Tiểu luận vai trò của truyện cổ tích và phát triển hứng thú đọc truyện cổ tích cho Học sinh Tiểu học

Tiểu luận môn Văn học ngành Giáo dục Tiểu học Chủ đề: Vai trò của truyện cổ tích đối với học sinh Tiểu học và phát triển hứng thú đọc truyện cổ tích

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Cấu trúc đề tài

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: VAI TRÒ CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH ĐỐI VỚI HỌC SINH TIỂU HỌC

1.1 Khái niệm truyện cổ tích

1.2 Phân loại truyện cổ tích

1.3 Vai trò của truyện cổ tích đối với sự phát triển của học sinh Tiểu học

1.3.1 Giá trị nhận thức

1.3.2 Giá trị giáo dục

1.3.3 Giá trị thẩm mĩ

Tiểu kết chương 1

CHƯƠNG 2: TRUYỆN CỔ TÍCH TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIỂU HỌC HIỆN NAY VÀ PHÁT TRIỂN HỨNG THÚ ĐỌC TRUYỆN CỔ TÍCH CHO HỌC SINH TIỂU HỌC

2.1 Truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học.

2.1.1 Thống kê truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học

2.1.2 Nhận xét các truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học

2.2 Các biện pháp phát triển hứng thú đọc truyện cổ tích cho học sinh Tiểu học

Tiểu kết chương 2

PHẦN KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn học là một loại hình nghệ thuật thuộc hình thái ý thức xã hội Đã từ

lâu, văn học đóng vai trò là một chiếc chìa khóa vạn năng mở cánh cửa trí thứcđưa con người tới những chân trời rộng lớn, cũng nhờ văn học mà tâm hồn conngười được bồi đắp mãi lên Quả đúng như lời nhận định của nhà văn M.Gorki:

““Văn học giúp con người hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bảnthân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý.”

Như dòng sông ra biển lớn, văn học dân gian là một nhánh sông, một

bộ phận của biển cả văn học, đóng góp một khối lượng đồ sộ tác phẩm làm nênmột nền văn học dân tộc giàu có, phong phú và đa dạng Không những thế nó

còn được coi là điểm tựa về mặt tinh thần cho dân tộc ấy phát triển Như ở ViệtNam nhìn theo chiều rộng nước ta có 54 dân tộc anh em, mỗi dân tộc đều có mộtnét văn hoá dân gian riêng Nhìn theo chiều sâu, nền văn học dân gian Việt Nam

đã trải qua hơn bốn nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước từ thời các vuaHùng đến ngày nay Đi suốt chiều dài lịch sử ấy, trong tâm hồn của 54 dân tộckhông có thời kì nào, giai đoạn nào nhân dân ta không sáng tác văn học dângian Chính sức sống tiềm ẩn ấy của nền văn học dân gian nói riêng và nền vănhóa dân gian nói chung đã làm nên nét đẹp trong tâm hồn người Việt

Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam thì truyện cổ tích chiếmmột khối lượng lớn, phản ánh được nhiều mặt tư tưởng, thái độ, tình cảm củanhân dân trong suốt chiều dài lịch sử Ra đời trong một xã hội có sự phân chiagiai cấp, truyện cổ tích không chỉ phản ánh những mối quan hệ giữa con ngườivới con người mà còn là tiếng thở dài của những mảnh đời, những nhân vật,những số phận bị áp bức trong xã hội Bước vào thế giới của những truyện cổtích người đọc không chỉ thỏa mãn được như cầu tìm hiểu, khám phá về chuyệnđời xa xưa mà còn rút ra được những bài học về nguyên tắc sống, nguyên tắclàm người Bởi vậy, nghiên cứu từng khía cạnh, từng lĩnh vực của truyện cổ tíchvẫn luôn là một yêu cầu bức thiết với mỗi người khi quan tâm, tìm hiểu nền vănhọc dân tộc, văn học nhân loại

Học sinh Tiểu học được chúng ta âu yếm gọi bằng một cái tên khác đầy ýnghĩa: “lứa tuổi cổ tích” Ở lứa tuổi này, các em nhìn đời bằng đôi mắt trong veo

và tin cậy, “suy nghĩ bằng hình ảnh”, sống với thế giới của cái Đẹp, của viễntưởng và sáng tạo Trẻ cũng rất ưa thích sự phiêu lưu để khám phá và ngạc nhiêntrước những bí mật của cuộc sống Tất cả những điều đó đã đưa các em đến gầnvới cổ tích, thả mình bay bổng cùng với các nhân vật của truyện để cho trí tưởngtượng trẻ thơ có cơ hội du ngoạn đến những xứ sở lạ kì Chính vì thế mà V.AXukhômlinxki -nhà giáo dục nổi tiếng người Nga đã cho rằng: “Truyện cổ tích

