Hoàn thiện chính sách tỷ giá nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam.doc

Hoàn thiện chính sách tỷ giá nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam

t trong nớc và nớc ngoài phát triển đúng hớng, kim ngạch xuất nhập khẩu tăngmạnh, đời sống kinh tế - xã hội cả nớc đợc cải thiện rõ rệt… Để có những thành Để có những thànhcông đó, nhà nớc đã đổi mới có hiệu quả một loạt chính sách kinh tế vĩ mô, trong

đó có sự đóng góp đáng kể của chính sách tỷ giá hối đoái

Nhìn chung, chính sách tỷ giá hối đoái của Việt Nam trong thời gian qua

đã gắn liền với chính sách đổi mới, mở cửa hội nhập vào nền kinh tế khu vực vàthế giới với những bớc đi tơng đối phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt độngsản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam, thúc đẩykinh tế đối ngoại, cải thiện tình trạng thâm hụt cán cân thơng mại, góp phần đáng

kể vào tăng trởng kinh tế Tuy nhiên, trong việc điều hành chính sách tỷ giá củaViệt Nam vẫn tồn tại những vấn đề bất cập đã trực tiếp hay gián tiếp, ở mức độnày hay mức độ khác ảnh hởng đến hoạt động thơng mại quốc tế của đất nớc, đặcbiệt trong điều kiện môi trờng kinh tế khu vực và quốc tế có nhiều biến động lớn

Mặt khác, đang và sẽ xuất hiện những tình hình mới, phức tạp trên thị ờng trong nớc và khu vực cần đợc tiếp cận, làm rõ và có những quyết sách thíchứng nhanh chóng và hiệu quả nhất Đặc biệt nguyên nhân, diễn biến và những

tr-ảnh hởng của cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ trong khu vực vừa qua còn

đang đợc tiếp tục nghiên cứu để rút các bài học cho việc quản lý, điều hành vĩ môtrong đó có chính sách tỷ giá Xung quanh vấn đề này hiện đang còn nhiều tranhluận

Đề tài:” Hoàn thiện chính sách tỷ giá nhằm nâng cao hiệu quả hoạt

động xuất nhập khẩu của Việt Nam ” đợc lựa chọn chính từ những tinh thần vàgóc độ tiếp cận đó

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích chủ yếu của khóa luận là góp phần phân tích thực trạng chínhsách tỷ giá hối đoái và những tác động của chính sách tỷ giá đối với hiệu quảhoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, trên cơ sở đókiến nghị một số giải pháp nhằm thực hiện tốt hơn chính sách tỷ giá hối đoáitrong thời gian tới.

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

Khóa luận tập trung nghiên cứu một số vấn đề lý thuyết cơ bản và thực tiễnliên quan đến tỷ giá hối đoái, chính sách tỷ giá hối đoái và những tác động củachính sách tỷ giá tới hiệu quả hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam, đặc biệt

là trong thời kỳ đổi mới của Việt Nam từ năm 1989 đến nay

4 Phơng pháp nghiên cứu

Khóa luận đợc xây dựng dựa trên lý luận biện chứng, lý thuyết kinh tế họchiện đại để luận giải các vấn đề về lý luận và thực tiễn Ngoài ra, khóa luận còn

sử dụng các phơng pháp tổng hợp, phân tích thống kê, so sánh, kết hợp với bảng,biểu, đồ thị để minh họa; điều này góp phần làm cho khóa luận có tính thuyếtphục và tính hiện thực

5 Kết cấu của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận gồm có 3 chơng:

Ch

ơng I : Những vấn đề cơ bản về tỷ giá hối đoái và tác động của chính

sách tỷ giá hối đoái đến hoạt động xuất nhập khẩu.

Ch

ơng II : Thực trạng chính sách tỷ giá hối đoái và tác động của nó đến

hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam trong thời gian qua Ch

ơng III : Một số giải pháp hoàn thiện chính sách tỷ giá hối đoái nhằm

nâng cao hiệu quả hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam

Chơng I: Những vấn đề cơ bản về tỷ giá hối đoái và

tác động của chính sách tỷ giá hối đoái

đến hoạt động xuất nhập khẩu

1.1 Khái niệm tỷ giá hối đoái

Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có đồng tiền riêng của mình Thơngmại, đầu t và các quan hệ tài chính quốc tế… Để có những thành đòi hỏi các quốc gia phải thanhtoán với nhau Thanh toán giữa các quốc gia dẫn đến việc trao đổi giữa các đồngtiền khác nhau, đồng tiền này đổi lấy đồng tiền kia Hai đồng tiền đợc trao đổivới nhau theo tỷ lệ nhất định, tỷ lệ này gọi là tỷ giá hay giá cả của đồng tiền này

đợc biểu thị qua đồng tiền khác Vậy chúng ta có thể định nghĩa tỷ giá hối đoái

nh sau:” Tỷ giá là giá cả của một đồng tiền đợc biểu thị thông qua một đồng tiền khác.”

Ví dụ: 1 USD =15 350 VND

Trong ví dụ này, giá USD đợc biểu thị thông qua VND nghĩa là 1 USD cógiá là 15 350 VND Tơng tự, với tỷ giá 1 USD = 117 JPY, nghĩa là 1 USD có giá

là 117 JPY

Có hai phơng pháp biểu hiện tỷ giá:

- Phơng pháp trực tiếp: là phơng pháp mà một đơn vị tiền tệ trong nớc

đợc biểu hiện bằng một lợng biến đổi tiền tệ nớc ngoài.

Ví dụ tại London, vào ngày 10/09/2002, 1 GBP =1,617 USD

Hiện nay các nớc đang dùng phơng pháp biểu hiện tỷ giá trực tiếp là Anh(GPB), Canada (CAD), Newzealand (NZD), úc (AUD), đồng tiền chung Châu

Âu (EURO)

Phơng pháp gián tiếp: Là phơng pháp mà một đơn vị tiền tệ nớc ngoài

đ-ợc biểu hiện bằng một lợng biến đổi tiền tệ trong nớc.

Ví dụ: Tỷ giá tiền mặt ngoại tệ tại Sở giao dịch Ngân hàng Ngoại ThơngViệt Nam ngày 10/9/2002 là: 1 USD = 15 340 VND

Hiện nay hầu hết các nớc còn lại (ngoại trừ các nớc đã dùng phơng phápbiểu hiện trực tiếp tỷ giá nói trên) đều sử dụng phơng pháp biểu hiện tỷ giá giántiếp Theo cách biểu hiện tỷ giá này thì một sự tăng lên của tỷ giá cho thấy một

sự tăng giá của ngoại tệ và giảm giá của nội tệ, và ngợc lại Để việc trình bàyluận văn đợc thống nhất, từ phần này trở đi, khi nói tới sự tăng hay giảm của tỷgiá thì phải hiểu là tỷ giá đợc biểu hiện theo phơng pháp gián tiếp

1.2 Cơ sở hình thành tỷ giá hối đoái

1.2.1 Quy luật một giá (law of one price)

Điểm xuất phát để hiểu tỷ giá đợc xác định nh thế nào chính là một khái

niệm đơn giản gọi là Quy luật một giá.

Quy luật một giá phát biểu rằng trong những thị trờng cạnh tranh, không

tính đến chi phí vận chuyển và các hàng rào đối với thơng mại (nh là thuế quan),thì những hàng hóa giống hệt nhau đợc bán tại các quốc gia khác nhau phải cócùng một mức giá khi qui về cùng một đơn vị tiền tệ, không kể hàng hóa đó đợcsản xuất ra ở nớc nào

Giả sử chi phí sản xuất ra một tấn thép của Mỹ là 100 USD và chi phí sảnxuất ra một tấn thép của Nhật (loại thép giống hệt thép của Mỹ) là 10 000 JPY.Quy luật một giá cho rằng tỷ giá hối đoái giữa đồng JPY và đồng USD phải là

100 JPY/USD (hay 0,01 USD/JPY) để đảm bảo cho một tấn thép của Mỹ khi bán

ở Nhật sẽ đợc bán với giá 10 000 JPY, và một tấn thép của Nhật khi bán ở Mỹ sẽ

có giá là 100 USD Nếu tỷ giá hối đoái là 200 JPY/USD thì một tấn thép củaNhật sẽ đợc bán với giá 50 USD tại Mỹ tức là bằng một nửa giá thép của Mỹ Dogiá thép của Mỹ đắt hơn giá thép của Nhật ở cả hai nớc và thép của Mỹ và thépcủa Nhật giống hệt nhau nên cầu đối với thép của Mỹ sẽ giảm tới “không” ở cảthị trờng Nhật và thị trờng Mỹ Giả định giá thép của Mỹ tính bằng USD là cố

định thì số cung vợt quá của thép Mỹ do việc đó gây ra sẽ chỉ bị triệt tiêu khi mà

tỷ giá giảm xuống còn 100 JPY/USD làm cho giá thép của Mỹ ngang bằng vớigiá thép của Nhật ở cả hai nớc

1.2.2 Thuyết ngang giá sức mua (Purchasing Power Parity PPP)– PPP)Một trong những lý thuyết nổi bật về việc tỷ giá đợc xác định nh thế nào làthuyết ngang giá sức mua (học thuyết PPP) Thuyết PPP phát biểu rằng tỷ giágiữa bất kỳ hai đồng tiền nào sẽ đợc điều chỉnh để phản ánh những thay đổi trongmức giá cả của hai nớc

Giả sử (vẫn từ ví dụ trên) giá bán bằng đồng JPY của thép Nhật tăng 10%(lên đến 11 000 JPY) so với giá cả bằng USD của thép Mỹ (không thay đổi ởmức 100 USD/tấn) Để cho quy luật một giá có hiệu lực thì tỷ giá phải tăng lên

110 JPY/USD - một mức giảm giá 10% của đồng JPY Ngợc lại, nếu giá bánbằng đồng JPY của thép Nhật giảm đi 10% so với giá bán bằng USD của thép

Mỹ thì tỷ giá sẽ giảm xuống còn 90 JPY/USD - một mức tăng giá 10% của đồngJPY Điều này có nghĩa là khi mức giá cả hàng hóa - dịch vụ của một nớc tăng,

tỷ giá hối đoái sẽ biến động theo xu hớng làm cho đồng tiền của nớc đó giảm giátrị và ngợc lại khi mức giá cả hàng hóa - dịch vụ của một nớc giảm, tỷ giá hối

đoái sẽ biến động theo hớng làm tăng giá trị đồng tiền của nớc đó

Nh vậy, thực chất của thuyết PPP là sự áp dụng quy luật một giá vào sựthay đổi trong mức giá cả hàng hóa - dịch vụ của hai nớc Nội dung của thuyết

ngang giá sức mua yêu cầu nếu mức giá cả của một nớc tăng x% so với mức giá cả của nớc khác thì đồng tiền của nó sẽ mất giá x% hay đồng tiền của nớc kia tăng giá x%.

