Chân dung một thế hệ trí thức trẻ việt nam thời kì chống mỹ qua nhật ký đặng thùy trâm và một số nhật ký khác

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ THANH XUÂN CHÂN DUNG MỘT THẾ HỆ TRÍ THỨC TRẺ VIỆ

Trang 1

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH XUÂN

CHÂN DUNG MỘT THẾ HỆ TRÍ THỨC TRẺ VIỆT NAM THỜI KÌ CHỐNG MỸ QUA NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM VÀ MỘT SỐ

NHẬT KÝ KHÁC

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2019

Trang 2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ THANH XUÂN

CHÂN DUNG MỘT THẾ HỆ TRÍ THỨC TRẺ VIỆT NAM THỜI KÌ CHỐNG MỸ QUA NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM VÀ MỘT SỐ

NHẬT KÝ KHÁC Ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: GS Phong Lê

THÁI NGUYÊN - 2019

Trang 3

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài luận văn khoa học: Chân dung một thế hệ trí thức trẻ Việt Nam thời kì chống Mỹ qua Nhật ký Đặng Thùy Trâm và một số nhật ký khác với các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là hoàn toàn

trung thực, chưa từng công bố trong các công trình khác Đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Tác giả Luận văn

Nguyễn Thị Thanh Xuân

Trang 4

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn ii

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này tôi xin chân thành cảm ơn:

- Ban Giám hiệu, ban Chủ nhiệm Khoa Ngữ Văn, Khoa sau đại học - Trường Đại học Sư Phạm - Đại học Thái Nguyên

- Đặc biệt tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Giáo sư Phong Lê - người đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình viết luận văn Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới cha mẹ, bạn bè, đồng nghiệp - những người luôn ở cạnh khích lệ, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Tác giả Luận văn

Nguyễn Thị Thanh Xuân

Trang 5

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, phạm vi nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp của luận văn 8

7 Cấu trúc của luận văn 8

NỘI DUNG 9

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 9

1.1 Khái niệm trí thức trẻ Việt Nam 9

1.1.1 Khái niệm trí thức trẻ 9

1.1.2 Trí thức trẻ Việt Nam trong thời kì chống Mỹ 13

1.2 Bối cảnh Việt Nam thời kì chống Mỹ 17

1.2.1 Việt Nam trong những năm tháng chống Mỹ oanh liệt 17

1.2.2 Thời kì chống Mỹ qua các trang văn 18

1.3 Đôi nét về Đặng Thùy Trâm, tác phẩm Nhật kí Đặng Thùy Trâm và một số tác giả cùng các cuốn nhật ký khác 21

1.3.1 Đặng Thùy Trâm và cuốn nhật ký gây bão dư luận 21

1.3.2 Sơ giản về một số cuốn nhật ký của các tác giả khác cùng thời kì kháng chiến chống Mỹ 26

Tiểu kết Chương 1 32

Trang 6

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn iv

Chương 2: VẺ ĐẸP KẾT TINH CỦA MỘT THẾ HỆ TRÍ THỨC TRẺ VIỆT NAM THỜI KÌ CHỐNG MỸ QUA “NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY

TRÂM” VÀ MỘT SỐ CUỐN NHẬT KÝ KHÁC 33

2.1 Sự dũng cảm, xả thân 33

2.2 Tình yêu quê hương đất nước 41

2.3 Đối mặt và vượt lên sự kì thị để cống hiến 52

2.4 Khát khao sống 54

Tiểu kết Chương 2 58

Chương 3: NHẬT KÝ ĐẶNG THÙY TRÂM TRONG TƯƠNG QUAN VỚI CÁC TÁC PHẨM CÙNG THỜI 59

3.1 Nét độc đáo riêng chỉ có ở Nhật ký Đặng Thùy Trâm 59

3.1.1 Số phận li kì và hành trình gian nan khi đến được với độc giả và trở về với quê hương, cùng ngọn lửa thiêng trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm 59

3.1.2 Nhật kí Đặng Thùy Trâm - bản đàn buồn của một tâm hồn nhạy cảm, nơi những góc khuất chưa được phơi bày 68

3.2 Nét riêng của một thế hệ trí thức Việt Nam thời kì chống Mỹ qua một số cuốn nhật ký khác đặt trong sự đối sánh với Nhật ký Đặng Thùy Trâm 77

3.2.1 Nghề nghiệp, hoàn cảnh 77

3.2.2 Nỗi đau và những suy tư trăn trở 78

KẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

PHỤ LỤC

Trang 7

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Chiến tranh - nỗi ám ảnh, kinh hoàng của dân tộc đã qua đi nhưng dư

âm của nó còn vọng mãi Nó đã để lại biết bao đau thương trên mảnh đất hình chữ S Hình ảnh những người mẹ già mòn mỏi chờ con, nước mắt cạn khô vì khóc những đứa con ra đi không bao giờ trở lại; hình ảnh những người vợ trẻ đeo trên đầu vành khăn trắng, lệ tuôn dài trên đôi gò má gày; những đứa trẻ ngây thơ chưa một lần biết mặt cha tất cả đã in sâu vào tâm trí mỗi chúng ta Chiến tranh là một bức tranh mà những thế hệ sau này (như chúng tôi) không thể nhìn thấy toàn diện, chỉ biết tái hiện bằng cách chắp từng mảnh ghép, qua từng trang sách, trên từng cái nhìn của một anh bộ đội, của một nữ bác sĩ, một nhà thơ, nhà văn… đã từng tham chiến Chính vì vậy việc nghiên cứu về cuốn

Nhật ký Đặng Thùy Trâm và một số cuốn nhật ký khác góp phần tái hiện một

thời “máu và hoa”, một thời khói lửa đạn bom có mất mát, có đau thương, có hi sinh nhưng đầy oanh liệt, hào hùng của dân tộc là cần thiết, qua đó khơi gợi lòng biết ơn, tinh thần yêu nước, ý thức về độc lập tự do của các thế hệ sau chiến tranh

1.2 Đặng Thùy Trâm là một nữ bác sĩ xinh đẹp và mang trong mình nhiệt huyết của tuổi trẻ Chị là biểu tượng đẹp của một thế hệ trí thức dũng cảm và tự nguyện gác cây bút, cầm cây súng xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước Chính con người ấy đã truyền lửa, truyền tinh thần lạc quan, bầu nhiệt huyết sôi nổi cho chúng ta; đồng thời cuốn nhật ký của chị bản thân nó đã có lửa, nó có một số phận kì lạ cần phải được khai thác, được gìn giữ Bên cạnh đó một số cuốn nhật

ký của Lê Anh Xuân, Nguyễn Văn Thạc, Chu Cẩm Phong, Dương Thị Xuân Quý cũng góp phần làm sáng tỏ chân dung một thế hệ trí thức trẻ Việt Nam trong thời kì chống Mĩ oanh liệt

1.3 Trong dòng chảy của văn học Việt Nam hiện đại, thể ký, đặc biệt là nhật ký đã không còn xa lạ với bạn đọc Theo xu hướng đa dạng hóa các phương thức miêu tả, các bạn trẻ ngày càng có sự ưa chuộng, yêu thích thể loại

Trang 8

ký - một thể loại mang đậm dấu ấn, cảm xúc và phong cách riêng của tác giả Muốn phát triển thể loại này cần phải có một cái nhìn xuyên suốt, đa chiều, chính vì vậy không thể bỏ qua những cuốn nhật ký được viết trong và sau chiến

tranh Chọn cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm và một số cuốn nhật ký khác tiêu

biểu, cùng thời, bên cạnh việc dựng lại cuộc chiến tranh bi tráng của dân tộc chúng tôi còn nhằm giúp bạn đọc hiểu sâu hơn về thể ký

1.4 Cho đến nay, những công trình nghiên cứu, bài viết về Đặng Thùy Trâm, Lê Anh Xuân, Nguyễn Văn Thạc, Dương Thị Xuân Quý, Chu Cẩm

Phong cùng thể nhật ký chưa nhiều Chúng tôi mới chỉ tìm thấy trong cuốn Cảm thức tân xuân của tác giả Phong Lê hay gần đây nhất là luận văn thạc sĩ Cái tôi tác giả trong Nhật ký Đặng Thùy Trâm và mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc của tác giả Nguyễn Thị Hoa và Nhật ký liệt sĩ không ai viết thay được, Đinh Thiết Diện tuần báo Văn Nghệ Thành phố Hồ Chí Minh số

383 là những bài viết liên quan đến vấn đề này Vì vậy chúng tôi hi vọng với đề

tài Chân dung một thế hệ trí thức trẻ Việt Nam thời kì chống Mỹ qua Nhật ký Đặng Thùy Trâm và một số nhật ký khác sẽ góp một phần nhỏ trong việc hoàn

thiện cái nhìn về người nữ liệt sĩ, bác sĩ để trở nên bất tử qua những trang nhật

ký dường như chỉ viết cho riêng mình

2 Lịch sử vấn đề

Cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm từ sau khi được tác giả viết trước ngày hy

sinh (năm 1970) đã trải qua một vòng trái đất và chính thức được công bố đến bạn đọc vào trung tuần tháng 3/2005 Trong một cuộc hội thảo thường niên về chiến tranh Việt Nam được tổ chức tại Trung tâm Việt Nam - Đại học Texas (Mỹ), hai anh em Frederic Whitehurst (gọi tắt là Fred) và Robert Whitehurst (gọi tắt là Rob) đã đến và nói về nhật ký của một nữ bác sĩ Việt Cộng mà Fredric Whitehurst đã nhận được khi tham chiến ở Việt Nam Sự kiện này nhanh chóng thu hút được sự quan tâm của công chúng Những trang viết đầy xúc động của nữ bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm trong cuốn nhật ký đã trở thành

Trang 9

tâm điểm, gây “bão” trong một thời gian khá dài Chính ngọn lửa nhiệt huyết sục sôi cùng những cảm xúc, nỗi niềm của Thùy Trâm đã đốt cháy, làm day dứt, trăn trở người lính Mỹ bên kia chiến tuyến khiến ông không thể không lưu giữ cuốn sổ trong suốt 35 năm và tìm mọi cách đưa kỉ vật thiêng liêng này về với quê hương, về với gia đình của nó

Ngay sau khi cuốn sổ được công bố - năm 2005, trên các báo và tạp

chí đã xuất hiện những bài nghiên cứu, phê bình về nó Trong bài Sống mãi những trang nhật ký sau khoảng lặng ba mươi năm Giáo sư Phong Lê có viết: “Nếu có một con người trong trọn vẹn của cái đẹp vừa là trần gian, vừa như huyền thoại; vừa khao khát tìm đến người thân và đồng chí như một điểm tựa vững chãi cho bao người; vừa kiên cường mạnh mẽ như một hiệp sĩ lại vừa mềm mại, tinh tế như một nhành hoa, trong những cảm nhận

về thơ, văn, nhạc, họa… thì đó là Thùy Trâm” [12, tr182] Chính Frederic Whitehurst - người luôn trăn trở đau đáu vì cuốn nhật ký đã nói: "Chị đứng bên kia chiến tuyến với tôi nhưng những lời của chị làm trái tim tôi đau đớn Chị là Anne Frank của Việt Nam Tôi biết cuốn nhật kí này sẽ đi đến khắp nơi trên thế giới" Quả đúng như vậy, với sự giúp đỡ của Frederic

