Chủ thể sáng tạo cái đẹp trong nghệ thuật tạo hình

Thị hiếu thẩm mỹ là sự biểu hiện tình cảm, thái đô của các chù thể sáng tạo và thưởng thức trước cái đẹp, cái xấu, cái bi và cái hài , cái trác tuyệt diễn ra trong cuộc sống và đặc biệt

Bộ GIẢO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯÒNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VÃN

PHẠM THÊ HÙNG

* * *

CHỦ THỂ SÁNG TẠO CÁI ĐẸP TRONG NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH

Chuyên ngành : Thẩm mỹ học M ác Lẽnin

M ã s ổ : 501.05

LUẬN ÁN PHÓ TIẾN Sĩ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

Nguòi hưóng dẫn khoa học :

1 PGS TS ĐỖ VÃN KHANG

2 GS PHẠM CÔNG THÀNH

H À NỘI - 1996

MỤC LỤC

CHƯONG 1

1.2.3 Tính cá biệt và tính xã hôi của thị hiếu thẩm mỹ 15

1.2.5 Tính dân tộc và tính nhân loại trong thị hiếu thẩm mỹ 17

1.3 Các thành tó'cùa chủ th ể thẩm m ỹ được xét ở mối quan hệ với íhị

1.3.1 Mối quan hệ giữa thị hiếu thẩm mỹ và cảm xúc thảm mỹ 211.3.2 Mối quan hệ giữa thị hiếu thẩm mỹ và biêu tượng thảm mỹ 261.3.3 Mối quan hệ giữa thị hiếu thẩm mỹ và hình tượng thảm mỹ 28] 3.4 Mối quan hệ giữa thị hiếu thẩm mỹ và tình cảm thẩm mỹ 32

CHƯONG 2

2.1.1 Thiên chức của chủ thể sáng tạo trong nghê thuật tạo hình 37

2.1.3 Phong cách - cơ sở tạo nên diện mạo của chủ thể 462.1.4 Những kiểu bộc lô cá tính sáng tạo của chủ thể họa sĩ trong

3.1 Trạng thái 'xuất thẩn' với tinh thần Thi én' trong sáng tạo nghệ 79

3.2 Thành tựu và những biểu hiện cụ thể của chủ thể sáng rạo trong

3.2.1 Chủ thê sáng tạo cái đẹp trong nghệ thuật tranh sơn mài

MỞ ĐẦU

1) Tính cấp thiết của đế tài luân án

Một thời gian dài, từ cổ đại Hy Lạp đến cuối thế kỷ xvrn, mỹ học chủ yếí hướng vào việc khám phá những quy luật của khách thể thẩm mỹ Phải tó Immanuel Kant (1724 - 1804) vấn đề chủ thể thẩm mỹ mới được ý thức rõ rệi Song, I Kant và những người kế tục sự nghiệp của ông đều chưa khám phá đầy đ những đặc điểm của chủ thể thẩm mỹ trong mối tương quan với hiện thực thẩr mỹ

Khi mỹ học Mác-Lênin ra đời, ván để chủ thế thẩm mỹ vãn chưa có điồ kiên đi sâu thêm, vì phải tập trung vào việc phát hiên các quy luạt thám mỹ khác quan trên bình diện chủ nghĩa duy vât biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.Ngày nay, ván đề chủ thể thám mỹ đang được đặt trở lại Luận án này c nhiệm vụ tiếp nối vấn để chủ thể thảm mỹ trên môt cơ sở mới - đi sâu vào bản chí

và cấu trúc của chủ thể thẩm mỹ theo quan điểm Mác-xít

Ngoài ra, sự phát triển của văn hóa nghê thuật trong thời kỳ đổi mới cũn đang đặt ra nhiều vấn đề lý luân có liên quan đến chủ thể thẩm mỹ Thí dụ : vấn ổ

tự do sáng tác, tự do phê bình, tự do tìm tòi sáng tạo nhưng lại rất cần một địn hướng nhân vãn, tự do tim kiếm các chất liệu mới và cách thể hiên mới trên nể một lý tưởng mới Tôn trọng cá tính sảng tạo, nhưng cá tính đó được phát triê theo quy luật "tự do là tất yếu được nhận thức" hay tự do vô chính phủ ? Tất cả d vấn đề này đòi hỏi các nhà lý luận cần góp phần giải quyết Đặc biệt từ nãm 198

do chính sách đổi mới toàn điên cuồc sống do Đai hồi lần thứ VI của Đảnc c

1

xuất, sự bùng nổ của lực lượng trẻ trong sáng tác mỹ thuật nảy sinh vấn đề hội nhập và truvền thống Hội nhập như thế nào ? Họa sĩ Việt nam có nôn đánh mất tính truyền thống trong nghệ thuật tạo hình của mình hay không ? Những vấn để tranh luận xung quanh trường phái hôi họa trừu tượng, những vấn đề nảy sinh xung

quanh cái "Mới" và cái "Đẹp".

Đổi mới là yêu cầu tất yếu của sự tồn tại và phát triển của nghệ thuâl, nó là đòi hỏi bên trong của mỹ thuật Việt Nam Nhưng đổi mới thế nào ? Có nên dựa vào đổi mới mà chối từ việc kế thừa thành quả của bao thế hệ cha ông để lại hay

không ? Quan niệm thế nào về "Mới" và "Đẹp'"ì Đâ có ý kiến nêu trên báo chi rằng "Mới cần hơn đẹp"\ giống như trong văn học có vấn đề "Tài cán hơn Tâm".

Trước hoàn cảnh đó, luận án này muốn đóng góp một sô' cơ sở lý luận trẽn quan điểm Mác-Lênin và tư tưởng Hổ Chí Minh đế giải quyết những vấn đề thuộc

về quy luật của chủ thê sáng tạo trong nghệ thuật tạo hình ỏ nước ta, đặc biệt là quy luật sự phát triển đa dạng của các phong cách sáng tác trong nhất dạng của sáng tạo bản sắc nghệ thuật tạo hình Việt nam trong thời kỳ mở cửa

2) Tình hình nqhiẻn cứu để tài

Vấn để chủ thể sáng tạo là một vấn để khó đã được nhiều nhà mỹ học và nghệ thuật học nghiôn cứu từ xưa đến nay Người có công đẩu tiên trong vấn đề này là I Kant qua tác phẩm "Phê phán năng lực phán đoán" của ông viết vào cuối

• Parington, V.L Main cuưents in american thought HB, 1930.

• Thorndike, Lynn A short history of cilivization FSC, 1984

• Lịch sử nghệ thuật toàn thế giới, Viện hàn lâm khoa học Liên xô, 1965

• Lịch sử nghệ thuật đại cương, NXB nghệ thuật Mátxcơva, 1969

Ở Việt nam, có các sách và tác giả cũng quan tam về vai trò chủ thể như :

• Nguyễn ĐỖ Cung, Bàn về Mỹ thuật Việt nam - Viện Mỹ thuật Hà nội 1993

• Phạm Công Thành, Luật xa gán - NXB Văn hóa 1982

• Nguyễn Phi Hoanh, Một số nền mỹ thuật thế giới, NXB Văn hóa 1978

• Nguyễn Trân, lịch sử Mỹ thuật thế giới, NXB Đại học Mỹ thuật 1993

• Đỗ Văn Khang trong cuốn Lịch sử Mỹ học NXB Văn hóa 1983

• Đỗ Vãn Khang, Đỗ Huy trong cuốn Mỹ học Mác-Lẽnin 1985

Gần đây, trong cuốn Nghệ thuật học đại cương, tiến sĩ Đỗ Văn Khang cũng

đã vạch ra quy luạt của sự tác đông qua lại giữa chủ thể và khách thể sáng tạo trong nghệ thuật nói chung

Bên cạnh đó, thông qua các tác phẩm giới thiệu thành tựu nghệ thuật tạo hình, các tác giả trong lĩnh vực này cũng đã cố gắng tìm cách khám phá phần nào chủ thể sáng tạo như trong các tác phẩm sau

• Tranh Sem mài Việt Nam (Les laques du Vietnam)

• Tranh lụa Nguyễn Phan Chánh (Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam - 1992)

• Họa sĩ To Ngọc Vân (NXB Văn hóa Hà Nội - 1983)

- 3

-• Họa sĩ Trần Vãn cẩn (NXB Văn hóa Hà Nôi - 1989)

• Nghệ thuật tạo hình Việt Nam (NXB Văn hóa Hà Nôi - 1975)

• Họa sĩ Nguyễn Sáng (Hội NSTH Việt Nam)

• Nghệ thuật tạo hình hiện đại Việt Nam (NXB Mỹ thuạt - 1996)

Tuy vậy, tất cả các công trình trên chỉ đề cập tới một mặt nào đó, của một sô' tác giả nào đó trên một chất liệu cụ thể nào đó mà chưa có công trình nào nghiên cứu riêng về chủ thể sáng tạo trong nghệ thuật tạo hinh

Vì vạy, luận án này đã kế thừa tất cả những thành tựu của những người đi trước, quan tam đến quy luật riêng của chủ thể, đặc biệt là chủ thể sáng tạo trong nghệ thuật tạo hình

3) Muc đích nqhiẽn cứu

a/ Nghiên cứu cấu trúc của chủ thể thẩm mỹ, chỉ ra bản chất của những thành tố và các mối quan hệ của chúng

b/ Từ cấu trúc của chủ thể thẩm mỹ - Luận án đi sùu phân loại các chủ thế thẩm mỹ, đặc biệt xác định vai trò của chủ thể sáng tạo trong việc sáng tạo

và tiếp nhận những giá trị thẩm mỹ

c/ Khảo sát quá trình hoạt đông của chủ thể sáng tạo trong quá trinh sáng tác

ở môt loại hình đặc biệt - đó là NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH - nhất là trong chất

liệu lụa, sơn mài, son dáu

4) ĐỐI tưonq và Pham vi nahiẽn cửu

Luận án, tuy nhằm vào đối tượng chủ thể thẩm mỹ, song luôn luôn đặt chủ thể thẩm mỹ trong quan hệ với khách thể thẩm mỹ, tức là luôn luôn đặt nó vào trong quy luật khách quan của triết học và mỹ học, như : tồn tại xã hôi quyết định

ý thức xã hôi, tính chất năng đông và sáng tạo của chủ thể, những tiêu chí của chủ thể với tư cách một chủ thể thảm mỹ

Vì nhằm vào ba cấu trúc của chủ thể thẩm mỹ : cấu trúc bản thể, cấu trúc chức năng, và cáủ trúc truyền thông, nên ngoài những tính chất, những bản chất tạo nên chủ thể thẩm mỹ, luận án cũng sẽ luôn luôn chú ý tới quy luật quan hệ qua lại giữa tự do và tất yếu, giữa tính cách và hoàn cảnh, giữa lịch sử và năng động chủ quan trong tư duy sáng tạo của người nghệ sĩ.