là môi trường nuôi dưỡng tâm hồn trẻ, là ngọn gió tươi mát thổi bùng ngọn lửa

tư duy và ngôn ngữ của trẻ” Quả thực rất khó tìm thấy một thế giới tràn đầy cái

Đẹp, lung linh những biểu tượng đượm màu sắc thần thoại như trong truyện cổtích Đến với cổ tích chính là cơ hội cho trẻ nuôi dưỡng, phát triển cảm xúc thẩm

mĩ và phát huy trí tưởng tượng, đồng thời giúp chúng tìm tòi lẽ sống, làm phongphú tình cảm, đem đến cho ta niềm vui, giúp con người sống tốt hơn, nhân áihơn Như thế chính là trẻ đã được phát triển về mặt tâm hồn-một trong hai mụcđích chính của giáo dục trẻ ở bậc Tiểu học Đây cũng là lứa tuổi đang trong quátrình hình thành và phát triển nhân cách, cần được thụ hưởng những giá trị vănhọc, xây dựng những hình tượng đẹp, tốt, tích cực (vì trẻ em hay có sự bắtchước)

Như vậy, truyện cổ tích là một nhu cầu không thể thiếu với học sinhtiểu học Thấy được vai trò quan trọng của truyện cổ tích với trẻ em, các soạngiả đã đưa vào chương trình giáo dục học sinh tiểu học một số lượng đáng kểcác câu truyện cổ tích để không chỉ thỏa mãn nhu cầu của các em mà còn nhằmgiáo dục thẩm mỹ, bồi dưỡng tình cảm và hình thành nhân cách trẻ ngay từ khicòn ngồi trên ghế nhà trường Trong thời đại ngày nay, xã hội ngày càng pháttriển, sự bùng nổ mạnh mẽ của công nghệ thông tin và khoa học kỹ thuật khiếncho con người cùng một lúc có thể tiếp nhận tri thức từ nhiều kênh khác nhau.Trẻ em cũng là một lực lượng năng động được làm quen với nhiều loại hình giảitrí tốn nhiều thời gian mà xa dần những truyện cổ tích giản dị, trong sáng Mặc

dù truyện cổ tích nói chung không thể thay thế được tất cả các nhân tố cấu thànhnên việc giáo dục nhưng việc giáo dục trẻ em bằng truyện cổ tích là một việclàm đơn giản và thiết thực

Là một giáo viên tiểu học tương lai, ý thức rõ vai trò bản thân làmột cô giáo của tổng thể, không chỉ cung cấp kiến thức cho các em mà còn giáodục thẩm mỹ, bồi dưỡng tình cảm và hình thành nhân cách cho các em để các

em trở thành những chủ nhân tương lai của đất nước tôi quyết định chọn đề tài

nghiên cứu của mình là: “ Vai trò của truyện cổ tích và phát triển hứng thú đọc truyện cổ tích cho học sinh Tiểu học”.

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều bài báo viết vềtruyện cổ tích ở những khía cạnh khác nhau như: tìm hiểu đặc trưng thi pháp củatruyện cổ tích thần kỳ; phương pháp xây dựng nhân vật trong truyện cổ tích …nhưng để đi sâu nghiên cứu về ý nghĩa, vai trò của truyện cổ tích thần kỳ vớiviệc giáo dục học sinh tiểu học thì chưa có công trình nghiên cứu riêng, cụ thể Nhìn một cách khái quát,các nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình văn học cũng cóđưa ra nhận định về giá trị, vai trò của cổ tích Chúng góp phần mang lại chongười nghe/ người đọc những món quà tinh thần vô giá Như M.Gorki nhận xét:

“Truyện cổ tích luôn luôn chiếu rọi ánh sáng vào một thế giới khác”

Ở Việt Nam do những điều kiện khách quan và chủ quan mà việcnghiên cứu này chưa được quan tâm đúng mức Những công trình nghiên cứu tỉ

mỉ mang tính chất khoa học cao về thể loại này vẫn là vấn đề mà chúng ta đangchờ đợi Phần lớn những bài viết trên các tạp chí, sách xuất bản thường thiên vềnhững khuynh hướng quen thuộc như: giải thích cốt truyện, bình giảng nhữnghình tượng được xây dựng trong truyện, hình ảnh nhân vật trẻ thơ,

Như vậy, mặc dù truyện cổ tích có ý nghĩa quan trọng trong việc giáodục học sinh tiểu học nhưng vẫn chưa được tìm hiểu ,nghiên cứu một cách thỏađáng Dường như người ta vẫn coi truyện cổ tích như một món ăn tinh thần đểgiải trí cho học sinh mà chưa thấy đầy đủ vai trò của nó

Với mong muốn được hiểu thêm, hiểu sâu hơn nữa về vai trò của

truyện cổ tích với việc giáo dục học sinh tiểu học đã đưa tôi đến đề tài: “Vai trò của truyện cổ tích và phát triển hứng thú đọc truyện cổ tích cho học sinh Tiểu học”.