Whitehurst cuốn nhật ký đã tìm đường trở về quê hương sau bao năm xa cách và nhanh chóng đi vào lòng độc giả trong và ngoài nước Trong cuốn

Nhật ký Đặng Thùy Trâm do Nhà xuất bản Hội nhà văn giới thiệu, trước và

sau khi in ấn toàn bộ nội dung nhật ký thì một số bài phê bình, giới thiệu, đánh giá về Thùy Trâm của một số tác giả như: Vương Trí Nhàn, Trầm Hương, Nguyên Ngọc, Trương Thị Kim Dung và em gái Thùy Trâm là bà Đặng Kim Trâm đã giúp ta hiểu rõ hơn về Đặng Thùy Trâm Tìm hiểu về

câu chuyện này, không thể không kể đến sự ra đời của hai cuốn sách 35 năm và 7 ngày, 7 ngày và 35 năm Đây là những con số gắn liền với số mệnh kì lạ của cuốn nhật ký Trước hết 35 năm và 7 ngày kể về hành trình

Trang 10

của Frederic Whitehurst và Rob đến Việt Nam sau bao năm gìn giữ kỉ vật thiêng liêng của người bên kia chiến tuyến Chuyến đi đã để lại cho hai người cách nhìn nhận khác về con người Việt Nam đồng thời cũng xoa dịu được sự day dứt, trăn trở suốt bao nhiêu năm qua của những kẻ đã từng

khoác trên mình cây súng xâm lược nước người Còn 7 ngày và 35 năm lại

là cuộc hành trình của mẹ con bà Doãn Ngọc Trâm và Đặng Kim Trâm trên đường sang Mỹ để nhìn tận mắt kỉ vật mà con gái, chị gái mình để lại Chu

du một vòng trái đất, cuốn nhật ký trở về đã nhanh chóng gây nên một cơn sốt đọc sách, trở thành vấn đề được rất nhiều người quan tâm

Không chỉ dừng lại ở văn hóa đọc, hình tượng Đặng Thùy Trâm mang trong mình sức trẻ, tình yêu quê hương đất nước, sự phá cách của một cô gái tiểu tư sản đã được đạo diễn Đặng Nhật Minh chuyển thể thành bộ phim mang

tên Đừng đốt Cảnh trong phim là hình ảnh một bệnh xá dã chiến, là chiến

trường khốc liệt với đạn bom, máu me, chết chóc; nhưng đối lập với những hình ảnh đó lại là chân dung của một người con gái giàu lòng yêu thương, chăm nom cho sự sống Những cảnh băng bó vết thương, cảnh cô gái hát, cảnh nắm tay, ôm đồng đội, hái hoa rừng… tất cả đã vẽ nên một hình tượng đẹp, xoa dịu

sự tàn khốc của chiến tranh

Chiến tranh là đề tài lớn và là mảnh đất màu mỡ để rất nhiều tác giả khai thác và tái hiện lại, đây là một lợi thế cho việc nghiên cứu và khai thác vấn đề

mà chúng tôi lựa chọn Ra đời trong hoàn cảnh khói lửa chiến tranh, Nhật ký Đặng Thùy Trâm, Nhật ký Chu Cẩm Phong, Nhật ký Dương Thị Xuân Quý, Nhật ký Lê Anh Xuân và Mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc chính là

những mảnh ghép nhỏ của bức tranh về thảm họa chiến tranh khổng lồ mà đế quốc Mĩ gieo rắc Chính vì vậy, những bài viết xoay quanh vấn đề này vô cùng cần thiết để giúp độc giả hiểu sâu hơn, có cái nhìn toàn diện hơn với nó Chiến tranh đã đi qua và kết thúc cách đây gần nửa thế kỉ nhưng mỗi lần đọc lại bài

Trang 11

viết Sống mãi những trang nhật ký sau khoảng lặng ba mươi năm [12] và Tiểu thuyết về chiến tranh - nhìn từ hôm nay [13] của tác giả Phong Lê chúng ta thấy

chiến tranh như mới ngày nào, văng vẳng đâu đây Đọc bài viết và thấm thía hơn sự vất vả, gian khổ của tầng lớp thanh niên trí thức thời kì chống Mĩ đồng thời cảm phục sự dũng cảm, bất khuất, kiên cường ở họ

Bên cạnh nhật ký của Đặng Thùy Trâm còn một số bài viết về liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc, Chu Cẩm Phong, Lê Anh Xuân và Dương Thị Xuân Quý Chúng tôi tìm được những vài nghiên cứu, luận văn xoay quanh vấn đề cần nghiên cứu Trong số đó phải kể đến bài nghiên cứu của tác giả Đỗ Thị Thu

Hương với tựa đề Ngôn ngữ nghệ thuật trong nhật ký chiến tranh của Chu Cẩm Phong, tác giả Nguyễn Thị Hoa với bài viết Cái tôi tác giả trong "Nhật ký Đặng Thùy Trâm" và "Mãi mãi tuổi hai mươi" của Nguyễn Văn Thạc, Luận

văn, Khoa Ngữ văn, Trường ĐHSP Thái Nguyên, tác giả Vũ Thị Thu Hoài với

bài Kết cấu nhật ký văn học (khảo sát qua 3 cuốn nhật ký chiến tranh "Nhật ký Đặng Thùy Trâm", "Mãi mãi tuổi hai mươi", "Nhật ký chiến trường", Luận

văn, Khoa Ngữ văn, Trường ĐHSP HN 2, tác giả Nguyễn Thị Bích Trâm với

bài viết Cảm nhận qua hai tác phẩm "Nhật ký Đặng Thùy Trâm" và "Mãi mãi tuổi hai mươi" của Nguyễn Văn Thạc, Viện KSND TP Cần Thơ….Tất cả

những bài viết này là tư liệu tham khảo đắt giá và góp phần không nhỏ để chúng tôi có cái nhìn đa chiều, toàn diện hơn trong vấn đề nghiên cứu của mình Tuy nhiên đây là những bài nghiên cứu, đánh giá riêng lẻ Điểm chung của các bài nghiên cứu này là dù coi cuốn nhật ký là một tác phẩm văn học nhưng thực chất nó được viết ra không nhằm mục đích sáng tạo nghệ thuật mà

là tâm tư, tình cảm, là nỗi lòng của những chàng trai, cô gái mang trong mình bầu nhiệt huyết sôi nổi Vậy nên những cuốn nhật ký này mang giá trị nội dung lớn và chưa được khai thác về mặt nghệ thuật nhiều Qua đề tài luận văn này,

Trang 12

chúng tôi không chỉ muốn làm rõ nội dung mà còn khai thác những giá trị nghệ thuật của cuốn nhật ký để bạn đọc hiểu rõ hơn

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài Chân dung một thế hệ trí thức trẻ Việt Nam thời kì chống Mỹ qua Nhật ký Đặng Thùy Trâm và một số nhật ký khác chúng tôi sử dụng cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm Nhà xuất bản Hội nhà văn, khổ 13*20.5 cm, năm 2005; cuốn Nhật ký Chu Cẩm Phong Nhà xuất bản Thanh niên, khổ 14.5* 20.5

cm, năm 2000; cuốn Nhật ký Lê Anh Xuân Nhà xuất bản Văn hóa - Văn nghệ, khổ 14.5*20.5 cm, năm 2011; cuốn Mãi mãi tuổi hai mươi Nhà xuất bản Thanh niên, khổ 13*19 cm, năm 2005; cuốn Nhật ký Dương Thị Xuân Quý Nhà xuất

bản Hội nhà văn, khổ 14.5 * 20.5 cm, năm 2007 làm tư liệu và căn cứ viết bài

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn đi sâu vào nghiên cứu con người, tính cách, cá tính, suy tư, trăn trở… của bác sĩ Đặng Thùy Trâm và một số liệt sĩ khác như: Lê Anh Xuân, Nguyễn Văn Thạc, Dương Thị Xuân Quý, Chu Cẩm Phong từ đó làm sáng tỏ chân dung một thế hệ trí thức trẻ Việt Nam thời kì chống Mỹ Đặng Thùy Trâm, Lê Anh Xuân, Nguyễn Văn Thạc, Dương Thị Xuân Quý, Chu Cẩm Phong chính là biểu tượng, là điển hình cho cả một thế hệ thanh niên trí thức trẻ thời chiến tranh Họ là những người rời cây bút, rời mái trường để xung phong,

Trang 13

tự nguyện vào chiến trường Miền Nam Cái khác, cái mới của đề tài này chính

là ở chỗ cần làm sáng tỏ chân dung của một thế hệ trí thức trẻ Họ là những người có học thức, chính vì vậy quan điểm, cách nhìn nhận vấn đề, cách sống, chiến đấu của họ có những điểm khác biệt so với tầng lớp thanh niên nói chung Bên cạnh nội dung, cần hiểu rõ những tín hiệu nghệ thuật trong tác phẩm: giọng điệu nhân vật, các biện pháp nghệ thuật được sử dụng

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại: Để nghiên cứu và khai thác vấn đề đặt ra trong luận văn, chúng tôi khảo sát các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài này của các tác giả khác, từ các bài báo, các bài luận văn thạc sĩ đến các công trình nghiên cứu của chuyên gia, từ đó thống kê, phân loại để tìm

ra cái mới, hướng tiếp cận mới cho vấn đề nghiên cứu của mình

- Phương pháp lịch sử - xã hội: Đặng Thùy Trâm, Chu Cẩm Phong, Dương Thị Xuân Quý, Nguyễn Văn Thạc, Lê Anh Xuân đều là những anh hùng sinh ra và trưởng thành trong giai đoạn kháng chiến chống Mĩ oanh liệt, nghiên cứu về những cuốn nhật kí này, chúng tôi gắn chúng với những sự kiện lịch sử đồng thời đặt chúng trong bối cảnh lịch sử - xã hội của đất nước lúc bấy giờ để hình tượng tác giả thêm rõ nét

- Phương pháp phân tích, thẩm bình: Đây là phương pháp chúng tôi sử dụng hiệu quả và xuyên suốt toàn bộ luận văn Bởi lẽ để làm sáng tỏ chân dung

cả một thế hệ trí thức trẻ Việt Nam thời kì chống Mĩ cần phải đi sâu khai thác, phân tích, thẩm bình, đánh giá, tìm hiểu từng đối tượng nghiên cứu và từ đó, nhận xét, khái quát lên thành một thế hệ thanh niên, trí thức trẻ Việt Nam đương thời

- Phương pháp đối chiếu, so sánh: Trong một công trình nghiên cứu hay một bài viết, một luận văn có nhiều đối tượng được mang ra phân tích, tìm hiểu thì phương pháp đối chiếu, so sánh là phương pháp có hiệu quả cao Chúng tôi không chỉ nghiên cứu đối tượng là cuốn nhật kí Đặng Thùy Trâm mà còn so

