THÔNG ĐIỆP VỀ THAM NHŨNG TRÊN BÁO IN (Nghiên cứu trường hợp báo Nhân dân, báo Lao động, báo Tuổi trẻ giai đoạn 2005 – 2014)

Cũng trên cơ sở phân tích các tin bài về tham nhũng trên báo in cho phép nhận diện được vai trò của báo in trong cuộc chiến chống tham nhũng đồng thời xã hội cũng biết đến công cuộc PCTN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

THÔNG ĐIỆP VỀ THAM NHŨNG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

_

NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

THÔNG ĐIỆP VỀ THAM NHŨNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Mai Quỳnh Nam

Hà Nội – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, tư liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Những kết luận mới về khoa học trong luận án là kết quả nghiên cứu của tác giả

và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào khác.

Hà Nội, Ngày 6 tháng 7 năm 2019

Tác giả

Nguyễn Thị Tuyết Minh

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận án tôi may mắn nhận được sự hỗ trợ và ủng hộ từcác thầy cô giáo, các nhà khoa học, các cán bộ tại cơ sở đào tạo; của các lãnhđạo các cấp tại cơ quan công tác; nhiều nhà khoa học, đồng nghiệp, đồngmôn, anh em bạn bè, gia đình; nhiều thế hệ sinh viên khoa Xã hội học và Pháttriển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền Tôi trân trọng biết ơn tất cả Tôi xinđặc biệt cảm ơn đến những cơ quan, tổ chức, cá nhân sau đây:

Tôi xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân Văn (Đại học Quốc Gia Hà Nội); Ban chủ nhiệm khoa, các nhà khoahọc - thầy cô giáo, các cán bộ khoa Xã hội học, nhất là PGS.TS Nguyễn ThịKim Hoa; PGS.TS Trịnh Văn Tùng; PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà; PGS.TS.Nguyễn Tuấn Anh; PGS.TS Phạm Văn Quyết; Ths Ngô Kim Hương; cáclãnh đạo, cán bộ phòng Đào tạo sau đại học, nhất là chị Lê Thị Kim Tântrường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn đã luôn tạo điều kiện, hỗ trợ,động viên, thúc đẩy, truyền thụ kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt thờigian học tập, nghiên cứu và thực hiện Luận án, hoàn thiện các thủ tục hànhchính theo quy định

Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy hướng dẫnPGS.TS Mai Quỳnh Nam đã tận tình hướng dẫn, động viên – khích lệ, đặtniềm tin, chia sẻ những khó khăn trong suốt quá trình tôi nghiên cứu và thựchiện Luận án

Tôi xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, những người thầy, ngườiđồng nghiệp, người bạn lớn luôn sẵn lòng hỗ trợ, giúp đỡ, khuyến khích, độngviên và tặng cho tôi tất cả những cuốn sách, tài liệu, công trình quý báu củabản thân hoặc lục tìm trong tủ sách cá nhân tài liệu có liên quan để đưa tận taykhi biết tôi thực hiện luận án: PGS.TS Lương Khắc Hiếu; PGS.TS NguyễnVăn Dững; PGS.TS Đỗ Thị Thu Hằng; PGS.TS Đỗ Đức Minh; TS.Phan Ái;PGS.TS Nguyễn Thị Tố Quyên; TS.Bùi Thu Hương

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyêntruyền; Ban Tổ chức – Cán bộ; Ban chủ nhiệm khoa Xã hội học và Phát triển,Tiến sĩ Lưu Hồng Minh – Trưởng khoa cùng các đồng nghiệp luôn động viên,khuyến khích, hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi, chia sẻ khó khăn trong suốt quátrình tôi làm việc, học tập, thực hiện luận án

Tôi chân thành cảm ơn các thế hệ sinh viên Xã hội học, nhất là cácnhóm sinh viên kiến tập, thực tập K29; K30; K31; K32; K33; K34; K35 đãđồng hành, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu dài hơi này

Tôi xin dành tất cả sự yêu thương và lòng biết ơn đến đại gia đình,người thân, anh chị em, bạn bè là động lực mạnh mẽ giúp tôi quyết tâm hoànthành Luận án