Thuyết PPP đợc thực hiện dựa trên nội dung của quy luật một giá nên nócũng có những hạn chế của chính quy luật một giá (phải coi thị trờng là cạnhtranh hoàn hảo, bỏ qua tác động của chi phí vận tải và các rào cản thơng mại).Không những thế, do cách phản ánh của PPP hoàn toàn căn cứ vào những thay

đổi trong mức giá, một biến số mà cách tính toán của nó dựa trên giỏ hàng hóa dịch vụ bao gồm nhiều thứ không thể đem ra mua bán trao đổi giữa các nớc nh

-đất đai, nhà cửa, dịch vụ du lịch, cắt tóc,… Để có những thành; là những hàng hóa mà sự biến độngcủa chúng có thể có ảnh hởng rất nhiều đến mức giá cả chung của một nớc nhnglại có rất ít tác động đến sự biến động của tỷ giá hối đoái Vì vậy, xác định tỷ giáhối đoái theo thuyết PPP chỉ có giá trị tuyệt đối với quy luật một giá Khảo sáttrên thực tế, nhiều nhà kinh tế khẳng định rằng học thuyết PPP chỉ cung cấp cho

ta một hớng dẫn lâu dài về sự biến động của tỷ giá, trong ngắn hạn nó không đợchoàn hảo, thậm chí còn bị sai lệch nhiều Do vậy, để có một cái nhìn toàn diện

hơn về cơ chế hình thành tỷ giá hối đoái, cần phải xem xét tới những nhân tố tác

động tới tỷ giá hối đoái

1.3 Những nhân tố tác động tới tỷ giá hối đoái.

1.3.1 Những nhân tố tác động tới tỷ giá hối đoái trong dài hạn.

Lập luận cơ bản cho thấy tác động của các nhân tố tới tỷ giá trong dài hạnlà: bất kỳ nhân tố nào làm tăng cầu về hàng nội so với hàng ngoại đều có xu hớnglàm tăng giá trị đồng nội tệ (giảm tỷ giá hối đoái), bởi vì hàng nội sẽ tiếp tục đ ợcbán tốt ngay cả khi giá trị của đồng nội tệ tăng lên cao hơn T ơng tự nh vậy, bất

kỳ nhân tố nào làm tăng cầu về hàng ngoại so với hàng nội đều có xu hớng làmgiảm giá trị của đồng nội tệ (tăng tỷ giá hối đoái), bởi vì hàng nội chỉ tiếp tục đợcbán tốt nếu giá trị của đồng nội tệ thấp hơn

Xét trong dài hạn có 4 nhân tố chủ yếu tác động tới tỷ giá Đó là: mức giá cả tơng đối, chính sách bảo hộ, sự a thích của hàng nội so với hàng ngoại, và năng suất lao động.

a Mức giá cả tơng đối:

Theo thuyết PPP, khi giá cả hàng nội tăng (giá hàng ngoại không đổi) thìcầu về hàng nội giảm xuống và đồng nội tệ có xu hớng giảm giá để cho hàng nộivẫn tiếp tục đợc bán tốt Mặt khác, nếu giá hàng ngoại tăng lên làm sao cho giácả tơng đối của hàng nội giảm xuống thì cầu về hàng nội sẽ tăng lên và đồng nội

tệ sẽ có xu hớng tăng giá bởi vì hàng nội sẽ vẫn tiếp tục đợc bán tốt ngay cả vớigiá trị cao hơn của đồng nội tệ

Nh vậy, trong dài hạn một sự tăng lên của mức giá cả của một nớc (tơng

đối so với nớc ngoài) làm cho đồng tiền của nớc đó giảm giá (tỷ giá tăng), trong khi đó một sự giảm xuống của mức giá cả tơng đối của một nớc làm cho

đồng tiền nớc đó tăng giá (tỷ giá giảm)

b Chính sách bảo hộ:

Những chính sách bảo hộ nh thuế quan (thuế đánh vào hàng nhập khẩu) vàhạn ngạch (những hạn chế về số lợng hàng ngoại có thể đợc nhập khẩu) có thểtác động tới tỷ giá Giả dụ, Mỹ áp đặt một loại thuế hay một loại hạn ngạch đốivới thép của Nhật Những chính sách bảo hộ này sẽ làm tăng cầu về thép Mỹ và

do đó đồng USD có xu hớng lên giá bởi vì thép Mỹ sẽ vẫn tiếp tục đợc bán tốt

ngay cả với một giá trị cao hơn của đồng USD Các chính sách bảo hộ về lâu dài có thể làm cho đồng tiền của một nớc tăng giá.

c Sự a thích của hàng nội so với hàng ngoại:

Nếu sự ham thích của ngời tiêu dùng nớc ngoài đối với hàng hóa của nớc

sở tại (xuất khẩu) tăng lên thì cầu về hàng hóa của nớc sở tại cũng sẽ tăng lênlàm cho đồng nội tệ có xu hớng tăng giá, vì hàng hóa của nớc sở tại sẽ vẫn tiếptục đợc bán tốt ngay cả với giá trị cao hơn của đồng nội tệ Cũng nh vậy, nếu ng-

ời dân nớc sở tại quyết định rằng họ thích tiêu dùng hàng hóa nớc ngoài hơn thìcầu về hàng hóa nớc ngoài (nhập khẩu) sẽ tăng lên làm giảm giá trị đồng nội tệ

Nh vậy, tăng cầu đối với hàng hóa xuất khẩu của một quốc gia sẽ làm cho đồng tiền của quốc gia đó lên giá trong dài hạn; và ngợc lại, tăng cầu đối với hàng hóa nhập khẩu của một nớc sẽ làm cho đồng tiền của nớc đó giảm giá.

d Năng suất lao động:

Nếu năng suất lao động của một nớc cao hơn so với nớc khác thì các hãngkinh doanh trong nớc đó có khả năng bán hàng nội ở mức giá thấp hơn tơng đối

so với giá hàng ngoại mà vẫn thu đợc lãi Kết quả là cầu về hàng nội tăng lên và

đồng nội tệ có xu hớng tăng giá vì hàng nội sẽ vẫn tiếp tục đợc bán tốt với mộtgiá trị cao hơn của đồng nội tệ Mặt khác, nếu năng suất lao động của nớc đókém hơn các nớc khác thì hàng hóa nớc đó trở nên đắt hơn tơng đối so với các n-

ớc khác và đồng tiền của nớc đó có xu hớng giảm giá

Do đó, một quốc gia có năng suất lao động cao hơn so với các quốc giakhác sẽ làm cho đồng tiền của quốc gia đó tăng giá trong dài hạn

Bảng 1.1: Tóm tắt những nhân tố tác động đến tỷ giá trong dài hạn

Sự biến động của các nhân tố Sự thay đổi của tỷ gá trong dài hạn

Mức giá cả nội địa tăng tơng đối so với mức giá cả

Cầu đối với hàng nhập khẩu tăng Tăng

* Ghi chú: Bảng này chỉ đề cập đến sự biến đổi của tỷ giá khi các nhân tố nói trên tăng lên Khi các nhân tố này giảm xuống, tỷ giá sẽ thay đổi theo hớng ngợc lại.

1.3.2 những nhân tố tác động tới tỷ giá hối đoái trong ngắn hạn.

Cách tiếp cận tỷ giá trong dài hạn chủ yếu nhấn mạnh tới vai trò của cầu

về xuất nhập khẩu, trong khi các giao dịch ngoại hối phục vụ cho hoạt động xuấtnhập khẩu chỉ chiếm một phần nhỏ trong số các giao dịch trên thị trờng ngoạihối Ví dụ, các giao dịch ngoại hối tại Mỹ một năm lớn hơn 20 lần so với kimngạch xuất nhập khẩu của Mỹ Do vậy, chỉ xét đến tơng quan xuất nhập khẩukhông thôi là cha đủ để phân tích những thay đổi của tỷ giá trong ngắn hạn

Trong ngắn hạn, lợi tức dự tính của việc nắm giữ các đồng tiền khác nhau

là nguyên nhân chủ yếu gây ra sự biến động của tỷ giá Lợi tức dự tính của việcnắm giữ một đồng tiền lại phụ thuộc vào lãi suất của đồng tiền ấy

Gọi id và if lần lợt là lãi suất tiền gửi của đồng nội tệ và ngoại tệ

Khi đó, lợi tức dự tính của việc nắm giữ đồng nội tệ là id

Lợi tức dự tính của việc nắm giữ ngoại tệ khi qui ra nội tệ không chỉ phụthuộc và lãi suất của ngoại tệ mà còn phụ thuộc vào sự biến động của tỷ giá Lợitức dự tính của việc nắm giữ ngoại tệ khi qui ra nội tệ là: if + (et+1 – et)/et Trong

đó, et là tỷ giá tại thời điểm t và et+1 là tỷ giá dự tính tại thời điểm t+1

Giả định rằng các đồng tiền có khả năng thay thế hoàn hảo cho nhau thì lợitức giữ tính của việc nắm giữ các đồng tiền khác khau khi qui về cùng một đồngtiền phải ngang bằng Nếu nh lợi tức dự tính của việc nắm giữ một đồng tiền, ví

dụ VND, cao hơn lợi tức dự tính của một đồng tiền khác, ví dụ USD, do các đồngtiền là thay thế hoàn hảo cho nhau nên ngời dân sẽ chuyến hết sang nắm giữVND do VND có lợi tức dự tính cao hơn, nhng trên thực tế ngời ta luôn nắm giữcác đồng tiền khác nhau do đó ta có điều kiện ngang bằng lãi suất nh sau:

id = if + (et+1 – et)/et (1)

Phơng trình (1) chính là phơng trình dùng để xác định tỷ giá hối đoái trong

ngắn hạn Có thể thấy, tỷ giá hối đoái tại thời điểm t phụ thuộc vào: lãi suất của các đồng tiền và tỷ giá tơng lai dự tính

Nh vậy, trong ngắn hạn những nhân tố tác động tới tỷ giá bao gồm:

a Thay đổi trong lãi suất tiền gửi nớc ngoài:

Lãi suất ngoại tệ tăng làm cho lợi tức dự tính của việc nắm giữ ngoại tệ sovới nội tệ tăng, do đó cầu về ngoại tệ trên thị trờng ngoại hối tăng khiến chongoại tệ lên giá hay tỷ giá tăng

b Thay đổi trong lãi suất trong nớc:

Lãi suất trong nớc tăng làm cho lợi tức dự tính của việc nắm giữ nội tệ tănglên so với ngoại tệ, do đó cầu về nội tệ trên thị trờng ngoại hối tăng làm cho nội

tệ lên giá, hay tỷ giá giảm

c Thay đổi trong tỷ giá tơng lai dự tính:

Bất kỳ yếu tố nào làm cho tỷ giá tơng lai dự tính giảm cũng làm cho lợi tức

dự tính của việc nắm giữ ngoại tệ khi qui ra nội tệ giảm làm cho ngoại tệ giảmgiá, hay tỷ giá giảm trong ngắn hạn

Phần trên chúng ta đã phân tích những nhân tố tác động tới tỷ giá trong dàihạn, đó cũng là các nhân tố tác động tới tỷ giá tơng lai dự tính Do vậy, những sựthay đổi sau đây sẽ làm cho ngoại tệ giảm giá so với nội tệ hay làm cho tỷ giágiảm trong ngắn hạn:

(1) dự kiến sự tăng lên của mức giá cả nớc ngoài so với trong nớc.