3 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài: “Vai trò của truyện cổ tích và phát triển hứng thú đọc truyện cổ tích cho học sinh Tiểu học” mong đem tới một cái nhìn về truyện cổ

tích khẳng định về vai trò truyện cổ tích một cách sâu sắc và toàn diện hơn vềgiá trị nhân văn mà chúng mang lại đối với học sinh Tiểu học

Tìm hiểu những truyện cổ tích có trong chương trình Tiểu học và đề racác biện pháp phát triển hứng thú đọc truyện cổ tích cho học sinh Tiểu học

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu hướng tới hai nhiệm vụ trọng tâm :

- Phân tích, khẳng định vai trò của truyện cổ tích đối với học sinh Tiểu học

- Thống kê các truyện cổ tích có trong chương trình Tiểu học và từ đó đề xuấtmột số biện pháp nhằm phát triển hứng thú đọc truyện cổ tích cho học sinh Tiểuhọc

4 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Những vấn đề của truyện cổ tích đối với việc giáo dục học sinh Tiểu học

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện có kết quả đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiêncứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Nghiên cứu các tài liệu về vai trò củatruyện cổ tích.

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát nội dung dạy học truyện cổ tíchtrong chương trình Tiểu học để hiểu thực trạng dạy học truyện cổ tích cho họcsinh Tiểu học

- Phương pháp thống kê, khảo sát các truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học

- Phương pháp mô tả phân tích giúp làm rõ các nội dung của đề tài

- Phương pháp so sánh giúp làm rõ vị trí, nét đặc sắc của các tác phẩm truyện cổtích

- Phương pháp tổng hợp giúp bao quát, đánh giá tổng thể vấn đề nghiên cứu

6 CẤU TRÚC ĐỀ TÀI:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, tiểu luận gồm 2 chương:

- Chương 1: Vai trò của truyện cổ tích đối với học sinh Tiểu học.

- Chương 2: Truyện cổ tích trong chương trình Tiểu học và phát triển hứng thú

đọc truyện cổ tích cho học sinh Tiểu học

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: VAI TRÒ CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH ĐỐI VỚI HỌC SINH TIỂU HỌC

1.1 Khái niệm truyện cổ tích

Từ xưa đến nay, các nhà nghiên cứu về văn học dân gian trên thế giới,

cũng như trong nước đã đưa ra những quan niệm khác nhau về truyện cổ tích,nhưng chưa có cách diễn đạt về khái niệm cổ tích chung nhất Tuy nhiên, hiệnnay giới nghiên cứu về truyện dân gian cũng đã có những điểm gần gũi nhau vềquan niệm Chúng ta có thể điểm qua một số quan niệm tiêu biểu như sau:

Theo khuynh hướng thiên về đặc điểm riêng, đặc điểm thi pháp củatruyện cổ tích và làm cơ sở cho việc hình thành khái niệm, anh em Grimm đãđưa ra khái niệm Khái niệm này, đã được công chúng ở châu Âu đón nhận:

“Truyện cổ tích là những truyện được xây dựng nên bằng trí tưởng tượng về thếgiới thần kì, những câu chuyện không có quan hệ với những điều kiện của đờisống thực và làm thỏa mãn người nghe thuộc mọi tầng lớp xã hội ngay cả dù cho

họ tin hay không tin vào những điều được nghe kể”

Theo ý kiến của V.Propp nhà nghiên cứu về motip, bước đầu ta có thể

định nghĩa truyện cổ tích: “Truyện cổ tích là một thể loại truyện kể, phân biệt với các loại truyện kể khác do những nét đặc trưng về thi pháp của nó” Trên cơ

sở những nguyên tắc, nhà nghiên cứu Folklore người Nga này cũng đưa ra khái niệm như sau: “Truyện cổ tích là những truyện kể truyền miệng, lưu

hành trong nhân dân, có mục đích giải trí người nghe, nội dung kể lại những sự kiện khác thường (những sự kiện tưởng tượng có tính chất thần kỳ hoặc thế sự)

và mang những nét đặc trưng về hình thức cấu tạo và phong cách thể hiện”.

