Thiên Bản-VụBản đồng thời là một bộ phận của văn hóa dân gian Thiên Bản-Vụ Bản Đặt trong mốiquan hệ với các thành tố của văn hoá dân gian Thiên Bản-Vụ Bản, văn học dân gianThiên Bản-Vụ Bản giữ một vai trò vô cùng quan trọng, góp phần làm nên bản sắc độcđáo, những giá trị tnh thần phong phú của mảnh đất thiêng này

Văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản đã lưu giữ trong lòng nó đời sống tâm tư,tnh cảm, tâm hồn người dân Thiên Bản từ thuở khai sơn phá thạch, lập làng giữnước Dù ở bất kì cứ nơi đâu, trong bất kì hoàn cảnh nào, người dân Thiên Bản VụBản vẫn luôn mang theo bên mình những câu chuyện, những lời ca về con người,mảnh đất quê hương Bởi thế, hiểu về văn học dân gian, văn hóa dân gian Thiên Bản

Vụ Bản, ta sẽ thêm hiểu, yêu hơn vùng đất này

Nằm trong dòng văn học dân gian của tỉnh Nam Định, trong tổng thể văn họcdân gian châu thổ Bắc Bộ, văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản từ khi mới định hình đãgắn liền với truyền thống văn hóa giàu sức sống của dân tộc Mặt khác, văn học dângian Thiên Bản-Vụ Bản đồng thời cũng xác lập được những sắc thái riêng đậm đà màusắc địa phương

Văn học dân gian Thiên Bản-Vụ Bản phong phú về thể loại: thần thoại đượctruyền thuyết hóa, truyền thuyết, tục ngữ, ca dao, dân ca Các thể loại văn học dângian Thiên Bản-Vụ Bản phân bố ở các địa bàn có sự khác nhau Hát văn chủ yếu ở xãKim Thái Hát trống quân lại chủ yếu ở làng Quả Linh, xã Thành Lợi Ca dao, truyềnthuyết có mặt ở khắp các địa phương trong vùng

2.2 Các thể loại văn học dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản

2.2.1 Thần thoại Thiên Bản-Vụ Bản (Thần thoại được truyền thuyết hóa)

2.2.1.1 Thần thoại được truyền thuyết hóa

Tuy nhiên, theo thời gian, nhiều thần thoại đã được truyền thuyết hóa Sựchuyển hóa này diễn ra theo quy luật nội tại và khách quan Các vị thần tự nhiên ởđây đã có sự chuyển hóa thành nhân thần và nửa nhiên thần, nửa nhân thần Vì thế,các tác phẩm này không còn nguyên hình, nguyên dạng như lúc ban đầu.

2.2.1.2 Thần thoại được truyền thuyết hóa của vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Tín ngưỡng bản địa của Thiên Bản-Vụ Bản chủ đạo là tn ngưỡng đa thần vớiđặc trưng sùng bái vật linh Bắt nguồn từ đó, nhiều nơi người dân thờ cúng thần tựnhiên Đó là cơ sở cho sự xuất hiện của những câu chuyện thần thoại Tuy nhiên, chođến ngày hôm nay, chỉ còn thấy lưu truyền những thần thoại đã được truyền thuyếthóa với số lượng không nhiều (bảng thống kê 1, phụ lục 2)

Trong các thần thoại được truyền thuyết hóa trên, ta có thể thấy hình bóngnhiên thần trong các nhân vật chính vẫn còn lưu lại qua các chi tết đặc tả diện mạo,qua tên gọi, qua sự tch và chiến công của nhân vật Trong truyện Cường Bạo ĐạiVương, diện mạo của Cường Bạo Đại Vương được miêu tả: mắt sáng như sao, tếngnhư hổ gầm chuông kêu Sự trưởng thành của Cường Bạo cũng thật phi thường: lớnnhanh như thổi, ăn gấp năm mười lần trẻ khác, bố mẹ nuôi rất vất vả… thần thái khácngười, thông minh tnh trời, khí độ khác hẳn, thường giúp kẻ yếu, đánh kẻ mạnh,không sợ một ai