(2) dự kiến mức thuế quan và hạn ngạch đối với hàng nhập khẩu của nớc

mình cao hơn so với nớc khác

(3) dự kiến cầu đối với hàng xuất khẩu tăng lên

(4) dự kiến cầu đối với hàng nhập khẩu giảm xuống

(5) dự kiến năng suất lao động trong n ớc cao hơn so với n ớc ngoài.

Bảng 1.2: Tóm tắt những nhân tố tác động đến tỷ giá trong ngắn hạn

Sự biến động của các nhân tố Sự thay đổi của tỷ gá trong ngắn hạn

Bảng 1.2: Tóm tắt những nhân tố tác động đến tỷ giá trong ngắn hạn

Dự kiến sự tăng lên của mức giá cả nớc ngoài so với

Dự kiến mức thuế quan và hạn ngạch đối với hàng

nhập khẩu của nớc mình cao hơn so với các nớc

Dự kiến cầu đối với hàng nhập khẩu tăng Tăng

Dự kiến cầu đối với hàng xuất khẩu tăng Giảm

Dự kiến năng suất lao động trong nớc cao hơn so

* Ghi chú: Bảng này chỉ đề cập đến sự biến đổi của tỷ giá khi các nhân tố nói trên tăng lên Khi các nhân tố này giảm xuống, tỷ giá sẽ thay đổi theo hớng ngợc lại.

1.4 các chế độ tỷ giá.

Tỷ giá có ý nghĩa quan trọng đối với mọi chủ thể tham gia vào các giaodịch đối ngoại cho dù đó là các thơng gia hoặc các nhà đầu t Tỷ giá cũng đóngvai trò trung tâm trong hoạt động của chính sách tiền tệ, sự thay đổi của tỷ giá có

ảnh hởng đến hầu nh toàn bộ đời sống kinh tế xã hội Mức độ can thiệp khácnhau của các nhà nớc tới tỷ giá đã tạo nên những khác nhau về cơ chế, nguyêntắc điều hành tỷ giá và chính sách liên quan giữa các quốc gia Nhng tựu trung lại

có hai chế độ tỷ giá cơ bản, đó là chế độ tỷ giá thả nổi và chế độ tỷ giá cố định.Ngay mỗi quốc gia, trong những thời kỳ khác nhau có sự lựa chọn khác nhau vềmức độ cố định, thả nổi hoặc sự trung hòa nào đó giữa hai chế độ này

Theo số liệu thống kê của IMF đến tháng 06/1997, các chế độ tỷ giá đợccác nớc áp dụng nh sau:

Thả nổi Tự doCó điều tiết 51 nớc49 nớc

đòi hỏi Ngân hàng trung ơng phải có sẵn nguồn dự trữ ngoại hối nhất định Domỗi đồng tiền quốc gia đều có tỷ giá với các đồng tiền khác nhau, do đó, tỷ giácủa một đồng tiền có thể đợc neo cố định với đồng tiền này nhng lại đợc thả nổivới đồng tiền khác Ví dụ, giá trị của đồng Peso Argentina đợc thả nổi với đồngfrance Pháp nhng lại đợc cố định với đô la Mỹ

Chế độ tỷ giá cố định có tác động cả mặt tích cực, lẫn mặt không tích cực đến quá trình phát triển kinh tế.

Một mặt, chế độ tỷ giá cố định tạo thuận tiện cho việc tham gia kinh doanh

và các giao dịch tài chính Tỷ giá luôn cố định trong suốt thời gian kể từ khi tínhtoán bắt đầu giao dịch cho đến khi kết thúc giao dịch, do đó giảm bớt rủi ro vềkinh tế, và nh vậy thúc đẩy đầu t và thơng mại quốc tế

Mặt khác, tỷ giá cố định trong thời gian dài thờng không thể phản ánh

đúng sức mua của đồng tiền đó tại nhiều thời điểm, từ đó kéo theo những hệ quảtiêu cực của việc định giá kéo dài quá cao hoặc quá thấp giá trị đồng bản tệ, mà

cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệ khu vực vừa qua là minh chứng điển hình.Hơn nữa, dù là chế độ tỷ giá cố định, song rủi ro tỷ giá vẫn không đợc loại trừ, do

sự điều hành chính sách tỷ giá của nhà nớc thờng diễn ra bí mật, dễ làm phát sinhnạn đầu cơ ngoại tệ, phát triển thị trờng chợ đen, gây mất ổn định tiền tệ, buộcNgân hàng trung ơng phải can thiệp vào thị trờng bằng một khoản dự trữ ngoại tệ

đáng kể nhằm giữ giá đồng tiền (chính vì thế mà Ngân hàng trung ơng cần thiếtphải duy trì một mức nhất định về dự trữ ngoại hối, khiến chi phí về quản lý tàisản sẽ lớn)

Khi sức ép giảm giá nội tệ tăng, trong khi dự trữ ngoại tệ hạn chế, muốnduy trì đợc tỷ giá cố định thì Chính phủ buộc phải làm một hay đồng thời các giảipháp sau đây:

- Vay nợ nớc ngoài, biện pháp này có hiệu quả tức thời vì nó làm tăngcung ngoại tệ, nhng rõ ràng về mặt dài hạn nó lại dẫn đến một luồng ngoại tệ ralớn hơn (cả vốn lẫn lãi) với tất cả những hệ quả tiêu cực kèm theo

- Thực hiện chính sách ngoại hối thắt chặt, giảm chi tiêu nhà nớc, tăngthuế, kiểm soát giá cả và tiền lơng … Để có những thành Kết quả tất yếu của việc này là làm giảm

động lực tăng trởng của nền kinh tế

1.4.2 chế độ tỷ giá thả nổi.

Trong chế độ này, tỷ giá đợc qui định bởi quan hệ cung cầu ngoại tệ trênthị trờng ngoại hối Mức độ thả nổi tỷ giá tùy thuộc vào qui định quản lý ngoại tệcủa từng nớc và đợc “thả nổi” dới hai hình thức cơ bản:

- Chế độ tỷ giá thả nổi hoàn toàn là chế độ trong đó tỷ giá đợc xác định

hoàn toàn tự do theo quy luật cung cầu trên thị trờng ngoại hối mà không có bất

cứ sự can thiệp nào của Ngân hàng trung ơng Trong chế độ tỷ giá thả nổi hoàntoàn, sự thay đổi của tỷ giá luôn phản ánh những thay đổi trong quan hệ cung cầutrên thị trờng ngoại hối Chính phủ tham gia vào thị trờng với t cách là một thànhviên bình thờng, có nghĩa là Chính phủ có thể mua vào hay bán ra một đồng tiềnnhất định nhng là để phục vụ cho mục đích hoạt động của Chính phủ chứ khôngnhằm mục đích can thiệp ảnh hởng lên tỷ giá hay để cố định tỷ giá

- Chế độ tỷ giá thả nổi có quản lý (hay thả nổi có sự điều tiết của nhà

n-ớc): khác với chế độ tỷ giá thả nổi hoàn toàn, chế độ tỷ giá thả nổi có điều tiếttồn tại khi Ngân hàng trung ơng tiến hành can thiệp trên thị trờng ngoại hối nhằm

ảnh hởng lên tỷ giá, nhng Ngân hàng trung ơng không cam kết duy trì một tỷ giá

cố định hay biên độ dao động nào xung quanh tỷ giá trung tâm

Chế độ tỷ giá thả nổi cũng có những tác động tích cực và tiêu cực đến quá trình phát triển kinh tế.