Trang 14

sánh cuốn nhật kí này với nhật kí của Chu Cẩm Phong, Lê Anh Xuân, Nguyễn Văn Thạc và Dương Thị Xuân Quý, bên cạnh đó chúng tôi còn so sánh đối chiếu để tìm ra điểm giống và khác giữa các hình tượng tác giả với nhau, từ đó khái quát, nâng tầm đối tượng thành cả một thế hệ

Các phương pháp nghiên cứu trên luôn hỗ trợ nhau và thống nhất trong một chỉnh thế Trong đó, chúng tôi chú trọng phương pháp đối chiếu, so sánh

và phân tích thẩm bình, bởi lẽ chúng phù hợp cho mục đích nghiên cứu của luận văn này

6 Đóng góp của luận văn

Với luận văn này, chúng tôi hi vọng sẽ góp một phần nhỏ trong việc thấu hiểu hơn về người anh hùng dân tộc - nữ bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm và một

số liệt sĩ khác như Lê Anh Xuân, Nguyễn Văn Thạc, Dương Thị Xuân quý, Chu Cẩm Phong Qua đó cũng phục dựng, tái hiện chân dung một thế hệ trẻ trí thức trong trận chiến bảo vệ quê hương đất nước, giành độc lập cho dân tộc Nghiên cứu luận văn này, chúng tôi còn mong muốn mang lại những khám phá mới mẻ về nghệ thuật của thể ký, góp phần đưa thể ký đến gần hơn với bạn đọc và trở thành một thể loại phổ biến trong văn học Việt Nam hiện đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, thư mục tham khảo, luận văn gồm 3 chương: Chương 1: Những vấn đề lí luận và thực tiễn liên quan đến đề tài

Chương 2: Vẻ đẹp kết tinh của một thế hệ trí thức trẻ Việt Nam thời kì

chống Mỹ qua Nhật ký Đặng Thùy Trâm và một số cuốn nhật ký khác

Chương 3: Nhật ký Đặng Thùy Trâm trong tương quan với các tác phẩm

cùng thời

Trang 15

NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Khái niệm trí thức trẻ Việt Nam

1.1.1 Khái niệm trí thức trẻ

Trí thức là một khái niệm không còn xa lạ với bất kì ai Trong cuộc sống chúng ta thường bắt gặp những từ, những cụm từ như: Xã hội trí thức hay người lao động trí thức Thật ra chúng ta biết rằng ngay từ khi “tầng lớp trí thức” (intelligentsia) lần đầu tiên xuất hiện ở đất nước Nga - xứ sở bạch dương vào nửa đầu thế kỷ XIX, và ngay sau đó là từ “người trí thức” (intellectuel) xuất hiện ở Pháp ngay sau sự kiện Công xã Paris (1871), đã hàm chứa một ý nghĩa, một nội dung khá rõ ràng: họ là những người không những có học vấn cao hay trình độ chuyên môn giỏi, mà hơn hết họ phải là những người quan tâm, có hiểu biết và có chính kiến trước những vấn đề chính trị - xã hội nóng bỏng của thời cuộc, của xã hội Cũng cùng quan điểm và cũng theo tinh thần cách mạng đó thì Karl Marx đã coi trí thức là những người có đầy đủ tri thức

để, giải quyết, quan tâm và có chính kiến riêng đối với các vấn đề của xã hội

nên họ phải là những người: “phê bình không nhân nhượng những gì đang hiện hữu, không nhân nhượng với nghĩa rằng họ không lùi bước trước kết luận của chính quyền hoặc trước xung đột với chính quyền, bất cứ chính quyền nào” Chúng ta cần hiểu rằng ở đây Karl Marx chỉ đi sâu nhấn mạnh trách

nhiệm xã hội của người trí thức “Những gì đang hiện hữu” ở xung quanh ta là những bất cập, là những vấn đề đáng quan tâm của các chính sách xã hội hiện hành, chứ không thể là những chính sách hợp lý, tiến bộ Vậy ai là người nhìn

ra vấn đề đó? Người trí thức, họ có năng lực phê phán, có tầm nhìn xa trông rộng nên thường hay tỏ ra bất bình trước sự trì trệ và bất hợp lý một cách công khai và thẳng thắn Như vậy trí thức theo nghĩa này được hiểu là người có năng

Trang 16

lực, có tri thức, có quan điểm, thái độ trước các vấn đề của xã hội Theo Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Thanh niên, 2009, thì trí thức có nghĩa là “Người chuyên lao động trí óc và có tri thức chuyên môn cần thiết cho hoạt động nghề nghiệp của bản thân) [10, tr454] Đây là một định nghĩa tương đối ngắn gọn

nhưng đã khái quát được nội dung bao hàm của từ trí thức Trước hết “trí” có nghĩa là khả năng nhận thức, ghi nhớ, suy nghĩ, phán đoán… của con người,

“thức” cũng có nghĩa là biết Vậy “trí thức” chính là một khái niệm chỉ tới những con người lao động bằng trí óc, có hiểu biết sâu và rộng về một hoặc một số lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật, khoa học - công nghệ, quản lý kinh tế -

xã hội, thường xuyên biết vận dụng những hiểu biết đó để phát hiện và giải quyết những vấn đề lý luận, thực tiễn nảy sinh trong lĩnh vực hoạt động của mình vì lợi ích chung của cộng đồng cùng với nhu cầu nhận thức của bản thân

Trang 17

hào về nhà văn Nguyên Hồng - một nhà văn xuất thân nghèo khó, cả cuộc đời

cơ cực, tuy nhiên ông đã hoàn thành những sáng tạo nghệ thuật để đời như

Những ngày thơ ấu, Bỉ vỏ, khi chỉ mới học xong bậc tiểu học Không chỉ ở lĩnh

vực văn học mà trên các lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp hiện nay, đang xuất

hiện ngày càng nhiều "kỹ sư chân đất" - những nông dân "chân lấm tay bùn"

chịu học và dám nghĩ, dám làm, biết chế tạo từ máy cày, máy cấy, máy thu hoạch mía, máy rửa bát, máy bắt chuột cho đến máy bay v.v , họ đã dần dần từng bước đáp ứng nhu cầu của công cuộc lao động sản xuất và ước muốn chinh phục những đỉnh cao của khoa học - công nghệ Họ là những trí thức thật

sự Như vậy theo tác giả bài viết thì người trí thức không nhất thiết phải là những con người có bằng cấp cao, mà là người có tư duy tốt, ham học hỏi, hiểu biết, tích lũy vốn kiến thức rộng và thành công trong cuộc sống Ngược lại, người có bằng cấp cao nhưng có thể do chuyển ngành sang lao động chân tay thì cũng không thể xếp vào tầng lớp trí thức Bên cạnh đó, cũng có quan niệm cho rằng người trí thức là người lao động trí óc Tuy nhiên một vấn đề nữa đặt ra đó

là nếu quan niệm như vậy thì người họa sĩ, bác sĩ phẫu thuật, nhà điêu khắc… không phải người trí thức? Cách hiểu này cũng chưa thật thỏa đáng Vậy nên bổ sung: Người trí thức là người thực hiện các công việc có tầm quan trọng và công việc đó đòi hỏi trình độ chuyên môn cao hơn, sự huy động nỗ lực trí óc nhiều hơn Người trí thức thường xuyên lao động bằng trí óc thay vì lao động chân tay, thường xuyên sáng tạo những sản phẩm trí tuệ, xem đó như là sứ mạng, là lẽ sống của mình Nghĩa là họ dùng trí tuệ của mình để cống hiến và tạo ra thu nhập Họ coi công việc của họ là lẽ sống, những hiểu biết của họ, những sáng tạo của họ có ý nghĩa quan trọng không chỉ với bản thân họ mà còn đối với sự phồn

thịnh của cả đát nước “Nói tóm lại, trí thức là những người lao động trí óc, có hiểu biết sâu rộng về một hoặc một số lĩnh vực khoa học - công nghệ, văn hóa - nghệ thuật, quản lý kinh tế - xã hội, thường xuyên vận dụng những hiểu biết đó

để phát hiện và giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn nảy sinh trong lĩnh

Trang 18

vực hoạt động của mình vì lợi ích chung của cộng đồng và nhu cầu nhận thức của bản thân Theo cách hiểu trên thì tầng lớp trí thức là một tập hợp mở và đa dạng, không giống bất kỳ một tập hợp nào khác trong xã hội như nông dân, công

thức có thể là bất kỳ ai trong các thành phần trên, họ có thể là một người nông dân nhưng hiểu biết, họ có thể là người công nhân nhưng có kiến thức sâu rộng…, miễn là có hiểu biết và tham gia lao động trí óc Tuy nhiên, mỗi ngành nghề đều có lực lượng nòng cốt riêng của nó, bộ phận hạt nhân của tầng lớp trí thức là các nhà nghiên cứu; các giảng viên đại học; các bác sĩ, dược sĩ cao cấp; các nhà văn, nhà thơ, nhà điêu khắc, nhạc sĩ, họa sĩ, nhà báo; các nhà quản lý và công chức, viên chức trong bộ máy tham mưu cho nhà quản lý

Từ khái niệm về trí thức nêu trên chúng ta có thể suy ra khái niệm “trí thức trẻ” Thực ra chưa có một định nghĩa hoàn chỉnh về khái niệm “trí thức trẻ” Chúng ta vẫn ngầm hiểu trí thức trẻ là những người trẻ tuổi có học thức, được đào tạo trên ghế nhà trường, có chuyên môn sâu, có hiểu biết về tự nhiên

và xã hội theo một hệ thống Trí thức trẻ là một bộ phận quan trọng góp phần to lớn vào sự nghiệp giữ nước, xây dựng và phát triển đất nước Dù ở trong xã hội nào, thời đại nào thì đây luôn là bộ phận đi đầu, tiên phong cho nước nhà Trong thời chiến, khi đất nước đang ở trong khói đạn của quân thù thì trí thức trẻ với tầm nhìn sâu rộng và lòng yêu quê hương, đất nước đã xung phong vào trận chiến, hi sinh tuổi thanh xuân và cả tính mạng của mình để bảo vệ Tổ Quốc Họ âm thầm ngã xuống và có những người đã trở thành anh hùng vô danh Thoát khỏi cơn giông tố kinh hoàng do kẻ thù gây ra, khi đất nước bước vào thời kì xây dựng đất nước, khắc phục hậu quả sau chiến tranh thì lực lượng trí thức trẻ lại nắm vai trò quan trọng Chính họ đã không ngừng học hỏi, đưa ra những sáng kiến, những phát minh khoa học giúp nước nhà phát triển kinh tế, vươn lên thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu sau chiến tranh Và trong thời

kì Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa ngày hôm nay thế hệ trí thức trẻ vẫn không

Trang 19

ngừng tìm kiếm, học hỏi, phát minh Như vậy, trí thức trẻ là một trong số những bộ phận cấu thành xã hội Việt Nam Họ đã và đang được quan tâm và trở thành sự kì vọng của nhân dân, của Đất nước