Trong truyện thần Tam Ranh, sự ra đời và diện mạo của ba vị thần Tam Ranhđược kể như sau: Bằng phi có mang, ngày trở dạ, sinh ra một cái bọc, mở ra thấy bađứa bé thật kỳ dị Đứa thứ nhất không có mặt nhưng trên hai bắp chân có viết chữ “tứtung” và “ngũ hoành”, đứa thứ hai không có tay, đứa thứ ba không có chỏm đầu Còn

về sự hiển linh thì thật kì ảo: thường vào những đêm tối trời, nhất là những đêm trờimưa phùn lâm thâm, từ phần mộ ba vị xuất hiện ba quả bóng sáng lừ lừ bay lên, vật

vờ đi lại, toả ra, về chỗ cũ, biến mất Ba quả bóng đó phát sáng như đèn, quả màuhồng, quả màu

vàng rực, quả màu tím nhạt Gặp người lỡ độ đường hay cần kíp buộc phải đi đêm,

ba vị sáng rực như ba bó đuốc dẫn đường, không làm hại ai bao giờ

Trong truyện Nàng Đậu, Nàng Đậu là một nhân thần nhưng có thể cầu đảonhiều lần mưa chống hạn hán, được phong là Pháp vũ thánh Đậu đại vương

Trong truyện Điền Quận Công, Quận Điền giỏi về phép thuật, biết nhiều phép

lạ trong việc huy động âm binh thần tướng Khi chỉ huy đoàn thuyền đá hộc để kè đê,bỗng thấy trước mặt năm thuyền chiến lớn xông lên khiêu chiến trong sương mù tốităm Điền Quận dùng âm pháp, nhìn rõ thuỷ quái đang tấn công thuyền đá Ông rútkiếm, niệm thần chú phát hoả liên tục, đất trời mịt mù Hồi lâu khói tan thì năm chiếnthuyền kia cũng mất, thuyền xuôi dòng nhẹ nhàng Lần khác suốt mấy ngày liền, thủyquái tìm cách phá sạt đê Quận Điền đợi lúc chúng tập trung quân đông nhất, liềnniệm thần chú, tay vung kiếm, tay rắc trấu ra xung quanh, trấu biến thành hổ báođánh chặn Bọn thuỷ quái, cá to các nhỏ, ba ba, thuồng luồng đều bị xé xác máu đỏngòm cả một khúc sông

Khi truyền thuyết hóa thần thoại, các vị thần đã được xác định với một lý lịch,hành trạng rõ ràng Về lai lịch, có truyện kể về nhiên thần hóa thành người cứu độnhân dân như truyện Đế Thích Đại Vương Theo sổ Thiên tào, Đế Thích được giángsinh làm minh vương trông coi việc miền sông biển, cưỡi kỳ lân tuấn thú miền hảingoại, sau thác sinh thành người, đánh nhau với bọn thủy khấu ở cửa biển Côi Sơn, bịthương tch nặng, lên ngựa chạy về và thác ở đây Thượng đế ban mệnh cho làmthành hoàng ba làng Tổ Cầu, Lương Kiệt, Hào Kiệt

Lại có trường hợp các nhiên thần có lai lịch rõ ràng là người địa phương như

ba vị thần Tam Bành trong truyện thần Tam Bành Theo truyện kể, ba vị là do NgọcHoàng chọn người ở trần gian hết hạn được đầu thai trở lại để hiện nhập vào Bằngphi-vợ vua

Thuận Vương do vua Thục truyền ngôi Một người họ Đỗ tên là Kiều, một người họ Vịtên là Cư, một người họ Trương tên là Chất đều cùng xã Quang Trung Còn truyệnCường Bạo Đại Vương kể rằng Cường Bạo là con ông Phùng Văn Cường, người trại BốiDuyên, trang Cố Lục, huyện Thiên Bản, lấy bà Nguyễn Thị Duyệt vốn người làng LãngTình, huyện Đồng Quan (nay thuộc Đông Hưng, Thái Bình) vào thời Vua Đinh Việc

23những nhiên thần được gắn với nhân vật địa phương khiến các nhân vật trong truyệntrở nên gần gũi hơn với đời sống hiện thực con người.