đoái thả nổi đảm bảo cho sự cân bằng giữa cung và cầu ngoại tệ: d cầu lớn dẫn

đến sự tăng lên, trong khi d cung lớn dẫn đế sự giảm xuống của tỷ giá hối đoái

Sự tự điều chỉnh của tỷ giá hối đoái theo tình hình thâm hụt hay thặng d của cáncân thanh toán sẽ tránh cho nhà nớc phải thực hiện những biện pháp can thiệpkhả dĩ có thể gây ra những tác động tiêu cực đến sự phát triển kinh tế

Tỷ giá hối đoái thả nổi đảm bảo tính độc lập của chính sách tiền tệ Một

trong những lý lẽ chủ yếu đa ra ủng hộ tỷ giá thả nổi là nó cho phép mỗi quốc giathi hành chính sách tiền tệ độc lập theo quan điểm của riêng mình; nghĩa là chophép các quốc gia bảo đảm đợc tính độc lập trong chính sách tiền tệ, cho phépcác quốc gia tự xác định mức lạm phát phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của riêngmình Những quốc gia u tiên mức lạm phát thấp đợc tự do áp dụng chính sáchkinh tế vĩ mô thắt chặt sẽ trải qua thời kỳ nội tệ lên giá; những quốc gia theo đuổichính sách kinh tế vĩ mô mở rộng sẽ trải qua thời kỳ lạm phát cao và nội tệ giảmgiá Điều này hoàn toàn trái ngợc với những gì xảy ra trong chế độ tỷ giá cố định,bởi vì để duy trì tỷ giá cố định buộc các nớc phải có chung một tỷ lệ lạm phát,nghĩa là các nớc phải duy trì các chính sách tiền tệ tơng tự nhau

Tỷ giá thả nổi bảo vệ nền kinh tế Một ý kiến nữa đa ra ủng hộ tỷ giá thả

nổi là nó có thể tránh cho nền kinh tế khỏi những cú sốc về giá cả từ các nền kinh

tế khác Nếu giá cả hàng hóa ở các nớc khác tăng lên, tỷ giá thả nổi sẽ tự điềuchỉnh mức tỷ giá theo thuyết ngang giá sức mua, đồng nội tệ lên giá sẽ giúp tránh

đợc ảnh hởng của lạm phát từ các nớc khác

Tỷ giá hối đoái thả nổi củng cố sự ổn định của nền kinh tế Milton

Friedman (1953) đã đa ra một luận điểm có tính thuyết phục cao để ủng hộ cho

tỷ giá hối đoái linh hoạt khi cho rằng nên để hối đoái tự điều chỉnh để phản ứnglại các cú sốc xảy ra đối với nền kinh tế hơn là cố định tỷ giá để rồi phải điềuchỉnh các biến số khác của nền kinh tế Ông cho rằng tỷ giá hối đoái thả nổi dễdàng đa đến sự ổn định hơn tỷ giá cố định Một khi tỷ giá đợc thả nổi nó sẽ dễdàng biến động tăng lên hay giảm xuống, trong khi đó giá cả hàng hóa lại có xuhớng rất khó mà giảm xuống đợc Khi nền kinh tế giảm sức cạnh tranh quốc tế,thì tốt nhất là để nội tệ giảm giá, hơn là cố định tỷ giá rồi phải áp dụng chínhsách giảm phát rất tốn kém để khôi phục sức cạnh tranh quốc tế Một khi giá cảtrong nớc chịu áp lực giảm giá, thờng kèm theo một chính sách giảm phát hàkhắc mà hậu quả của nó là thất nghiệp gia tăng để giảm tiền lơng và đạt đợc mặtbằng giá cả để duy trì sức cạnh tranh quốc tế.

 Tác động tiêu cực

Chế độ tỷ giá thả nổi khiến rủi ro tỷ giá cao, mức tỷ giá trong tơng lai sẽkhông chắc chắn, điều đó sẽ gây khó khăn cho việc lập kế hoạch và tính toán giácả Những hệ quả về biến động không chắc chắn của tỷ giá có thể đợc bù trừ vàkhắc phục bằng các công cụ phòng tránh rủi ro (nh hoạt động mua bán ngoại tệ,

kỳ hạn, quyền chọn) nhng sẽ gây ra những thay đổi rất lớn trong giá thành sảnphẩm Sự tự do hoạt động độc lập của chính sách tiền tệ trong nớc có thể bị lạmdụng, chẳng hạn nh Chính phủ, do không có trách nhiệm ngăn chặn sự mất giácủa đồng tiền, nên có thể dễ thực hiện việc lạm phát qua ngân sách và tiền tệ… Để có những thành

Tóm lại, có thể nói rằng, tỷ giá thả nổi hoặc cố định cũng đều có những u

điểm và hạn chế Việc lựa chọn một cơ chế tỷ giá thả nổi hay cố định hoặc mộtchế độ tỷ giá trung gian nào đó giữa hai hình thức này phụ thuộc vào từng quốcgia với những điều kiện và mục tiêu kinh tế và thị trờng cụ thể khác nhau Pháthuy những điểm mạnh, và khắc phục những hạn chế của mỗi cơ chế tỷ giá để vậndụng thích hợp với mỗi bối cảnh kinh tế chính trị và xã hội khác nhau … Để có những thành là mộttrong những nội dung u tiên trong điều hành chính sách tài chính - tiền tệ vĩ môcủa nhà nớc

1.5 Tỷ giá danh nghĩa và tỷ giá thực

Để phân tích đợc những ảnh hởng và thay đổi của tỷ giá đối với nền kinh

tế, chính sách tiền tệ, tỷ giá danh nghĩa tự nó không phản ánh nhiều thông tin, do

đó, để phân tích những ảnh hởng và những nội dung bao hàm trong thay đổi tỷgiá cần kết hợp phân tích tỷ giá danh nghĩa và tỷ giá thực.

1.5.1 Tỷ giá danh nghĩa

Tỷ giá danh nghĩa là tỷ giá phổ biến đợc sử dụng hàng ngày trong giaodịch trên các thị trờng ngoại hối Ví dụ: tại Việt Nam tỷ giá danh nghĩa giữa USD

và VND đợc yết và sử dụng trong giao dịch ngoại hối nh sau: tỷ giá USD/VND =

14 000; tại Pháp: tỷ giá USD/FRF = 5 nh vậy, tỷ giá danh nghĩa chính là tỷ lệtrao đổi số lợng tuyệt đối giữa hai đồng tiền đợc biểu thị thông qua đồng tiềnkhác mà không đề cập đến tơng quan sức mua hàng hoá và dịch vụ giữa chúng.Những thay đổi trong tỷ giá danh nghĩa thờng đợc biểu diễn dới dạng chỉ số; vídụ: tỷ giá danh nghĩa giữa USD và VND tại thời điểm (t) là 12 000; và tại thời

điểm (t+1) là 14 000 Sự thay đổi tỷ giá này thờng đợc biểu diễn bằng chỉ số nhsau: chọn thời điểm (t) là thời điểm cơ sở có chỉ số tỷ giá là 100%, tại thời điểm(t+1) chỉ số tỷ giá sẽ là: (14 000:12 000) x 100% = 116,67% Nh vậy, khi tỷ giádanh nghĩa tăng thì chỉ số tỷ giá danh nghĩa cũng tăng, điều này hàm ý rằng đồngtiền yết giá lên giá và đồng tiền định giá giảm giá (trong ví dụ trên USD lên giácòn VND giảm giá)

Đối với mỗi quốc gia, khi tỷ giá danh nghĩa tăng lên hay giảm xuốngkhông nhất thiết phải đồng nghĩa với sự tăng hay giảm sức cạnh tranh thơng mạiquốc tế của quốc gia này Do đó, để đo sự thay đổi trong sức cạnh tranh thơngmại quốc tế ngời ta sử dụng khái niệm tỷ giá thực

1.5.2 Tỷ giá thực

Tỷ giá thực bằng tỷ giá danh nghĩa đợc điều chỉnh bởi thay đổi trong tơngquan giá cả trong nớc và ngoài nớc Tơng quan giữa tỷ giá thực ER và tỷ giá danh nghĩa E đợc biểu diễn nh sau:

ER =

P

* EP

Trong đó:

P*- mức giá cả ở nớc có đồng tiền yết giá

P- mức giá cả ở nớc có đồng tiền định giá

Công thức trên cho thấy: Tỷ giá thực bằng tỷ giá danh nghĩa đã đợc điềuchỉnh bởi tỷ số giữa mức giá cả ở nớc ngoài và mức giá cả ở trong nớc Tỷ giáthực là thớc đo đầy đủ sức cạnh tranh hàng hoá của Việt Nam (hay của nớc có

đồng tiền định giá) so với hàng hoá nớc ngoài (hay của nớc có đồng tiền yết giá)

xét về phơng tiện giá cả, nghĩa là khi phân tích sức cạnh tranh quốc tế của hàng

hoá Việt Nam phải đề cập đến không chỉ những thay đổi trong tỷ giá danh nghĩa,

mà còn phải đề cập đến tơng quan thay đổi giá cả nớc ngoài so với trong nớc Đểviệc phân tích đợc trực quan, chúng ta lấy trờng hợp của Việt Nam và TrungQuốc làm ví dụ phân tích, trong đó: VND đóng vai trò là nội tệ còn CNY đóngvai trò là ngoại tệ; E là tỷ giá danh nghĩa biểu diễn số đơn vị VND trên 1 CNY; P

là mức giá cả trung bình của rổ hàng hoá ở Việt Nam và đợc tính bằng VND; P*

là mức giá cả trung bình của rổ hàng hoá ở Trung Quốc và đợc tính bằng CNY.Biểu thức EP* biểu diễn giá cả của rổ hàng hoá Trung Quốc tính bằng VND Kếtquả là: Tỷ số EP*/P thực chất biểu diễn tỷ lệ giá cả hàng hoá giữa Trung Quốc vàViệt Nam quy thành VND Nói cách khác, tỷ giá thực giữa VND và CNY biểudiễn sự so sánh mức giá hàng hoá của Trung Quốc với hàng hoá cuả Việt Namkhi cả hai đều đợc tính bằng VND Nh vậy

1 Tỷ giá thực tăng hàm ý rằng sức cạnh tranh hàng hoá Việt Nam tăng lên

so với hàng hoá Trung Quốc xét về phơng diện giá cả, ngợc lại, tỷ giá thực giảmhàm ý rằng sức cạnh tranh hàng hoá Việt Nam giảm xuống so với hàng hoáTrung Quốc

2 Tỷ giá thực bằng 1, tức : EP* = P thì giá trị thực của hai đồng tiền làngang nhau Điều này có nghĩa là, nếu mặt bằng giá cả hàng hoá ở Việt Nam là

P, thì mặt bằng giá cả tơng đơng ở Trung Quốc là EP* [trong đó E là tỷ giá(CNY/VND) và P* là mặt bằng giá ở Trung Quốc tính bằng CNY]

3 Nếu tỷ giá thực lớn hơn 1, tức: EP*>P, thì nội tệ đợc coi là định giá thực

quá thấp và ngoại tệ đợc coi là định giá thực quá cao Nghĩa là, nếu chuyển đổi VND sang CNY theo tỷ giá E thì chúng ta chỉ mua đợc ít hàng hoá hơn ở Trung

Quốc so với ở Việt Nam (hay mỗi VND ở Việt Nam mua đợc nhiều hàng hoáhơn so với ở Trung Quốc)

4 Nếu tỷ giá thực nhỏ hơn 1, tức: EP* < P, thì nội tệ đợc coi là định giá

thực quá cao và ngoại tệ dợc coi là định giá thực quá thấp Nghĩa là nếu chuyển

đổi VND sang CNY theo tỷ giá E thì chúng ta sẽ mua đợc nhiều hàng hoá hơn ở

Trung Quốc so với ở Việt Nam

5 Đồng tiền đợc định giá thực thấp sẽ giúp cải thiện sức cạnh tranh thơngmại quốc tế của quốc gia có đồng tiền này và ngợc lại