Theo Hoàng Tiến Tựu trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam, thì

“Truyện cổ tích là một loại truyện kể dân gian ra đời từ thời cổ đại, gắn liền vớiquá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy, hình thành của giai cấp phụquyền và phân hóa giai cấp trong xã hội; nó hướng vào những vấn đề cơ bản,những hiện tượng có tính chất phổ biến trong đời sống nhân dân, đặc biệt lànhững xung đột có tính chất riêng tư giữa người với người trong phạm vi giađình và xã hội Nó dùng một thứ tưởng tượng và hư cấu riêng (có thể gọi là

“Tưởng tượng và hư cấu cổ tích”), kết hợp với các thủ pháp nghệ thuật đặc thùkhác để phản ánh đời sống và ước mơ của nhân dân đáp ứng nhu cầu nhận thức,thẩm mỹ, giáo dục và giải trí của nhân dân trong những thời kỳ, những hoàncảnh lịch sử khác nhau của xã hội có giai cấp (ở Việt Nam chủ yếu là xã hộiphong kiến)” [28, tr.61]

Tác giả Chu Xuân Diên trong cuốn Tuyển tập truyện cổ tích Việt Nam cho

rằng, trong hàng loạt định nghĩa đã có về truyện cổ tích, có thể nêu lên mấy nộidung chung ít nhiều có sự thống nhất như sau:

“Truyện cổ tích nảy sinh từ xã hội nguyên thủy, do đó có những yếu tốphản ánh quan niệm thần thoại của nhân dân về các hiện tượng tự nhiên và xã

hội có ý nghĩa ma thuật Song, truyện cổ tích phát triển chủ yếu trong xã hội có giai cấp nên chủ đề chủ yếu của nó là chủ đề xã hội, phản ánh nhận thức của

nhân dân về cuộc sống xã hội muôn màu muôn vẻ với những xung đột đặc trưngcho các thời kỳ lịch sử khi đã có tư hữu tài sản, có gia đình riêng, có mâu thuẫngiai cấp và đấu tranh giai cấp

Truyện cổ tích biểu hiện cách nhìn hiện thực của nhân dân đối với thựctại, đồng thời nói lên những quan niệm đạo đức, những quan niệm về công lý xãhội và mơ ước về cuộc sống tốt đẹp hơn cuộc sống hiện tại.

Truyện cổ tích là sản phẩm của trí tưởng tượng phong phú của nhân dân,

và ở một bộ phận chủ yếu, yếu tố tưởng tượng thần kỳ tạo nên một đặc trưng nổibật trong phương thức phản ánh hiện thực và ước mơ” [3, tr.4]

Theo Nguyễn Đổng Chi trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, thì

“Truyện cổ tích là loại sáng tác văn nghệ của nhân dân Nó có đặc trưng nghệthuật riêng biệt không giống với các loại truyện ngụ ngôn, khôi hài, tiếu lâm,cũng như có phần khác với thần thoại, truyện tôn giáo và truyện thời sự Do tính

chất truyền miệng, nó mang hình thức truyện kể chứ không mang hình thức truyện tả, và do đó cũng không đồng nhất với tiểu thuyết Nhưng với khả năng

hấp dẫn không kém gì tiểu thuyết, trong một thời kỳ mà tiểu thuyết chưa phải làthứ nghệ thuật phổ cập, thì nó là một trong những loại hình nghệ thuật quan

trọng, làm nhiệm vụ giải trí cho dân chúng, đồng thời cũng thỏa mãn nhu cầu cảm thụ thẩm mỹ, nhu cầu giáo dục và đấu tranh trong xã hội” [14, tr.58].

Theo Từ điển văn học : “Truyện cổ tích là một loại truyện dân gian nảy

sinh từ xã hội nguyên thủy, nhưng chủ yếu phát triển trong xã hội có giai cấp vớichức năng chủ yếu là phản ánh và lí giải những vấn đề xã hội, những số phậnkhác nhau của con người trong cuộc sống muôn màu, muôn vẻ khi đã có chế độ

tư hữu tài sản, có gia đình riêng (chủ yếu là gia đình phụ quyền, có mâu thuẫngiai cấp và đấu tranh xã hội quyết liệt)” [26, tr368 – 369]

Thống nhất với các quan niệm trên, có ý kiến thì cho rằng, cổ tích là mộtthể loại dân gian có tính chất phổ biến, hình thành từ thời cổ đại, phát

triển, tồn tại qua nhiều thời kì xã hội khác nhau, gắn chặt với quá trình tan rã củacông xã nguyên thủy, hình thành gia đình phụ quyền và phân hóa giai cấp trong

xã hội Nó hướng vào những vấn đề cơ bản, những số phận, những quan hệ vàxung đột có tính chất riêng tư và phổ biến trong xã hội có giai cấp Nó dùng một

kiểu tưởng tượng và hư cấu riêng, có thể coi là “tư tưởng và hư cấu cổ tích” kết hợp với các thủ pháp nghệ thuật đặc thù để phản ánh đời sống và khát vọng của

nhân dân, đáp ứng nhu cầu nhận thức, giáo dục, thẩm mỹ và tiêu khiển của nhândân

Tóm lại: Từ các ý kiến trên - các quan niệm khác nhau của các nhà khoahọc trong và ngoài nước về truyện cổ tích, ta có thể rút ra mấy vấn đề cần quantâm sau:

- Truyện cổ tích là một loại truyện kể chứ không phải truyện tả Truyện mang tính chất truyền miệng, nó là loại sáng tác có tính tập thể của nhân dân.