5) Phưonq pháp nahiên cứu

Luận án này chủ yếu sử dụng phương pháp biện chứng và theo quan điểm lịch sử của triết học Mác-Lênin Ngoài ra, luận án còn áp dụng những phương pháp khác như : phương pháp cấu trúc, phương pháp hê thống, phương pháp so sánh theo loại hình sáng tạo của chủ thể

6) Nhữnq dónq qóp mói của luân án

a/ Đi sâu vào lĩnh vực chủ thể và góp phần làm phong phú thêm mỹ học vể phương diên vạch ra cấu trúc của chủ thể thẩm mỹ

b/ Đi sâu phân loại và chỉ rõ đặc điểm của từng loại chủ thể thẩm mỹ, qua

đó phát hiện đặc tính riêng của chủ thể sáng tạo (nghệ sĩ), chủ thể tiếp nhận (người thưởng thức) và chủ thể định hướng (nhà lý luận, phê binh, nhà hoạch định chính sách đối với nghệ thuật)

c/ Lần đầu tiên, phân tích và làm rõ "những bí ẩn" của chủ thể sáng tạo cái đẹp trong nghệ thuạt Hội họa, đặc biệt là quá trình sáng tác tranh sơn mài, tranh lụa và tranh sơn dầu Xuất phát từ lý luận về "Thiên tài" trong cuốn

"Phê phán năng lực phán đoán" của nhà triết học cổ điển Đức I.Kant, luận

án kết hợp với quan niêm triết học Phương Đông đê đề xuất tính chất

"Thiển" trong chủ thể sáng tạo nghệ thuật hôi họa (mà Platông thời cổ đại

Hy lạp đã nói một cách duy tâm là do "thần nhập”

- 5

-7) Bố cuc luân án

Ngoài phần mở đầu, kết luân và tài liệu tham khảo luận án gồm 3 chương 8 tiết 17 mục với 132 trang và phần phụ lục gổm 143 ảnh minh họa

Luận án được hoàn thành dưới sự hướng dản nhiệt tình và tận tụy của PGS

TS ĐỖ Văn Khang, GS Phạm Công Thành Tác giả xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến những người thầy của mình

Tác giả xin chân thành cám ơn GS TS Bô trưởng Trần Hổng Quân; PTS

Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bô Tạ Thế Truyền; Ban thanh tra Bộ Giáo dục và đào tạo; PGS PTS Phó vụ trưởng Vụ sau đại học Nguyẽn Xuân Phong; PTS Lê Hương

đã giúp đỡ, động viên, khích lệ tạo điều kiên thuận lợi để tác giả hoàn thành luân

án này

Tác giả xin chân thành cám cm GS PTS Nguyễn Hữu Vui; PTS Nguyẻn Hàm Giá; PGS Bùi Thanh Quất; PTS Trịnh Trí Thức; PTS Dương Văn Duyên; PGS PTS Phạm Gia Lâm (Trường đại học KHXH và NV); PGS PTS Nguyên Ngọc Dũng (Viện đại học mở); PGS PTS Nguyễn Chí Mỳ (Ban tuyen giáo thành ủy); PGS PTS Nguyẽn Văn Huyên (Viện triếl học); PGS Vũ Giáng Hương (Hội

Mỹ thuật Việt Nam); PGS Nguyẽn Lương Tiểu Bạch; PGS PTS Nguyên Đỗ Bảo (Trường đại học Mỹ thuật Hà Nôi) đã đọc kỹ bản luận án và giúp tác giả nhiều ý kiến quý báu

Tác giả xin chân thành cám ơn khoa Triết học, phòng đào tạo trường đại học KHXH và NV, Vụ sau đại học Bô Giáo dục và Đào tạo, các anh chị ở thư viện Quốc gia, thư viện Khoa học kỹ thuật trung ương, thư viện Phạt giáo, bạn bè và gia đinh đã đông viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiên thuận lợi cho tác giả trong suốt quá trình thực hiên đề tài nghiên cứu

C h ư ơ n g 1

NGHIÊN c ứ u CHỦ THỂ THAM m ỹ ở g ó c đ ộ t h ị h i ế u

Trong nghệ thuật, chủ thể thẩm mỹ chính là chủ thể người, tác phẩm hoàn chỉnh của tạo hóa Chủ thế thẩm mỹ chính là phương diện chủ quan của cả một quá trình tư duy nghệ thuạt hay nói một cách khác, là quá trình cảm thụ và sáng tạo thẩm mỹ Khảng định như vậy, vì c Mác đã từng nhấn mạnh : Bán chất con người

là luôn sáng tạo theo quy luạt cái đẹp

Song, không phải ngay từ đầu, con người đã hiểu hết mình Phải một thời gian dài, từ cổ đại Hy lạp đến Phục hưng, người ta mới phát hiện ra vai trò của chù

thể Chủ thể thẩm mỹ luôn gắn với vai trò năng đông sáng tạo của cái Tôi - cái Tồi

trong sáng tạo và trong thưởng thức nghệ thuật Song cái Tôi lại chỉ có thể được quan tâm khi vấn đề tự do cá nhăn được coi trọng

Hoạt đông nhận thức và sáng tạo cái đẹp là tiêu biểu cho hoạt đông thẩm

mỹ ở lĩnh vực này, Con người, trong mối quan hẹ thẩm mỹ với hiện thực, đặc biệt với nghệ thuật, mới tự vươn lên đóng vai trò chủ thể trong nhận thức, định hướng

và sáng tạo Đúng như Đề Các (Descartes) đã n ó i : "Tôi tư duy tức là tôi tổn tại".Muốn hiểu kỹ một mặt cực kỳ tế nhị cái "Tôi" của Đề Các, ta phải quan tâm đến cấu trúc của chủ thể thẩm mỹ, đay là một hệ thống phức tạp gồm nhiều thành

tố liên quan chặt chẽ với nhau một cách biện chứng để tạo nên sự hình thành và phát triển cả một hệ thống chủ thể Chủ thể thẩm mỹ gồm bảy thành tố là : cảm xúc thẩm mỹ, Biểu tượng thâm mỹ, Thị hiếu thảm mỹ, Tình cảm thẩm mỹ, Hình tượng thẩm mỹ, được Lý tưởng thẩm mỹ soi đường rồi kết lại ở Ý thức thảm mỹ.Trong quan hệ đa dạng, qua lại hữu cơ ấy, tất cả các thành tố đó tổn tại độc lập với nhau nhưng lại gắn bó chặt chê một cách biện chứng với nhau để tạo nên

một chỉnh thể : CHỦ THỂ THAM m ỹ

- 7

-Để phản ánh toàn bộ cấu trúc trên có rất nhiều cách Luận án chọn cách xuất phát từ thị hiếu thẩm mỹ, để từ đó khảo sát các mối quan hệ giữa các thành tố khác của chủ thể thẩm mỹ Cách xuất phát này là tối ưu với đề tài của luận án là nghiẽn cứu "Chủ thể sáng tạo cái đẹp trong Nghệ thuật tạo hình".

Muốn xuất phát từ thị hiếu thẩm mỹ, luận án phải làm rõ khái niệm thị hiếu rồi đến thị hiếu thẩm mỹ

1.1 Bản chất của thi hiếu và thi hiểu thẩm mỹ.

Thi hiếu : Thị hiếu trước hết là môt sở thích của chủ thể Nhưng sở thích này lại bộc lô thành cách phản ứng tức thời, nhanh nhậy, như một thái độ riêng đối với giá trị của sự vạt và hiện tượng mà chủ thể cần có biếu hiện

Trong xã hội loài người, con người là một chỉnh thể, mỗi người là một thế giới riêng và do vậy tồn tại một sở thích riêng - đó là sở thích cá nhan, không ai giống ai cả Nếu trên đời này, ai ai cũng có sở thích giống nhau thì cuộc sống sẽ nghèo nàn biết bao, thâm chí rơi vào nguy hiểm vì con người sẽ chìm vào trạng thái mônôtôn Nếu tất thảy con người đều giống nhau, tất không thành xã hôi, không thành môt nền nghệ thuật : vì mỗi người một thị hiếu (hay còn gọi là "gu" (goũt) "gu" tốt hay xấu là phản ánh trình độ thẩm mỹ của chủ thể thưởng thức,

"bông gu"(bon goũt) hay môve gu (mauvais goũt) chỉ người sành chơi hay người

có thẩm mỹ kém Người sành ăn mặc thường chọn máu sắc hài hòa, gam mầu trảm nhẹ, giản dị Không phải ngẫu nhiên mà các chính khách lấy gam mảu ghi xám hoặc đen làm chủ đạo trong lẽ phục ngoại giao

Mỗi chủ thể là một cá thể riêng biệt, đứng độc lạp với nhau Mỗi người có một tâm sinh lý khác nhau, xuất thân từ nhiều thành phần và chịu sự giáo dục khác nhau, vì thế nên có nhu cầu khác nhau, khả năng đánh giá và thưởng thức khác nhau Khi nói đến thị hiếu là nói đến những sở thích không đồng nhất với những tính cách và sự lựa chọn khác nhau Thị hiếu có thể được xác định trên nhiều dạng khác nhau trong các quan hệ tình thần cơ bản như đạo đức, chính trị, tồn giáo, thẩm mỹ, khoa học Các loại thị hiếu này biểu hiện liên tục và thường xuyên trong

đời sống xã hội Có thể nói thị hiếu thẩm mỹ là thị hiếu phức tạp nhất, phong phú

và hấp dẫn nhất, nó khước từ mọi chuẩn mực khô cứng và luôn giữ một khoảng cách nhất định với dư luận

Sự khác nhau giữa thị hiếu thẩm mỹ và thị hiếu thông thường là sở thích, là hành vi nhạy cảm tức thời trong việc thẩm định chân giá trị thẩm mỹ của sự vât hiện tượng hay của tác phẩm Thị hiếu thẩm mỹ là sự biểu hiện tình cảm, thái đô của các chù thể sáng tạo và thưởng thức trước cái đẹp, cái xấu, cái bi và cái hài , cái trác tuyệt diễn ra trong cuộc sống và đặc biệt qua các loại hình nghẹ thuật đang diễn ra hàng ngày

Thị hiếu thẩm mỹ liên quan mật thiết đến thị hiếu phổ biến vể mặt tình cdm

và tinh thần

Thị hiếu thảm mỹ là sự nhạy cảm về cái đẹp, hay nói cách khác là "thú chơi", thú thưởng ngoạn một giá trị thẩm mỹ nào đấy, ở một loại hình nào đấy mang ý nghĩa giá trị tinh thần nhiều hơn giá trị thực dụng Như chọn một biệt thự với nôi thất, sán vườn tuyệt mỹ, chọn một cay cảnh cổ thụ có thế đẹp do cône phu uốn tỉa, chọn một bộ quần áo họp thời trang v.v

Tất cả những thứ đạt tiêu chuẩn đẹp đó không phải chỉ vì lợi ích vạt chát mà

là sự thỏa mãn khát vọng hướng tới cái đẹp, cái toàn bích của chúng ta, nó hướng tới giá trị tinh thần nhiều hơn

Tuy nhiên, trong thực tế đời sống, không phải ai cũng có Gu tốt, có khả năng để lựa chọn được những vật phàm, những đối tượng thẩm mỹ phù hợp với

quy luật của cái đẹp Như vậy, ta có thể hiểu thị hiếu thẩm m ỹ không phải chỉ là một hành vi nhanh nhạy về phương diện mỹ cảm, mà còn biểu hiện "tính trội của hành vi" Trong mỹ học, tính trội tạo thành phẩm chất của chủ thể thảm mỹ

Một khi "tính trội" càng phát triển thì chủ thể thẩm mỹ càng phong phú và tích cực hướng tới những giá trị đích thực của cái đẹp trong quá trình thụ cảm và sáng tạo những giá tri thẩm mỹ

Thị hiếu thẩm mỹ còn là một hình thức của ý thức thẩm mỹ Với khả năng nhận xét về phẩm chất thẩm mỹ của các hiện tượng tự nhiên và xã hôi, các sản

9

-phẩm của sản xuất vạt chất và tinh thần cộng với sự hiểu biết cảm xúc mà tạo nên nhân tố chủ quan của cá nhân và sự độc đáo của cá tính họ Chính nhân tố chủ quan và sự độc đáo cá thể tạo nên cái "Tôi" trong thưởng thức và sáng tạo nghẹ thuật Xã hội loài người và xã hội nghệ thuật chỉ có thể có ý nghĩa khi những cái

"Tôi" ấy tổn tại, đó là cá tính sáng tạo, cá tính thưởng ngoạn Tất cả cái đó góp phần làm giàu thêm sự phong phú và đa dạng của xã hội và nghệ thuật

Thị hiếu thẩm mỹ là sự thống nhất giữa cảm tính và lý tính, nhưng lại biểu hiện dưới dạng đổng hóa thực tại bằng cảm tính, như vậy thị hiếu thẩm mv là một năng lực biểu hiện sự hài hòa giữa bản chất tự nhiên và bản chất xã hôi loài người.Trong giai đoạn đầu tiên của lịch sử mỹ học, khi tim hiểu về thị hiếu thám

mỹ, xuất hiện hai cách biện giải ngược chiều nhau về bản chất của thị hiếu thâm

mỹ Đó là duy cảm và duy lý Môngteskiơ (Montesquieu) đại diện của trường phái

mỹ học phong trào khai sáng Tây Àu thế kỷ XVTH định nghĩa thị hiếu thâm mỹ là

"cái thu hút chúng ta chú ý tới đối tượng bằng tình cảm" Rútsô (Rousseau) coi "thị hiếu thẩm mỹ là năng lực nhạn xét vể cái mà đông đảo mọi người thích hay không thích"

Khi bàn vẻ thị hiếu thẩm mỹ, I.Kant đã thấy tính chất phức tạp và tính cá nhân của thị hiếu, nên ông cho rằng "về thị hiếu thẩm mv thì không nên bàn cãi" Thực tế, quan điểm của Kant chỉ đúng ở mức độ nhạn xét vể thị hiếu thẩm mỹ cá nhấn chứ không đúng về nguyên tắc Khi nói về bản chất của thị hiếu thẩm mỹ là vừa mang tính cá nhân lại vừa mang tính xã hôi Chính I.Kant vể sau cũng đã nhận

ra chỗ mâu thuẫn của ông, và ông đã bổ sung bằng khái niệm "thị hiếu công cộng" Hơn nữa, mỹ học Mác-Lênin khẳng định thị hiếu thẩm mỹ của mỗi cá nhản không phải là bẩm sinh bất biến Nó là thái độ tình cảm khiến con người phản ứng mau lẹ trước cái đẹp, cái xấu, cái bi hài và trác tuyệt trong nghệ thuật và cuộc sống Song, không thể có thị hiếu thẩm mỹ nếu thiếu tư duy vì nó phản ánh những thuộc tính của khách thể thẩm mỹ

Do vậy, những đòi hỏi của thực tiễn không chỉ làm thay đổi tình cảm của con người mà còn làm xuất hiện những thị hiếu mới Lịch sử đã chứng minh điều

- 1 0

-này : Ở thời kỳ công sản nguyên thủy, với chế đô mẫu hệ, thị hiếu thẩm mỹ của toàn bộ tộc hướng tới hình tượng người đàn bà theo chủ nghĩa phồn thực Trước sự phát triển rực rỡ của nền văn minh Hy Lạp - La Mã cổ đại, thị hiếu thẩm mỹ ở giai đoạn này hướng tới những hình mẫu hoàn thiện cao cả : Nhà triết học, anh hùng, quán quan thể thao.