1.1.2 Trí thức trẻ Việt Nam trong thời kì chống Mỹ

Lật lại từng trang sử, dân tộc Việt Nam đã trải qua ba thời kì khác nhau,

có thăng trầm, có máu và nước mắt, có nụ cười chiến thắng

Một nghìn năm Bắc thuộc là một quãng thời gian dài dân tộc Việt Nam chịu sự đô hộ của phong kiến phương Bắc Trải qua mười thế kỉ, chín cuộc kháng chiến bùng nổ chứng tỏ ngọn lửa đấu tranh trong lòng dân tộc luôn thường trực và không bao giờ tắt

Năm 938, Ngô Quyền với chiến thắng vang dội, đánh đuổi quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng đã khép lại một nghìn năm Bắc thuộc, mở ra thời kì phong kiến độc lập tự chủ

Thảm họa lại ập xuống dải đất hình chữ S khi mà từ phương Tây, thực dân Pháp kéo sang với thuốc súng và chiến thuyền Gót giày đinh của chúng còn tàn ác hơn cả vó ngựa Mông Cổ Chính gót giày đinh đó đã giẫm đạp, nhấn chìm dân tộc ta xuống bùn nhơ Chiến thắng thực dân Pháp là một kì tích, là một trang sử vẻ vang của dân tộc; nhưng rồi Pháp đi, Mỹ đến, nhân dân ta không được ngơi nghỉ ngày nào Cả nước lại bước vào cuộc kháng chiến trường kì với một kẻ thù mới là một nước mạnh, giàu có, được trang bị vũ khí hiện đại, tối tân Chính trong thời điểm hai miền Nam - Bắc bị chia cắt, miền Bắc trở thành hậu phương vững chắc chi viện cho tiền tuyến miền Nam thì một đội ngũ trí thức làm nên lực lượng Thanh niên xung phong ra đời

Thanh niên xung phong trong giai đoạn này số đông chính là những trí thức trẻ Điều đặc biệt cần phải nói đến khi nhắc tới trí thức thời kì chống Mỹ đó là nguồn xuất thân của họ Đại đa số trí thức và học sinh, sinh viên thời kì này thuộc giai cấp hoặc tầng lớp tiểu tư sản Giai cấp này gồm có: trí thức, công chức, các nhà công nghệ và thương nghiệp nhỏ, thủ công nghiệp, những người

Trang 20

làm nghề tự do (như thầy thuốc, luật sư…), Nhìn chung, họ cũng bị đế quốc và phong kiến áp bức, bóc lột, chính vì vậy nên thường có nguy cơ thất nghiệp Họ

là những người không trực tiếp bóc lột lao động, vì vậy, họ dễ tiếp thu sự giáo dục cách mạng và cùng đi với giai cấp công nông Như vậy, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, tầng lớp tiểu tư sản có vai trò vô cùng quan trọng Họ là một trong những lực lượng tham gia của cuộc cách mạng giải phóng dân tộc

Cuộc chiến chống Mỹ càng gay go, ác liệt bao nhiêu thì lòng nhiệt huyết, dũng cảm yêu đời, yêu quê hương đất nước của thế hệ trẻ càng dâng cao bấy nhiêu Trong bối cảnh đó, thanh niên đi thẳng ra chiến trường Quần áo, ba lô,

ai cũng tinh tươm, niềm tin sáng bừng trong đôi mắt, chỉ sợ nếu không đi thì sẽ

lỡ mất dịp có mặt trong lễ chiến thắng Có thể nói, với họ, ra chiến trường lúc

ấy không phải là nghĩa vụ mà là niềm ao ước, danh dự Ngay sau khi tốt nghiệp các trường phổ thông, Đại học, những chàng trai, cô gái tuổi đôi mươi mang trong mình lí tưởng cao đẹp đã tạm gác cây bút, xung phong vào chiến trường bom đạn những mong góp một phần công sức nhỏ bé của mình trong sự nghiệp

vĩ đại của Tổ Quốc Chúng ta không hiếm gặp hình ảnh những cô gái mở đường, gỡ bom, những chàng kĩ sư, những cô bác sĩ, những nhà văn, nhà thơ v.v từ đời thật đi vào tác phẩm văn học và trở thành huyền thoại một thời Hình ảnh những người thanh niên đi vào trong thơ ca đánh dấu chặng đường lịch sử cam go mà oai hùng của dân tộc Đôi dép cao su, mũ tai bèo, thế hệ thanh niên ấy chép tiếp trang sử dân tộc bằng những điều bình thường, giản dị Nơi núi rừng Trường Sơn nắng cháy lửa đạn lại xuất hiện những người lính mới mang gương mặt thư sinh nhưng không thiếu lòng dũng cảm Tất cả ra đi theo lí tưởng:

"Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước

Mà lòng phơi phới dậy tương lai"

(Tố Hữu)

Trang 21

Cuộc kháng chiến của nhân dân ta chống lại kẻ thù vô cùng mạnh - đế quốc Mỹ là một cuộc kháng chiến trường kì Dù mất mát, dù đau thương, dù cho tình thế vô cùng nguy hiểm nhưng tinh thần chiến đấu của quân và dân ta vẫn vững vàng như bức trường thành Càng đánh ta càng mạnh Càng gay go ác liệt thì càng sản sinh ra thế hệ trẻ năng động, dũng cảm Vào đầu những năm

1960, Mỹ sau những thất bại nặng nề trong chiến lược chiến tranh đặc biệt, chúng ồ ạt đưa quân vào miền Nam và chúng quyết tâm chặn đứng viện trợ của Miền Bắc cho Miền Nam Đây là một âm mưu vô cùng thâm độc Chúng chia cắt đất nước, chia cắt hai miền Nhưng dù chúng có chia cắt thế nào đi chăng nữa thì cũng không thể nào ngăn chặn được bước chân của những chàng trai, cô gái trẻ trên con đường mòn Hồ Chí Minh vào Nam kháng chiến Ngày 5/8/1964 đế.quốc Mỹ đã quyết định tiến hành cuộc chiến tranh phá hoại ra Miền Bắc bằng không quân và hải quân, chúng ngạo mạn thách thức chúng ta: quyết đưa Miền Bắc quay trở lại thời kì đồ đá Trong bối cảnh nước nhà ở trong cuộc chiến tranh chống Mĩ ngày càng diễn ra ác liệt, với tinh thần dân tộc bất khuất

và lòng yêu nước sâu sắc, gần 100 chi đoàn sinh viên tại Trường Đại học Sư

phạm Hà Nội xung phong, sẵn sàng nhận bất kì nhiệm vụ nào mà Đảng,

Đoàn.và Nhà trường giao phó, sẵn sàng quên mình vì đất nước Từ không khí

sục sôi, khí thế sôi nổi của các cơ sở đoàn, Ban Chấp hành Đoàn trường đã phát động phong trào “Tam bất kì” Đây là một phòng trào yêu nước sôi nổi với 3 nội dung cơ bản, trong đó nhấn mạnh đến việc sẵn sàng nhận mọi nhiệm vụ, sẵn sàng nhận mọi công tác của những sinh viên sau khi tốt nghiệp, dù cho có phải vào sinh ra tử, đi hải đảo, đến núi xa hay lao vào bom đạn kẻ thù Bất kì đi đến nơi nào mà Tổ quốc cần đến Bất kì làm nhiệm vụ gì mà Đảng và nhân dân yêu cầu Bất kì chế độ hưởng thụ nào cũng chấp nhận [36]

Nhanh chóng ngay sau đó phong trào “Tam bất kì” được đổi thành phong trào “Ba sẵn sàng” Phong trào này thực chất chỉ là đổi tên gọi còn hình thức, tính chất thì vẫn giống phong trào gốc Ngay sau khi đổi tên, phong trào này đã

Trang 22

phát triển mạnh mẽ và đi vào chiều sâu, đến với tất cả các đối tượng thanh niên Cũng từ đây đã xuất hiện, sản sinh ra những tập thể anh hùng đi vào trang lịch

sử chói lọi của dân tộc Những chiến công và những đóng góp của thế hệ trí thức trẻ được khẳng định Cũng chính từ đây, cả nước biết ơn và luôn tưởng nhớ đến sự hy sinh quả cảm và anh dũng của 10 cô gái thanh niên xung phong

ở Ngã Ba Đồng Lộc; của 12 cô gái tiểu đội thép anh dũng hy sinh trong khi làm nhiệm vụ ở nơi đánh phá ác liệt Truông Bồn (Nghệ An); của những thanh niên công nhân Nhà máy điện Yên Phụ (Hà Nội) khi “Cảm tử bảo vệ dòng điện” Phong trào “Ba sẵn sàng” đã sản sinh ra những cá nhân anh hùng như: Anh hùng Trịnh Tố Tâm - 53 lần được tặng danh hiệu “Dũng sĩ diệt Mỹ”; Anh hùng

Lê Mã Lương với câu nói nổi tiếng “Cuộc đời đẹp nhất là trên trận tuyến diệt quân thù”; Anh hùng Liệt sĩ Bùi Ngọc Dương, Anh hùng Liệt sĩ Vũ Xuân Thiều, Anh hùng Liệt sĩ Đặng Thùy Trâm và nhiều tấm gương anh hùng tiêu biểu khác Tất cả những tấm gương thanh niên sống, chiến đấu, hy sinh vì Tổ quốc trong phong trào “Ba sẵn sàng” là những mẫu hình tiêu biểu của một thế

hệ thanh niên anh hùng trong một dân tộc anh hùng

Nói tóm lại thế hệ trí thức trẻ thời kì chống Mỹ đông đảo về số lượng, đa dạng về nghề nghiệp nhưng họ đều mang trong mình lòng nhiệt huyết, sức trẻ, tinh thần tự nguyện, dũng cảm, yêu quê hương đất nước và lòng căm thù giặc sâu sắc Họ chiến đấu hết mình, anh dũng ngã xuống mà không hề đòi bất kì một phần thưởng xứng đáng nào Rất nhiều người đã nằm lại nơi gió ngàn vi vu thổi gọi tên người anh hùng vô danh

Tiếp bước thế hệ trẻ thời kì chống Mỹ, trong bối cảnh đất nước hòa bình hôm nay, lớp lớp thanh niên trẻ với trái tim cháy bỏng nhiệt huyết, với bàn tay, khối óc

và tinh thần tình nguyện đã hăng hái đến với vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới,

hải đảo, đến với các công trình lớn của đất nước, cống hiến tuổi thanh xuân cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Những đội xung kích tình nguyện ra đời Xung kích, tình nguyện đã chính thức trở thành một phẩm chất tốt đẹp, được trao

Trang 23

truyền, tiếp nối từ thế hệ thanh niên này đến thế hệ thanh niên khác; là chỗ dựa,

