Xuân Diệu là một trí thức Tây học, ảnh hưởng văn hoá Pháp một cách có hệ thống. Đồng thời sinh trưởng trong gia đình nhà Nho, nên cũng tiếp thu ảnh hưởng văn hoá truyền thống, vì thế có sự kết hợp hai yếu tố cổ điển và hiện đại Đông , Tây trong tư tưởng và tình cảm thẩm mỹ ở ông,nhưng ảnh hưởng văn hoá, văn học phương Tây sâu đậm hơn.
Trang 1 MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong thơ Xuân Diệu,vấn đề về không gian nghệ thuật là một đề tài hấp dẫn và thú vị có sức mời gọi nhiều người nghiên cứu Từ trước đến nay, nói đến thơ Xuân Diệu người ta thường nghĩ ngay đến cảm hứng thời gian, nỗi ám ảnh thời gian, những âu lo, hãi hùng, phiền muộn của nhà thơ trước những bước đi không gì chống lại được của thời gian kéo theo bao nhiêu là tàn phai, úa héo, phôi pha… Có thể nói sự than vãn về sức tàn phá của thời gian là một trong những cảm hứng chủ đạo của thơ Xuân Diệu trước cách mạng tháng Tám
Qua tập thơ “Gửi hương cho gió” sẽ giúp ta hiểu được những đặc điểm nổi bật của không gian nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu,đây là một đề tài hay cũng nhằm để trau dồi kiến thức cho bản thân nên tôi quyết định chọn đề tài này để nghiên cứu
2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là không gian nghệ thuật rộn ràng thanh sắc,say đắm tình đời trong tập thơ “ Gửi hương cho gió “ của Xuân Diệu.Không gian trong thơ được cảm nhận qua con mắt tinh tế và tâm hồn nhạy cảm, sâu sắc của người nghệ sĩ Qua đó ta thấy tần số xuất hiện của từ trăng, hoa, gió… trong tập thơ “ Gửi hương cho gió” là dày đặc, điều đó chứng tỏ một điều là không gian nghệ thuật trong tập thơ “ Gửi hương cho gió” chủ yếu là trăng, hoa, cây, lá, vườn, nắng, mưa, mây, gió, sương, những con đường, những dòng sông…
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là tập thơ:” Gửi hương cho gió” Đây là tập thơ ông sáng tác trước Cách Mạng Tháng Tám
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nhiệm vụ cơ bản là làm sáng tỏ không gian trong tập thơ “ Gửi hương cho gió” của ông tất yếu phải là một không gian trần thế tươi đẹp, đầy sức sống với sự quyến rũ ngọt ngào tâm hồn và tinh thần sống của thi nhân
Trang 24. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp chủ yếu là phương pháp khảo sát,phương pháp so sánh –
đối chiếu,phương pháp thống kê,phương pháp phân tích
• CHƯƠNG I: Xuân Diệu Với Phong Trào Thơ Mới
1. Con người và sự nghiệp Xuân Diệu
Xuân Diệu (1916-1985) , tên khai sinh là Ngô Xuân Diệu,bút danh là Trảo Nha Cha là một nhà Nho, ở Trảo Nha, huyện Can Lộc, Nghệ Tĩnh,cha là ông Ngô Xuân Thọ và mẹ là bà Nguyễn Thị Hiệp.Sau khi tốt nghiệp tú tài, ông đi dạy học tư và làm viên chức ở Mĩ Tho (nay là Tiền Giang), sau