Qua thời kỳ Trung cổ, với sự áp đạt của lẽ giáo nhà thờ, thị hiếu lúc ấy chỉ

có quyền hướng tới cái đẹp của chúa Trong thời kỳ Phục hưng, thị hiếu thẩm mỹ thay đổi, người ta lại ngưỡng mô cái đẹp ở những con người đầy đặn, phúc hậu, những vẻ đẹp thuần khiết mang tính bản thiện, trong sáng nhưng khổng lồ Và trong thời đại văn minh của thế kỷ XX này, khi mà khoa học phát triển cao độ đẩy

xã hôi đi lên với một tốc độ phi thường, khi mà tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là xã hôi hàng hóa và nghẹ thuật phát triển thiên hình vạn trạng, các chủ thế sáng tạo bức bách lột bỏ những cái cũ trong tư duy sáng tạo của mình để thay vào một phong cách mới, những cảm nhận và rung động mới, tim tòi, phát hiện, nhiều thị hiếu thẩm mỹ mới đã xuất hiện hướng tới cái đẹp đích thực của sự hình thành và phát triển thị hiếu của con người hiện đại Thị hiếu thám mỹ không hoàn toàn là sản phẩm của cảm xúc, mà còn là sản phảm cao của triết luận

Mấy năm gần đây, thị hiếu thảm mỹ ở nước ta đang bị xáo trộn dữ dội Xu hướng sáng tác của các chủ thể có chiều hướng ngoại, hiện đại hóa và trừu tượng hóa tác phẩm Các họa sĩ cao tuổi vẫn thủy chung với phong cách và lối nhìn của mình là tả thật những cảnh sinh hoạt, tĩnh vật hay phong cảnh đất nước Họ vãn trung thành với bài bản hàn lâm (Academique)

Các họa sĩ trẻ chuyên dần sang vẽ tranh trừu tượng Luồng gió hiện đại ở các nước Tay Âu và khu vực Châu Á đang thổi rất mạnh vào hội họa nước ta, công với thị hiếu mua tranh, chơi tranh của các "Thượng đế" mới Vẽ theo lối cũ thì khó bán và bán giá rất rẻ Nhưng tranh trừu tượng rất khó hiểu thì bán chạy và rất đắt

Có bức tới 10.000 USD

- 11

-Thực tế sáng tác mỗi người một gu, một thị hiếu tạo nên sự sôi động của thị trường tranh Các loại tranh vẫn lần lượt ra đi Các họa sĩ vẫn sáng tác, không ngừng, không nghỉ.

Bàn về thị hiếu thẩm mỹ, ta thử lướt qua triển lãm tranh được giải quốc gia

để tiến tới triển lãm Châu Á 1996 30 bức tranh được chọn bày đều là trừu tượng hay siêu thực Chứng tỏ thị hiếu thẩm mỹ của các chủ thể đã được hiên đại hóa Đó

là kết quả sau khi mở cửa, sự giao lưu hội họa vùng, miền, khu vực và thế giới 5 bức tranh được giải thưởng và sẽ bầy ở triển lãm này cũng là Trừu tượng, Siêu thực hay Ân tượng Sơn mài bây giờ không mài phảng mịn như xưa nữa mà được "phù điêu hóa" rất bôn bề và thô môc Sơn dầu bây giờ được "tân kỳ" hóa, đắp nổi như điêu khắc : Súng, đạn, xe tăng, đại bác, phi cơ rồi bôi màu lên với những cái tên rát trừu tượng "Sự hóa thạch của chiến tranh" Bức tranh trên đã rất đắt về tứ, cái "Tứ" đắt là xương sống cho mỗi bức tranh, mỗi bài thơ, mỗi bản nhạc Béttôven (Betthoven' * ’ ’ i tạo "Tứ" : tiếng đập cửa của định mệnh bằng chùm

Bản giáo hưởng sô 5 giọng Đô thứ - tạp 67 (1805-1808) có tên "Định mệnh" Trong mồ tip 4 âm với một âm hình và gam mầu chủ đạo, Béttôven muốn nói "Số mệnh gõ cửa như vậy đó" với ý tưởng "Từ bóng tối tới ánh sáng, qua đấu tranh

sống, là tứ của toàn bô bản giao hưởng này Àm hình trên được nguyên vẹn trong tất cả các biến dạng giai điệu và hòa thanh không những trong chương một (Allegro Con brio) hay chương 2 (Andante Con moto) mà còn được nhắc lại trong tất cả các chương sau

Hơn nữa, nhạc sĩ và họa sĩ có tư duy và thị hiếu tốt sẽ tạo được bố cục đẹp, hợp lý Gam màu biểu cảm được sự "hóa thạch" của chiến tranh với những vũ khí giết người tàn bạo của nó

3 liên tiếp

*■ -77 ’ trong bản giao hưởng nổi tiếng nhất của đời ông

-giành thắng lợi" Chất kiên định của âm hình tiết tấu m I J chính là xương

Tác phẩm trên đã kết hợp được mỹ cảm sáng tạo và tư duy triết học trong việc xây dựng tác phẩm Chính giá trị triết luận cao đã nâng giá trị của thị hiếu lên thành giá trị nghẹ thuạt.

1.2 C ác kiểu bôc lố của thi hiếu thẩm mỹ

1.2.1 Tính phản ứ ns mau le

Trước những hiện tượng xảy ra trong đời sống và nghẹ thuạt như đẹp, xấu,

trác tuyệt, bi hài, từ tình cảm thẩm mỹ của các chủ thể thẩm mỹ sẽ xuất hiện sự phàn ứng mau lẹ Sự phản ứng này gần như là bản năng của chủ thể thẩm mỹ.

Qua thời gian, năm tháng, do kinh nghiệm và quá trình tích lũy những giá tri thẩm mỹ đã tạo thành tính ổn định trong thị hiếu và chính tính ổn định này đã giúp cho chủ thể thảm mỹ có những phản ứng đúng đắn trước các hiện tượng thẩm

mỹ xảy ra trong quá trình sáng tạo và thưởng thức nghệ thuạt

Phải có một thị hiếu thẩm mỹ tốt cộng với những kinh nghiêm được tinh luyện và trắc nghiêm qua thực tế mới có những phán đoán đúng với bản chất của đối tượng thẩm mỹ

Thực tế cho hay rằng : khi kinh nghiệm đạt đến đô dày của sự sâu sắc và phong phú cần thiết thì sự phản ứng càng chuẩn và mau lẹ bấy nhiêu

Mối quan hệ giữa tính phản ứng mau lẹ và tính ổn định tương đối của thị hiếu thẩm mỹ là mối quan hê biện chứng

Sự phản ứng mau lẹ biểu lô cá tính và chủ kiến của chủ thể thẩm mỹ Một chủ thể thẩm mỹ chỉ thực sự vững vàng khi biểu lô được chính kiến của mình trước cái đẹp, xấu Thái độ dứt khoát trong khen chê thường là đặc điểm biểu hiên tính

tự túi "Sang trọng" Nhưng để có tính tự túi này cần phải có vốn văn hóa cao, vốn nghê thuật sâu, đặc biệt là sự quảng giao với giới vãn nghê sĩ Sự phản ứng mau lẹ với đầy đủ bản Enh nghê thuật giúp cho người nghê sĩ biểu hiên mình trong đời sống xã hội với bản tính độc đáo của cá nhân

Thái độ phản ứng trước một hiện tượng thẩm mỹ bộc lộ hoàn toàn trình độ thụ cảm nghệ thuật không mang tính bản năng hoàn toàn mà là một trình đô cao

- 13

-của lý tính kết hợp với một cảm xúc tinh tế để xét đoán một cách mau lẹ theo chủ quan của mình.

Như vây, tính phản ứng mau lẹ của thị hiếu thẩm mỹ có quan hệ qua lại hữu

cơ với cảm xúc thẩm mỹ cảm xúc thẩm mỹ càng mãnh liệt bao nhiêu càng giúp chủ thể thẩm mỹ có phản ứng mau lẹ trước hiện tượng thám mỹ bấy nhiêu; giúp chủ thể thẩm mỹ kiểm tra và phân biẹt một cách chính xác giữa hiện tượng và bản chất, thật hay giả, xấu hay tốt, bi hài hay trác tuyệt

1.2.2 Tính vô tư của thi hiếu thẩm mỹ

Chúng ta đều biết cái đẹp là phạm trù cơ bản và trung tâm của thẩm mỹ, là như cầu cao của tinh thần, tình cảm Vậy, việc đánh giá cái đẹp thế nào để thỏa mãn sự hâm mô nhưng không vụ lợi là tính vô tư của cảm xúc Đặc tính vô tư của thị hiếu thẩm mỹ phải chịu sự thử thách của một trong hai thái độ nghệ thuật : mơ mông hay thực dụng Mơ mộng quá sẽ rơi vào phiêu lưu cảm xúc không tưởng, trữ tình hóa cảm xúc Ngược lại thực dụng quá sẽ dãn đến cảm xúc khô cứng, áp đặt, nghèo nàn, không rung đông nổi những vẻ đẹp tinh tế của đối tượng thẩm mỹ Điều này đã được chứng minh rất rõ qua các trào lưu nghệ thuật : Lãng mạn, Ân tượng hay Trừu tượng, ở trường phái lãng mạn, Đơlacơroa và những đệ tử của ôngquá đuổi theo cái đẹp của màu sắc mà ít chú ý đến biến đổi của hình thể vạn vật.Việc xem trọng mầu sắc thái quá thiếu hản đi đặc tính vô tư của thị hiếu thẩm mỹ bởi bản thân sự "duy sắc" đã là quan niêm không đúng trong nghẹ thuật tạo hình rồi Vì thế, các chủ thể thẩm mỹ cần phải có thái độ vô tư trước nghệ thuạt Sự sai lệch trong thái đô thẩm mỹ biểu hiện một khả năng không hoàn chỉnh, phiến diện trong cái nhìn nghệ thuật, v ề văn đề này Lênin đã từng dạy chúng ta cần phải sông

có vãn hóa, tránh những dục vọng tầm thường và cả những ý tưởng viển vông Chỉ

có thị hiếu vô tư mới giúp chúng ta khả năng lựa chọn đứng đắn giá trị chủn-thiện-

mỹ trong đời sống và nghệ thuật Chỉ có sự giáo dục thảm mỹ một cách thường xuyên và toàn diện trên cơ sở tích lũy những giá tri thẩm mỹ phong phú mới có được sự vô tư của thị hiếu thẩm mỹ