điểm tựa, tấm gương sáng cho tuổi trẻ hôm nay vững bước cùng dân tộc thực hiện

thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh

1.2 Bối cảnh Việt Nam thời kì chống Mỹ

1.2.1 Việt Nam trong những năm tháng chống Mỹ oanh liệt

Lật lại từng trang sử hào hùng của dân tộc, chúng ta không thể không tự hào về mảnh đất hỉnh chữ S tuy nhỏ bé nhưng vô cùng quật cường Sau.chiến thắng vang dội của chiến dịch Điện Biên Phủ, Hiệp định Geneve đã được ký kết Đây là hiệp định đánh dấu sự kết thúc của chiến tranh Quân Pháp phải rút về nước, miền Bắc nước ta hoàn toàn được giải phóng Theo Hiệp định này, sau 2 năm sẽ tổ chức Tổng tuyển cử thống nhất nước Việt Nam Nhưng đế quốc Mỹ với âm mưu và ý đồ xâm lược Việt Nam từ lâu, đã lợi dụng cơ hội, gạt Pháp ra Chúng nhảy vào tổ chức, chỉ huy ngụy quyền, ngụy quân tay sai, viện trợ kinh tế quân sự, biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới, chia cắt lâu dài nước ta Cả dân tộc ta lại bước vào cuộc chiến đấu chống xâm lược mới

Khó khăn chất chồng khó khăn Từ 1954-1965 đây là 10 năm đầu sau ngày kí Hiệp định Giơnevơ, cả hai miền Nam - Bắc với những đặc điểm khác nhau về chính trị - xã hội đã thực hiện những nhiệm vụ riêng biệt Miền Bắc tiếp tục công cuộc hoàn thành cải cách ruộng đất, khôi phục nền kinh tế, cải tạo

xã hội chủ nghĩa và bước đầu xây dựng cơ sở vật chất - kĩ thuật của chủ nghĩa

xã hội Miền Nam tiếp tục cuộc đấu tranh chống chế độ Mĩ - Diệm, tiến tới đánh bại chiến lược "chiến tranh đặc biệt" của Mỹ và tay sai Tuy đất nước chia cắt thành hai miền nhưng tuyến đường mòn Hồ Chí Minh lịch sử đã trở thành cầu nối, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt, nối liền đất nước ta Con đường này đã in dấu biết bao bước chân người lính để trở thành huyền thoại

Gần chục năm tiếp theo từ 1965-1973 cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước lan rộng ra cả nước Đế quốc Mĩ phát động chiến lược "Chiến tranh cục bộ" ở miền Nam và tiến hành chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải

Trang 24

quân đối với miền Bắc Đây là giai đoạn ác liệt nhất của cuộc chiến tranh Đau thương, mất mát, hi sinh nhưng từng tấc đất của cha ông được giành giật, được gìn giữ tới cùng Chính trong thời gian này, nữ bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm

ra trận, hòa mình vào cuộc chiến oanh liệt và nằm lại trên chiến trường Đức Phổ trong sự cảm phục tiếc thương của đồng chí, đồng đội và cả dân tộc

Trong những năm tháng cuối cùng của cuộc kháng chiến, từ

1973-1975, sau khi Hiệp định Pari được kí kết đến khi kết thúc thắng lợi hoàn toàn bằng cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975, đỉnh cao là chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, chúng ta lập được nhiều chiến công oanh liệt Xương máu của đồng bào, của dân tộc vẫn đổ xuống để có những giọt nước mắt hạnh phúc rơi vào 11 giờ 30 phút ngày 30/4/1974 khi lá cờ đỏ sao vàng được kéo lên, tung bay trên nóc Dinh Độc Lập

Việt Nam trong thời kì chống Mỹ đã phải trải qua bao gian lao, thử thách Dân tộc ta sống cùng với khói lửa, đạn bom, cùng với tiếng đại bác, tiếng súng gầm vang trời Không còn ai xa lạ với cảnh chạy loạn, cảnh bắt bớ, cảnh nhà cửa cháy vì bom Đất nước sục sôi khí thế đấu tranh, ngút trời lòng căm thù giặc Như vậy trong suốt 20 năm chống Mỹ, Việt Nam bị chia cắt thành hai miền Nam - Bắc Trong khoảng thời gian khá dài đó, lớp lớp các thế hệ trai tráng lên đường quên mình vì Tổ Quốc Một thời “máu và hoa” đã qua đi nhưng dư âm còn đọng lại Đến tận bây giờ dù cho nỗi đau của chiến tranh đã lặng, nước mắt đã thôi chảy chúng ta lật từng trang sử mà ngỡ như chiến tranh vừa mới xảy ra ngày hôm qua Niềm vui chiến thắng và lòng tự hào về nòi giống “con Rồng cháu Tiên” mãi thường trực trong lòng mỗi người Cũng chính vì thế mới sản sinh ra những người anh hùng trẻ tuổi như Võ Thị Sáu, Đặng Thùy Trâm, Lê Anh Xuân, Nguyễn Văn Thạc, …v…v…

1.2.2 Thời kì chống Mỹ qua các trang văn

Văn học ngoài nhiệm vụ giáo dục hướng con người tới cái đẹp, tới chân thiện mĩ, còn có một nhiệm vụ vô cùng quan trọng đó là phản ánh chân thực

Trang 25

hiện thực khách quan Tất cả những gì văn học đề cập đến đều lấy chất liệu từ hiện thực cuộc sống Nói một cách khác, nhà văn, nhà thơ lấy đề tài, nguồn cảm hứng từ những gì họ nhìn thấy ở cuộc sống sau đó họ dùng ngòi bút và tài năng của mình để thổi hồn vào cho nhân vật, cho tác phẩm của mình Vậy thì, với những hiện thực cuộc sống tiêu biểu, với những sự kiện nổi bật trong giai đoạn chống Mỹ cứu nước văn học đã trở thành một cuốn bách khoa toàn thư ghi chép một cách đầy đủ và rõ nét cuộc sống.

Văn học thời kì chống Mỹ hướng tới khá nhiều nội dung trong đó phải kể đến: những chiến công hiển hách, những mối tình thủy chung, sắt son, tình yêu quê hương đất nước những tấm gương anh dũng, cả những mất mát đau thương không gì bù đắp được v v Văn học làm nhiệm vụ của nó, phản ánh, tái hiện hiện thực chân thực nhất, khách quan nhất Đội ngũ nhà thơ, nhà văn trong giai đoạn này khá đông đảo Nếu như công chúng cả nước đều đã quá quen thuộc với tên tuổi của các nhà văn đã làm rạng danh nền văn học trước 1945 và sau

1945 như Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Thạch Lam, Nguyên Hồng, Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, …v v… thì giờ đây trong số những tác giả

kể trên, nhiều người là lính trực tiếp ra trận chiến đấu trên các chiến trường hoặc tham gia kháng chiến bằng văn chương Phương châm họ đưa ra cầm bút cũng là khang chiến, cầm súng cũng là kháng chiến Thời kỳ chống Mỹ, với cây bút trên tay, họ dần bước vào độ chín, sáng tác ra nhiều tác phẩm có giá trị

cả về nội dung tư tưởng lẫn nghệ thuật, góp phần không nhỏ vào cuộc chiến đấu giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Một điều nữa không thể không nói tới là, giai đoạn chống Mỹ, đội ngũ các nhà văn trẻ được bổ sung thêm đáng kể, chẳng hạn như: Nguyên Ngọc, Phan Tứ, Nguyễn Quang Sáng, Lê Văn Thảo, Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Lê Minh Khuê, Nguyễn Trí Huân, Trung Trung Đỉnh, Khuất Quang Thụy, Hữu Thỉnh, Phạm Tiến Duật, Đỗ Chu Đội ngũ các

nhà văn mặc áo lính trở nên hùng hậu hơn và tác chiến trên nhiều thể loại khác

nhau như: tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ

Trang 26

Văn học thời kì chống Mỹ đã có một số tác giả, tác phẩm được đưa vào giáo dục, giảng dạy ở bậc Trung học cơ sở, Trung học phổ thông, Cao đẳng,

Đại học Trong số đó có thể kể đến: Những ngôi sao xa xôi, Chiếc lược ngà, Bài thơ về tiểu đội xe không kính, Rừng xà nu, Dấu chân người lính, Người mẹ cầm súng, Hòn Đất, Theo chân Bác, Mặt đường khát vọng…và điều hiển nhiên

khi nhắc đến những tác phẩm nổi tiếng này không thể không nhắc tới tác giả của chúng: Lê Minh Khuê, Nguyễn Quang Sáng, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Trung Thành, Nguyễn Thi, Anh Đức, Nguyễn Khoa Điềm, Tố Hữu, Lê Anh Xuân, Phan Thị Thanh Nhàn,… và đặc biệt là những bài thơ của Bác Hồ vĩ đại Tất cả các tác phẩm dù viết theo những thể loại khác nhau nhưng đều hướng tới tính chất ác liệt của cuộc chiến tranh, ca ngợi người lính dũng cảm, kiên cường, thể hiện tình yêu quê hương đất nước, khát vọng độc lập tự do Chính những tác giả, tác phẩm này đã chắp những mảnh ghép tái hiện một bức tranh hoàn chỉnh về chiến tranh Thế hệ trẻ sau này khi nhìn lại sẽ thấy được hào khí Đông

A một thời nay lại trở về làm rạng danh sông nước Việt Nam

Trong kháng chiến chống Mĩ cứu nước, Trường Sơn - tuyến đường đầy bom rơi đạn nổ đã trở thành con đường huyết mạch, con đường huyền thoại Nơi đây đã có những câu chuyện thần kì về những anh bộ đội hiên ngang anh dũng, những anh chiến sĩ lái xe ngang tàng lẫm liệt mà nhà thơ Phạm Tiến Duật

đã hơn một lần ca ngợi trong bài thơ nổi tiếng của mình Bài thơ về tiểu đội xe không kính Câu chuyện thần kì đó không chỉ là câu chuyện về những anh bộ

đội Cụ Hồ mà còn là chuyện về những cô gái thanh niên xung phong, vừa kiên cường dũng cảm trong chiến đấu, vừa hồn nhiên, mơ mộng thật đáng yêu, đáng quý Lấy cảm hứng từ đó, nhà văn Lê Minh Khuê đã sáng tác truyện ngắn đặc

sắc Những ngôi sao xa xôi Thời kì chống Mỹ cứu nước còn hiện lên qua hình

ảnh kiên cường của chàng Tnú bị đốt năm đầu ngón tay, của chị Sứ tóc dài tới chấm chân khi bị giặc xử bắn vẫn ung dung kiên cường, của anh bộ đội khi ngã xuống đường băng Tân Sơn Nhất nhưng dáng anh đã tạc vào thế kỉ và trở thành

Trang 27

dáng đứng Việt Nam… Dưới ngòi bút tài hoa, tinh tế của các tác giả hiện thực, thời chống Mỹ đã ùa về trong mỗi con người dù cho các khoảng cách là quá xa xôi những 50, 60 năm Đọc mỗi trang viết, chúng ta vẫn nghe văng vẳng đâu đây tiếng súng nổ, tiếng bom rơi, tiếng mẹ khóc con, tiếng la hét, cả tiếng cười nói, chuyện trò của các anh bộ đội hành quân trong rừng Tất cả tưởng chừng như mới hôm qua

Văn học chống Mỹ đa dạng về thể loại, phong phú về nội dung Chúng ta luôn bắt gặp những tác phẩm ca ngợi những người lính, những anh bộ đội cụ