Xin chân thành cảm ơn

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC ẢNH

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

MỤC LỤC 1

LỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 1

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 1

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 5

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 5

Ngân sách Nhà nước 5

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

Ngày nay, công cuộc PCTN đòi hỏi phải triển khai các giải pháp quan trọng, trong đó không thể không tính đến vai trò của báo chí như một thiết chế xã hội với chức năng cung cấp thông tin, hình thành định hướng và thể hiện dư luận xã hội trong PCTN Đầu năm 2017, giải báo chí toàn quốc “Báo chí với công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí” được phát động bởi Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp cùng UBTW MTTQVN tổ chức Trong 1 năm phát động (từ ngày 01/01 đến 30/11/2017) Ban tổ chức nhận được 1.126 tác phẩm dự thi Hội đồng sơ khảo và Hội đồng chung khảo đã lựa chọn 32 tác phẩm thuộc các loại hình báo in, điện tử, truyền hình, phát thanh để trao giải Đây là cuộc thi đầu tiên trên toàn quốc về chủ đề này [Báo Nhân dân điện tử, 2017] Mùa giải tiếp theo được phát động (2017 - 2018) [Báo Nhân dân điện tử, 2018] 1

Báo chí nói chung và báo in nói riêng thực hiện các vai trò đưa tin cũng như phơi bày và gây sức ép với các thiết chế xã hội khác trong việc đưa các vụ án tham nhũng ra ánh sáng Với tính đại chúng hóa rất cao và bao quát gần như toàn bộ đời sống xã hội, báo chí ở Việt Nam bên cạnh “là phương tiện thông tin thiết yếu dối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của cơ quan Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị - xã hội nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hôi nghề nghiệp, là diễn đàn của Nhân dân” theo quy định của Luật [Tạp chí Người làm báo điện tử, 2017] thì còn thể hiện tính độc lập tương đối trong đời sống xã hội và có tác động mạnh mẽ đến nền chính trị và dân chủ Báo chí không chỉ truyền bá “các quan điểm tự do” về chính phủ mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho truyền thông cũng như sự hợp nhất giữa nhân dân, phơi bày và hạn chế hành vi của quan chức nhà nước Bằng việc cung cấp thông tin, kiến thức với công chúng, báo chí góp phần nâng cao nhận thức của công chúng cũng như thể hiện thái độ chống tham nhũng và kêu gọi hành động Cũng trên cơ sở phân tích các tin bài về tham nhũng trên báo in cho phép nhận diện được vai trò của báo in trong cuộc chiến chống tham nhũng đồng thời xã hội cũng biết đến công cuộc PCTN trên báo in thông qua lăng kính của nhà truyền thông Do đó, nghiên cứu thông điệp truyền thông về tham nhũng là một lĩnh vực nghiên cứu không thể thiếu trong quá trình truyền thông PCTN, nhằm cung cấp những thông tin thực sự cần thiết cho cuộc đấu tranh PCTN 2 Hiện nay, công cuộc đấu tranh PCTN đang ngày càng đòi hỏi cao hơn vai trò đặc biệt của báo chí -thiết chế xã hội được mệnh danh “quyền lực thứ tư” Tuy nhiên, để báo chí phát huy hiệu quả vai trò này cần tính đến thông điệp về tham nhũng trên báo in như thế nào? Đồng thời, để góp phần trả lời các câu

hỏi lớn mà thực tiễn đang đặt ra như báo chí hiện nay đưa tin chống tham nhũng như thế nào, làm thế nào

để nâng cao chất lượng cũng như hiệu quả tin bài PCTN ? Từ những suy nghĩ nêu trên, tôi lựa chọn “Thông điệp về tham nhũng trên báo in” (Nghiên cứu trường hợp báo Nhân dân, báo Lao động, báo Tuổi trẻ giai