1.2.3 Tính cá bièt và tính xã hôi của thi hiếu thâm mỹ

Cộng đồng xã hội được hình thành từ nhiều cá nhân; mỗi cá nhủn lại có thị hiếu thẩm mỹ khác nhau, chính điều này đã tạo nên sự đa dạng, phong phú của thị hiếu thẩm mỹ trong xã hôi Trong thị hiếu thẩm mỹ ở mỗi con người đều mang yếu

tố thích thú cá nhân và phản ứng mau lẹ trước các đối tượng thẩm mỹ Người thích sân khấu, người yêu ca nhạc, người thích vãn học, người mê thơ lại có người thích chơi hoa, chim cảnh Thậm chí trước một hiện tượng thẩm mỹ cụ thế, các chù thể lại rung đông khác nhau, chịu ảnh hưởng của trạng thái tình cảm cá nhân lúc thưởng thức Mỗi cá biệt đứng độc lập làm cho thị hiếu thẩm mỹ trở nên phong phú Song, tính xã hôi lại định hướng giá trị tản mạn đó thành giá trị chung của toàn xã hôi Thời đại nào thì nghệ thuật ấy, thực tế lịch sử đã chứng minh điều đó : mỗi chủ thể sáng tạo của mỗi thời đều đã hàm chứa tính xã hội trong mỏi tác phẩm của mình, đóng góp cho nền văn minh nhan loại dẫu rằng ở họ hình thành từ những quốc gia khác nhau, các hoàn cảnh khác nhau, các nền văn hóa khác nhau,

và cả các phong cách khác nhau nữa

Những thành tựu rực rỡ của nghê thuật cổ Hy lạp, thời Phục hưng hay những trào lưu cổ điển, hiện đại, ấn tượng, lạp thể v.v đều tạo nên những diện mạo riêng: Lêona Đơ Vanhxi đậm tính mảu mực, cổ điển nhưng đầy tinh thần nhân ái; Rôđanh ắp đầy khát vọng; Raphaen nuột nà, phóng khoáng; Đơlacơroa gợi cảm trong sắc màu; Picátsô tạo dựng trong biến đổi không ngừng; Gôganh xô lệch mảng màu Trong khi đó Xêdannơ tự do đặt màu canh nhau không theo công tua của hình, thậm chí buông lỏng hình để đạt môt mảng màu khoáng đạt, tạo sự chuyển động trong không gian Dùng một ước lệ để nói một giả ước tạo ra chiều sâu của trí tuệ

Đã có nhiều ý kiến tranh luận của các nhà mỹ học trên thế giới xung quanh tính cá biệt và tính xã hôi của thị hiếu thẩm mỹ I Kant, một trong những người đầu tiên nghiên cứu thị hiếu thẩm mỹ một cách hệ thống đã tuyệt đối hóa vai trò của thị hiếu thẩm mỹ cá nhân Kant cho rằng : muốn tiếp thu cái đẹp cần phải có thị hiếu, tức là khả năng thụ cảm cái đẹp theo đúng cảm xúc của chủ thể Những

- 15

-quan điểm mỹ học này của LKant chứa đầy mau thuẫn Đã có lúc Kant cho rằng :

"Vẻ dẹp không ở đôi má hồng của người thiếu nữ, mả trong con mắt ke’ si tình"

Ồng lúng túng không thể lý giải nổi sự tồn tại song song giữa thị hiếu chung của toàn xã hôi và thị hiếu của một nhóm người, ổng đành khắng định tính phổ biến

và tất yếu của những phán đoán thị hiếu căn cứ vào luận điểm cho rằng có sự tổn tại của môt cảm xúc gọi là cảm xúc chung Tính tất yếu của thị hiếu là "tính tất yếu chủ quan" Nó bắt rẽ không phải ở đối tượng mà ở chủ thể ò ng đã đưa ra môt quan niệm về thị hiếu xã hội để giải quyết vấn đề chung và riêng, sở dĩ nhiều người cùng đánh giá một sự vạt là đẹp vì họ có chung một cảm nhạn do cái đẹp có tính phổ quát

Mỹ học Mác-Lênin đã khắc phục những thiết sót về nhận thức luận duy tâm chủ nghĩa của I.Kant Đó là : không có một cá nhân nào sống tách biệt khỏi các quan hẹ xã hôi, bản thân quan hệ thẩm mỹ là một quan hệ xã hội nên thị hiếu thảm

mỹ - một dạng biểu hiện của quan hẹ thẩm mỹ, một hình thức thể hiện ý thức thủm

mỹ không thể không mang tính chất xă hôi Như vậy, trong xã hôi công đồng, cùng môt lúc tổn tại thị hiếu cá nhan, thị hiếu giai cấp, thị hiếu dân tộc, thị hiếu thời đại và thị hiếu nhân loại

1.2.4 Tính siai cấy của thi hiếu thẩm mỹ

Một câu hỏi đặt ra là : thị hiếu thẩm mỹ có mang tính giai cấp không? Cau trả lời là : Có Người ta không thể đứng ngoài chính trị, đứng ngoài giai cấp Giai cấp nào thì thị hiếu ấy Màu sắc chính trị ảnh hưởng đến màu sắc thị hiếu Thị hiếu của giai cấp tư sản khác với thị hiếu của giai cấp vô sản bởi bản chất chính trị của từng giai cấp khác nhau Thị hiếu thẩm mỹ luôn luôn gán bó chặt chẽ với quan niệm sống riêng của từng giai cấp Ý nghĩ của kẻ sống trong lâu đài không giông ý nghĩ của kẻ sống trong túp lều tranh Quan niêm về cái đẹp của họ cũng khác Thí

dụ quan niệm về vẻ đẹp của người phụ nữ lao đông là thân hình chắc khỏe, chân tay mập mạp, nước da hổng hào Còn những phụ nữ trong giới thượng lưu quí tôc

là mặt hoa da phấn, liẽu yếu đào tơ

Những mảu người này được mô tả khá thành công trong những giai tác văn học của Hônôrê Đơ Banzắc (Honoré de Balzac) (1799 - 1850) với nhân vật ơgiêni Gơrăngđê; L.Tônstôi (L.Tolstoi) với Nataxa Rôstôva, Ana Karênina, hay Maxlôva Hoặc bà Bôvari trong tác phẩm cùng tên của đại văn hào Phrôke Chắc chắn "Thần

tự do trên chiến lũy" của Đơlacroa khác với nhân vạt nông dan "Cô gái với chiếc bình" của Gôia (Goya) Song, bất cứ người có học thức chân chính nào cũng đểu cảm thấy rằng đời sống trí tuệ và tâm hồn của các giai cấp mới thực sự là cái mang giá trị thẩm mỹ chân chính

1.2.5 Tính dân tôc và tính nhân loai trone thi hiếu thẩm mỹ

Mỗi dân tộc trên thế giới đều hình thành một thị hiếu thám mỹ riêng mà người ta gọi là thị hiếu dân tộc Thị hiếu này có được là nhờ những ảnh hưởng của các hoàn cảnh và điều kiện cụ thể trong cả quá trình lâu dài hình thành và phát triển của dan tộc ấy Biểu tượng con rồng hay bông hoa sen đã trở thành biểu tượng nghé thuật Việt Nam Dảu là con rồng đời Lý, đời Lê hay đời Trần có khác nhau đôi chút, nhưng vản là con rồng uốn lượn theo kiểu thắt túi Còn biểu tượng hoa sen đã-in đạm vào tủm khảm mỗi người dan Việt như những gì thiêng liêns nhát

Hù- 1 tượng hoa sen đã xuất hiên từ rất lâu trong lịch sử tôn giáo, trong thi ca Việt nam được thể hiện ở những nơi trang trọng nhất : Bông sen lớn mọc lên từ hồ Linh Chiểu (1049) (nay là chùa Một Cột) Bông sen được khắc vào văn bia tiến sĩ ở Văn

M ếu-Quốc Tử Giám (1070), trường đại học đầu tiên của dân tộc Việt, trung tủm khoa cử lúc bấy giờ Bông hoa sen trở thành biểu tượng đẹp nhất khi nói về Bác Hổ

- vị cha già dân tôc

Mỗi dân tộc đều có những đặc điểm, những sắc thái riêng trong nếp sống, phong tục tập quán và cả những quan niệm về cái đẹp

Phương Tây thích biểu hiện nghệ thuật theo nguyên tắc xa, gần Phương Đồng thích biểu hiện nghệ thuật theo nguyên tắc "Lên cao thấy xa", "Lấy lớn thấy nhỏ" Người Ấn Độ thích hiểu hiện nghẹ thuật theo hai nguyên tắc :"Tính nhục cảm

Tháp mười đẹp nhất hoa sen Nước Nam đẹp nhất có tên Bác Hổ

cao" và "Niềm lo sợ khoảng trống" Còn người Trung Hoa thích giành "khoảng không trắng" để tạo tiền đề cho sự mở rộng trí tưởng tượng mà họ gọi là chỏ "thần du".

Tuy nhiên, do tính nhan loại hóa cảm giác, do những chuẩn mực chung thông nhất về cái đẹp, tiẽu thức chân-thiện-mỹ vẫn là những giá trị cơ bản mà bất

kỳ cá nhân nào, dân tộc nào trên hành tinh này đều có cảm nhận như vạy Tính nhân loại của thị hiếu thẩm mỹ được biểu hiên cụ thể qua việc lựa chọn các biểu tượng thẩm mỹ của con người như màu xanh da trời là màu của hòa binh, chim bồ cầu ngậm cành ô lưu là biểu trưng hòa bình, cành nguyệt quế là hình tượng của chiến thắng, mầu đỏ là mầu biểu hiên lòng bác ái, mầu trắng biểu hiên sự bình đãng

Tính nhủn loại của thị hiếu thẩm mỹ được hình thành trên cơ sở những tiến

bô, tích cực của tính dân tộc Mỗi dân tộc xuất phát từ đặc điểm lịch sử và văn hóa

có những nét tư duy độc đáo, có cách nhìn thế giới quan và nhan sinh quan riêng,

nó là một biểu hiện của đặc thù dân tộc Do vậy, ta có thể hiểu tính dân tộc và tính nhân lơại của thị thiếu thẩm mỹ có mối quan hệ hữu cơ, biện chứng với nhau Điều

đó lý giải được vì sao nhũng vĩ nhân trên bầu trời nghệ thuạt của toàn nhân loại lại không tách bỏ tính dân tộc của minh

Tính dân tộc không phải là sự tập hợp những cá tính trong một tính cách nào đó mà là một tập hợp các phẩm chất đạo đức, lịch sử, triết học và tâm lý, cái lý tưởng và biểu tượng được rèn đúc trong nhân dân qua bao nhiêu thế kỷ Nhưng đặc trưng của tính dân tộc không phải là những yếu tố bảo thủ hay tâm lý hẹp hòi

1.2.6 Tính thời đai của thi hiếu thẩm mỹ

M ọi thị hiếu lành mạnh ở tất cả các thời đại đều dựa trên cơ sở những giá trị thẩm mỹ chân chính Những tác phẩm xuất sắc của nhân loại vể vãn học, nghệ thuật trường tổn vĩnh viễn đều có giá trị thời đại mà họ tiếp cạn Tính thời đại có liên quan đến tính thời sự Nhưng tính thời sự nào trở nên muôn thuở mới là tính thời đại Nhơ vậy, mối quan hê giữa tính thời sự và tính thời đại là có một "độ dư" khá quanh co Sau khi sáng tác truyện Kiều, Nguyễn Du đã phải thốt lên

Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như

(Ba trăm nãm nữa, ta đâu biết thiên hạ ai người khóc Tô' Như)

Xem thế, có những tác phẩm vừa ra đời là chủ nhân của nó đã được trao vòng nguyột quế, như tác phẩm Đavít của Miken Lănggiơ (Michel Ange), tác phẩm La Giôcông của Lêona Đơ Vanhxi (Leonard de Vinci), tác phẩm đức mẹ Xittin của Raphaen (Raphael) v.v Nhưng cũng có những tác phẩm của các nghệ

sĩ vĩ đại đã cam chịu hẩm hiu của số phận trong một thời gian dài đế rồi sau này, một lúc nào đó bừng sáng và sống mãi, xuyên qua thời gian, không gian, đi trước thời đại, dự báo tương lai, bước qua trinh đò nhân thức và thẩm định nghẹ thuật đương thời Danh họa Vãn Gốt (Van Gogh) là một ví dụ - sinh thời tranh ông không được ưa chuông, cho đến lúc chết, ôn<2 chỉ bán được duy nhất một bức đế sống leo lét bán hàn Tranh ông bị lãng quên trên mái bếp, không được người đời chấp nhận Đến nay, tranh Văn Gốt là niểm ước ao của các quốc gia, các nhà tỉ phú Bức "hoa Diên vĩ" đã được mang đấu giá 53,9 triệu đô la ít họa sĩ nào irÊn hành tinh này có được kiệt tác giá cao đến như thế

Hoặc như Oan Uýtman - nhà thơ Mỹ nổi tiếng với hàng loạt tác phẩm biểu hiện tư tưởng tự do, binh đẳng, bác ái của ông khiến cho không ít kẻ dè bửu ông, coi ông là "một thằng điên dám vi phạm thuần phong mỹ tục" Ngày nay ông được lịch sử xếp ông vào hàng những nhà văn kiệt xuất của nhân loại

Tính thời đại của thị thiếu thẩm mỹ cũng bộc lộ qua những đánh giá của con người trong cuộc sống hàng ngày Quan niệm về cái đẹp mỗi thời đại một khác Xưa, cha ông ta quan niệm áo the, khăn xếp, guốc mộc là sang Nay, comlê, caravát, giầy tây mới là mốt Xưa, áo dài mớ ba, mớ bảy, chít khăn mỏ quạ, nón thúng quai thao mới đúng là gái hội Lún Kinh Bắc Nay phải là quần bò, áo phông, giầy Adiđát mới là thời đại Xưa, con nhà trâm anh, thế phiệt là phải đi xe tay Nay, người giầu có phải đi ô tô Mécxeđéc

Mối quan hộ cá nhân - xã hội và hoàn cảnh xã hội đã tao cho thị hiếu nhữne chuẩn mực đúng đắn Mỹ học Mác-Lênin gắn tính trực giác của thị hiếu thảm mỹ

1 9

vào phạm trù thực tiễn Phản ánh luận Mácxít khi giải thích độ tin cây của các phán đoán thị hiếu tốt đã đặt chủ thể vào các quan hệ thực tiẽn, đó là sự phản ánh chứa đựng nội dung xã hội và hướng vể cái hoàn thiện Mọi thị hiếu đểu nằm trong mỗi cá nhân và thông qua mõi cá nhan mà các quan hệ nôi dung xã hội được phản ánh.