Hồ, những tác phẩm khắc họa chân dung, vẻ đẹp giản dị mà cao thượng của những con người khoác trên mình màu áo xanh Chúng ta cũng đau lòng, rơm rớm nước mắt khi đọc những tác phẩm phơi bày tội ác của đế quốc Mỹ, sự khổ cực của dân tộc Việt Chúng ta cũng nghẹn ngào trước tình cảm cha con, tình yêu lứa đôi trong thời chiến được đặt vào những hoàn cảnh, tình huống éo le Chúng ta vui và tự hào về những chiến công vang dội của cha ông… Tất cả đều nằm trong những trang văn Dù cho thời chiến chưa có nhiều thước phim ghi lại được điều đó nhưng thật may thay văn học đã giữ lại được Lật từng trang sách, chúng ta ngỡ bên cạnh ta là cuộc chiến hôm nào đang sống dậy Hình ảnh

đó thật đến nỗi ta không thể bàng quan

1.3 Đôi nét về Đặng Thùy Trâm, tác phẩm Nhật kí Đặng Thùy Trâm và một

số tác giả cùng các cuốn nhật ký khác

1.3.1 Đặng Thùy Trâm và cuốn nhật ký gây bão dư luận

Đặng Thùy Trâm - nữ liệt sĩ, bác sĩ sinh ngày 26/11/1942 trong một gia đình trí thức Bố là bác sĩ ngoại khoa Đặng Ngọc Khuê, mẹ là dược sĩ Doãn Ngọc Trâm - nguyên giảng viên trường Đại học Dược Hà Nội Đặng Thùy Trâm là chị cả của bốn em Gia đình Trâm có một điều đặc biệt đó là cả mẹ và

ba người con gái đều tên là Trâm Chị cả là Đặng Thùy Trâm, hai em gái là Đặng Kim Trâm và Đặng Hiền Trâm Chính vì vậy mà mọi người luôn không

Trang 28

bao giờ gọi tên mà thường gọi theo tên lót Đặng Thùy Trâm được bạn bè và người thân gọi thân mật là Thùy

Trâm từng là cựu học sinh của trường Chu Văn An (Hà Nội) Chị có một giọng hát hay, trong trẻo Trong suốt thời gian học tập chị tham gia rất nhiều hoạt động và là giọng ca xuất sắc của trường Chu Văn An và Đại học Y Hà

Nội Chị yêu thích những bài hát như: Bài ca hy vọng, Cây Thùy dương, Sullico , và cũng nhờ chính bài hát này chị đã đoạt nhiều huy chương

trong các cuộc đua tài văn nghệ quần chúng thủ đô Không chỉ là một cô sinh viên học giỏi (tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội với tấm bằng loại ưu), một người con ngoan ngoãn, một người chị đảm đang, Thùy Trâm còn luôn giúp đỡ bạn

bè gặp khó khăn Sau này ông Ngô Sơn Huy - bạn học cấp 3 với chị kể lại rằng: Hồi còn học cấp 3, gia đình ông Huy nghèo lắm Ông không được đến lớp mà phải ở nhà đi cày giúp bố Trong lớp không ai biết điều đó kể cả thầy giáo Mọi người luôn cho rằng ông Huy bỏ học là do đạo đức kém, duy chỉ có mình Trâm biết hoàn cảnh gia đình Chính vì vậy Trâm luôn động viên ông Huy và xin bố của ông cho phép ông đi học Bố của ông Huy bình thường không nghe ai khuyên cả nhưng không hiểu sao lại bị thuyết phục bởi Thùy Trâm Thế là ông Huy vừa “tay bút tay cày” tiếp tục học hết cấp ba và thi vào Đại học Sư phạm Trâm thường ghé nhà ông Huy để giúp đỡ, khi thì cho ông Huy những đồng lẻ

để sửa xe, khi thì cái bút, quyển sách Bất ngờ nhất, đó là việc Trâm tặng ông Huy một chiếc áo sơ mi mới có cổ - thứ mà ông Huy mơ ước bao lâu nay mà không có được Nhìn chung, Trâm luôn luôn giúp đỡ mọi người, nhiệt tình trong công việc của trường và đảm đang trong việc nhà để bố mẹ yên tâm công tác Với nhiệt huyết của tuổi trẻ, Trâm còn tích cực tham gia câu lạc bộ thơ văn cùng khóa của trường Chu Văn An, gồm những thành viên sau này đã trở thành các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như Nguyễn Khoa Điềm, Tô Nhuận Vĩ, Vương Trí Nhàn Chị và các anh bạn cùng lớp Lê Văn Kiếm, Hoàng Ngọc Kim, Dương Đức Niệm tự nguyện kết thành nhóm phấn đấu vào Đảng Nối nghiệp

Trang 29

gia đình mình, Thùy Trâm thi đỗ vào Đại học Y khoa Hà Nội chuyên khoa Mắt

và được nhà trường cho tốt nghiệp sớm một năm để đi chiến trường

Sau những năm tháng miệt mài dưới mái trường Y, chị tốt nghiệp loại ưu Với kết quả học tập này, bác sĩ trẻ Thùy Trâm có thể, hoặc nhận lời ở lại trường làm cán bộ giảng dạy hoặc nhận công tác tại một bệnh viên hoặc cơ quan nào

đó ở ngay Hà Nội vì bố mẹ đều là cán bộ có uy tín, có nhiều quan hệ trong ngành Y tế Nhưng chị đã không chọn con đường đó Về mặt gia đình chị, việc

bố mẹ tham gia làm việc tại cơ quan nhà nước đã là một sự đóng góp lớn cho

Tổ Quốc, tuy nhiên Thùy Trâm lại luôn trăn trở Chị nghĩ tất cả mọi gia đình đều có người vào chiến trường để cống hiến, còn gia đình mình mặc dù có bố

mẹ làm bác sĩ và giảng viên nhưng như thế theo chị vẫn là chưa đủ Ý thức trách nhiệm cùng với việc chị có người yêu vào chiến trường trước mấy năm nên sau khi tốt nghiệp Đại học chị xung phong vào Nam ngay Năm 1966, Thùy Trâm vào công tác ở chiến trường B Sau ba tháng hành quân từ miền Bắc, tháng 3 năm 1967, chị vào đến Quảng Ngãi và được phân công về phụ trách bệnh viện huyện Đức Phổ - một bệnh xá dân sự nhưng chủ yếu điều trị cho các thương bệnh binh Tại đây chị hết lòng cứu chữa và tận tình chăm sóc các anh thương binh và lao động cùng nhân dân Chị được người dân nơi đây yêu quý và gọi thân mật với cái tên “Chị Hai” Thùy Trâm được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 27 tháng 9 năm 1968

Ngày 22 tháng 6 năm 1970, Thùy Trâm đi công tác Trong chuyến công tác từ vùng núi Ba Tơ về đồng bằng, Đặng Thùy Trâm bị địch phục kích và hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi đời, 2 tuổi Đảng và 3 năm tuổi nghề Hài cốt của chị được nhân dân địa phương nơi đó mai táng tại chính nơi chị hy sinh và luôn hương khói Sau chiến tranh, mộ của chị được đồng đội đưa về Nghĩa trang liệt

sĩ xã Phổ Cường Năm 1990, gia đình đã đưa hài cốt của chị về Nghĩa trang liệt

sĩ xã Xuân Phương, Từ Liêm, Hà Nội

Trong những năm tháng công tác tại Đức Phổ, Thùy Trâm luôn viết nhật

ký để thỏa mãn niềm đam mê văn chương đồng thời ghi lại cảm xúc của bản

Trang 30

thân mình Khi phụ trách bệnh xá Đức Phổ, chị đã viết hai cuốn nhật ký từ ngày

8 tháng 4 năm 1968, cho đến ngày 20 tháng 6 năm 1970, 2 ngày trước khi hy sinh Hai cuốn nhật ký đó có một số phận vô cùng kì lạ Nó được Frederic Whitehurst- cựu sĩ quan quân báo Hoa Kỳ- kẻ bên kia chiến tuyến lưu giữ cho đến ngày được trả lại cho gia đình tác giả vào cuối tháng 4 năm 2005 Nhà phê

bình văn học Vương Trí Nhàn đã biên tập thành quyển sách mang tên Nhật ký Đặng Thùy Trâm Ngay từ khi ra đời cuốn nhật ký này đã trở thành một hiện

tượng văn học với hơn 400.000 bản được bán Cuốn sách đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và được báo chí nước ngoài bình luận như một "Nhật ký Anne Frank của Việt Nam"

Đặng Thùy Trâm mặc dù đã hi sinh, đã ngã xuống trên chiến trường Đức Phổ nhưng hình ảnh chị vẫn sống mãi trong lòng mỗi người dân Việt Nam Chị chính là biểu tượng đẹp của một thế hệ trẻ trí thức Việt Nam trong thời kì chống Mỹ Như đã nói ở trên, trong thời gian Thùy Trâm sống và làm việc tại chiến trường Đức Phổ, chị đã viết nhật ký Hai cuốn nhật ký được viết từ ngày

8 tháng 4 năm 1968, khi phụ trách bệnh xá Đức Phổ, cho đến ngày 20 tháng 6 năm 1970 - 2 ngày trước khi hy sinh là kỉ vật duy nhất còn lại của người nữ anh hùng Đây là cuốn nhật ký được người của phía bên kia nhặt được bên thi thể của một nữ Việt Cộng đã suýt bị người lính Mỹ ném vào lửa, nhưng người phiên dịch đã khuyên anh ta nên giữ lại vì "trong đó có lửa" Cuốn nhật ký này không chỉ đơn giản là những ghi chép hàng ngày của một người nữ bác sĩ về cuộc sống của chị nơi chiến tuyến mà còn là thế giới riêng của một trí thức nhạy cảm, không yếu đuối, tha thiết với cuộc sống, không hề sợ hãi trước những gian nan Đọc từng trang nhật ký ta gặp những băn khoăn trăn trở trước tình yêu, trước cuộc sống phức tạp hàng ngày, những nỗi buồn, nỗi nhớ nhung,

sự cô đơn của một người con gái, nhưng đồng thời chúng ta cũng thấy được một ý chí mãnh liệt, những lời nói tự động viên cảnh tỉnh, một lòng can đảm phi thường - những điều đã làm nên phẩm chất một thế hệ anh hùng

Trang 31

Sau khi cuốn nhật ký được trở về với gia đình và người thân, nó đã được

in thành sách và nhanh chóng gây ra “cơn sốt đọc” Đây là một tác phẩm thu hút được sự chú ý của rất đông độc giả bởi đây là cuộc đời thật của một nữ anh hùng đã đi vào huyền thoại