đó ra Hà Nội sống bằng nghề viết văn, là thành viên của Tự Lực Văn Đoàn (1938–1940) Ông tốt nghiệp cử nhân Luật 1943 và làm tham tá thương chánh ở Mỹ Tho một thời gian trước khi chuyển về ở Hà Nội Xuân Diệu là thành viên của Tự Lực Văn Đoàn và cũng đã là một trong những chủ soái của phong trào "Thơ Mới" Tác phẩm tiêu biểu của ông
ở giai đoạn này: Thơ thơ (1938), Gửi hương cho gió (1945), truyện ngắn Phấn thông vàng (1939), Trường ca (1945) Xuân Diệu tham gia Mặt Trận Việt Minh từ trước Cách mạng tháng tám 1945 Từ đó ông gắn bó với cách mạng và văn học Năm 1983 được bầu là Viện sĩ thông tấn Viện Hàn Lâm nghệ thuật công hoà dân chủ Đức.Năm 1996 được giải thưởng
Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật
Ở Xuân Diệu, học tập, rèn luyện, lao động sáng tạo vừa là một quyết tâm khắc khổ, vừa là một lẽ sống, một niềm say mê lớn Vì ông là con
vợ lẽ, xa mẹ từ nhỏ và thường bị hắt hủi khiến ông luôn khao khát tình thương và sự cảm thông của người đời
Xuân Diệu là một trí thức Tây học, ảnh hưởng văn hoá Pháp một cách có
hệ thống Đồng thời sinh trưởng trong gia đình nhà Nho, nên cũng tiếp thu ảnh hưởng văn hoá truyền thống, vì thế có sự kết hợp hai yếu tố cổ
Trang 3điển và hiện đại Đông , Tây trong tư tưởng và tình cảm thẩm mỹ ở
ông,nhưng ảnh hưởng văn hoá, văn học phương Tây sâu đậm hơn
A. Trước Cách Mạng Tháng Tám
Về thơ:
Tư tưởng chi phối toàn bộ sự nghiệp văn học của Xuân Diệu là niềm khát khao giao cảm với đời Xuân Diệu muốn “Cái Tôi” phải được khẳng định chói lọi
Với một hồn thơ yêu đời, yêu sống,Xuân Diệu đã thổi vào Thơ Mới một luồng gió nồng nàn, sôi sục, ít có trong thơ truyền thống Thoát khỏi con mắt ước lệ cũ, nhà thơ nhìn cuộc đời bằng con mắt cuả chính mình, nhìn thấy bao vẻ đáng yêu, đáng say đắm cuả thiên nhiên và con người nơi trần thế ( Vội Vàng ) VớiXuân Diệu, tất cả đều là tình yêu thứ nhất, là mùa xuân đầu, ông sống mãnh liệt, sống hết mình với cuộc đời
Xuân Diệu là nhà thơ cuả tình yêu Một tình yêu vô biên, tuyệt đích, vĩnh cửu Tình yêu ấy không có trong thực tế, vì thế thơ tìnhXuân Diệu hầu hết là nỗi đau cuả một trái tim đắm say nồng nhiệt mà không được đáp đền xứng đáng, là cảm giác cô đơn giá lạnh trước thái độ nhạt nhẽo cuả người đời
Thơ Xuân Diệu “Tây quá” Xuân Diệu chịu ảnh hưởng chủ yếu thơ Tượng Trưng Pháp thế kỷ 19 Xuân Diệu khám phá được nhiều biến thái tinh vi cuả thiên nhiên và tâm hồn con người,
và thể hiện được những vần thơ tài hoa
Đặc điểm cơ bản của thơ Xuân Diệu là : Đó là một thế giới nghệ thuật đầy tình tứ, màu sắc mà chuẩn mực cuả cái đẹp là con người, con người tuổi trẻ và tình yêu.Quan điểm mỹ học này giúpXuân Diệu sáng tạo được nhiều hình ảnh mới mẻ, độc đáo, đẹp một cách khoẻ khoắn và đầy sức sống
Về Văn xuôi:
Tác phẩm : Phấn Thông Vàng (1939) là một tập bút ký, truyện ngắn, Trường Ca (1945) là một tập tùy bút
Văn xuôi Xuân Diệu giàu chất trữ tình, cảm hứng lãng mạn là chủ đạo Văn ông có nhiều ý tứ trong thơ mộng, nhưng được