Những kinh nghiêm được rút ra từ thực tế giúp cho mỏi chủ thể có được thị hiếu thẩm mỹ tốt Có thị hiếu nghệ thuật tốt mới có thể đánh giá được các tác phẩm nghệ thuật tốt Thị hiếu tốt giúp cho mỗi cá nhan tiếp cận được những giá trị nghê thuật tốt đẹp Muốn thị hiếu thảm mỹ tốt phải có tình cảm đúng, thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cao đẹp, vốn sống phong phú

Ở đây, chúng ta cần phân biệt rõ ràng hai khái niệm : Thị hiếu thẩm mỹ và Thị hiếu nghệ thuật KhOng thể đồng nhất hai thị hiếu này với nhau bởi lẽ : Thị hiếu thẩm m ỹ là một hình thái của ý thức thẩm mỹ, là sự thống nhất hài hòa giữa

nhận xét và cảm xúc đối với phẩm chất thâm mỹ

Còn Thị hiếu nghệ thuật là thị hiếu thẩm mỹ trong phạm vi đánh giá các tác

phẩm nghệ thuật Thị hiếu nghê thuật là sự phát triển cao và là bô phăn quan trọng của thị hiếu thẩm mỹ Sự phát triển của thị hiếu nghệ thuật và thị hiếu thẩm mỹ là điểu quan trọng đối với kết quả của việc xây dựng và cảm thụ các tác phẩm nghệ thuật Hai thị hiếu này gắn bó chặt chẽ và tác động qua lại trong suốt quá trinh phát triển thảm mỹ và phát triển của nghẹ thuật trong xã hội Song phạm vi kiểm soát của thị hiếu thẩm mỹ rộng lớn hơn thị hiếu nghẹ thuật Sự bao quát rộng lớn

cả bình diên xã hội về thảm mỹ chính là thái độ thẩm mỹ của con người đối với tất

cả các hiện tượng xảy ra trong thiên nhiên và xã hôi (kể cả các lĩnh vực nghệ thuật) Ngược lại, nghê thuạt chỉ là một dạng hoạt động thẩm mỹ bạc cao Song, để

có thị hiếu nghệ thuật tốt lại đòi hỏi công sức về vãn hóa và thẩm mỹ bậc cao Do vậy, muốn có thị hiếu thẩm mỹ tốt cũng như muốn có thị hiếu nghệ thuật tốt, đòi hỏi chủ thể Người phải hiểu biết cặn kẽ mỗi một loại hình nghệ thuật Nắm bắt được ngôn ngữ của nó để biểu cảm

C.Mác đã rất có lý khi nói :"Nếu anh muốn thưởng thức nghệ thuật thì trước hết anh phải được giáo dục về nghệ thuật" Thực vạy, muốn hiểu được bản nhạc,

anh phải học để biết đọc từng nốt nhạc, biết ký âm pháp để ghi lại cao đô và trường độ, để hiểu thế nào là giai điệu, tiết tấu, hòa âm phối khí, ly điệu và những màu am, nhất là sự tinh tế của am thanh tuyêt vời khi những nốt thăng giáng bất thường xảy ra Trong nghẹ thuật hôi họa cũng vậy, muốn hiểu được bức tranh đẹp hay xấu, ngoài vốn liếng xã hôi, sự hiểu biết vãn hóa chung, người thưởng thức còn phải được dạy về đường nét, màu sắc, cách pha màu, bố cục và kỹ thuạt (kỹ xảo) thể hiện

Để trở thành một con người đã khó

Để trở thành một chủ thể người - khó hơn

Bởi lẽ để hiểu được cặn kẽ toàn bộ xã hôi là một điều không thể Và để hiểu kỹ càng tất cả các loại hình nghẹ thuật lại là điều ảo tưởng Có chăng, loài người, duy nhất có một người khổng lồ, bách khoa Đó là Lêona Đơ Vanhxi

Trong cái vô hạn của cuộc đời và thời gian có cái hữu hạn của một đời người.'Trong cái mênh mông của vũ trụ có bô óc người với 16 tỉ nơron (neuroune) thần kinh Trong đó số nơron thần thần kinh "quí tộc" dành cho sự thông minh, nhạy bén tinh tế để cảm nhận nghê thuật không nhiểu nếu không muốn nói là ít Nên mỗi một chủ thể Người chỉ có thể học tập và hiểu biết ở một giới hạn nhất định nào đó Đó là cách nghĩ biện chứng và đầy tính nhân văn trong cõi đời này

Vì vậy, trước khi đi sâu nghiên cứu bản chất của thị hiếu thẩm mỹ, ta hãy nghiên cứu các mối quan hệ của thị hiếu thẩm mỹ với từng thành tố cấu thành chủ thể thẩm mỹ

1.3 C á c thành tố còn lai của chủ thể thẩm mỹ đưoc xét ò mối quan

hê vói thi hiếu thẩm mỹ

Trong cái mênh mông bao la muôn mầu muôn vẻ của thiên nhiên và đời sống loài người - những đối tượng thẩm mỹ thường gây cho chủ thể thẩm mỹ một

- 2 1

-tín hiệu ban đầu : Đó là cảm xúc thẩm mỹ, những cảm nhận đầu tiên bằng trực giác

và cảm giác mang tính người Chỉ có con người mới có khả nãng cảm nhận hết sự xao đông tinh tế của cái đẹp, trong thiên nhiên và xã hội loài người : một bông hoa, một vầng dương, núi sông hùng vĩ v.v cuộc sống phong phú quanh ta, những giao cảm giữa người với người, giữa con nguời với thiên nhiên, cảm xúc thẩm mỹ chính là cảm xúc nhân văn mà nền tảng là cái mỹ Một ví dụ : cảm giác sinh học của con người đã tổn tại hơn ba triệu năm, nhưng cảm xúc thẩm mỹ mới chỉ hình thành khoảng 12 ngàn năm, như vạy có nghĩa, cảm xúc thẩm mỹ là một loại cảm xúc "quý phái" của con người, nó đòi một quá trình rèn luyện lau dài mới

có thể có được

Từ cảm xúc thẩm mỹ ban đầu, tư duy của con người dán hình thành môt nhận thức thẩm mỹ vẻ những đối tượng thẩm mỹ quanh ta Trong tiến trình tiến hóa của nhan loại, con người đã từng bước biến năm giác quan bản năng thành giác quan của con người rồi tiếp tục biến giác quan của con người xã hội thành giác quan có khả năng tiếp nhạn nghẹ thuạt - Đó là giác quan nghệ thuật và cuối cùng dừng lại ở hai giác quan phong phú nhít : Thị giác và thính giác Trong những giác quan của con người, chỉ có hai giác quan trở thành giác quan thẩm mỹ

là : thính giác và thị giác Nhờ hai giác quan này mà chủ thể sáng tạo ra cái đẹp đã

để lại cho loài người một kho tàng nghẹ thuật vô giá Cũng chính tính nhan loại học này đã là nguồn gốc cho sự hình thành và phát triển các loại hình nghê thuật : thi, ca, nhạc, họa, kiến trúc, điện ảnh, sủn khấu v.v Song, mọi loại hình, loại thể nghẹ thuật phong phú là vạy, đa dạng là vậy, nhưng vẫn chỉ có thể lọt qua hai cửa

sổ tâm hổn, đó là mắt và tai Vì thế cho đến nay, người ta chỉ có thể có khái niệm

về nghệ thuật "nghe" hoặc "nhìn", chứ không bao giờ có nghệ thuật "ngửi", "nếm".Những kiệt tác trong nghệ thuật hôi họa của Picátsô, Đơlacơroa, Văn Gôt, Raphaen v.v đều tác động vào con người qua cửa ngõ thứ nhất của tâm hổn : thị giác

Những tác phẩm âm nhạc bất hủ của nhân loại như các bản giao hưởng

"Định mệnh", "Apaxionata", "Anh hùng" của Béttôven (Betthoven); "Nhạc buồn"

của Sôpanh (Chopin); những bản "Chiều tà" (Serenade) của Sube (Chubert) hay Tôseli (Tosseli); "Đanuýp xanh" (le beau Danube bleu) của Jôhanstrau (Johan Strauss) đều tác đông vào con người qua cửa ngõ thứ hai của tâm hồn : thính giác.Những tác phẩm thi ca của Homère, của Huân tước Baừơn (Byron), Henrích Hainơ (Heinrich Heine), Lý Bạch; kịch của Môlie (Molier); vãn của Gôgôn (Gogol), Anphông Đơ Lamáctin (Alphonse de Lamartine), Guy Đờ Môpátsăng (Guy de Moupassant), Mácxim Gorki (Maxim GorKi), Sáclơ Đíchken (Charles Deckens), Giắc Lănđơn (Jack London) tác động vào con người có thể qua cửa ngõ thứ nhất, hoặc cửa ngõ thứ hai của tâm hổn.

Riêng điện ảnh là một nghẹ thuật tổng hợp nên tác thẩm nghệ thuật điện ảnh tác đông đổng thời vào cả hai cửa ngõ tâm hổn cùng môt lúc (xem các hình ảnh, và nghe lời thoại cùng âm nhạc)

Từ đó có thể khảng định rằng : nếu không có nghệ thuật "nghe" và "nhìn" - hay nói khác đi là nghê thuật sáng tạo và thưởng thức thì chỉ có mất và tai là hai con đường duy nhất nối liền giữa cuộc sống phong phú với tam hỗn con người Chỉ

có mắt, và tai mới có khả năng thẩm định một cách chan xác nhũng giá trị thẩm

mỹ Nói như thế, không có nghĩa là tuyệt đối, song các giác quan khác cũng có tham dự vào sự tạo thành cảm xúc thẩm mỹ nhưng chỉ là sự bổ trợ cho thính giác

và thị giác mà thôi

Nhu vậy, cảm xúc thẩm mỹ là khâu đầu tiên có vai trò rất quan trọng đối với mọi hoạt động thẩm mỹ Nếu không có cảm xúc thẩm mỹ thi không có trước hết là con người nghê sĩ, sau đó là nhận thức thẩm mỹ và sáng tạo nghệ thuật

Tsemưshevski đã nói về ván đề này như sau :"Gảy dược một cảm xúc vui thú trong sáng, một cảm xúc say sưa hình như vô tư, được mệnh danh là cảm xúc đặc biệt của sự thưởng thức nghệ thuật, thì trong điều kiện đó, sự hiểu biết nghệ thuật và sự sáng tạo nghệ thuật mới có thể trở thành một hoạt động thẩm m ỹ được Giá trị thẩm m ỹ của đối tượng được đánh giá qua mức độ cảm xúc mà nó gáv được ở chủ thể thẩm mỹ Không có cảm xúc, quan hệ giữa con người và th ế giới chỉ là quan hệ nhận thức lạnh lùng khô cứng Cảm xúc thẩm m ỹ được nảy sinh trên cơ sở tính tập

- 2 3

-trung tính cường độ và tính thẩm mỹ của hiện tượng Chính vì vậy mà cảm xúc thẩm mỹ luôn gắn với sự rung động bên trong của con người, dem lại sự thích thú thưởng ngoạn cho con người".