Xoay quanh cuốn nhật ký này có rất nhiều những đánh giá, nhận xét về

bản thân nhân vật Đặng Thùy Trâm, và về nội dung cuốn nhật ký: "Chị đứng bên kia chiến tuyến với tôi nhưng những lời của chị làm trái tim tôi đau đớn Chị là Anne Frank của Việt Nam Tôi biết cuốn nhật kí này sẽ đi đến khắp nơi trên thế giới" - Frederic Whitehurst "Tôi biết Thùy không hề định viết cho cả thế giới này đọc, nhưng có lẽ chính vì thế mà niềm tin sâu thẳm nơi chị được viết ra một cách chân phương, mộc mạc Cho đến lúc này, tôi là người đã đọc lại hai cuốn Nhật kí ấy nhiều hơn ai hết… Những lời bày tỏ về tình yêu của chị cũng như những lời gọi tha thiết hướng về gia đình khiến bất cứ ai đọc cũng phải xúc động… Lời Thùy là một cây cầu bắc qua dòng sông chứa chất bao sự

vô tình, bao cay đắng, bao nỗi buồn, bao lòng tin lầm lạc, đã chia cắt hai dân tộc chúng ta quá lâu…" - Robert Whitehurst “Nhật ký Đặng Thùy Trâm không phải là một cuốn sách giáo dục đạo đức viết ra để cho hàng ngàn người đọc,

mà là một cuốn nhật kí để một người phụ nữ đang sống trong bom đạn dành lại cho mình một chút thời gian giữa bộn bề công việc Cuốn sổ như một người bạn chân thành, lặng im để chị chia sẻ và lưu giữ lại cuộc sống tinh thần của tuổi thanh xuân Chính vì vậy, đó là những lời nói chân thành nhất, những lời tâm sự giản dị, những sự chiêm nghiệm và tự động viên không hề mang chút áp đặt Cuốn sách sẽ làm cho bạn đọc trào nước mắt với những trăn trở và đớn đau của chị, phải nghiêng mình ngưỡng mộ ý chí và tấm lòng dành cho nhiệm

vụ, phải buồn bã cùng với những tâm sự rất bình thường của một người thanh niên xa gia đình, tình yêu không phẳng lặng Chẳng hề có kỹ thuật viết, những dòng ghi chép như được rút ra từ trái tim và tâm hồn của một người con gái chân thành và mộc mạc Đó quả thực là một cuốn sách để chúng ta đọc, xúc

Trang 32

động, cảm thông và thấu hiểu” - Nhã Nam "So với lớp thanh niên ngày nay, người thanh niên của gần bốn chục năm trước có một cách sống khác, một cách sống không lắm chiều cạnh phong phú, không tự do nhiều vẻ, nhưng lại trong sáng thánh thiện đến kỳ lạ Sự tận tụy làm người của Thùy Trâm là nhân

tố khiến cho những người lính Mỹ khác hẳn về lý tưởng cũng phải kính trọng… Trong sự muôn màu muôn vẻ của thực tại, con người vẫn là mẫu số chung làm nên những giá trị vĩnh cửu Nhật kí Đặng Thùy Trâm có cái nhân tố nhân văn đầy bí mật đó." - Vương Trí Nhàn “Một nhật kí thời chiến bị thất lạc mà trong

đó tác giả nói về tình yêu, sự cô đơn và cái chết trên đường mòn Hồ Chí Minh

đã trở thành một cuốn sách bán chạy nhất tại Việt Nam, mang tới một cái nhìn mới mẻ về chiến tranh cho thế hệ bạn đọc mới.” - The New York Times Tất cả

những đánh giá, nhận xét này chứng tỏ giá trị của cuốn nhật kí trong việc hoàn thành bức tranh hoàn chỉnh về chiến tranh dưới quan điểm, cái nhìn của một trí thức trẻ, một nữ bác sĩ xinh đẹp

Cuốn nhật ký cũng góp phần không nhỏ trong việc nghiên cứu, tìm ra nét mới của nghệ thuật thể loại kí Thông thường chúng ta biết rằng kí là một loại lớn có nhiều thể loại nhỏ nhưng riêng nhật ký với lối viết theo cảm xúc, tự do, phóng khoáng, không hề gò bó, khuôn thước đã góp một phần không nhỏ trong việc làm mới thể kí này

1.3.2 Sơ giản về một số cuốn nhật ký của các tác giả khác cùng thời kì kháng chiến chống Mỹ

Viết nhật ký không chỉ là một cách để giải tỏa tâm trạng mà viết nhật ký còn là niềm vui của con người Với người lính, viết nhật ký là vô cùng cần thiết Không chỉ có Thùy Trâm viết nhật ký mà chúng ta còn bắt gặp rất nhiều

cuốn nhật ký khác cùng thời như: Nhật ký Chu Cẩm Phong, Nhật ký Lê Anh Xuân, Nhật ký Dương Thị Xuân Quý, Mãi mãi tuổi hai mươi Mỗi một cuốn

nhật kí có phong cách và nội dung riêng Đọc từng trang nhật ký đó ta mới thấu hiểu hết thế hệ trí thức trẻ một thời chưa xa

Trang 33

Đầu tiên phải nhắc đến cuốn nhật ký Lê Anh Xuân Không xuất thân từ thủ đô hoa lệ như Thùy Trâm, Lê Anh Xuân sinh ra tại Bến Tre, là người con của quê hương Bến Tre Anh theo cha tập kết ra Bắc, được học hành, được đào tạo chu đáo nên anh trưởng thành và giác ngộ rất sớm Tốt nghiệp Khoa Lịch

sử với thành tích tốt và với tài hoa thiên bẩm anh được giữ lại trường và trở thành một cán bộ giảng dạy thông minh Hiểu và thấy anh là một người tài, Nhà nước đã chọn anh đi nghiên cứu sinh ở nước ngoài Con đường thành đạt cho riêng mình và một sự nghiệp khoa học đã mở ra thênh thang trước mắt nhưng anh lại từ chối Anh cũng giống như Thùy Trâm Nếu như Thùy Trâm tốt nghiệp Đại Học Y loại xuất sắc và cũng sẽ được giữ tại trường hoặc dễ dàng xin vào một bệnh viện lớn nhưng Thùy Trâm đã từ chối tất cả thì Lê Anh Xuân cũng thế Anh không chọn con đường ra nước ngoài trở thành nghiên cứu sinh

mà anh bí mật vượt Trường Sơn lên đường vào Nam Đường ra trận trong anh giờ đây đã trở thành con đường hội tụ của hai tình yêu lớn: Tình yêu quê hương

và tình yêu đất nước Anh khát khao cống hiến cho đất nước và đam mê sáng tạo nghệ thuật Cuốn nhật ký luôn bên anh, kể cả khi anh ra chiến trận, kể cả trong cuộc sống sinh hoạt thường ngày của anh Nó trở thành người bạn tri kỉ Khi anh hi sinh, cuốn nhật kí nằm gọn trong chiếc ba lô cùng cây bút máy Cuộc đời anh và những khát vọng, hoài bão nằm gọn trong cuốn nhật ký Cuốn nhật ký được viết từ ngày 22/12/1964 - ngày anh lên đường vào Nam và kết thúc vào ngày 23/5/1968 Qua cuốn nhật ký, cuộc đời của anh trong gian lao vẫn đầy lạc quan, hài hước Anh gửi vào từng trang viết, từng nét chữ của mình những câu chữ thông minh, hóm hỉnh Có khi giữa chặng hành trình chông gai, gian khổ, anh vẫn khiến cho ai đó có thể bật cười với những câu chuyện rất đỗi

bình dị và hồn nhiên Kiểu như: “Té võng Thật buồn cười”, “Về đến nhà 3 giờ sáng Ngủ không mùng Muỗi cắn”, “Đi đào sắn, mất lon gi-go”, “Làm chuồng gà”, “Nghỉ, giặt quần áo”, “Úp muỗng dừa gài lựu đạn, địch đá nổ Lần sau nếu không gài lựu đạn địch cũng sợ”… Câu chữ trong nhật ký hóm

Trang 34

hỉnh, hài hước Đọc cuốn Nhật ký Lê Anh Xuân chỉ với những mẩu chuyện

riêng về anh chưa đủ mà trong từng trang viết của anh còn là những thước phim

ký sự về chiến trường Anh nói nhiều về tình yêu, về nỗi nhớ da diết với một người con gái hậu phương nhưng cũng không quên tái hiện khung cảnh ác liệt của chiến tranh Nói chung Lê Anh Xuân đã góp vào cho nền văn học Việt Nam nói chung và thể nhật ký nói riêng một tác phẩm đặc sắc

Nhật ký Chu Cẩm Phong là một cuốn nhật ký có nhiều điểm tương đồng với Nhật ký Đặng Thùy Trâm Nhà văn Chu Cẩm Phong tên thật là Trần Tiến,

sinh ngày 12-8-1941 tại làng Minh Hương, Hội An, Quảng Nam Năm 1954, anh theo cha tập kết ra Bắc và theo học tại trường Học sinh miền Nam Anh từng được cử vào Ban chấp hành Hội Liên hiệp Thanh niên - Sinh viên Việt Nam, được kết nạp Đảng Lao động Việt Nam khi mới 22 tuổi Năm 1964, tốt nghiệp Đại học xuất sắc, được nhà trường cử đi học nước ngoài, nhưng Chu Cẩm Phong xung phong vào miền Nam chiến đấu Trong thời gian này, anh công tác tại Ban Tuyên huấn Khu V, làm phóng viên thông tấn rồi chuyển sang làm việc tại Tiểu ban Văn nghệ Khu V Ngày1-5-1971, trong một chuyến đi thực tế, Chu Cẩm Phong hy sinh trong một trận giao chiến diễn ra từ 10 giờ đến

14 giờ giữa Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam và du kích xã Xuyên Phú với hơn một tiểu đoàn quân Mỹ và Việt Nam Cộng hòa Cuốn nhật ký cũng luôn bên anh, giống như Lê Anh Xuân và Đặng Thùy Trâm Đó là những dòng tâm tình, những cảm xúc của tác giả dành cho người thương, cho quê hương, đất nước Cuốn nhật ký này cũng có số phận giống cuốn nhật ký của Thùy Trâm Những người đầu tiên được đọc cuốn nhật ký ấy lại là những người lính của bên đối địch, và cũng chính họ là những người đã cất giữ bảo vệ nó cho đến ngày hòa bình Người sĩ quan chính trị Sư đoàn 3 quân đội Sài Gòn đó đã bao bìa mới cho cuốn sổ và vẽ lên bìa hình một cái cây mọc thẳng dưới mặt trời Như vậy, cuốn nhật ký của một Việt cộng chưa từng quen biết đã khiến anh xúc động ghê gớm Cũng rõ ràng, anh có thể đến với những trang ghi trong