Trang 4lý giải tỉ mỉ hơn Trường ca được coi là áng thơ văn xuôi diễm
lệ, đầy sức hấp dẫn (Lệnh, Hoa Học Trò, Giã Từ Tuổi Thơ )
B. Sau Cách Mạng Tháng Tám
Thơ Xuân Diệu hoà nhập với cuộc sống rộng lớn, sôi động của nhân dân,ông say sưa ca ngợi tổ quốc, nhân dân, về Đảng, bác
Hồ, về kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, về xây dựng đất nước Tình cảm công dân là nét nổi bật nhất trong thơ ông
Thơ tìnhXuân Diệu sau Cách Mạng Tháng Tám có kỹ thuật hơn, song không còn cái đắm say tuổi trẻ Trước kia ông hay nói về cô đơn, xa cách, nay ông nói đến ấm áp sum vầy, thuỷ chung
Tài năng Xuân Diệu phát triển mạnh về nghiên cứu phê bình văn học, ông đặc biệt nghiên cứu các nhà thơ cổ điển như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương…Ông rất chú ý phát hiện những giá trị nhân văn, nhân bản ở các nhà thơ này
2. Xuân Diệu và phong trào Thơ Mới
Ngày 10 tháng 3 năm 1932, bài thơ “ Tình già “ của Phan Khôi ra mắt bạn đọc trên báo “ Phụ nữ tân văn “ số 122 cùng với bài giới thiệu mang tên
“ Một lối thơ mới trình chánh giữa làng thơ “ đã có tiếng vang mạnh mẽ, được xem là bài thơ mở đầu cho phong trào Thơ Mới Ngay sau đó, cuộc tranh luận giữa lối thơ mới và thơ cũ diễn ra vô cùng gay gắt,mãi đến năm
1941 cuộc tranh chấp mới chấm dứt do sự thắng thế của lối thơ mới,khép lại mấy trăm năm thống lĩnh của thơ Đường Một thời kì vàng son mới của văn học Việt Nam đã diễn ra với tên gọi quen thuộc là phong trào Thơ mới
Khuynh hướng chung của thời kì Thơ mới những năm 1932-1945 là khuynh hướng lãng mạn Từ khuynh hướng này đã nở rộ ra một loạt tên tuổi,một loạt các nhà gương mặt nhà thơ lãng mạn Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ ,mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Lưu Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp,
ảo não như Huy Cận, chân quê như Nguyễn Bính, kì dị như Chế Lan Viên và thiết tha rạo rực, băn khoăn như Xuân Diệu
Trang 5Xuân Diệu là nhà thơ được xếp là tiêu biểu nhất cho phong trào Thơ mới, cho chủ nghĩa lãng mạn tồn tại trong văn học Việt Nam thời kì lúc bấy giờ Điều này được thể hiện rõ nét qua các tác phẩm ông giai đoạn trước Cách Mạng Tháng Tám
Trước Cách Mạng Tháng Tám, sự nghiệp sáng tác của Xuân Diệu được đánh dấu bởi các tập thơ: “ Thơ thơ ” (1938),” Gửi Hương Cho Gió ” (1945),
“Trường Ca ” (1945) …Trong đó, “ Thơ Thơ ” và “ Gửi Hương Cho Gió ” là tác phẩm khiến Xuân Diệu góp phần đưa Thơ mới đến đỉnh cao huy hoàng
và rực rỡ nhất
3. Thế giới nghệ thuật thơ Xuân Diệu
Xuân Diệu là nhà thơ lãng mạn tiêu biểu, thể hiện một cách rất riêng, rất xuất sắc đặc trưng cho cách hiểu thời gian từ góc độ cá nhân ấy Với nhà thơ, thời gian được nhìn như một đối tượng “thù địch” với sinh mạng cá nhân Với ông, bi kịch lớn nhất của con người lãng mạn chính là thời gian
Một vài quan niệm về thời gian trước Xuân Diệu, Mãn Giác Thiền sư trong