1.6 ảnh hởng của tỷ giá và chính sách tỷ giá đối với hoạt động xuất nhập khẩu

Tỷ giá hối đoái là một loại giá, giống nh tất cả các loại giá cả khác, cơ chếtác động của tỷ giá đối với xuất nhập khẩu đợc thực hiện thông qua sự tơng táccủa mối quan hệ cung - cầu về hàng hóa - dịch vụ xuất nhập khẩu với tỷ giá trênthị trờng Trớc hết, tỷ giá và những biến động của tỷ giá có ảnh hởng trực tiếp

đến mức giá cả hàng hoá - dịch vụ xuất nhập khẩu của một nớc Khi tỷ giá thay

đổi theo hớng làm giảm sức mua của đồng nội tệ (giá trị của đồng nội tệ giảm),thì giá cả hàng hoá - dịch vụ của nớc đó sẽ tơng đối rẻ hơn so với hàng hoá - dịch

vụ của nớc ngoài ở cả thị trờng trong nớc và thị trờng quốc tế Hàng hoá - dịch vụnớc đó có khả năng cạnh tranh tốt hơn dẫn đến cầu về xuất khẩu hàng hoá - dịch

vụ của nớc đó sẽ tăng, cầu về nhập khẩu hàng hoá - dịch vụ nớc ngoài của nớc đó

sẽ giảm và cán cân thơng mại dịch chuyển về phía thặng d

Ví dụ: Năm 1994 với mức tỷ giá hối đoái 1 USD = 10 500 VND, 1 xe ô tô

con giá 30 000 USD có thể đợc nhập khẩu và tính tơng đơng thành tiền Việt Nam

là 315 triệu VND Đến năm 2000 với mức tỷ giá tăng lên 1 USD = 14 000 VNDthì cũng chiếc ô tô đó nhng đợc nhập khẩu và bán với giá 420 triệu VND (giánhập không thay đổi) Giá cả đắt hơn, nhu cầu nhập ô tô sẽ giảm Nhng đối vớixuất khẩu thì tình hình lại diễn ra ngợc lại, 1 tấn gạo với chi phí sản xuất là 3,5triệu VND, với tỷ giá 1 USD = 10 500 VND có thể xuất khẩu và bán có lãi vớigiá khoảng 340 USD vào năm 1994, nhng với tỷ giá 1 USD = 14 000 VND năm

2000 thì có thể xuất khẩu và bán có lãi với giá chỉ khoảng 250 USD Giá cả giảmcầu xuất khẩu sẽ tăng

Kết quả sẽ ngợc lại khi tỷ giá hối đoái biến đổi theo hớng làm tăng giá

đồng nội tệ Sự tăng giá của đồng nội tệ có tác dụng làm tăng giá tơng đối hànghoá - dịch vụ của một nớc so với nớc ngoài sẽ dẫn đến làm giảm xuất khẩu, tăngnhập khẩu và cán cân thơng mại chuyển dịch về phía thâm hụt

Ngời ta thờng thấy cán cân thơng mại của một nớc xấu đi ngay sau khi có

sự giảm giá thực tế của một đồng tiền và chỉ bắt đầu đợc cải thiện sau đó một vàitháng hoặc một năm Ngời ta cũng thấy nhiều khi lại xảy ra hiện tợng có sự thay

đổi rất mạnh trong tỷ giá hối đoái nhng chỉ có những sự thay đổi rất ít trong cáncân thơng mại Những thực tế này đợc các nhà kinh tế khái quát trong lý thuyết

kinh tế học quốc tế là đờng cong ''J'' hay còn đợc hiểu là hiện tợng ''tính giảm và tính trễ'' trong tác động của tỷ giá hối đoái đến những thay đổi của cán cân thơng

mại một nớc Đồ thị đờng cong J biểu hiện tác động của tỷ giá hối đoái đến cáncân thơng mại của một nớc là sự mô tả đơn giản nhng có tính thuyết phục cao đốivới đặc điểm này

Hình1.1: Đồ thị hiệu ứng đờng cong J

Cán cân thơng mại.

Khảo sát thực tiễn các nớc, tính trễ và tính giảm trong tác động của tỷ giáhối đoái đối với cán cân thơng mại của một quốc gia thờng chậm khoảng từ 6tháng tới một năm (đối với các nớc phát triển) 1 Thời gian thực tế nhanh chậmkhác nhau cụ thể là bao nhiêu tuỳ thuộc vào mức độ ảnh hởng của các nhân tốgây ra tính giảm và tính trễ ở những điều kiện và thời điểm khác nhau của mỗi n -

ớc Những nhân tố này bao gồm:

a Độ co giãn theo giá của xuất nhập khẩu.

Cơ chế tác động của tỷ giá hối đoái đến cán cân thơng mại nh phần trên đãphân tích phải thông qua sự thay đổi trong mức giá cả tơng đối Vì vậy, mức độtác động của tỷ giá tất yếu phụ thuộc vào phản ứng của cầu về hàng hoá - dịch vụxuất nhập khẩu một nớc với những thay đổi trong mức giá cả tơng đối, còn gọi là

độ co giãn theo giá của xuất nhập khẩu Nếu độ co giãn theo giá của các hàng

1 Fjorde và Vylder (1991), Kinh tế học quốc tế: Lý thuyết và thực tiễn.

hoá - dịch vụ xuất nhập khẩu một nớc càng lớn thì mức độ tác động của nhữngthay đổi trong tỷ giá hối đoái đến cán cân mậu dịch nớc đó càng cao và ngợc lại.Trong trờng hợp hàng hoá- dịch vụ xuất nhập khẩu không co giãn theo tỷ giá(hoặc rất ít co giãn) thì những thay đổi trong tỷ giá sẽ hầu nh không có hoặc ít cótác động đến cán cân thơng mại.1

b Dự kiến của các nhà xuất nhập khẩu về mức độ thay đổi của tỷ giá.

Khi những thay đổi của tỷ giá hối đoái đợc các nhà xuất nhập khẩu nhận

định là chỉ có tính chất tạm thời, các nhà xuất nhập khẩu sẽ sẵn sàng ứng xử bằngcách điều chỉnh giá để bù trừ vào những thay đổi do tỷ giá biến động gây ra Vídụ: khi đồng USD trở nên yếu hơn vào cuối những năm 1970 làm giá của 1 DEM

= 0,4 USD tăng lên 25% tơng đơng 1 DEM = 0,5 USD Tác động của đồng USD

giảm giá làn cho bàn viết nhập khẩu từ Đức giá 500 DEM đang từ 200 USD tăng

lên 250 USD Nhận định đồng USD sẽ tăng trở lại trong tơng lai (sau một thời

gian ngắn) các nhà xuất khẩu Đức chấp nhận giảm giá bàn viết xuống 400 DEM

để bàn viết vẫn có giá 200 USD ở Mỹ Phần lỗ do hạ giá có thể đợc bù lại khi

đồng USD tăng giá Khả năng chấp nhận giảm giá không chỉ phụ thuộc vào thờigian biến động của tỷ giá mà còn phụ thuộc vào khả năng cạnh tranh của các đốithủ trên thị trờng và khả năng tìm kiếm hàng hoá thay thế hàng nhập khẩu của n-

ớc có đồng tiền giảm giá Điều này dựa trên một thực tế là các đồng tiền không

đồng thời giảm hoặc tăng giá cùng một lúc và có nhiều nớc khác nhau cũng sảnxuất một loại hàng hoá

c Thời hạn của các hợp đồng hay các hiệp định

Hình thức hoạt động thơng mại của một nớc với các quốc gia khác trên thếgiới đợc ký kết dới dạng các hợp đồng hoặc hiệp định là có tính thời hạn Vì vậy,thờng khi có những thay đổi trong tỷ giá hối đoái và giá trị đồng tiền của một nớcxảy ra mà các hợp đồng và hiệp định này vẫn cha hết thời hạn Các nhà xuất nhậpkhẩu không thể thay đổi giá cả hàng hoá - dịch vụ trớc khi chấm dứt hợp đồnghoặc ký hiệp định nếu không tự biến mình thành ngời vi phạm chúng Tuỳ theothời hạn của các hợp đồng hoặc các hiệp định còn dài hay ngắn mà tính trễ của

sự tác động sẽ nhanh hay chậm

1 Nguyễn Văn Tiến (2001), Tài chính quốc tế hiện đại trong nền kinh tế mở.

d Thời gian để các nhà xuất nhập khẩu và ngời tiêu dùng thay đổi hành

Nh vậy, chúng ta có thể thấy tính trễ và tính giảm trong những tác độngcủa tỷ giá hối đoái phù thuộc vào độ lớn và xu hớng thay đổi của tỷ giá hối đoái.Tình hình tỷ giá và tài khoản vãng lai, trong đó cán cân thơng mại là bộ phận cấuthành quan trọng nhất, của Mỹ trong những năm 80 là một minh chứng sát thựccho sự tác động của các nhân tố này

Bảng (1.4) cho thấy đồng dollar Mỹ đã tăng trong tất cả các năm từ 1982

đến 1985, làm cho giá hàng hóa - dịch vụ nhập khẩu của Mỹ giảm và bắt đầutăng tình trạng thâm hụt cán cân tài khoản vãng lai Nhng điều mà chúng ta cũngthấy rất rõ là tất cả những thay đổi trong giá hàng nhập khẩu và cán cân tàikhoản vãng lai đều thấp hơn nhiều so với những thay đổi của tỷ giá hối đoái Qua

4 năm, giá hàng nhập khẩu chỉ sụt giảm khoảng 4% trong khi đồng dollar tănggiá tới 21% Sự điều chỉnh giá nhập khẩu và tài khoản vãng lai theo giảm giá của

đồng Đô la từ năm 1986 đến năm 1988 còn gây cho chúng ta những ấn tợngmạnh hơn nữa, những con số tơng ứng với sự so sánh trên là 9,6% và 44,3%.