Cảm xúc thẩm mỹ giúp chúng ta phân biệt được các đối tượng và hình thái đẹp và xấu, tạo cho ta khả nâng thưởng thức những sắc thái và sự hòa hợp của chúng Sự lựa chọn ấy chính là sự biểu hiện thị hiếu của chúng ta Chúng ta bày tỏ thái đô thẩm mỹ một cách chủ quan thông qua quá trinh tư duy thẩm mỹ - đó là cảm xúc thẩm mỹ ban đầu cảm xúc thẩm mỹ đã giúp ta phan biệt được một bức tranh xấu, cho ta khả nâng lựa chọn gam mầu nóng hay gam mầu lạnh Trong am nhạc cũng vậy, cảm xúc thẩm mỹ vô cùng quan trọng, đó là bước đi đầu tiên của tinh cảm con người, là cơ sở cho sự phát triển thị hiếu nghệ thuật cho dù cảm xúc

ấy có những nhận thức hạn chế, thậm chí nghèo nàn đến sơ đảng, song, đó là nhận thức cảm tính toàn vẹn có những rung đông bên trong tam hổn của con người, mang tính người trong quá trinh tiếp nhận và sáng tạo : Một chùm am thanh vang lên, người có cảm xúc thẩm mỹ am nhạc cảm nhận được tín hiệu của màu âm áy, giai điệu ấy, tiết tấu ấy, buồn với cái trầm uất sâu nặng của gam mi thứ (E mineur) vui với cái vui của gam la trưởng (A majeur) hoặc sáng lên như đô trưởng (C majeur) cảm xúc thẩm mỹ dâng lên, lâng lâng khoái cảm giúp người sáng tác đi hết con đường mình đang đi, giúp người thưởng thức thi vị hóa những âm thanh ấy thành hình ảnh trữ tình giống như khi ta nghe thấy nhũng bước chân của đoàn lạc

đà vào chợ, rồi Công chúa xuất hiên, nàng đi giữa các thần dan, rồi những thổ dân bắt rắn làm trò phiên chợ tan, tiếng đoàn lạc đà xa dần, xa dần về sa mạc trong bản nhạc "Phiên chợ Ba tư" (Marché Persan) Hay những tiết tấu 3/4 quay tròn của điêu Vanxơ (valse) trong bản "Đanuýp xanh" của Johann Strau đã giúp ta cảm nhận được sóng cuộn xanh xanh giữa đôi bờ Đanuýp, con sông đẹp nhất châu Àu,

in trong lòng nó hình ảnh bao quốc gia trường tồn trên châu thổ ấy cảm xúc thẩm

mỹ đã nâng con người bay lên, vĩ đại khi cảm nhạn hết được cái mà tự nhiên ban cho con người, và chỉ con người có quyền được hưởng

Từ cảm xúc thảm mỹ dẫn đến thị hiếu thẩm mỹ Thị hiếu thẩm mỹ lành

mạnh bao giờ cũng lấy cái đẹp làm chuẩn mực để thưởng thức, đế đánh giả sáng tạo và giáo dục Thị hiếu thẩm mỹ giúp cho mọi người nhận thức được thế nào là đẹp và hướng mọi người đến cái đẹp chân chính mà bất cứ thời đại nào, xã hội nào, lĩnh vực nào cái đẹp cũng giữ vị trí trung tâm của mọi mối quan hệ trong đời sống, trong tâm hồn con người và trong nghệ thuật

Một con người không có cảm xúc thẩm mỹ hay nói cách khác là vô cảm trước cái đẹp thì không thể nói rằng anh ta thích cái gì và lý giải vì sao anh ta thích; bởi cảm xúc thẩm mỹ chỉ xuất hiên khi chủ thể thẩm mỹ có nhu cầu khảm phá hoặc đánh giá hoặc đơn thuần là thưởng ngoạn các giá trị thẩm mỹ

Trong xã hội, thời đại nào cũng hình thành đẳng cấp và giai tầng Phân loại

xã hội cũng liên quan đến cảm xúc thẩm mỹ cảm xúc thâm mỹ cũng phụ thuộc vào dân trí, tức là phụ thuộc vào sự hiểu biết và trình đô văn hóa của từng thành viên trong công đồng tạo thành trình đố cảm xúc thẩm mỹ khác nhau Rõ ràng mỗi người có một sở thích phù hợp với "khẩu vị" của họ Khẩu vị đó tương quan với trình độ hiểu biết của mỗi người Một nông dân am tường và yêu thích những làn điêu chèo của nền vãn minh lúa nước Sông Hồng lại bắt họ vào nhà hát lớn nghe nhạc kịch hay những bản giao hưởng nổi tiếng của Bettoven hay Traicôvsky - những sản phẩm của nền vãn minh phương Tây, thì sự áp đặt ấy sẽ tiêu diệt cảm hứng thẩm mỹ Những người này không những không được thưởng thức nghè thuật

mà có cảm giác bị "tra tấn" nghệ thuật, rằng họ phải nghe chứ không phải họ thích nghe, thèm được nghe Ở nước ta, văn minh châu Âu đến chậm so với một sô' nước khác, vả lại do đời sống còn khó khăn và thiếu sự giáo dục thẩm mỹ trong toàn dân nên trình độ vãn hóa nói chung và trình độ thẩm mỹ nói riêng bị nhiều hạn chế Hy vọng rằng trong một tương lai gần, các học sinh trung học cả nước sẽ được giáo dục vể âm nhạc, hội họa và hướng dẫn về thị hiếu thẩm mỹ, nhằm nâng cao dân trí, đưa loàn dân hòa đồng với vãn minh nhân loại

Vẻ víứi để này, Mác đã khãng định "Con người cùng khố bị những nỗi lo lắng dày vò không có cảm giác ngay cá đối với một vở kịch tuyệt tác" [30,138].

2 5

That vậy, khi con người chưa thoát khỏi sự dày vò về vật chất để tồn tại, họ khó có thế có nhu cầu thẩm mỹ thưởng thức những giá trị nghệ thuậL Nghệ thuật vốn là môt sản phẩm cao đối với một nền văn hóa, do vậy muốn thưởng thức nó phải có trình đô thảm mỹ - mà muốn có trình đô thám mỹ phải học, phải được giáo dục về thẩm mỹ giống như phải học chữ mới cảm nhận được cái hay của một tác phẩm văn học, phải học nhạc mới đọc được các giai điệu, ly điêu, và âm thanh trong khuông nhạc, phải học họa để đọc mầu và hình, đọc bô' cục và hiểu ngữ nghĩa của nó Kiến thức là sức manh - kiến thức thẩm mỹ sẽ tạo thành sức mạnh trí

tuệ và tinh cảm cho con người Lê Quý Đôn ngày xưa đã viết Phong tục do phép tắc mà thay đổi; phép tắc do tài người mà biến chuyển; Tài người nhờ kiến thức mà thông suốt; Kiến thức do thanh khí sinh ra; bản nguyên của thanh khí có gốc ở trời

và củng có liên quan với thời, từ đó tan vào lòng người, rất kỳ diệu và sinh động Cảm đấy, ứng đấy, rất lạ lùng, tinh vi, không hình dung được Nhưng đọc sách nhiêu có thể tìm ra mối của nó" [25, 97] Vì thế, phải luôn luôn nâng cao trinh đô

cảm xúc thẩm mỹ để hướng dẫn, quy định thị hiếu thẩm mỹ cho những cá nhân và nhóm người trong cộng đồng

Cảm xúc thẩm mỹ còn mang tính dân tộc, tính lịch sử và tính thời đại, góp phần tạo nên cơ sở hình thành cá thể xã hội, và hình thành tính thời đại và tính dân tộc của thị hiếu thẩm mỹ Chúng ta dẽ nhân ra rằng, thị hiếu thẩm mỹ hôm nay khác xưa nhiều lắm, vấn đề thời trang là một ví dụ điển hình, qua sự lựa chọn trang phục của lớp trẻ, chúng ta thấy thị hiếu thẩm mỹ của dân ta cao hơn hẳn trong những năm gần đây trong cách lựa chọn mốt, mầu sắc, kiểu dáng Điều dẽ nhận

thấy trên đường phố, trong công sở là thời trang hiện đại đã cuốn hút con người

theo trào lưu chung Qua sách báo, phún ảnh, vô tuyến truyền hình thị hiếu thâm

mỹ cũng dần cao lên kéo theo sự trưởng thành của trình độ thẩm mỹ

1.3.2 Mối quan hé eiữa thi hiếu thẩm mỹ và biểu tưưng thẩm mỹ

Biểu tượng thẩm mỹ là một khâu của tư duy thẩm mỹ Đó chính là tập hợp những cảm xúc vé loàn bộ sụ vậl một cách ưục tiếp đồng thời còn có khả năng lưu giữ lại những hình ảnh của toàn bô sự vật đã được cảm xúc ấy, rồi tái hiện môl lán

nữa hình ảnh trực tiếp ấy trong tư duy để con người có thể xây dựng nhận thức, tình cảm thẩm mỹ của mình Ngoài tính liên kết các loại cảm giác thẩm mỹ, biểu tượng thẩm mỹ còn thể hiện ở tính liên kết với mầu sắc hoặc nhạc tính, đây là điểm khác nhau giữa biêu tượng thẩm mỹ và biểu tượng thông thường.

Quá trình nhạn thức của con người được bắt đẩu từ cảm giác qua tri giác

đến biểu tượng rồi phán đoán, sau nữa là khái niệm Biểu tượng là hình ảnh tương đôi trọn vẹn của một sự vật đơn lẻ thuộc th ế giới khách quan được dem lại cho con người qua cảm giác Nói một cách khác, biểu tượng thẩm mỹ là hô thống

các lớp cảm xúc tiêu biểu trong xã hội và làm cho biểu tượng vể cái đẹp trở nên phong phú, nó chỉ nảy sinh sự rung động tương đối hoàn chỉnh vể sự vạt, chính vì thế, biểu tượng thẩm mỹ có một vị trí quan trọng trong nhận thức và sáng tạo nghệ thuạt, là nơi lưu giữ các cảm xúc thẩm mỹ và cũng là nơi truyển đạt những thồng điệp thảm mỹ Giống như màu và hình trong hôi họa, giống như những nốt nhạc đơn lẻ trong khuông nhạc, nó chỉ tấu lên cùng các nốt khác thành một tạp hợp âm

để thành câu nhạc, từ đó hình thành khúc thức, giai điệu và tiết tấu Không có các màu đứng bên nhau theo mòt trinh tự tổ chức của đường nét trong môt đời sống nghệ thuạt thì không thể có tác phẩm hội họa Sự luận giải này nói lên tầm quan trọng của biểu tượng thẩm mỹ Không có biểu tượng thẩm mỹ chúng ta không thể xây dựng được sự nhộn thức cũng như sáng tạo nghệ thuật Trong muôn vàn cảm xúc của con người về thế giới khách quan, nếu biết liên kết lại, ta sẽ có được những biểu tượng đẹp về những hiện tượng nào đó của hiện thực Biểu tượng thẩm

mỹ trong nghệ thuạt giúp nghê sĩ truyển đạt được vẻ đẹp của tự nhiẽn và nhân cách của con người vào tác phẩm giống như chổi biếc và hoa đào là biểu tượng mùa xuân, mầu đỏ là biểu tượng mùa hè Nguyẽn Du trong Truyện Kiều có câu :

"Dưới trăng quyên đã gọi hè Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông"

Gió heo may là biểu tượng mùa thu, nhìn hoa sen ta nhớ về cõi phạt, Khuê Văn Các là biểu tượng của Hà nội ngàn xưa văn hiến, chùa Thiên Mụ là biểu tượng của Huế

- 2 7

-Nhiểu khi, biểu tượng thẩm mỹ còn dùng để phát tín hiệu về một dân tộc, môt quê hương, đất nước Ví dụ như khi nói về dủn tộc Việt - con Rồng cháu Tiên, nhân dân ta đã dùng biểu tượng con rồng cao quý Trống đổng là biểu tượng của vãn minh Việt.