“Nhiên thần mang dạng nhân vật lịch sư để tự mình có thân xác, trở thành nhân vật lịch sư, vào ngự trị trong sách vở” [62, tr 89] Sự lịch sử hóa này khiến cho diện mạo

các vị nhiên thần biến đổi hết sức mạnh mẽ, thậm chí người ta không còn nhận rađược diện mạo của thần

Về tnh cách, các vị thần là hiện thân của các thế lực trong tự nhiên, sức mạnhcủa tự nhiên nhưng trong thần thoại được truyền thuyết hóa, các vị thần đã đượcmiêu tả với diện mạo, tnh cách, tâm lý, hành động gần gũi với con người chứ không

xa lạ và hoang đường kỳ vĩ Cường Bạo đại vương mưu trí, dũng cảm chống lại ôngTrời, đánh ngã Thiên Lôi nhà Trời không phải bằng pháp thuật kì lạ mà chỉ bằng mưutrí dân dã, dùng dầu nhớt và lá mùng tơi, dùng ống tre và ổi xanh mà đánh bại đượcThiên Lôi, làm cho Thiên Lôi trượt ngã và bị Cường Bạo đánh què chân, tước cả cờ lẫnbúa, tức là tước cả quyền lực và sức mạnh

Thần thánh ở đây cũng rất là con người, mang tnh cách của con người, cũng cóthiếu sót, thậm chí còn nặng nề Thần Tam Bành dùng thần uy của mình để trừngphạt kẻ có tội Nhưng có lúc quá tay gây nên sự rối loạn trong xã hội Thần Tam Bànhthấy Thành hoàng nhiều làng chểnh mảng, không lo phù trợ cho dân, chỉ mong dân lễlạt cúng cầu nhiều nên đã nổi cơn “Tam Bành”, đánh đuổi Thành hoàng nhiều làngchạy tứ tung, bát hương Thành hoàng trong các đình làng nghiêng ngả Trời phải nhờPhật tổ Như Lai và Quỷ Cốc tiên sinh kiềm chế, nên Tam Bành phải thờ phụng ở chùaBòng Bong với Phật

Như vậy, có thể thấy xu hướng truyền thuyết hóa thần thoại này đã phản ảnhtnh cảm gắn bó với quê hương, với cuộc sống con người, thái độ trân trọng lịch sửcủa nhân dân Thiên Bản-Vụ Bản Tuy nhiên, trong hình dạng nhân thần, bóng dángnhiên thần vẫn tồn tại bởi vì khi được truyền thuyết hóa, tác giả dân gian vẫn dựa

25trên chất liệu cơ bản là những sự việc, chi tết quan trọng về các vị thần ấy Lí do nữa

là về tâm linh, nhân

dân khi thờ cúng cũng không muốn một diện mạo hoàn toàn khác biệt đến mức không thể nhận ra đối với vị thần của mình

2.2.2 Truyền thuyết Thiên Bản-Vụ Bản

2.2.2.1 Khái quát truyền thuyết vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Truyền thuyết là một thể loại lớn trong văn học dân gian, hình thành, vận động

và phát triển lâu đời, đóng vai trò quan trọng Truyền thuyết là những tự sự dân gian

có cái lõi lịch sử, màu sắc ít nhiều huyền ảo, nội dung kể về các nhân vật và sự kiệnlịch sử Vì vậy, tìm hiểu truyền thuyết cũng chính là tìm hiểu lịch sử, văn hóa của dântộc