đoạn 2005 – 2014) làm đề tài luận án TS chuyên ngành Xã hội học 2

2 Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Đối tượng nghiên cứu 3

4 Câu hỏi nghiên cứu 3

5 Phạm vi nghiên cứu 3

8 Đóng góp mới về khoa học của luận án 11

9 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 11

10 Kết cấu luận án 12

Chương 1 13

TỔNG QUAN NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 13

VỀ THÔNG ĐIỆP THAM NHŨNG TRÊN BÁO IN 13

1.1 Hướng nghiên cứu báo chí và tham nhũng trên thế giới 13

1.1.1 Vai trò của báo chí chống tham nhũng trên thế giới 13

1.1.2 Thông điệp báo in trong chống tham nhũng trên thế giới 19

“Thông điệp về tham nhũng trên báo in” là một nghiên cứu liên ngành giữa Xã hội học (nghiên cứu báo chí như một thiết chế xã hội) và Báo chí học Phân tích nội dung trong nghiên cứu Xã hội học báo chí (XHHBC) được Max Weber coi trọng và là một trong bốn nội dung của XHHBC được ông nhấn mạnh Phân tích nội dung như một phương pháp nghiên cứu khoa học lần đầu tiên được biết đến từ phân tích những bài thánh ca ở Thụy Điển [Andes Hasen, Simon Cottle, Ralph Negrine & Chris Newbold, 1998] Andes Hasen và cộng sự (1998) cũng cho rằng phương pháp phân tích nội dung báo chí được xem như một phương pháp quan trọng trong nghiên cứu XHHBC và trở thành một phương pháp chính thức trong nghiên cứu khoa học xã hội bởi nghiên cứu của Harold Lasswell và các cộng sự; phát triển trong nghiên cứu báo chí tại Mỹ, từ đó vượt ra ngoài khuôn khổ của phân tích báo chí, các vấn đề xã hội và chính trị sang các lĩnh vực nghiên cứu khác 19

1.2 Hướng nghiên cứu báo chí và tham nhũng tại Việt Nam 24

1.2.1 Vai trò của báo chí trong phòng chống tham nhũng ở Việt Nam 24

1.2.2 Thông điệp về tham nhũng trên báo chí ở Việt Nam 32

1.3 Nhận định chung về các công trình nghiên cứu đã công bố và hướng nghiên cứu tiếp theo 38

Chương 2 45

THÔNG ĐIỆP VỀ THAM NHŨNG TRÊN BÁO IN - 45

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN 45

2.1 Khái niệm 45

2.1.1 Thông điệp truyền thông và thông điệp báo in 45

2.1.1.1 Truyền thông và mô hình truyền thông 45

2.1.1.2.Thông điệp – một yếu tố của quá trình truyền thông 48

2.1.1.3 Báo chí và thông điệp báo in 51

2.1.2 Tham nhũng và thông điệp về tham nhũng trên báo in 58

2.1.2.1 Định nghĩa tham nhũng và nhận diện hành vi tham nhũng 58

2.1.2.2.Thông điệp về tham nhũng trên báo in 62

2.2 Lý thuyết nghiên cứu về tham nhũng trên báo chí 67

2.3 Một số quan điểm của Đảng, thực tiễn về phòng chống tham nhũng của Nhà nước 77

.85

Chương 3 88

NỘI DUNG THÔNG ĐIỆP THAM NHŨNG 88

TRÊN BÁO TUỔI TRẺ, NHÂN DÂN, LAO ĐỘNG 88

3.1 Thông điệp về thực trạng tham nhũng 88

3.2 Thông điệp về thực trạng phòng chống tham nhũng 100

3.3 Thông điệp về nguyên nhân tham nhũng 109

3.4 Thông điệp về hậu quả tham nhũng 119

3.5 Thông điệp về giải pháp phòng chống tham nhũng 126

Chương 4 143

HÌNH THỨC THÔNG ĐIỆP VỀ THAM NHŨNG 143

TRÊN BÁO TUỔI TRẺ, NHÂN DÂN, LAO ĐỘNG 143

4.1 Tần suất tin bài đăng tải theo thời gian 143

4.2 Chuyên mục đăng tải tin bài về tham nhũng 147

4.3 Thể loại tin bài về tham nhũng được đăng tải 153

4.4 Lĩnh vực tham nhũng được phản ánh 160

4.5 Cấp độ, phạm vi tham nhũng được phản ánh trong tin bài 169

Kết quả khảo sát trên 3 báo về hình thức thông điệp tham nhũng cho thấy: 182

1 Về tần suất đăng tải: số lượng tin bài theo các năm có sự khác biệt nhưng dòng chảy thông tin liên quan đến tham nhũng được duy trì theo thời gian Báo chí đã thể hiện rõ chức năng định hướng dư luận xã hội thông qua việc quyết định cho đăng tải nội dung nào về tham nhũng với tần suất xuất hiện các tin bài khác nhau 182

2 Về chuyên mục đăng tải: tỷ lệ tin bài cao nhất về tham nhũng được đặt trên các chuyên mục thời sự hoặc liên quan đến thời sự (cho thấy: tham nhũng và thực trạng tham nhũng được coi là vấn đề thời sự trên diễn đàn báo chí tại Việt Nam) mặc dù có sự khác biệt đáng kể giữa các báo về việc quyết định đăng tải các tin bài về tham nhũng trên trang, chuyên trang, chuyên mục cụ thể 182