Tóm lại, biểu tượng thẩm mỹ là một quá trình phức tạp bát đầu từ cảm xúc

lẻ tẻ đạt tới một tri giác toàn vẹn về sự vạt rổi có thể tái tạo (hình dung) trong tư duy cảm tính của con người rồi trở lại cảm tính, ở đây, tính tổ hợp được đề cao, vì bằng biểu tượng, con người có thể biểu hiên được cảm xúc của mình cũng như biểu hiện thái độ tình cảm của mình về những điều liên quan đến đời sống thảm

mỹ trong một giới hạn để tạo nên cơ sở hình thành của thị hiếu thẩm mỹ, và cũng

để truyền những tác động thẩm mỹ qua lại giữa các chủ thể

1.3.3 Mối quan hê siữa thi hiếu thẩm mỹ và hình tươns thẩm mỹ

Hình tượng thẩm mỹ là hình thức phản ánh cuộc sống của nghệ thuật hay bản chất xã hội của nghệ thuạt bộc lộ qua hình tượng Mỗi một loại hình nghệ thuật đều có cuộc sống riêng của nó, song đều bắt nguồn từ thực tế sinh động của thiên nhiên và xã hôi loài người Nghệ thuạt nào thì ngôn ngữ ấy Nếu hội họa lấy ngôn ngữ biểu đạt là sắc mầu, đường nét, hình khối thì âm nhạc lại lấy âm thanh làm ngôn ngữ của mình Chúng có một cuộc sống nghệ thuạt riêng Các loại hình nghệ thuật ngoài tính độc lập của nó, nó vẫn có quan hệ tương hỗ qua lại lẫn nhau một cách biện chứng "Thi trung hữu họa" là một ví dụ : họa là những bài thơ vẽ bằng mầu sắc và ngược lại, thơ là những bức tranh viết bằng âm điêu và chất tạo hình của ngôn ngữ Họa là thơ nhìn thấy, thơ là họa cảm thấy

Hình tượng thẩm mỹ là tám gương phản ánh đời sống xã hội, hàm chứa cả nội dung lẫn hình thức, nhưng chủ yếu là hàm chứa nôi dung của đời sống bên trong, đem lại những cảm xúc và nhận thức thẩm mỹ Hình tượng thẩm mỹ gắn liền mật thiết với con người, là sản phẩm của sự nhận thức thẩm mỹ của con người trong quá trình phản ánh thế giới ở lĩnh vực nhân vãn Hình tượng thảm mỹ là cơ

sở của hình tượng nghệ thuật, nhưng chúng không hoàn toàn đổng nhất Hình

tượng thẩm mỹ có thể do thiên tạo, nhưng hình tượng nghệ thuật nhất thiết phải là sản phẩm sáng tạo của nghê sĩ.

Hòn "Vọng phu" ở xứ Lạng là hình tượng thẩm mỹ do thiên tạo Nhưng qua câu t h ơ :

Ai lên xứ Lạng cùng anh

Có nàng Tô Thị có chùa Tam Thanh”

thì hình tượng "Nàng Tô Thị ngóng chổng" trở thành hình tượng nghẹ thuật, ở đây, hình tượng thâm mỹ làm "bệ phóng" cho hình tượng nghẹ thuạt

Tác phẩm nghê thuật nào nếu chưa xay dựng được một hình tượng nghẹ thuật coi như chưa thành công Một vở kịch về đề tài cách mạng sẽ thiếu tính thuyết phục nếu không khác họa được hình tượng người chiến sĩ có tầm vóc cao đẹp cả về lý tưởng lẫn sự nghiệp và hành vi cụ thể Một giao hưởng viết về Tây Nguyên nếu muốn thành công phải xay dựng trong chất liệu âm nhạc của mình thang âm, điệu thức đủn tôc, những hình tượng điển hình như núi cao, rừng sầu và những mái nhà rông đặc thù của các dân tộc Tây Nguyên Bất luận nhạc sĩ - chủ thể sáng tạo - viết theo kiểu gì, khúc thức, tiết tấu ra sao, bè và phối khí thế nào, miẽn là người nghe - chủ thể thưởng thức cảm nhạn được là bản nhạc ấy nói về vùng đất, con người Tây Nguyên, giai điệu ấy là đặc trưng Tay Nguyên Từ đó, những hình tượng Tây Nguyên ấy nổi bạt lên, làm trọng tâm cho sự diễn đạt bằng ngôn ngữ âm nhạc Người nghe thấy hiện lên những cánh rùng đại ngàn, những mái nhà rông cao vút cùng những người dân với sắc tộc và tiếng hú của họ rộn ràng trong lẽ hôi, và xa kia là núi cao bốn mùa mây phủ Tất cả những gì tinh tế của bộ gõ, bọ hơi, bồ dây được khai thác triệt để để xây dựng lên một hình tượng nghệ thuật mà chủ đề tác phẩm được quán xuyến từ phút đầu đến phút cuối

Những hình tượng thâm mỹ trong nghệ thuật đem lại cho không những cảm xúc và nhạn thức thẩm mỹ mà còn đem lại những nhạn thức chung về cuộc sống bằng tư duy hình tượng, gợi cho ta sâu chuỗi những hình ảnh cụ thể sinh động về một đối tượng nào đó của đời sống hiện thực Do đó, ta phải quan niệm phương tiện phản ánh hiện thực của nghệ thuật là hình tượng

- 2 9

-Từ hơn hai nghìn năm trước đấy, nhà triết học cổ đại Hy Lạp Aritxtốt (Aristotle) lần đầu tiên đã chú ý tới đặc trưng nổi bật của nghẹ thuật, đó là sự mô

phỏng tự nhiên, mà theo ông là : "Tái hiện cuộc sống bẳng hình tượng" Bêlinxki,

nhà phê bình Nga nổi tiếng thế kỷ XIX đã nhái manh đặc trưng của nghệ thuật:

"Nhà triết học nói bằng phép tam đoạn luận, nhà thơ nói bảng các hình tượng và bức tranh" [3, 311] Hiên nay, nhiều nhà lý luận đã nhất trí quan điểm cho rằng

đặc trưng hàng đầu của nghê thuật là tính hình tượng

Nghệ thuật xây dựng các hình tượng là để phản ánh đời sống theo cách riêng của nó Hình tượng nghệ thuật bao giờ cũng là thành quả của tư duy sáng tạo cộng với sự hư cấu của nghê sĩ Bản thân nó là một thành quả sáng tạo, là sự thêm vào khách thể một thực thể mới

Nghê thuật là một hình thái ý thức xã hội, nó phản ánh bản chất, quy luật của đời sống xã hôi Hình tượng nghệ thuật vừa là sản phẩm sáng tạo vừa là con đẻ của hiện thực khách quan, nó phải tuân thủ những quy luật vân đông tất yếu khách quan Vì thế, nghệ sĩ được ví như những thư ký trung thực của thời đại minh.Nghê thuật là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan mà dấu ấn của chủ

quan là Nghệ sĩ Dấu án ấy được biểu hiên từ cách tiếp cận hiện thực, phát hiên đề

tài, thưởng thức chuyên tải, biểu đạt tư tưởng, tình cảm qua hình tượng Hay nói cách khác, hình tượng bao hàm một cách hữu cơ sự đánh giá thẩm định vể đời sống sáng tạo của nghệ sĩ Hình tượng nghệ thuật là vũ khí của nghệ sĩ trong cuộc đấu tranh cho lý tưởne Nghê sĩ dùng hình tượng nghệ thuật để miêu tả và bảo vệ cái đẹp, lên án cái xấu, tác động đến cảm xúc của công chúng, giáo dục thẩm mỹ cho công chúng bằng những sáng tác của mình Đó là một việc làm đầy tính nhân vãn, thiên, mỹ

Về vấn đề này, chính Bêlinxki đã khẩng định "Tác phẩm nghệ thuật s ẽ chết nếu nó miêu tả cuộc sống chỉ đ ể miêu tả, nếu nó không có sự thôi thúc chủ quan mạnh m ẽ nào đó có nguồn gốc trong tư tưởng bao trùm thời đại nếu nó không phái

là tiếng thét khô đau hoặc lời ca tụng hân hoan, nếu nó không đặt ra những cáu hỏi hoặc không trả lời những cầu hỏi đó." [3, 271].

Hình tượng nghệ thuật thực sự là máu thịt của tư tưởng - thẩm mỹ của nghệ

sĩ, là đứa con tinh thần mang nặng đẻ đau Chỉ khi nào bản thân nghê sĩ thực sự xúc động một cách sâu sắc thì mới có thể truyền được sinh khí mănh liệt vào tác phẩm Tính khách quan và dấu án chủ quan bao giờ cũng xuyên suốt trong hình tượng - đó chính là sự thống nhất biện chứng giữa tinh cám, tư tưởng, thẩm mỹ của nghệ sĩ và chất liệu đời sông

Không có hình tượng thì nghệ thuật không thể tổn tại bởi ở các tác phẩm nghệ thuạt, tất cả nhũng gì tiềm ẩn bên trong đều được phát lô lên bề mặt tác phẩm Giống như âm thanh trong Âm nhạc và máu sắc trong Hôi họa, cả hai thứ

đó, con người đều có thể nhận biết được qua thị giác và thính giác Chúng ta nhận thức một tác phẩm nghệ thuật thông qua cảm xúc thảm mỹ, những rung cảm đáu tiên ở tâm hổn con người đối với cái đẹp

Nghệ thuật có một giá trị đặc biệt - đó là giá trị thẩm mỹ bởi nó được ra đời

có mục đích là phục vụ con người, vì con người và vì những nhu cầu tự thân sáng tạo của mỗi chủ thể và sau là nhu cáu thẩm mỹ của con người Loài người, ngoài những nhu cẩu về vật chất, còn đòi hỏi cao hơn, đó là nhu cáu di dưỡng tâm hổn, những giá trị thảm mỹ đáp úng nhu cầu ấy - nhu cầu thưởng thức cái đẹp, cái đẹp được thể hiện qua hình tượng trong nghệ thuật như là món ăn tinh thần cho mọi thế

hệ, luôn luôn tạo ra những giá trị thẩm mỹ để phục vụ con người là việc làm của muôn đời, mãi mãi

Trong một phạm vi nhất định của đời sống thẩm mỹ, dùng hình tượng thẩm

mỹ để xác định toàn bộ đặc trưng của sự tác đông qua các cảm xúc, các biểu tượng thông qua thị hiếu, các hình thức cảm quan bên ngoài để tạo nên nội dung tác phẩm Kết quả của quá trình nhận thức thẩm mỹ ở người tiếp nhận có tác dụng truyền cảm và giáo dục qua các phẩm chất cao quý của nghệ thuật

Thực tế đã chứng minh tầm quan trọng của hình tượng thẩm mỹ trong hoạt động của chủ thể thẩm mỹ, qua hình tượng, ta có thể nhận thức được một cách sinh đông một khía cạnh nào đó của đời sống thực tại Với những đặc tính của hình tượng nghệ thuật đã giúp chủ thể thẩm mỹ bằng kinh nghiệm sáng tạo và đô dầy

- 3 1

-vốn sống cộng với sức tưởng tượng có thể hoàn thiện và mở rộng ý nghĩa nội dung của tác phẩm xuất phát từ cấu trúc của hình ảnh thẩm mỹ bên ngoài tạo nên hình tượng thẩm mỹ và do đó dãn tới hình tượng nghẹ thuạt, hình tượng thẩm mỹ còn ơiúp cho mỗi cá thể sáng tạo biểu hiện rõ cá tính độc đáo của mình, dẫn đến hình thành và phát triển thị hiếu thẩm mỹ của riêng họ góp vào tổng thể cái chung của các chủ thể sáng tạo khác làm phong phú diện mạo nghê thuạt Xét rộng ra, cá tính

sẽ hình thành phong cách (Style), trong nghẹ thuạt, mỗi chủ thể sáng tạo chỉ đế lại

án tượng khi hình thành một phong cách riêng Mỗi phong cách nghệ thuật có những "hằng số" (Constanles) vẫn tổn tại trong quá trình biến hóa của phong cách Phong cách của một nghệ sĩ, một trường phái, một dân tộc một khi đã định hình, dảu có trải qua quá trình biến hóa thì những dấu vết riêng biệt không thể lẫn lôn với bất cứ phong cách khác, vẫn tổn tại như những hằng số Phong cách chính là chan dung của chủ thể sáng tạo Mỗi chủ thể chỉ tổn tại được nhờ phong cách, nó

là yếu tố sống còn của người sáng tạo nghệ thuật

Ở Việt Nam ta, tính kế thừa của họa sĩ thế hệ sau đối với các thế hệ cha anh

là tất yếu Có thể nhạn thấy sự kế thừa ấy ở tranh họa sĩ này, họa sĩ khác, nhưng không thể là "Bản dập" nhại lại đến mức thô bạo thì đáng buồn, bởi lẽ sáng tạo là không ngừng, là vô biên