Truyền thuyết Thiên Bản-Vụ Bản là một bộ phận rất quan trọng của văn học dângian vùng Thiên Bản-Vụ Bản Những truyền thuyết này được truyền tụng trong dângian, được ghi chép trong thần tch, thần phả dưới dạng chuyện kể, được truyền từthế hệ này sang thế hệ khác, được nhân dân ghi nhận, kính ngưỡng Theo thống kê,

tư liệu về truyền thuyết dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản rất phong phú Căn cứ vàođặc điểm nhân vật, truyền thuyết Thiên Bản-Vụ Bản có thể xếp thành những nhóm cơbản sau: truyền thuyết về các nhân vật lịch sử, truyền thuyết về các nhân vật vănhóa-tổ nghề, truyền thuyết về các nhân vật tôn giáo trong đó têu biểu là truyềnthuyết về mẫu Liễu

Hạnh Việc phân loại truyền thuyết dân gian vùng Thiên Bản-Vụ Bản ở trên chỉ là tương đối, hợp lý nhất trong khả năng có thể

2.2.2.2 Truyền thuyết về các nhân vật lịch sư vùng Thiên Bản-Vụ Bản

Truyền thuyết về các nhân vật lịch sử nổi tiếng ở Thiên Bản-Vụ Bản thời nàocũng có Truyền thuyết về thời Văn Lang-Âu Lạc khá phong phú, có 11 truyền thuyết(xem bảng thống kê số 2, phụ lục 2)

Trong số các nhân vật truyền thuyết thời kì này có nhiều hoàng tử của vuaHùng (Đông Hải Đại Vương-chàng Cả, Tây Hải Đại Vương-Chàng Hai, Bắc Nhạc ĐạiVương- Chàng Ba) và các tướng lĩnh có công, gắn bó nhiều với địa phương (Minh Tôn

- Minh Gia ở trang Hàn Lâm, Hoàng Tộc Đại Vương và Quan Lang Hoàng Đào ở Hổ Sơntheo Phù Đồng Thiên Vương đánh giặc Ân) Liên quan đến việc vua Hùng nhường ngôi

27cho An Dương Vương có truyền thuyết Bạch Mã Linh Lang Đại vương, truyền thuyếtCao Hựu Đại vương đi theo Sơn Thánh có công đánh Thục Thời An Dương Vương cótruyền

thuyết Cao Đệ - Trì Chân trong lần đánh thắng Triệu Đà lần thứ nhất, khuyên vua chớvội tn kế hòa hoãn của Đà, truyền thuyết Thục An Dương Vương đưa Mị Châu chạyđến xóm Phong Vinh, làng Cố Đế, cùng dân làng đắp thành lũy ở núi Bù Đài đánh giặcTriệu Đà, sau thua trận, dân lập đền thờ… Những truyền thuyết này chứng tỏ nhànước Văn Lang có lãnh thổ rộng xuống cả vùng biển chứ không vẻn vẹn ở vùng trung

về Hát Môn tụ nghĩa như: Bạch Đằng, Cao Lôi, Đào Thị Quý, Hoàng Đức Công Thời Lí

Bí lập nước Vạn Xuân, truyền thuyết về Triệu Quang Phục được truyền tụng ở nhiềulàng: Thiện Đăng xã Đại Thắng, làng Triều xã Minh Tân, làng Đắc Lực xã Liên Bảo Ông

đã về đây tuyển quân là những trai tráng giỏi nghề sông nước đưa về huấn luyệntại đầm Dạ Trạch tạo thành đội thủy binh tài giỏi đánh bại giặc Lương

Lư xưa, bảo vệ vòng ngoài cho vương triều Đinh-Lê buổi đầu độc lập và thống nhất.Hoạt động của nhân dân

Thiên Bản-Vụ Bản trong sự nghiệp thống nhất đất nước thời kì này khá mạnh

lục 2)

Truyền thuyết về thời Lý-Trần có 12 truyền thuyết (xem bảng thống kê số 5, phụ