Bảng 1.4: Giá nhập khẩu, đồng USD và tài khoản vãng lai của Mỹ

Chỉ tiêu 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988

(Nguồn: OECD, economic statistics, 1980-1990 )

Chơng II : thực trạng chính sách tỷ giá hối đoái và

tác động của nó đến hoạt động xuất nhập khẩu của việt nam trong thời gian qua

Trớc đổi mới, nền kinh tế Việt Nam mang tính kế hoạch hóa tập trung cao

độ theo mô hình của Liên Xô cũ, nhà nớc can thiệp rất sâu vào mọi hoạt độngkinh tế, làm cho qui luật cung cầu trên thị trờng không phát huy tác dụng đíchthực của nó Nhà nớc hoàn toàn độc quyền về ngoại thơng và ngoại hối Chínhsách tỷ giá trong thời kỳ này không hề tính đến những yếu tố cung cầu của thị tr-ờng Chế độ tỷ giá của Việt Nam (cũng nh của các nớc xã hội chủ nghĩa khác)trong thời kỳ này là chế độ tỷ giá mang tính chất cố định và đa tỷ giá

Chuyển sang cơ chế thị trờng, mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại để pháttriển kinh tế, hệ thống tỷ giá cố định và đa tỷ giá này không còn đáp ứng đợcnhững đòi hỏi của các quy luật kinh tế khách quan để trở thành công cụ quản lý

vĩ mô có hiệu quả Không những thế, nó còn kìm hãm những động lực quan trọng

để phát triển kinh tế nói chung và kinh tế đối ngoại, đặc biệt là hoạt động xuấtnhập khẩu nói riêng, làm tăng thêm tình trạng bất ổn định, trì trệ và suy thoái củanền kinh tế

Sau đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, cùng với đờng lối tiếp tục đổi mớitoàn diện nền kinh tế sang nền kinh tế thị trờng theo định hớng XHCN, hệ thống

tỷ giá hối đoái bất hợp lý và tiêu cực trớc đây cũng dần dần đợc đổi mới, trên cơ

sở tôn trọng yêu cầu của các quy luật kinh tế khách quan và phù hợp với tìnhhình thực tế trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế

Quá trình chuyển đổi chế độ tỷ giá ở Việt Nam đã diễn ra theo nhiều giai

đoạn Trớc tiên, giống nh Trung Quốc và nhiều nớc thực hiện quá trình chuyển

đổi nền kinh tế khác, Việt Nam để cho tỷ giá thả nổi theo sát những diễn biếncủa tỷ giá thị trờng vào những năm đầu của quá trình chuyển đổi (1989- 1992);sau đó nhà nớc bắt đầu can thiệp để ấn định và duy trì tỷ giá dao động xungquanh một biên độ nhất định

Khái quát tình hình diễn biến tỷ giá hối đoái của Việt Nam trong thời gianchuyển đổi đến nay, chúng ta có thể phân chia ra 3 thời kỳ để xem xét

 Thời kỳ thứ nhất, 1989-1992, tỷ giá đợc nới lỏng để đa dần các yếu tố thị trờng vào cơ chế xác định tỷ giá.

 Thời kỳ thứ 2, 1993-1996 (trớc khi xảy ra cuộc khủng hoảng), tỷ giá đợc

ấn định và điều chỉnh gần nh cố định để kiềm chế lạm phát ổn định thị trờng tiền tệ và thu hút đầu t nớc ngoài

 Thời kỳ thứ 3, từ sau cuộc khủng hoảng đến nay, những điều chỉnh có tính chủ động hơn để chống đỡ tác động của cuộc khủng hoảng và khắc phục tình trạng đánh giá cao đồng VND.

2.1 Thời kỳ tỷ giá đợc nới lỏng để VND tiến sát tỷ giá thị trờng

(1989-1992)

Trong những năm đầu của quá trình chuyển đổi nền kinh tế này, Việt Nam

đã để cho tỷ giá thả nổi theo sát diễn biến của tỷ giá thị trờng, góp phần đa dầncác yếu tố thị trờng vào cơ chế xác định tỷ giá

Từ năm 1989, công cuộc đổi mới đợc xúc tiến toàn diện, chính phủ camkết và thực thi chiến lợc ổn định hóa nền kinh tế - tài chính mà nhiệm vụ trọngtâm là: đổi mới cơ bản nội dung và phơng thức vận hành các chính sách kinh tế,tăng cờng phối hợp giữa các chính sách nhằm thủ tiêu tình trạng siêu lạm phát,

xử lý vấn đề thâm hụt ngân sách kéo dài nhiều năm trớc đây… Để có những thành

Vấn đề cải cách chế độ tỷ giá là một trong những khâu đột phá, có vai tròquan trọng trong quá trình chuyển đổi cơ chế và mở cửa kinh tế và là một bộphận cấu thành không thể thiếu của chiến lợc cải cách kinh tế tổng thể.

Quá trình chuyển đổi chế độ tỷ giá đợc bắt đầu từ chính sự đổi mới trongchính sách Tháng 10 năm 1988, Chủ tịch Hội động Bộ trởng (nay là thủ tớngChính Phủ) ra chỉ thị 27-CT quy định: tỷ giá đồng VND với khu vực ngoại tệchuyển đổi do Ngân hàng Nhà nớc Việt Nam phối hợp với Hội đồng tài chính -tiền tệ quốc gia xác lập cho phù hợp với tỷ giá thị trờng và dao động trong biên

độ từ 20%-30% so với tỷ giá thị trờng Tiếp đó tháng 3 năm 1989, chính phủ ViệtNam tuyên bố bãi bỏ hệ thống bao cấp của nhà nớc qua tỷ giá đối với các hoạt

động ngoại thơng; đồng thời tỷ giá phi mậu dịch đợc điều chỉnh phù hợp với tỷgiá chính thức

Nh vậy, kể từ tháng 3 năm 1989, lần đầu tiên ở nớc ta đã áp dụng chế độmột tỷ giá hối đoái duy nhất cho mọi hình thức thanh toán giữa ngân hàng vàkhách hàng Tỷ giá đó do Ngân hàng Nhà nớc công bố dựa trên cơ sở tổng hợpcác yếu tố nh: lạm phát, cán cân thanh toán quốc tế, lãi suất, tỷ giá xuất nhậpkhẩu và giá ngoại tệ trên thị trờng tự do … Để có những thành Việc áp dụng chế độ tỷ giá mới chủyếu dựa vào quan hệ cung cầu để xác lập tỷ giá Đây là một bớc ngoặt cơ bảntrong chính sách quản lý ngoại hối của nớc ta, đánh dấu một thay đổi quan trọngtrong việc dần dần chuyển nền kinh tế nớc ta sang nền kinh tế thị trờng có sự

điều tiết của nhà nớc

Đây cũng là lần đầu tiên ngân hàng đa ra đợc một loại tỷ giá của VND gầnsát với sự biến động trên thị trờng tự do, tỷ giá này so với trớc cũng đợc điềuchỉnh thờng xuyên hơn để phù hợp với thị trờng (Bảng 2.1)

Mặc dù đợc điều chỉnh linh hoạt theo tín hiệu thị trờng nhng tỷ giá vẫnkhông hoàn toàn đợc thả nổi, Ngân hàng Nhà nớc thờng xuyên quan tâm đa racác biện pháp để ngăn chặn các yếu tố đầu cơ, nâng giá, ép giá làm cho giá cảbiến động sai với thực tế của nó

Cùng với những cải cách nói trên, vào ngày 16/08/1991, Ngân hàng Nhà

n-ớc Việt Nam đã ra quyết định số 107/NN-QĐ, thành lập hai trung tâm giao dịchngoại tệ tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh Tham gia vào thị trờng này gồm

có các Ngân hàng thơng mại, các công ty đợc phép kinh doanh xuất nhập khẩu

trực tiếp và Ngân hàng Nhà nớc Việt Nam đóng vai trò là ngời điều tiết, bình ổnthị trờng bằng quỹ bình ổn hối đoái

Bảng 2.1: Diễn biến tỷ giá VND/USD giai đoạn 1985-1992

Thời gian Tỷ giá chính thức Tỷ giá thị tr- ờng tự do

đa dạng hóa quan hệ thơng mại với khu vực đồng tiền tự do chuyển đổi … Để có những thành đồngthời góp phần kiềm chế và kiểm soát đợc lạm phát và siêu lạm phát

Bảng 2.2: Tỷ lệ lạm phát của Việt Nam từ 1989-1992

(Nguồn: Ngân hàng nhà nớc Việt Nam)

Thực hiện chế độ một tỷ giá gần sát với thị trờng ở nớc ta trong giai đoạnnày đã có tác dụng tốt trong việc thúc đẩy các hoạt động của nền kinh tế nóichung, trong đó nổi bật nhất phải kể đến là các hoạt động kinh doanh xuất nhậpkhẩu Tuy nhiên trên thực tế việc đánh giá hiệu quả tác động của chế độ tỷ giánày đối với hoạt động xuất nhập khẩu tỏ ra phức tạp hơn nhiều

Bởi nếu tính từ 11/91 đến 12/92, tỷ giá giữa VND và USD đã giảm xấp xỉ30% (từ trên 14.000 xuống còn 10.000), tức là giá VND đã tăng 30% Có nhiều

ý kiến đánh giá rất khác nhau; nhiều ngời cho rằng giá USD xuống thấp chứng tỏkhả năng can thiệp có hiệu quả của nhà nớc vào thị trờng hối đoái là rất lớn; cũng

có ý kiến cho rằng việc VND lên giá so với USD chứng tỏ nền kinh tế Việt Nam

đang tăng trởng mạnh, đồng tiền lên giá đáp ứng nhu cầu nhập siêu cho tăng ởng trong nớc Trên thực tế trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia cũng cóthể có giai đoạn mà nền kinh tế tăng trởng mạnh và do đó có hiện tợng nhập siêu,

tr-đặc biệt là việc tăng nhanh của nhập khẩu t liệu sản xuất Tuy nhiên ở nớc tatrong giai đoạn 1989-1992 đáng tiếc là không phải nh vậy, kim ngạch nhập khẩu

t liệu sản xuất không tăng hoặc tăng không đáng kể, trong khi đó nhập khẩu hàngtiêu dùng tăng mạnh, tỷ trọng trung bình cả thời kỳ xấp xỉ 15%, cao hơn nhiều sovới tỷ trọng trung bình thời kỳ 1986-1988 là 1%1 Nếu tính cả nhập khẩu tiểungạch, nhập khẩu trốn lậu thuế thì qui mô nhập khẩu hàng tiêu dùng đã tăng khánhanh Điều này chứng tỏ lợi nhuận do nhập khẩu hàng tiêu dùng (mặc dù thuếsuất cao hơn) vẫn hấp dẫn hơn nhiều so với nhập khẩu t liệu sản xuất, nhất làtrong lúc VND đang lên giá