- Truyện cổ tích ra đời vào giai đoạn cuối của thể loại thần thoại, nó ứng với quá trình tan rã của công xã nguyên thủy, sự hình thành của gia đình phụ quyền và quá trình phân hóa giai cấp trong xã hội Nó làm nhiệm vụ giải trí cho dân chúng, đồng thời cũng thỏa mãn nhu cầu cảm thụ thẩm mỹ, nhu cầu giáo dục và đấu tranh trong xã hội.

- Trong truyện cổ tích, “yếu tố thần kỳ” không những mang ước mơ mãnh liệt, mà còn lưu giữ dấu tích khắc họa lại những thời kỳ lịch sử trong quá khứ xa xăm của dân tộc.

1.2 Phân loại truyện cổ tích

Có nhiều cách phân loại truyện cổ tích Việt Nam được nêu lên nhưngchưa có bản phân loại nào được thuyết giải đầy đủ trên cơ sở những tiêu chí rõràng và nhất quán Một trong những cách phân loại chung được nhiều người tánthành và vận dụng hiện nay là cách phân chia truyện cổ tích thành ba loại chính:

* Truyện cổ tích thần kỳ

* Truyện cổ tích loài vật

* Truyện cổ tích sinh hoạt

Đây cũng là cách phân loại được tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi áp dụng phân loại truyện cổ tích trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học Cách phânloại này kết hợp vận dụng những tiêu chí và căn cứ khác

nhau Trong đó nổi bật lên hai tiêu chí quan trọng là đề tài và phương pháp sángtác Phân biệt truyện cổ tích về người với truyện cổ tích về loài vật chủ yếu dựavào đề tài (đối tượng phản ánh) Còn khi tách bộ phận truyện cổ tích về ngườithành hai loại (truyện cổ tích thần kỳ và truyện cổ tích sinh họat) thì chủ yếu dựavào mức độ sử dụng yếu tố thần kỳ mà thực chất là dựa vào phương pháp sángtác Cách phân chia này phù hợp với tiến trình lịch sử của truyện cổ tích các dântộc

Ranh giới giữa các loại truyện cổ tích nói trên không phải lúc nào cũng

rõ ràng, dứt khoát Những yếu tố thần kỳ vẫn rải rác trong các truyện cổ tíchsinh hoạt, những mô típ đời sống xã hội với mức độ đậm nhạt khác nhau vẫnthường xuyên có mặt trong truyện cổ tích thần kỳ Và tương tự như thế, nhữngloài vật thuộc nhiều loại khác nhau vẫn hay được nói tới trong các truyện cổ tích

về người Nói tóm lại, cách phân loại truyện cổ tích như trên có tính tương đối

Trong thể loại truyện cổ tích, truyện cổ tích thần kỳ là bộ phận tiêu biểunhất và quan trọng Ở các loại truyện này, nhân vật chính vẫn là con người trongthực tại nhưng các lực lượng thần kỳ, siêu nhiên có một vai trò quan trọng Hầu

như xung đột trong thực tại giữa con người với con người đều bế tắc không thểgiải quyết nổi nếu thiếu yếu tố thần kỳ Có thể nói rằng, loại truyện cổ tích thần

kỳ nằm ở vị trí gạch nối giữa thể loại truyện cổ tích và thể loại thần thoại trongtiến trình sáng tạo lâu dài của sáng tác dân gian các dân tộc

Truyện cổ tích sinh hoạt là những truyện cổ tích không có, hoặc có rất ítyếu tố thần kỳ Ở đây mâu thuẫn, xung đột xã hội giữa người với người đượcgiải quyết một cách hiện thực, không cần đến yếu tố siêu nhiên Những yếu tốthần kỳ nếu có cũng giữ vai trò không quan trọng và nhiều khi chỉ là đường viềncho câu chuyện thêm vẻ ly kỳ, hấp dẫn mà thôi

Truyện cổ tích loài vật là loại truyện cổ tích chủ yếu lấy loài vật làm đốitượng phản ánh, tường thuật lý giải Loại truyện này ở thời kỳ cổ xưa hầu hếtcác dân tộc đều có Ở đây, các loài vật được nhân cách hóa một cách hồn nhiêntrong trí tưởng tượng của nhân dân thời xa xưa