“Cáo tật thị chúng” đã viết:
“ Xuân qua trăm hoa rụng Xuân tới trăm hoa cười Trước mặt việc đi mãi Trên đầu già đến rồi Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết Đêm qua sân trước một nhành mai”
Mãn Giác Thiền sư đã đưa ra một quan niệm về thời gian: thời gian tuần hoàn, bất biến, xuân qua rồi xuân lại tới, thời gian trôi đi rồi thời gian lại trở về, cứ theo một vòng tuần hoàn: xuân - hạ - thu đông như thế
Nói về thời gian tuần hoàn, Nguyễn Du cũng viết trong “Truyện Kiều”
“Sen tàn cúc lại nở hoa Sầu dài, ngày ngắn, đông đà sang xuân”
Trang 6Còn Tản Đà thì :
“Đời người thử ngẫm mà hay Trăm năm là ngắn, một ngày dài hơn”
Các nhà thơ trước cũng đã có những lúc ý thức, thở than về cái hữu hạn của đời người Song, ý thức một cách sâu sắc, cuồng nhiệt thì chỉ đến thơ Xuân Diệu mới có được
Khác với những quan niệm trước đó về thời gian, đến Xuân Diệu thời gian
là một đi không trở lại, vũ trụ là khách thể độc lập với con người Và với Xuân Diệu,thời gian không còn tính theo chiều vĩ mô: một đời, nghìn năm, vạn năm, thiên thu… như trong thơ cổ mà với sự thức tỉnh ý thức cá nhân sâu sắc, nhà thơ cảm nhận rõ hơn ai hết sự thật đáng buồn “tuổi trẻ chẳng hai lần thắm lại”, cho dù mùa xuân của đất trời vẫn cứ tuần hoàn,
vũ trụ có thể vĩnh hằng Thời gian như một dòng chảy vô thủy, vô chung
mà mỗi khoảnh khắc qua đi là mất đi vĩnh viễn,những bài thơ viết về thời gian của Xuân Diệu có thể kể đến rất nhiều như: Đi thuyền, Thời gian, Giờ tàn, Chiếc lá, Vì sao, Giã từ thân thể, Vội vàng, Giục giã, Hết ngày hết
tháng… đều thể hiện những quan điểm cá nhân của nhà thơ về thời gian, dòng thời gian hay cũng là dòng đời luôn luôn chuyển động, thay đổi
không ngừng Bài “Thời gian” cho ta sự cảm nhận về thời gian của nhà thơ:
“Dưới thuyền nước trôi Trên nước thuyền chuồi
Và nước, và thuyền Xuôi dòng đi xuôi”
Thông qua hình tượng “nước” và “thuyền” nhà thơ nói lên sự nhận thức rõ ràng nhịp điệu trôi chảy của thời gian Thời gian trong thế giới vũ trụ thì vĩnh cửu, còn thời gian đời người là hữu hạn Con người bất lực hoàn toàn trước sức mạnh của thời gian vũ trụ và luôn có nguy cơ bị cuốn trôi hoặc bị nhấn chìm:
Trang 7“Nước cũng mất luôn Nhưng nước còn nguồn Thuyền chìm trong lúc Đêm ngày nước tuôn”
Với “vội vàng” càng làm ta thấm thía về dòng chảy thời gian không bao giờ biết ngừng nghỉ
“ Xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua Xuân còn non nghĩa là xuân sẽ già”
Có lẽ, trước đó, chẳng có bất kì ai lại “sợ” thời gian hơn là Xuân Diệu
Thông thường, người ta nắm trong tay cái gì rồi mới sợ mất, còn Xuân Diệu, dù “xuân” mới chỉ đương tới, đương đến, nhà thơ đã nghĩ ngay đến khoảnh khắc phai tàn, khoảnh khắc biến mất Cặp từ đối lập: “tới - qua”,
“non - già” càng nhận mạnh sự chảy trôi nhanh chóng, đáng sợ của của thời gian qua mắt nhìn Xuân Diệu