Rõ ràng không thể nhìn vào sự lên giá của VND so với USD ở thời điểmnày để ngộ nhận một sự tăng trởng cao của sản xuất mặc dù giữa chúng có mộtmối quan hệ nhất định Trái lại, đồng VND lên giá đã gây ra khó khăn cho xuấtkhẩu

Thực tiễn đã một lần nữa chứng tỏ điều này khi lần đầu tiên trong lịch sửnớc ta đã có xuất siêu nhờ tình trạng đột biến tăng cao vào cuối năm 1991 và

1 Nguồn: Tổng cục thống kê - 1996

giảm nhanh chóng vào cuối năm 1992 của tỷ giá giữa VND và USD (bảng 2.1,2.3, 2.4)

Bảng 2.3: Cán cân thơng mại Việt Nam thời kỳ 1989-1992

(Nguồn: Báo cáo thờng niên của Ngân hàng Nhà nớc Việt Nam)

Bảng 2.4: Tỷ giá bình quân VND/USD và tỷ lệ lạm phát của Việt Nam

(Nguồn: Báo cáo thờng niên của Ngân hàng Nhà nớc Việt Nam)

Bảng 2.5: Mức biến động tỷ giá VND/USD thời kỳ 1989-1992

cực nh nạn đầu cơ, buôn bán ngoại tệ vòng vèo khiến các cố gắng quản lý ngoại

tệ của chính phủ đều ít mang lại hiệu quả

Trên thực tế, tỷ giá đã bị thả nổi, cơ chế quản lý ngoại hối chậm đợc sửa

đổi không theo kịp bớc chuyển đổi của kinh tế theo hớng thị trờng, đã gây ra tìnhtrạng thiếu ngoại tệ, khiến cho nhiều đơn vị xuất nhập khẩu áp dụng hình thứcnhập khẩu trả chậm với lãi suất cao theo kiểu vay “nóng” Tình trạng mua vétdollar để trả nợ đến hạn đã dẫn tới các “cơn sốt” USD theo chu kỳ vào cuối cácquí, năm trong các năm 1991-1992

Vì vậy, đến năm 1993 nhà nớc đã thay đổi cách điều hành tỷ giá cho phùhợp hơn với diễn biến của nền kinh tế, tạo điều kiện tốt hơn cho hoạt động xuấtnhập khẩu

2.2 Thời kỳ “cố định” tỷ giá từ 1992 1996 (tr– PPP) ớc khi xảy ra khủng

hoảng tài chính tiền tệ).

Trớc những cơn sốt USD gây đảo lộn nhiều trong hoạt động kinh tế củaViệt Nam vào cuối năm 1991 đầu năm 1992, chính sách tỷ giá của Việt Nam có

sự điều chỉnh mới, với nội dung cụ thể nh sau:

- Quy định biên độ dao động của tỷ giá so với tỷ giá chính thức đợc công

bố bởi Ngân hàng nhà nớc Việt Nam (công bố tỷ giá chính thức vào mỗi ngày vàxác định rõ biên độ dao động) Tỷ giá chính thức so Ngân hàng nhà nớc công bốluôn đợc căn chỉnh sát với tỷ giá trên thị trờng tự do, mức chênh lệch 20-30% tr-

ớc kia nay giảm xuống còn cha đầy 1%

- Tăng cờng sức mạnh của các biện pháp hành chính, buộc các tổ chứckinh tế có ngoại tệ phải bán cho ngân hàng theo tỷ giá ấn định

- Bãi bỏ hoàn toàn các hình thức quy định tỷ giá nhóm hàng trong thanhtoán ngoại thơng giữa ngân sách với các tổ chức kinh tế có tham gia vào hoạt

động ngoại thơng, thay vào đó là việc áp dụng tỷ giá chính thức do Ngân hàngnhà nớc công bố

Nh vậy, từ năm 1992, chính sách tỷ giá của nớc ta đã chuyển từ “thả nổi”linh hoạt có kiểm soát sang áp dụng chế độ tỷ giá ổn định có điều chỉnh, nhà nớctích cực can thiệp vào thị trờng ngoại hối bằng cách mua bán ngoại tệ và tăng c-ờng kiểm soát ngoại tệ trôi nổi nhằm ổn định tỷ giá qui định, không để xảy ra cáccơn sốt cao về tỷ giá

Bảng 2.6 cho thấy, từ năm 1992-1996, tỷ giá hối đoái danh nghĩa nhìnchung là ổn định trong khi tỷ giá hối đoái thực tế đã bị giảm hơn 20%.

Bảng 2.6: Tơng quan tỷ giá danh nghĩa với tỷ giá thực tế và tỷ giá ngang bằng

sức mua (1992-1996)

(Nguồn:Ngân hàng nhà nớc Việt Nam)

Sự ổn định của tỷ giá hối đoái danh nghĩa trong những năm này đã tạmthời góp phần tích cực vào việc vào việc ổn định giá cả, ổn định lạm phát và đẩymạnh thu hút đầu t nớc ngoài, thúc đẩy kinh tế tăng trởng với tốc độ tơng đối cao(khoảng 9%/ năm) Tuy nhiên, việc ổn định tỷ giá hối đoái danh nghĩa gần nh cố

định trong điều kiện lạm phát tuy đã đợc kiềm chế nhng vẫn tiếp tục cao hơn lạmphát của Mỹ (nớc có đồng tiền chiếm vị trí quan trọng số 1 trong giỏ ngoại tệ xác

định tỷ giá của Việt Nam) và các nớc có quan hệ thơng mại chủ yếu, cộng với xuhớng lên giá của đồng USD trong giai đoạn này đã làm cho VND ngày càng có

xu hớng bị đánh giá cao hơn thực tế Chính điều này đã tạo ra và tích lũy nhữngnhân tố gây mất ổn định và phát triển không bền vững của nền kinh tế

Lý thuyết về cơ chế hình thành tỷ giá hối đoái đã chỉ rõ để giữ đợc sứcmua của một đồng tiền của một nớc và khả năng cạnh tranh của hàng hóa - dịch

vụ nớc đó so với nớc ngoài thì phải đảm bảo đợc sự ổn định của tỷ giá hối đoái

thực tế chứ không phải tỷ giá hối đoái danh nghĩa Và điều này chỉ có thể đạt đợcbằng cách thay đổi tỷ giá danh nghĩa sao cho nó phản ánh đợc sự thay đổi trongtơng quan giữa lạm phát trong nớc với nớc ngoài.

Chính sách ổn định tỷ giá danh nghĩa trong khi có sự giảm sút tỷ giá hối

đoái thực tế nh đã chỉ ra trong bảng 2.6, trên thực tế đã làm suy giảm sức cạnhtranh quốc tế của hàng hóa - dịch vụ của Việt Nam, làm cán cân thơng mại vàcán cân thanh toán chuyển hớng từ thặng d ở cuối giai đoạn trớc lại trở về tìnhtrạng thâm hụt (bảng 2.7), bắt đầu quá trình tích lũy sự mất cân đối bên ngoài vàchuyển dần sang gây mất ổn định những cân đối bên trong nền kinh tế Bởi vì, vềbản chất tỷ giá hối đoái không chỉ tác động đến những vấn đề kinh tế đối ngoại

mà nó còn thông qua thị trờng tiền tệ tác động đến những vấn đề kinh tế đối nội.Tác động tích cực mà việc cố định tỷ giá hối đoái danh nghĩa đã tạo ra trong việcthu hút đầu t nớc ngoài đang dần chuyển sang khuyến khích việc đi vay ngoại tệ

đầu t tràn lan vào những dự án không hiệu quả do ngoại tệ đợc đánh giá thấp, giatăng việc nhập khẩu các thiết bị - công nghệ thiên về sử dụng nhiều vốn, mộtnguồn lực đợc coi là khan hiếm ở Việt Nam Điều này đi ngợc lại chiến lợc đạt đ-

ợc các mục tiêu kinh tế vĩ mô trên cơ sở khai thác có hiệu quả những nguồn lựcsẵn có, tơng đối có lợi thế so sánh của đất nớc (phù hợp với thiết bị - công nghệ

sử dụng nhiều lao động)

Những tác động tiêu cực của tỷ giá trong thời kỳ này đến xuất khẩu đã bịlàm trầm trọng hơn do tác động của quyết định điều chỉnh và phá giá đồng NDT50% vào năm 1994, đã tạo cho hàng hóa - dịch vụ của Trung Quốc có lợi thếcạnh tranh cả trên thị trờng trong nớc và quốc tế Việc giảm mạnh tỷ giá hối đoáigiữa VDN/NDT đã làm cho hàng hóa - dịch vụ của Trung Quốc trở nên quá rẻ,khuyến khích tăng vọt khối lợng hàng Trung Quốc nhập khẩu lậu qua biên giới,vô hiệu hóa hàng rào thuế quan và các biện pháp quản lý hành chính nhằm ngănchặn tình trạng này Năm 1992, Việt Nam đã chính thức nhập siêu 85 triệu USDcủa Trung Quốc, nếu kể cả buôn lậu thì giá trị thực nhập không ít hơn 3-4 lầncon số nêu trên Con số buôn bán mậu dịch với Trung Quốc vào năm 1994 chắcchắn còn lớn hơn nhiều khi đồng NDT giảm giá 50%

Bảng 2.7: Cán cân thơng mại 1992-1997

Xuất khẩu (triệu USD) 2552 2952 4054 5449 7255 9268

(Nguồn:Ngân hàng nhà nớc Việt Nam)

Khi cán cân thơng mại và cán cân thanh toán bị thâm hụt dai dẳng, Chínhphủ nớc đó sẽ phải tìm đến chính sách tiền tệ thắt chặt, chuyển sang trạng tháigiảm phát và đi ngợc lại mục tiêu đẩy nhanh quá trình tăng trởng Thực tế ở ViệtNam trong thời kỳ này chính là một minh chứng Sau năm 1995, lạm phát đãgiảm xuống một con số và nhiều thời điểm ở những năm trong giai đoạn này đãxảy ra tình trạng giảm phát