Vạy thế nào là kế thừa, thế nào là sáng tạo ở khủu hinh tượng thẩm mỹ chuyển sang hình tượng nghê thuật Ta phải hiểu hình tượng nghệ thuật là hình ảnh

chủ quan của thê giới khách quan "ý thức không phải là cái gì khác, mà là tồn tại được ý thức" (Mác) Hình tượng nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ

và hiện thực khách quan

Do vậy, hình tượng thẩm mỹ đã trở thành một đặc tính không thể thiếu được trong thị hiếu cũng như trong tình cảm thảm mỹ của mỗi chủ thể sáng tạo cũng như mỗi chủ thể thưởng thức

1.3.4 M ối quan hê eiữa thi hiếu thẩm mỹ và tình cảm thẩm mỹ

Cũng như các tình cảm khác, tình cảm thảm mỹ là một bộ phận của hệ thống tình cảm con người Tình cảm thẩm mỹ là năng lực mang tính bản chất

người về tình yêu đôi với cái đẹp và sự cám ghét cái xấu Tình cảm thẩm mỹ đánh giá toàn bô sự sáng tạo những giá trị thẩm mỹ phong phú của đời sống và nghẹ thuật Tình cảm thẩm mỹ còn là động lực của các hoạt động thẩm mỹ của con người, là sự biểu hiện thái đô thẩm mỹ khi phan biệt giữa đẹp và xấu, yêu và ghét, tán thành hay phán đối, xót xa cái bi thương, khảm phục cái cao cả Nó chi phối vào toàn bô các hoạt đông thưởng thức, đánh giá sáng tạo của chủ thể thẩm mỹ.Ngoài ra, chủ thể thẩm mỹ còn phản ánh đặc điểm quá trinh hoạt động của các hiện tượng thẩm mỹ khách quan, hướng con người đến với Chủn - Thiện - Mỹ Chính vì thế, mỹ học Mác-Lênin coi tình cảm thẩm mỹ là một bọ phạn quan trọng của chủ thể thẩm mỹ.

Tình cảm thẩm mỹ phân đinh trạng thái tình cảm trước những diẽn biến mang tính khách quan trong quá trình thưởng thức Chính trong vai trò chủ thể thưởng thức này, tình cảm thẩm mỹ được bộc lộ rõ đối với đối tượng thẩm mỹ Nó góp phần làm phong phú và chính xác hơn trong việc đánh giá các giá trị thẩm mỹ ngoài tự nhiên, hoặc do các chủ thể sáng tạo ra Tác động này rất cần thiết đối với chù thể thứ ba (các nhà phê bình) Buộc các nhà phê bình phái có trinh độ và cảm xúc thẩm mỹ cũng như thị hiếu thẩm mỹ tốt mới có thể có những ý kiến xác đáng trong khi thẩm định tác phẩm, khen đúng và chê đúng góp phần thúc đẩy các chủ thể sáng tạo tiến lên, hoàn chỉnh những tác phẩm của minh

Tình cảm thẩm mỹ còn là biểu hiện nhân cách khi bày tỏ thái đô đúng đắn,

có bản lĩnh nghệ sĩ và trách nhiệm công dủn trước ý kiến của mình : Một nền nghệ thuật chân chính rất càn những chủ thể có tình cảm thẩm mỹ như vậy Tình cảm thẩm mỹ trong một chừng mực nào đó góp phần định hướng sáng tác, đôi khi đóng vai trò thúc đẩy, làm chức năng đòn bẩy, khích lẹ các chủ thể sáng tạo góp cho cộng đồng những đứa con tinh thần khôi ngô tuáh tú

I Kant đã gọi chủ thể thẩm mỹ là chủ thể phán đoán thẩm mỹ Theo ông, phán đoán thẩm mỹ là sự phản ánh những đặc điểm thẩm mỹ và sự vật có định hướng bao gổm cả ý thức cá nhân Phán đoán thẩm mỹ là sự liên kết cảm giác các biểu tượng, các hình tượng, để rút ra một kết luận về một hiện tượng thẩm mỹ nào

- 3 3

-đấy để tạo nên tình cảm thẩm mỹ Các giai đoạn sau cao hơn, ổn định hơn và có định hướng rõ rệt hơn các giai đoạn của lý tưởng thẩm mỹ vì lý tưởng soi đường cho tình cảm.

Khi đứng trước một cái "Đẹp", tình cảm con người thãng hoa thành khoái

cảm thâm mỹ, tất nhiên khoái cảm này là lành mạnh về mặt tinh thần Nó nảy sinh trong quá trình tác động giữa con người và thế giới khách quan Chủ thể và đối tượng thông qua hình tượng - nét đặc thù của quan hè thẩm mỹ trên cả 3 mặt : chủ thể, khách thể và nghệ thuât

Trên phương diên đạo đức học, tình cảm thẩm mỹ liên quan chặt chẽ với tình cảm đạo đức, nhưng nét đặc thù là nó được đánh giá trên cơ sở của sự xúc động về cái đẹp Yêu cái đẹp - đó là thuộc tính của con người nhưng đến được với cái đẹp còn phụ thuộc vào thị hiếu thẩm mỹ của mỗi người thưởng thức Thị hiếu

ấy hình thành theo năm tháng, theo trình độ thảm mỹ, đặc điểm nghề nghiệp và các giai tầng trong xã hội Không thể tạo được đủ tần số để rung đông của một người vô cảm trước cái đẹp hoặc ít hiểu biết về cái đẹp trước đối tượng thẩm mỹ Một chủ thể nếu không am tường về nghệ thuật hôi họa thì không thể dành tình cảm của mình một cách chân thành trước cái trác tuyệt của "Hoa diên vĩ", tuyệt tác của Văn Gốt, dẫu nó đã được bán với giá kỷ lục 59,9 triệu đô la, hay "Vườn xuăn Bắc Trang Nam" của Nguyễn Gia Trí - đã bán với giá cao nhất Việt nam : 600 cay vàng Ở bức tranh ấy, người sành sơn mài mới thấy hết cái đẹp huyển ảo mà chỉ có chất liệu sơn mài mới có thể có được : Những thiếu nữ mà áo trắng được dát bằng

vỏ trứng mềm mại đến nhẽ nhại đang nhảy múa giữa một vườn xuân cây lá Chỉ có

ai hiểu được ngôn ngữ biếu đạt của sơn mài mới thấy giá trị thẩm mỹ của nó, cũng như mới hiểu hết được những bước khó khăn phức tạp khi làm tranh sơn mài truyền thống

Trong âm nhạc cũng vậy, có người khen một ca khúc hay, ta phải xét xem trình độ thụ cảm âm nhạc cũng như vãn hóa chung của anh ta ra sao Bà con tiểu thương và dân lao động mê mẩn những ca khúc mang tính "thị trường" và giọng ca

"Sến"(l) của ca sĩ Ngọc Sơn Ngược lại, những ca khúc tiền chiến trác tuyệt với

giọng ca "hàn lủm" Lê Dung lại thu hút những thính giả sành điệu, vấn đề là phải được giáo dục thẩm mỹ Tình cảm thẩm mỹ ở những người hiếu biết trên một trinh

đô cao là đánh giá bài ca ấy trên giai điệu, tiết tấu, mầu am và ca từ Câu nhạc có khúc triết không? giai điêu có đẹp không? Lời ca có thơ không? Khôns phải ngẫu nhiên mà các nhạc sĩ lỗi lạc châu Àu thường lấy thơ làm ca từ cho ca khúc của mình

I Kant đã phân biệt những thích thú khoái cám trong tình cảm thẩm mỹ với các thích thú khác do lợi ích vật chất đưa lại bằng cách dản tinh cảm thẩm mỹ đến

"vô tư" Thực ra, tình cảm thẩm mỹ chỉ có vẻ ngoài vô tư Song, nó lại có quan hẹ sâu sắc bên trong với những lợi ích xã hội trong đó nghệ thuật đem lại cho con người cảm xúc từ hình tượng thấm đượm sự cao cả của chủ nghĩa nhàn vãn Tình cảm thẩm mỹ đúng đắn thức tình con người đấu tranh cho cái đẹp, cái thiện, phù định cái xấu làm cho xã hội loài người văn minh hơn Làm phong phú hơn thế giới tình cảm và do đó phát triển thị hiếu thẩm mỹ thông qua nghệ thuạt

Tình cảm thẩm mỹ cũng mang trong lòng nó tính giai cáp dan tộc và thời đại Các chủ thể sáng tạo không thể tư duy và sáng tác ra các tác phảm đẹp nêu không có tình cảm thẩm mỹ Do vậy, có thể nói, tinh cảm thấm mỹ là động lực của sáng tạo nghệ thuạt Người nghệ sĩ phải biết sống hết mình, biết khát vọng tận cùng về cái đẹp mới hy vọng có được những tác phẩm đẹp Tình cảm thẩm mỹ càng cao, sự hấp dẫn của tác phẩm càng lớn, tác động của tác phẩm càng mạnh.Niềm đam mê bao giờ cũng dẫn người ta tới thành công Hầu hết những người thành đạt trong nghệ thuật nói riêng và các loại hình khác nói chung đẻu duy trì được sự đam mê dài lâu

Trên thực tế, tình cảm thẩm mỹ đã chi phối toàn bộ quá trình định hướng sáng tạo và thưởng thức của chủ thể thẩm mỹ Điều này có ảnh hưởng rất lớn đối với các yếu tố khác cấu thành nên chủ thể đạc biệt là thị hiếu thâm mỹ và lý tưởng thẩm mỹ Tức là luôn luôn có ý thức phủ định cái xấu, vươn tới các đẹp, cái trác tuyệt

- 3 5

-Như vậy, tình cảm thẩm mỹ vừa là động cơ hoạt động của chủ thể thám mỹ, vừa điều chỉnh phương hướng tiến tới quy luật của cái đẹp và không thể phủ định vai trò quan trọng của tình cảm thẩm mỹ trong hê thống cấu trúc của chủ thể thẩm mỹ.

- 3 6

C hương 2

PHÂN LOẠI CÁC CHỦ THỂ THAM m ỹ t h e o c h ứ c n ă n g

TRONG NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH

2.1 Chủ thể sáng tao

2.1.1 Thiên chức của chủ thể sáne tao nshê thuât tao hình

Nghệ sĩ là người sáng tạo ra những giá trị thẩm mỹ mà công chúng là người thưởng thức

Đúng vậy, thiên chức của người nghê sĩ là sáng tạo ra cái đẹp Quá trình rất công phu, thâm chí rất gian khổ Nhưng nhờ lòng say mê đến đam mê mới tạo ra tác phẩm Nếu không có đam mê lâu dài thì chắc Miken Lãnggiơ (Michel Ange Buonaroti) (1475-1564) không thể treo người mà ngửa cổ vẽ liền môt mạch 4 nãm trời (1508-1512) để vẽ kín trần nhà thờ Sittine với 12 chủ đề, để lại đời sau công trinh kỳ vĩ cho nhân loại

Ivanốp vẽ liền 23 năm mới xong bức tranh "Chúa xuất hiện trước cõng chúng" Sicâyrốt (Siqueừos) (Mexico) vẽ bức tranh tường mấy trăm mét vuông Không có đam mê thì Văn Gốt không sống suốt đời nghèo khó, khổ đau, bênh tât,

cô đơn ở một quán trọ tồi tàn chốn Auvers sur-oise hưu quanh để sáng tạo; Gôganh không tự lưu đày đến Tahiti hòn đảo hoang vu giữa biển khơi Thái Bình Dương đê vẽ; Picátsô không tự giam mình 5 năm liền ở đổi Môngmác (Monmartre); và danh họa Việt nam Nguyẽn Gia Trí không sống khốn khó, án dạt để thành huyền thoại

Đam mê là cái gốc của thành công Các danh họa bậc thầy của nền mỹ thuật Việt nam Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Tường Lân, Tô Ngọc Vân, Trần Văn cẩn, Nguyẽn Tu Nghiêm, Dương Bich Lièn, Nguyẽn Sang, Bui Xuân Phái SUỐI mội đời sống thiếu thốn cô đơn để vẽ Họ quyết định dấn thân vào họa nghiệp với nhãn

3 7