Tuyển tập truyện cổ dân tộc ít người Việt Nam, Viện Khoa học Xã hộiViệt Nam phân chia các truyện cổ tích cụ thể như sau:

Truyện cổ tích Truyện cổ tích thần kì Truyện chàng trai khỏe,

chàng dũng sĩTruyện người con riêng

Truyện người đội lốt thúTruyện người lấy thú

Truyện cổ tích sinh hoạt

Truyện sinh hoạt trong giađình

Truyện về sinh hoạt xã hội

Tác giả khóa luận đồng ý với cách phân chia này của Viện Khoa học Xã hộiViệt Nam Như vậy, truyện cổ tích thần kỳ là một trong ba loại nhỏ của thể loạitruyện cổ tích

1.3 Vai trò của truyện cổ tích đối với sự phát triển của học sinh Tiểu học

1.3.1 Giá trị nhận thức

*Giáo dục kĩ năng sống: hiểu biết thêm về xã hội, biết được những gì giá trị, những gì phi giá trị

Khi mở sách Tiếng Việt chúng ta thấy các em được học bài theo rất nhiều chủđiểm như: Gia đình (Tiếng Việt 1), Ông bà (Tiếng Việt 2), Măng non (TiếngViệt 3), …

Truyện cổ tích là món quà mà người nghệ sĩ dân gian tặng cho trẻ thơ Nhữngtrang văn có mặt trong sách Tiếng Việt của học sinh Tiểu học, ngoài việc hìnhthành, phát triển kỹ năng nghe, nói, đọc, viết hay bồi dưỡng đạo đức thì thôngqua câu chuyện chúng còn hướng tới giáo dục các em nhận thức về một xã hộicòn những bất công, những mảnh đời bất hạnh

Tiếp xúc với cổ tích, các em còn nhận biết được những giá trị và những gì phigiá trị Đặc biệt, học sinh nhận biết được lẽ phải, trái, chính, tà, trắng, đen, thiện,

ác, tốt, xấu,… Thông qua câu chuyện học sinh Tiểu học cũng sáng rõ hơn nhữngloại người khác nhau trong xã hội Từ những nhận biết như thế sẽ hình thành

trong các em những tình cảm tốt đẹp, sự yêu ghét đúng Ví như đọc / nghe Mồ Côi xử kiện (Tiếng Việt 3, tập 1), các em hẳn sẽ vỡ lẽ ra rằng, lão chủ quán cơm

kia bức người quá đáng, tham lam một cách vô lí để đoạt tiền của người lươngthiện Việc làm đó của lão chủ quán thật xấu Các em cũng sẽ nhận thức ra mộtđiều: Người yếu đuối hay bị kẻ mạnh ức hiếp Và, các em cũng thấy vui vì lẽphải đã được bảo vệ, các em cũng nhận ra những cuộc đời trong xã hội cũ đauthương và bất hạnh

* Hình thành và bồi dưỡng trí tưởng tượng, khả năng tư duy

Nghiên cứu truyện cổ tích viết cho thiếu nhi, các nhà khoa học đều thống nhấtrằng: Cổ tích là một thể loại đặc biệt của văn chương, có sự kết hợp nhuầnnhuyễn giữa hiện thực và tưởng tượng, hư cấu Vì vậy, những yếu tố kì diệu nảysinh, thể hiện khát vọng của con người Đó là lý do tại sao cổ tích là sản phẩmmang đậm chất hư cấu, tưởng tượng

Hư cấu, tưởng tượng trong cổ tích gắn liền với đặc điểm của trẻ em Với trítưởng tượng phong phú, các em có thể nghe và cảm nhận được theo cách riêng

của tuổi thơ Cổ tích giúp các em phát triển trí tưởng tượng một cách lành mạnh

và qua đó làm giàu trí tuệ cho học sinh

Chẳng hạn như truyện Cô bé trùm khăn đỏ (Tiếng Việt 1, tập 2), được sử

dụng vào dạy học phân môn Kể chuyện Trong phân môn này, học sinh sẽ thựchiện kể câu chuyện theo tranh và rút ra ý nghĩa Đặc điểm của phân môn này ởlớp 1, học sinh khi học kể chuyện với tranh sẽ có những câu hỏi gợi ý theo từngbức tranh Điều đó giúp các em dễ dàng hơn trong việc nắm bắt nội dung câuchuyện cũng như hình thành ở các em thao tác tư duy, tưởng tượng để xâu chuỗinội dung câu chuyện và biểu đạt ra thành lời

Ứng với mỗi bức tranh được xây dựng có những câu hỏi cụ thể:

Bức tranh 1: Khăn Đỏ được mẹ giao việc gì?