Mặt khác, việc cố gắng ổn định tỷ giá hối đoái trong điều kiện lạm pháttuy đã bị kiềm chế nhng vẫn ở mức 2 con số cho đến trớc năm 1995 đã tiếp tụclàm cạn kiệt quỹ trữ ngoại tệ còn hết sức ít ỏi của Việt Nam Điều này gia tăngsức ép về khả năng sẽ phải phá giá VND một cách thụ động và cái giá phải trảcho sự phá giá bị động sẽ không lờng hết đợc, nhất là trong tơng lai không xa nữaViệt Nam sẽ từng bớc mở cửa thị trờng tài chính - tiền tệ

Nh vậy, có thể thấy giá trị của VND trên thị trờng ngoại hối trong giai

đoạn 1992 - 1996 là ổn định và có xu hớng lên giá không hợp lý Đây không phải

là một kết quả đáng mừng, mà ẩn chứa nhiều vấn đề cần đợc làm rõ VND bị

đánh giá cao ngày càng gây những tổn hại đến năng lực cạnh- tranh trong thơngmại quốc tế của hàng hóa – dịch vụ Việt Nam Nó không chỉ kìm hãm xuấtkhẩu, khuyến khích nhập khẩu, kể cả nhập khẩu lậu, mà còn gây sức ép lớn đốivới các ngành sản xuất trong nớc nhất là các ngành công nghiệp, nông nghiệp sảnxuất xuất khẩu và thay thế nhập khẩu

Thực trạng này không chỉ làm những cân đối bên ngoài mà cả những cân

đối bên trong của nền kinh tế có xu hớng ngày một xấu đi Sức ép giảm giá VNDcũng ngày càng lớn, nhng chúng ta đã không nhận thấy hết tính nghiêm trọngcủa nó vì sức ép này không bộc lộ trong điều kiện hệ thống tài chính tiền tệ củaViệt Nam đang ở trong quá trình chuyển đổi, đợc nhà nớc kiểm soát chặt chẽ vàvẫn còn đóng cửa Những thành công của công cuộc đổi mới và việc nền kinh tế

đang trên đà tăng trởng cũng phần nào che khuất những bất ổn mà quá trình tăngtrởng nhanh tạo ra Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng vấn đề lên giá không thực tế

của đồng VND trong thời kỳ này cần phải đợc xem xét thận trọng và xử lý thíchhợp Để làm đợc điều đó cần phải phân tích kỹ những nguyên nhân của sự lựachọn chính sách tỷ giá hối đoái trong thời kỳ 1992-1996 và tính nghiêm trọngcủa những hệ quả mà nó gây ra.

 Nguyên nhân của những diễn biến tỷ giá hối đoái thời kỳ

1992-1996:

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình hình lên giá và sau đó vững giá củaVND trong thời kỳ 1992-1997, nhng trớc hết phải kể đến các nguyên nhân chủyếu sau:

a Thời kỳ này nguồn cung ứng USD và các ngoại tệ khác vào Việt Nam đã tăng lên nhanh chóng do hoạt động kinh tế đối ngoại của Việt Nam ngày càng đợc mở rộng, bao gồm:

- Các khoản thu từ xuất khẩu hàng hóa - dịch vụ tăng với tốc độ cao, hơn20%/năm Tổng kim ngạch xuất khẩu đến năm 1997 đã tăng lên hơn 9 tỷ USD,gấp 4 lần so với năm 1990

- Các luồng vốn ngắn hạn nh: chuyển tiền, kiều hối, các khoản thu từ dịch

vụ lao động, du lịch, quà tặng, trợ giúp từ thiện, viện trợ của các Chính phủ cũng

nh của các tổ chức phi chính phủ và các khoản đầu t trực tiếp nớc ngoài, cho vaydài hạn của các tổ chức tín dụng quốc tế, cộng đồng tài chính thế giới ngày mộtgia tăng… Để có những thành

Tăng cung ngoại tệ làm cho tỷ giá VND/USD trên thị trờng ngoại hối giảmxuống và VND lên giá

b Nhằm hỗ trợ cho sản xuất trong nớc vừa thoát ra khỏi cuộc khủng hoảng, chúng ta đã gia tăng một loạt các biện pháp thuế quan và phi thuế quan để hạn chế nhập khẩu

Từ tháng 9/92, chính phủ Việt Nam đã thi hành các biện pháp cấm nhậpkhẩu 17 mặt hàng, gia tăng thuế và khống chế hạn ngạch các mặt hàng nhậpkhẩu Hạn chế khả năng nhập khẩu, nhất là bằng các biện pháp hành chính, phikinh tế sẽ làm cầu về ngoại tệ giảm Tình hình này có xu hớng ủng hộ tỷ giáVND/USD suy giảm và đồng VND lên giá

c Chủ trơng của các cấp lãnh đạo nhà nớc và Ngân hàng nhà nớc Việt Nam luôn muốn duy trì tỷ giá VND/USD ở mức ổn định thấp để thu hút đầu t

nớc ngoài và giảm bớt sức ép đối với lạm phát đang có xu hớng tăng trở lại (1994-1995)

Do những sức ép này, Ngân hàng nhà nớc đã sử dụng khá nhiều ngoại tệ

để ổn định tỷ giá, nhằm tránh sự giảm giá trị danh nghĩa của VND, cũng cónghĩa là ổn định tỷ giá hối đoái danh nghĩa và tăng giá trị đồng VND một cáchkhông thực chất Khoảng cách giữa tỷ giá chính thức và tỷ giá thị trờng thờngbiến động đạt mức tối đa biên độ cho phép, đây hoàn toàn không phải biên độthực tế của thị trờng ngoại hối đã phát triển vì thị trờng của Việt Nam vẫn còn bịkhép kín và kiểm soát hết sức chặt chẽ bằng các biện pháp phi thị trờng Theo

Báo cáo của Ngân hàng nhà nớc, trong 6 phiên giao dịch ngoại tệ tại các trung

tâm giao dịch chính thức, lợng ngoại tệ chỉ đảm bảo cha đến 50% lợng ngoại tệ

đợc yêu cầu Ngân hàng nhà nớc đã cố gắng bán ra hầu nh toàn bộ số ngoại tệmất cân đối giữa cung và cầu nhng tỷ giá đóng cửa tại các trung tâm giao dịchvẫn tiếp tục tăng

 Hệ quả của thực trạng tỷ giá hối đoái thời kỳ 1992-1996:

a Tỷ giá hối đoái có xu hớng đánh giá cao VND sẽ không khai thác đợc một cách có hiệu quả những lợi thế so sánh của nền kinh tế trong hoạt động thơng mại quốc tế.

Việc khai thác lợi thế so sánh đòi hỏi cần phải khuyến khích xuất khẩunhững mặt hàng mà quá trình sản xuất có khả năng thu hút và sử dụng nhiều nhấtcác nguồn lực tơng đối dồi dào trong nền kinh tế Điều này chỉ có thể thực hiện

đợc khi giá cả tơng đối của các nguồn lực đó phản ánh đợc sự khan hiếm hay sẵn

có của chúng Việc đánh giá cao VND một cách không thực chất trong giai đoạnnày đã làm cho ngoại tệ trơ nên rẻ hơn là nguyên nhân làm gia tăng sự lãng phí

và sử dụng không hiệu quả những đồng ngoại tệ quý hiếm Giá ngoại tệ rẻ sẽkích thích nhập khẩu không chỉ cho sản xuất mà cho cả tiêu dùng Điều nghiêmtrọng hơn là nó khuyến khích nhập khẩu những công nghệ cần sử dụng nhiều vốn

là nguồn lực khan hiếm, đắt giá, trong khi nguồn lực lao động sẵn có, dồi dào lạikhông đợc khai thác đầy đủ

b Tỷ giá hối đoái giảm làm gia tăng nhập khẩu, gây áp lực với sản xuất trong nớc, đi ngợc lại chiến lợc tăng trởng kinh tế bền vững dựa vào xuất khẩu

và từng bớc thay thế nhập khẩu.

Khắc phục vấn đề này, chính phủ phải gia tăng các hàng rào thuế quan vàphi thuế quan; dẫn đến cản trở sự phát triển tự do trong mậu dịch quốc tế và th-ờng bị nhiều nớc phản đối; không những thế, nó còn đi ngợc lại chính chiến lợctăng cờng mở cửa và hòa nhập của Việt Nam Sau năm 1995, khi chúng ta đã gianhập ASEAN, tham gia vào AFTA thì việc sử dụng những hàng rào thuế quan vàphi thuế quan để ngăn chặn nhập khẩu sẽ là một trở ngại lớn Hơn nữa, nó lànhững biện pháp hành chính, phi kinh tế nên không phù hợp với cơ chế thị trờng

và thờng vấp phải sự chống đối của các nhà nhập khẩu, làm gia tăng nhập khẩulậu và làm ăn phi pháp qua biên giới và đi ngợc lai chính mục tiêu mà biện phápnày đặt ra

Vì vậy, trên thực tế, chính sách này thu đợc rất ít hiệu quả Không nhữngthế, tăng thuế quan và mức hạn ngạch nhập khẩu thì giá cả hàng hóa trong nớccũng tăng lên, càng gây thêm khó khăn cho những nhà sản xuất trong nớc Phầnlợi mà ngân sách nhà nớc thu đợc không đủ bù đắp cho những lợi ích mà cả ngờitiêu dùng và nhà sản xuất sẽ mất đi từ sự gia tăng các hàng rào thuế quan và phithuế quan

c Duy trì càng lâu tỷ giá danh nghĩa cố định, càng tăng sức ép và dự kiến về việc sẽ phá giá VND Một khi mức độ phải điều chỉnh trong tơng lai

càng lớn, thì càng khó thực hiện hơn Nếu phải phá giá trong điều kiện bị độngkhông có nguồn dự trữ đảm bảo, sẽ khó tránh khỏi những cú sốc lớn đối với nềnkinh tế, có thể gây mất ổn định và dẫn tới khủng hoảng Đây còn là miếng đất tốt

để tệ nạn đầu cơ phát triển và loại bỏ hiệu lực của chính sách tiền tệ

Tóm lại, trong giai đoạn 1992-1996, đồng VND đã bị đánh giá cao một

cách không hợp lý; điều này đã tích tụ và gây cho nền kinh tế những mất cân đối

nghiêm trọng Thực trạng và những hệ quả mà chính sách tỷ giá hối đoái trong

thời kỳ này còn bị làm trầm trọng hơn khi cuộc khủng hoảng tài chính - tiền tệtrong khu vực xảy ra và đặt Việt Nam trớc những vấn đề nan giải và cấp báchtrong việc lựa chọn và điều chỉnh chính sách tỷ giá hối đoái