Và với những vần thơ trong bài “Thanh niên” ta mới thấy hết được sự nuối tiếc thời gian của nhà thơ:
“Ôi thanh niên! Người mang hết xuân thì Hình ngực nở nụ cười tươi màu tóc láng Già sẽ đến giơ tay xua ánh sáng Đuổi bướm đi làm sợ cả hương hoa”
Bước đi của thời gian cũng khiến cho sự vật, cho không gian dường như run rẩy, run lên vì sợ hãi:
“Những luồng run rẩy rung rinh lá Đôi nhánh khô gầy xương mỏng manh”
Như thế, thời gian trong thơ Xuân Diệu là thứ thời gian tuyến tính, thời gian “một đi không trở lại” Thứ thời gian ấy có thể làm cho người ta hoảng hốt, run sợ bởi cuộc đời sao mà quá ngắn ngủi, một kiếp người sao mà trôi
đi quá nhanh Thời gian dường như là một kẻ “thù địch” với những số phận
cá nhân, mà Xuân Diệu là một điển hình tiêu biểu
Trang 8Phong cách khá điển hình cho tình yêu vô biên của xuân Diệu đối với cõi đời được thể hiện đầy đủ qua các câu thơ thật mạnh mẽ và nồng nàn:
“Ta ôm bó cánh tay ta làm rắn Làm dây da quấn quit cả mình xuân Không muốn đi mãi mãi ở vờn trần Chân hóa dễ để hút mùn dưới đất”
(Thanh Niên)
Những đam mê đến cuồng nhiệt, những khát khao đến bỏng cháy của nhà thơ hiện hình qua từng động tác “trữ tình” mạnh mẽ, những “ôm”, “riết”,
“say”, “thâu”, “cắn”, “hút”, “quấn quít”…
“ Ta muốn ôm
Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn;
Ta muốn riết mây đưa và gió lượn,
Ta muốn say cánh bướm với tình yêu,
Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều
Và non nước, và cây, và cỏ rạng, Cho chếnh choáng mùi thơm, cho đã đầy ánh sáng,
Cho no nê thanh sắc của thời tươi;
- Hỡi xuân hồng, ta muốn cắn vào ngươi!”
(Vội Vàng)
Trong tốc độ và cường độ, từ quan niệm đến tư thế và động tác, tâm hồn Xuân Diệu luôn luôn trẻ trung, sôi nổi, rạo rực Tấm lòng yêu đời mãnh liệt ấy, tâm hồn trẻ trung và cường tráng ấy không thể không in đậm dấu
ấn trong những hình ảnh không gian của thơ Xuân Diệu Không gian nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu là sự phản chiếu tuyệt vời tình yêu cuộc sống của nhà thơ
Không gian nghệ thuật là diện mạo của thế giới, người ta cảm thụ về không gian chính nhờ bởi những vật thể lấp đầy nó Mong muốn và chờ đợi gì ở cuộc đời, nhà thơ sẽ nhìn thấy một không gian tương xứng
• CHƯƠNG II: Không Gian Nghệ Thuật Trong Tập Thơ
1. Khái niệm không gian nghệ thuật
Trang 9Không gian nghệ thuật có thể là không gian thiên nhiên hay không gian sinh hoạt; không gian thật hay không gian ảo do nhà văn tưởng tượng ra; có thể là không gian khép hay không gian mở; không gian hẹp có tính chất cố định hay không gian rộng có tính chất bất định; không gian huyền thoại mang tư tưởng của một dân tộc, một thời đại hay không gian nỗi niềm, không gian cõi lòng, phụ thuộc vào sự vận động của tư tưởng, tình cảm; có thể là không gian linh hoạt, vận động đa hướng hay không gian tĩnh bất động, đứng yên
2. Không gian nghệ thuật trong tập thơ “Gừi Hương Cho Gió”