Từ hình ảnh bức tranh vẽ (người mẹ đưa giỏ bánh cho cô bé), với gợi ý câuhỏi các em dễ dàng nhận ra nhiệm vụ mà người mẹ giao cho cô bé Đó là: Mẹgiao làn bánh cho Khăn Đỏ, dặn Khăn Đỏ mang bánh cho bà, nhớ đừng la càdọc đường

Bức tranh 2: Khăn Đỏ bị sói lừa như thế nào?

Bức tranh vẽ cô bé và sói đang nói chuyện Từ đó sẽ giúp các em liên tưởngtới cuộc trò chuyện giữa sói và cô bé Cô bé đã bị lừa như thế nào? Khi biếtKhăn Đỏ đi sang nhà bà ngoại, chó sói cố gắng hỏi nhà bà ngoại cô bé và dụ dỗ

em đi theo đường rừng với âm mưu để ăn thịt cả hai bà cháu

Bức tranh 3: Sói đến nhà bà làm gì? (Sói đến để ăn thịt người bà trước sau đócải trang làm bà ngoại cô bé để ăn thịt em)

Khăn Đỏ hỏi gi? (Khăn Đỏ liên tục đặt ra các câu hỏi với người bà là Sóiđóng giả: Sao hôm nay tai bà to thế? Sao hôm nay tay bà to thế? Sao hôm naymồm bà to thế?)

Sói trả lời thế nào? (Tương ứng với mỗi câu hỏi của cô bé là câu trả lời củaSói: Tai bà to để bà nghe cháu được rõ hơn Tay bà to để ôm cháu được chặthơn Mồm bà to để ăn cháu được dễ hơn

Bức tranh 4: Bác thợ săn làm gì khi thấy sói? (Bác thợ săn đã lấy dao rạchbụng sói và đã cứu được hai bà cháu bị sói ăn thịt)

Khăn Đỏ hiểu ra điều gì sau câu chuyện? (Khăn Đỏ đã ân hận và nhận rarằng: Từ nay mình phải nhớ lời mẹ dặn, đi đâu không được la cà dọc đường

Ý nghĩa truyện: qua câu chuyện khuyên các em phải biết vâng lời cha mẹ Điđâu không được la cà dọc đường, đi đến nơi về đến chốn Tương tự như bứctranh 1, 2 thì bức tranh 3, 4 có các câu hỏi gợi ý rất cụ thể để học sinh nắm bắtnội dung câu chuyện Mỗi bức tranh thể hiện nội dung một đoạn câu chuyện,việc phân chia tương ứng với các bức tranh và định ra các câu hỏi gợi ý là mộtcách thức giúp các em khi chỉ mới ở lớp 1 dần dần hình thành các kỹ năng tưduy và sử dụng tiếng Việt, học cách diễn đạt Trong giờ học kể chuyện, học sinh

kể từng đoạn như vật sẽ gợi cho các em cách tư duy móc nối các tình tiết, từ đóhình thành nên cốt truyện và rút ra ý nghĩa truyện

Truyện Bông hoa cúc trắng (thuộc chủ điểm gia đình) cũng được sử dụng

trong phân môn Kể chuyện của lớp 1 Giống như câu chuyện trên học sinh sẽthực hiện kể lại câu chuyện theo tranh và bước đầu rút ra ý nghĩa

Bức tranh 1:Người mẹ ốm nói gì với con? (Trong một túp lều, người mẹ ốmnằm trên giường, trên người đắp một chiếc áo Bà nói với con gái ngồi bên: “Mẹthấy trong người mệt lắm Con mời thầy thuốc về đây cho mẹ”

Bức tranh 2: Cụ già nói gì với cô bé? (Trên đường đi tìm thầy thuốc cô bé gặpmột cụ già râu tóc bạc phơ Ông nhận làm thầy thuốc Sau khi xem bệnh cho mẹ

cô bé xong Cụ bảo: Bệnh mẹ cháu nặng lắm Cháu hãy đi đến gốc đa đầu rừng,hái cho ta một bông hoa cúc trắng thật đẹp về đay để ta làm thuốc

Bức tranh 3: Cô bé làm gì sau khi hái được bông hoa? (Theo lời thầy thuốc cô

bé đã hái được bông hoa nhưng bỗng cô nghe văng vẳng bên tai tiếng cụ già:Mỗi cánh của bông hoa sẽ là một ngày mẹ cháu được sống thêm Cô bé đã xémỗi cánh hoa ra thành nhiều sợi

Bức tranh 4: Câu chuyện kết thúc như thế nào? (Điều kì lạ đã xảy ra, mỗi sợibiến ngay thành một cánh hoa nhỏ, dài mượt và trắng bóng Mẹ cô bé đã sốnglại Đó là phần thưởng cho tấm lòng hiếu thảo của cô bé)