Trang 35

đó thoạt tiên vì tò mò nhưng sau đó đã bị chúng chiếm lĩnh, ám ảnh, thuyết phục Cuốn sổ tay ấy không chỉ là nhật ký mà còn là một tác phẩm văn học, một tác phẩm chân thực đến tận cùng vì tác giả chỉ viết cho riêng mình, một tác phẩm của nhà văn lại được viết khi nhà văn không hề nghĩ mình đang viết tác phẩm Chu Cẩm Phong ngay từ ban đầu chỉ muốn ghi lại cuộc chiến đấu mà anh trực tiếp tham gia, ghi lại những gì anh đã thấy, đã nghĩ, đã xúc cảm mãnh liệt về nhân dân mình, đồng đội mình, về con người và về cả những cuốn sách

mà anh đã đọc, về một người con gái mà anh đã yêu, về một chốn quê nhà mà bấy lâu anh khắc khoải mong ngày trở lại Hơn thế nữa, với hoài bão sẽ trở thành một nhà văn, anh chỉ mong muốn cuốn nhật ký này sẽ làm tư liệu cho

những cuốn sách mà anh sẽ viết, nếu như anh may mắn còn sống để viết

Một cuốn nhật ký, một cuộc đời nữa cũng có tầm ảnh hưởng lớn lao trong lòng người đó chính là cuốn nhật ký của nữ liệt sĩ Dương Thị Xuân Quý Nhà văn, liệt sĩ Dương Thị Xuân Quý sinh ngày 19-4-1941 tại Hà Nội trong một gia đình trí thức yêu nước, quê quán thôn Phú Thị, xã Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên Thuở nhỏ chị theo gia đình lên Thái Nguyên tham gia kháng chiến Sau ngày giải phóng Thủ đô, chị về Hà Nội học phổ thông cấp 2 tại trường Trưng Vương, sau đó học Trung cấp Mỏ tại Quảng Ninh rồi theo học Khoa Báo Chí do Ban Tuyên giáo Trung ương tổ chức Tốt nghiệp, chị về làm phóng viên báo Phụ Nữ Việt Nam từ 1961 đến 1968 rồi tình nguyện vào Nam theo chồng là Bùi Minh Quốc - (Dương Hương Ly) Năm 1969 trên đường đi công tác, chị đã hi sinh và nằm lại trên mảnh đất Quảng Nam khi mới 28 tuổi Ghi nhật ký là thói quen của cô gái trẻ trung xinh đẹp này Cuốn nhật ký ghi lại một thời đạn bom, khói lửa Gần 200 trang sách với những trang giấy ố màu đã gói gọn bao gian khó một thời cùng với ý chí và những nghị lực phi thường của một phụ nữ vừa cầm súng, vừa cầm bút đã ngã xuống Người cất giữ những trang nhật ký này không ai khác chính là chồng chị - nhà thơ Bùi Minh Quốc Qua từng trang nhật ký chúng ta thấy Dương Thị Xuân Quý đã sống, suy nghĩ,

Trang 36

làm việc thế nào trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt Những trang nhật ký chất chứa bao suy nghĩ, nỗi niềm, sự xót xa, tâm sự, dằn vặt và ý chí kiên cường của người con gái ấy Cao hơn nữa, đó cũng là lời tâm sự tiêu biểu cho

cả một thế hệ thanh niên Việt Nam đã không tiếc tuổi xuân cho đất nước

Mãi mãi tuổi hai mươi là tâm sự và trải nghiệm của một anh lính trẻ mang

tên Nguyễn Văn Thạc Cuốn nhật ký này được coi là hành trang của một tuổi trẻ dấn thân Cuốn nhật ký bắt đầu từ ngày 2/10/1971 kết thúc vào ngày 25/5/1972 Trong thời gian chưa đầy một năm, hình tượng người anh hùng Nguyễn Văn Thạc hiện lên đẹp đẽ, tâm hồn anh, trái tim anh đã làm rung động hàng triệu trái tim con người Cuốn nhật ký đã mở đầu bởi những trang đẹp nhất của tâm hồn anh - một con người với khát vọng ra đi, lý tưởng chiến đấu

và ý thức trách nhiệm vì Tổ quốc Trong anh, sức trẻ, chí làm trai hừng hực lửa Anh luôn tự hỏi: Mình đã bắt đầu sống có trách nhiệm từ đâu, từ lúc nào? Có lẽ

là từ 9/3/1971, tháng ba của hoa nhãn ban trưa, của hoa sấu và hoa bằng lăng nước Anh tự nhủ lòng như thế nhưng mỗi chúng ta ai cũng biết trách nhiệm trong anh luôn tràn đầy từ khi anh thấy và thấu hiểu sự đau thương mất mát của dân tộc Và anh khát khao: chóng tới gia đình lớn Nơi ta gửi gắm thời thanh xuân của mình Thanh xuân của anh chỉ có thể đẹp khi hòa vào đại gia đình lớn Anh giống như Tố Hữu, khi chưa tìm được lí tưởng cách mạng thì thấy cuộc sống tù túng, quẩn quanh, bế tắc, ngột ngạt không lối thoát Nhưng khi ánh sáng của Đảng rọi chiếu tâm hồn ông như có nắng hạ trong lòng Nguyễn Văn Thạc cũng vậy Lí tưởng sống của anh là sự cống hiến, là việc trao trọn tuổi thanh xuân cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Anh mang trong mình khát vọng được vào tuyến lửa, giáp mặt quân thù, được cầm súng chiến đấu để bảo vệ quê hương đất nước Đại gia đình lớn nuôi lớn tâm hồn anh, rèn luyện cho anh tinh thần thép Nếu như những dòng nhật ký của Thùy Trâm giống như một bản đàn giăng mắc thì Nguyễn Văn Thạc cũng vậy Trên những dòng nhật ký, từng nét chữ của anh là cả một thế giới tâm tư: Khi phơi phới niềm vui lên đường nhưng

Trang 37

cũng không ít khi buồn nản, chán chường Bên cạnh sự ác liệt của chiến tranh, cuốn nhật ký của anh còn là những ngọt ngào, nhớ nhung da diết của tình yêu, đồng thời niềm tin cũng vẫn là nốt chủ đạo trong tâm hồn anh Không chỉ vậy, chàng thanh niên Hà Nội Nguyễn Văn Thạc còn dành phần lớn tâm tư của mình cho người mà mình yêu dấu Chính người yêu dấu đó đã tiếp thêm sức mạnh cho anh, cho anh niềm tin sống, tiếp thêm cho anh sức mạnh để thực hiện lí tưởng Anh đã cống hiến cả thời thanh xuân tươi đẹp nhất của mình và đã ngã xuống tại thành cổ Quảng Trị Thành cổ mãi mang hình bóng anh Ai về thành

cổ cũng được nghe kể về anh - người anh hùng làng Bưởi Hà Nội Anh hi sinh nhưng cuốn nhật ký của anh còn mãi với thời gian Chính cuốn nhật ký này cho chúng ta, cho thế hệ trí thức trẻ thời bấy giờ có cái nhìn đúng đắn và niềm tin vào cuộc sống

Trang 38

Tiểu kết Chương 1

Trong khuôn khổ của Chương 1, những vấn đề lí luận liên quan trực tiếp

đến đề tài được chúng tôi tìm hiểu, giải thích Trên cái nền đó, cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm và một số cuốn nhật ký khác ra đời Đặt những cuốn nhật ký

ấy vào bối cảnh nước nhà chúng ta sẽ thấy được giá trị của nó và từ đó càng thêm cảm phục, yêu mến và quý trọng hơn người nữ bác sĩ xinh đẹp, cùng các nhà văn, nhà thơ, nhà báo anh dũng và những cống hiến của họ trong công cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, vì lí tưởng: “Không có gì quý hơn Độc lập Tự do” như Bác Hồ dạy

Trang 39

lũ bán nước và lũ cướp nước Sức mạnh to lớn đó không gì có thể ngăn cản được Lòng yêu nước tồn tại ở hai trạng thái: tiềm tàng (ẩn kín) và trực tiếp (được phô ra) Tuy nhiên dù yêu nước theo kiểu nào đi chăng nữa thì mỗi con người đều vì mục đích cuối cùng là mong muốn đất nước được độc lập, tự do Khi Tổ Quốc gọi, tất cả mọi người đều lên tiếng Thùy Trâm cũng vậy Sự xả thân dũng cảm của cô bắt đầu từ trong suy nghĩ Sinh ra trong một gia đình trí thức, lại có truyền thống làm nghề y - cha là bác sĩ, mẹ là dược sĩ, mặt khác lại

là chị cả của ba em, Thùy Trâm nhanh chóng ý thức được trách nhiệm của mình Cô vừa là một người chị đảm đang, một người con ngoan đồng thời lại là một sinh viên giỏi Suy nghĩ của cô cũng khác người Tốt nghiệp trường Y với tấm bằng loại ưu cộng với danh tiếng và mối quan hệ của cha mẹ, cô sẵn sàng được giữ lại trường hoặc vào làm tại một bệnh viện ở thủ đô mà không phải vào Nam Nhưng ngay sau khi tốt nghiệp, trong khi bạn bè cô cố tình tìm mọi cách ở lại thì cô lại tình nguyện nộp đơn vào nơi chiến trường ác liệt nhất Cô nghĩ rằng gia đình cô chưa có đóng góp đáng kể cho Cách mạng Mọi gia đình

Trang 40

đều có con tham gia vào chiến trận, riêng gia đình cô chưa có ai Từ suy nghĩ

đó cho thấy cô dũng cảm vô cùng Hiếm có một con người nào lại đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân mà con người đó lại là phụ nữ Theo lẽ thông thường, người phụ nữ luôn là người có suy nghĩ và mong muốn an phận Cuộc đời của họ cần một điểm tựa, một nơi để về, một gia đình hạnh phúc, ấm êm Đó

là trong thời bình Còn trong thời chiến, có thể những người phụ nữ cũng cần và

ao ước một cuộc sống yên bình bên một tấm chồng Họ sẽ ở hậu phương, sẽ làm hậu phương vững chắc cho người chồng yên tâm nơi tiền tuyến Không phải là

họ không yêu nước mà họ yêu nước theo cách riêng của họ, đúng với khả năng của họ Nói như vậy có nghĩa là những người phụ nữ nào vượt lên được việc làm

và hành động mà số đông đã làm người ta gọi là phi thường Và Đặng Thùy Trâm chính là một người con gái phi thường Chị hi sinh tuổi thanh xuân của người con gái, chị - với sức nữ nhi dám xông pha nơi lửa đạn, dám gánh vác giang sơn, dám làm một “chàng trai” dũng cảm

Tại chiến trường Đức Phổ ác liệt, cô ngày đêm miệt mài chữa trị cho các anh thương binh Ngoài công việc chữa bệnh, Thùy Trâm học hỏi nâng cao chuyên môn, giúp nhân dân, giúp bộ đội, lúc thì làm nhà, lúc thì cõng gạo Cô vượt suối, băng rừng Cô đi gác, đi trực Một cô gái sinh ra trong sự sung sướng

vì gia đình thuộc hạng tiểu tư sản, một cô gái mảnh mai yếu ớt, sống trong tình yêu thương đùm bọc của gia đình giờ đây phải trải qua biết bao gian khổ hiểm nguy nhưng cô không hề sợ hãi hay chùn bước Cô mạnh mẽ vượt qua tất cả

“29.3.1970: Địch uy hiếp bệnh xá một cách nghiêm trọng Những chiếc HU-1A

và rọ quần sát trên ngọn cây phóng lựu đạn, hỏa tiễn tầm ngắn và xổ từng tràng đại liên nghe đến điếc tai Pháo từ núi chóp bắn vào nổ sát bên hầm, một mảnh pháo to chẻ nát một thân cây lát hầm ngay phòng mổ: nếu địch ập vào đây làm sao di chuyển được thương binh cho kịp? Thành và anh Xuất đi cảnh giới không thấy về, súng nổ nhỏ hướng đó, tàu bay hạ hướng đó, có ai sao không ? Không đâu, chính trong gian khổ này ta mới cùng hiểu cái giá trị

Định dạng
Số trang	99
Dung lượng	1,48 MB