2.1 Một không gian trần thế xinh đẹp đầy sức sống
Xuân Diệu là nhà thơ của lòng yêu đời và niềm say mê ân ái Nếu thời gian trong thơ ông nghiêng về trục hiện tại với ý thức của nhân vật trữ tình là được tồn tại, được sống, được yêu và nếm trải thì không gian trong tập thơ “ Gửi hương cho gió” của ông tất yếu phải
là một không gian trần thế tươi đẹp, đầy sức sống với sự quyến rũ ngọt ngào tâm hồn và tinh thần sống của thi nhân
Không gian trong tập thơ “ Gửi hương cho gió” của Xuân Diệu có thể
là không gian tự nhiên, gần gũi với cuộc sống của con người Trong không gian ấy, những hiện tượng và sự vật chủ yếu là trăng, hoa, cây, lá, vườn, nắng, mưa, mây, gió, sương, những con đường, những dòng sông, những dãy núi và thấp thoáng một ít gương mặt tuổi trẻ xung quanh những câu chuyện tình tự lứa đôi Cụ thể chỉ khảo sát 6 bài thơ như “ Nguyệt cầm ”, ” Buồn trăng ”, ” Lời kỹ nữ ”, “ Gửi
hương cho gió ”,” Mời yêu ”, “ Phơi trải ” của tập thơ “ Gửi hương cho gió ” Xuân Diệu đã dùng đến 15 từ “ Trăng ” và 4 từ “Nguyệt”,
12 từ “ Gió “, 10 từ “ Hoa”, 2 từ “ Mây”, 2 từ “ Sương”… trong đó bài
“Nguyệt cầm” chỉ 2 câu thơ đầu tiên tác giả đã 5 lần dùng từ Trăng
“Trăng nhập vào dây cung nguyệt lạnh Trăng thương trăng nhớ hỡi trăng ngần…”
(Nguyệt cầm)
“Biết bao hoa đẹp trong rừng thẳm Đem gửi hương cho gió phụ phàng
Trang 10Mất một đời thơm trong kẻ núi Không người du tử đến nhằm hang…”
(Gửi hương cho gió)
Không gian trần thế trong tập thơ “ Gửi hương cho gió” của Xuân Diệu là sự đối lập hoàn toàn với thế giới hư ảo thiên đường và địa ngục Xuân Diệu đã tự tay xây dựng lấy phần không gian của mình sao cho thật vui tươi chan hoà Nó là thế giới kỳ diệu của thiên nhiên với những " Gửi hương cho gió",” những đêm trăng huyền diệu ",” những sương mờ ", có thể nói đây mới thực sự là thiên đường của Xuân Diệu :
“Ngày trong lắm, lá êm, hoa đẹp quá Nhan sắc ơi, cây cỏ chói đầy sao Tháng giêng cười, không e lệ chút nào Bằng trăm cánh của bướm chim rối rắm
Ai có biết mùa xuân lên nặng lắm Trên cành hồng và trong những trái tim?
Nghe điệu lòng hưởng ứng với ca chim Tôi tư thấy lạc loài trong nắng mới
Mở miệng vàng…và hãy nói yêu tôi…
Dẫu chỉ là trong một phút mà thôi…
(Mời yêu)
Bất cứ bài thơ tình nào của Xuân Diệu cũng mang theo âm hưởng của cuộc đời Thơ tình của Xuân Diệu vừa bộc lộ những khát khao lành mạnh của nhịp sống trần thế vừa hết sức thanh tao mơ mộng
Từ khung cảnh không gian thấm đẫm hương tình, nơi gặp gỡ của những tình cảm yêu đời, yêu người tha thiết, nơi con người với những cung bậc yêu thương,Xuân Diệu luôn khao khát mãnh liệt được giao hòa, giao cảm
“Mau với chứ, vội vàng lên với chứ,
Em, em ơi, tình non đã già rồi;
Con chim hồng, trái tim nhỏ của tôi, Mau với chứ, thời gian không đứng đợi
Tình thổi gió, màu yêu lên phấp phới;
Nhưng đôi ngày, tình mới đã thành xưa