Ý nghĩa truyện: Ca ngợi tình yêu mẹ, lòng hiếu thảo của cô bé trong truyện đãlàm cho trời đất cũng cảm động, giúp cô chữa khỏi bệnh cho mẹ

Truyện Cô bé trùm khăn đỏ và truyện Bông hoa cúc trắng, là hai câu chuyện

đều được sử dụng trong chủ điểm gia đình Không chỉ với mục đích rèn các kĩnăng kể chuyện, thao tác tư duy của trẻ mà bên cạnh đó còn hướng tới mục đíchgiáo dục đạo đức theo từng chủ điểm Cụ thể trong chủ điểm này, giáo dục cácphẩm chất mang khía cạnh gia đình (như vâng lời mẹ, hiếu thảo) Với hệ thốngcâu hỏi trải dài toàn bộ câu chuyện, khi tìm hiểu bài với từng câu hỏi sẽ giúphình thành dần kiến thức bài học cho các em Từng bước rèn luyện thao tác tưduy, tưởng tượng của học sinh Trong phân môn Kể chuyện, không giống với ởlớp 1, ở lớp 2 các em kể chuyện theo tranh nhưng không có câu hỏi gợi ý Mức

độ rèn khả năng ghi nhớ (hồi tưởng lại, tưởng tượng lại câu chuyện), cũng nhưthao tác tư duy, khả năng diễn đạt câu chuyện được tăng lên

1.3.2 Giá trị giáo dục

Lứa tuổi thiếu nhi là một giai đoạn phát triển phức tạp và có vị trí đặc biệtquan trọng trong đời sống con người Cùng với sự hoàn thiện dần về thể chất,lứa tuổi thiếu nhi có những đặc điểm tâm sinh lý riêng biệt, tư duy hình tượng cụthể chiếm ưu thế, giàu cảm xúc, thích tìm tòi khám phá ham hiểu biết Nhân

cách của các em đang trong giai đoạn phát triển và chịu sự chi phối tác động củanhiều yếu tố, các em dễ bắt chước Việc in những dấu hằn đầu tiên về cái đẹpvào tâm trí các em có ý nghĩa quyết định đến việc hình thành những cảm xúc vàquan niệm thẩm mỹ, lòng nhân ái của các em sau này Chính lẽ đó mà truyện cổtích đã trở thành một phương tiện giáo dục rất hiệu nghiệm đối với trẻ thơ Mỗicâu chuyện là một bài học sống động về những phẩm chất đạo đức, về cách xửtrí tinh khôn cần có để giúp trẻ biết sống đẹp với đời, biết ứng xử tốt với nhữngngười xung quanh và nhiều khi còn giúp trẻ cảm nhận một cách nhạy bén đốivới cái thiêng liêng nhất, cao đẹp nhất trong tình cảm con người

Các truyện cổ tích được có mặt trên trang sách Tiếng Việt đề cập đếnnhững nội dung vô cùng phong phú Đằng sau những lời kể bình dị ấy ta có thểrút ra khá nhiều bài học làm người hữu ích cho các em Suy cho cùng, xưa nay

dù con người nói tới những truyện về thế giới khác như yêu ma, quỷ quái, hayhoa, lá, cỏ cây, thì kết lắng lại vẫn là ý nghĩa nhân sinh Những truyện cổ tích

ở sách Tiếng Việt có thể giúp các em nhận ra những bài học bổ ích như: Bài học

tu luyện bản thân để trở thành người tốt; bài học về cách ứng xử trong các mốiquan hệ gia đình và xã hội; bài học nhận thức về thế giới thiên nhiên và qua đóbiết cách ứng xử với thế giới thiên nhiên

Có thể nói, truyện cổ tích tái hiện những mảnh đời, những số phận, nhữngnhân vật, những ước mơ tốt đẹp… Ở đó cũng chứa đựng tình cảm giản dị, đờithường mà con người dành cho nhau Đấy là tình cảm giữa những người thântrong gia đình, tình cảm bạn bè, tình cảm với thiên nhiên Truyện cổ tích còn táihiện bức tranh cuộc sống, con trẻ nhận biết và học được nhiều điều hữu ích Dạy cho các em biết vâng lời cha mẹ, không ham chơi để rồi không nghetheo lời mẹ dặn, đó là lời nhắc nhở trong truyện Cô bé quàng khăn đỏ (TiếngViệt 1) Cô bé mải mê ham chơi, hái hoa, bắt bướm mà đi theo đường vòng dùđược Sóc nhắc nhở phải nghe theo lời mẹ dặn nhưng cô vẫn đi đường vòng đểrồi gặp phải chó sói, may có bác thợ săn cứu mà hai bà cháu thoát chết Đó làmột bài học khiến cô bé không bao giờ dám làm sai lời mẹ dặn nữa