3 Về thể loại tin bài đăng tải: tỷ lệ thể loại báo chí thông tấn được sử dụng chủ yếu khi phản ánh về tham nhũng, tiếp theo là các thể loại báo chí chính luận (bình luận, xã luận, chuyên luận, luận văn tuyên truyền); ngoài ra, còn có các thể loại “Thư bạn đọc” (xuất hiện không nhiều) 182

4 Về lĩnh vực được phản ánh: Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra 10 cơ quan, ngành được cảm nhận là có tình trạng tham nhũng phổ biến nhất và một danh sách các lĩnh vực tham nhũng được thiết kế vào bộ mã hóa gồm 12 lĩnh vực Ngoài ra, các lĩnh vực khác và các tin bài không đề cập đến tham nhũng một cách cụ thể 183

5 Hầu hết các tin bài đều phản ánh về câu chuyện PCTN hoặc các vụ việc tham nhũng tại Việt Nam Tham nhũng xảy ra phổ biến ở mọi cấp, từ thôn/xã/phường đến trung ương, tuy nhiên ở mỗi cấp độ thì tỷ lệ tin bài có sự khác biệt rất đáng kể Ngoài ra, cũng có sự khác biệt đáng kể trong các tin bài trên một số chỉ báo theo những phạm vi đề cập 183

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 184

1 Kết luận 184

a Nội dung thông điệp về tham nhũng 184

Thông điệp về thực trạng tham nhũng 184

Thông điệp về thực trạng phòng chống tham nhũng 185

Thông điệp về nguyên nhân tham nhũng 186

Thông điệp về hậu quả tham nhũng 187

Thông điệp về giải pháp phòng chống tham nhũng 188

b Về hình thức thông điệp 189

Về tần suất đăng tải tin bài tham nhũng 189

Về chuyên mục đăng tải tin bài tham nhũng 190

Về thể loại tin bài tham nhũng được đăng tải 191

Về lĩnh vực tham nhũng được đăng tải 192

Về lĩnh vực tham nhũng được đăng tải 193

Thông điệp về cấp độ, phạm vi tham nhũng 195

2 Khuyến nghị nâng cao chất lượng, hiệu quả thông điệp trong phòng chống tham nhũng trên báo in hiện nay 196

a Khuyến nghị về nội dung thông điệp 196

Thông điệp về thực trạng tham nhũng và PCTN 196

Thông điệp về nguyên nhân tham nhũng 198

Thông điệp về hậu quả tham nhũng 198

Thông điệp về giải pháp phòng chống tham nhũng 199

b Khuyến nghị đối với hình thức thông điệp 200

Tần suất đăng tải tin bài tham nhũng 200

Chuyên mục đăng tải tin bài tham nhũng 200

Thể loại tin bài về tham nhũng 201

Thông điệp về lĩnh vực tham nhũng 202

Thông điệp về cấp độ, phạm vi tham nhũng 203

DANH MỤC NHỮNG BÀI BÁO, CÔNG TRÌNH KHOA HỌC 208

ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN CỦA TÁC GIẢ 208

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 209

Linh Anh (2017), Báo Lao Động: “88 năm trưởng thành cùng đất nước”, Online ngày 18/8/2017, http://hoinhabaovietnam.vn 209

Bộ Thông tin và Truyền thông (2017), “Bộ TT&TT sơ kết công tác 6 tháng đầu năm và triển khai công tác 6 tháng cuối năm 2017”, https://mic.gov.vn [14/07/2017 13:06 CH] 210

Tạp chí Người làm báo điện tử (2017), Luật Báo chí http://www.methodspace.com/ [07/07/2016, 08:29] 215

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Ban NCTW Ban Nội chính trung ương

BMNN Bộ máy nhà nước

Báo ND Báo Nhân dân

Báo LĐ Báo Lao động

Báo TT Báo Tuổi trẻ

NSNN Ngân sách Nhà nước

PCTN Phòng chống tham nhũng

QLNN Quản lý nhà nước

UBKT Ủy ban kiểm tra

UBPL Ủy ban pháp luật

UBTPQH Ủy ban Tư pháp của Quốc hội

UBTVQH Ủy ban Thường vụ Quốc hội

UBTW MTTQVN Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

VKSND Viện kiểm sát nhân dân

VPBCĐ Văn phòng Ban chỉ đạo

DANH MỤC ẢNH

Ảnh 3.1 TH1590 Báo Nhân dân.Ngày 1/12/2007 Chủ động phòng ngừa và phát

hiện, xử lý tham nhũng lãng phí Error: Reference source not found Ảnh 3.2 TH750 Báo Lao động Ngày 8/2/2010 “Nhũng” là để “tham” Error:

Reference source not found

Ảnh 3.3 TH628 Báo Lao động Ngày 5/12/2011 Ngó lơ trước tham nhũng

Error: Reference source not found

Ảnh 3.4 TH322 Báo Tuổi trẻ Ngày 11/4/2006 Vụ PMU18: Cơ hội cải cách và

thanh lọcError: Reference source not found

Ảnh 3.5 TH327 Báo Tuổi trẻ Ngày 15/4/2006 Thư gửi ban chuyên án

“PMU18” Error: Reference source not found

Ảnh 3.6 TH1006 Báo LĐ Ngày 6/9/2007 Đấu tranh chống tham nhũng ở cấp

cơ sở còn yếu Error: Reference source not found

Ảnh 3.7 TH779 Báo LĐ Ngày 14/10/2009 Đấu tranh chống tham nhũng chưa

đạt hiệu quả cao nhất Error: Reference source not found

Ảnh 3.8 TH761 Báo LĐ Ngày 29/12/2009 Công tác phòng chống tham nhũng

chưa thực sự mạnh Error: Reference source not found

Ảnh 3.9 TH1751 Báo ND Ngày 16/1/2008 Phòng chống tiêu cực phải được là

thường xuyên, liên tục Error: Reference source not found

Ảnh 3.10 TH3155.Báo TT Ngày 20/01/2014 Tham nhũng, xa dân sẽ dẫn đến bất

ổn xã hộiError: Reference source not found

Ảnh 3.11 TH201.Báo LĐ Ngày 16/1/2013 Chống tham nhũng hãy dựa

vào dân Error: Reference source not found

Ảnh 3.12 TH1195.Báo LĐ Ngày 23/11/2005 Chống tham nhũng – trung ương

phải gương mẫu đề địa phương noi theo Error: Reference source notfound

Ảnh 3.13 TH108 Báo TT Ngày 4/6/2005 Làm sao để không thể tham nhũng,

Ảnh 3.14 TH116 Báo TT Ngày 8/6/2005 Nên hay không nên thành lập ban chủ

đạo phòng chống tham nhũng? Error: Reference source not found Ảnh 4.1 Báo Nhân dân Ngày 14/9/2006 Bắt tạm giam nguyên trung tá công an

Nguyễn Đình Toản Error: Reference source not found

Ảnh 4.2 Báo Lao động Ngày 14/9/2006 Bắt tạm giam nguyên trung tá công an

Nguyễn Đình Toản Error: Reference source not found

Ảnh 4.3 Báo Tuổi trẻ Ngày 11/9/2006 Bắt tạm giam trung tá Nguyễn Đình Toản

Error: Reference source not found

Ảnh 4.4 Báo Tuổi trẻ Ngày 14/9/2006 Bắt tạm giam nguyên trung tá công an

Nguyễn Đình Toản Error: Reference source not found

Ảnh 4.5 TH326 Báo TT Ngày 15/4/2006 Không dám nhìn thẳng sự thật là hư

hỏng Error: Reference source not found

Ảnh 4.6 TH1928 Báo ND Ngày 13/6/2010 Ăn…đất Error: Reference

source not found

Ảnh 4.7 TH1830 Báo ND Ngày 5/10/2009 Cần nghiêm Error: Reference

source not found

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Nội dung chính phản ánh trong tin bài (%) Error: Reference

source not found Biểu đồ 3.2 Tương quan báo và nội dung chính phản ánh trong tin bài không phải

vụ việc, hành vi tham nhũng (n=804, %)Error: Reference source notfound

Biểu đồ 3.3.Tương quan báo và số lượng hành vi tham nhũng trong tin bài (%)

Error: Reference source not found Biểu đồ 3.4 Hành vi tham nhũng được đề cập (%) Error: Reference source not

found Biểu đồ 3.5 Thời điểm các vụ việc/hành vi tham nhũng được đề cập (% Error:

Reference source not found Biểu đồ 3.6 Tương quan giữa tờ báo và thời điểm các vụ việc/hành vi tham nhũng

được đề cập (%) Error: Reference source not found Biểu đồ 3.7 Tỷ lệ báo đề cập đến nguyên nhân tham nhũng được đề cập (%)

Error: Reference source not found Biểu đồ 3.8 Tỷ lệ tin bài đề cập đến nhóm nguyên nhân tham nhũng (%) Error:

Reference source not found Biều đồ 3.9 Tỷ lệ tin bài đề cập đến hậu quả của tham nhũng (%) Error:

Reference source not found Biểu đồ 3.10 Tương quan giữa báo và quan điểm về mức độ nghiêm trọng của vụ

việc, hành vi tham nhũng trong tin bài (%) Error: Referencesource not found

Biều đồ 3.11 Tỷ lệ tin bài đề cập nhóm nguyên tắc xử lý tham nhũng (%) Error:

Reference source not found Biểu đồ 4.1 Tỷ lệ tin bài về tham nhũng theo thời gian trên 3 báo (%) Error:

Reference source not found Biểu đồ 4.2 Tỷ lệ tin bài về vụ PMU18 đăng tải trên 3 báo (%) Error:

Reference source not found

Biểu đồ 4.3 Chuyên mục tin bài về tham nhũng được đăng tải (n=3209) (%)

Error: Reference source not found Biểu đồ 4.4 Tương quan báo và trang, mục đăng tải tin bài tham nhũng (%)

Error: Reference source not found Biểu đồ 4.5 Tương quan tin bài về vụ PMU18 đăng tải trên các trang, mục của

báo (%) Error: Reference source not found Biều đồ 4.6 Tương quan báo và thể loại báo chí về tham nhũng (%) Error:

Reference source not found Biểu đồ 4.7 Tương quan báo và tỷ lệ tin bài về tham nhũng theo lĩnh vực (%)

Error: Reference source not found Biểu đồ 4.8 Tỷ lệ tin bài về tham nhũng đề cập theo lĩnh vực (%) Error:

Reference source not found Biểu đồ 4.9 Tương quan báo với tỷ lệ tin bài về lĩnh vực tham nhũng (%) Error:

Reference source not found Biểu đồ 4.10 Phạm vi tham nhũng được đề cập (%) Error: Reference source not

found Biểu đồ 4.11 Tương quan báo và địa danh được đề cập trong tin bài (%) Error:

Reference source not found Biểu đồ 4.12 Cấp tham nhũng đề cập trong tin bài (%) (n = 3729) Error:

Reference source not found Biểu đồ 4.13 Tương quan tờ báo và cấp độ tham nhũng đề cập (%)(n = 2815)

Error: Reference source not found

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tham nhũng (Corruption) là một hiện tượng xã hội gắn liền với sự tồn tại,

phát triển của nhà nước và đang là “chủ đề nóng” đối với mọi quốc gia trên thếgiới và trở thành mối lo ngại mang tính chất toàn cầu Tham nhũng được xácđịnh là vấn đề rất nghiêm trọng của Việt Nam hiện nay và chống tham nhũngđược xác định là yêu cầu, nhiệm vụ sống còn của cả hệ thống chính trị (HTCT),của toàn xã hội Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước Việt Nam đã thể hiệnquyết tâm chính trị và hoàn thiện thể chế trong phòng, chống tham nhũng(PCTN), được đông đảo nhân dân và dư luận đồng tình, ủng hộ, nhất là từ sauHội nghị Trung ương 6 (lần 2) khóa VIII Khẳng định mạnh mẽ của Tổng Bí thưNguyễn Phú Trọng và Chủ tịch nước Trần Đại Quang rằng không có vùng cấmtrong chống tham nhũng [Trường Hoàng, 2016], [Tạp chí Cộng sản, 2017] ViệtNam thông qua luật PCTN năm 2005 và năm 2009 phê chuẩn Công ước củaLiên hợp quốc về chống tham nhũng Chống tham nhũng được xác định là yêucầu, nhiệm vụ sống còn của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội, nhằm mụctiêu bảo tồn và phát huy những thành tựu to lớn của dân tộc và công cuộc đổimới dưới sự lãnh đạo của Đảng

Ngày nay, công cuộc PCTN đòi hỏi phải triển khai các giải pháp quan

trọng, trong đó không thể không tính đến vai trò của báo chí như một thiếtchế xã hội với chức năng cung cấp thông tin, hình thành định hướng và thểhiện dư luận xã hội trong PCTN Đầu năm 2017, giải báo chí toàn quốc “Báochí với công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí” được phátđộng bởi Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp cùng UBTW MTTQVN tổ chức.Trong 1 năm phát động (từ ngày 01/01 đến 30/11/2017) Ban tổ chức nhậnđược 1.126 tác phẩm dự thi Hội đồng sơ khảo và Hội đồng chung khảo đãlựa chọn 32 tác phẩm thuộc các loại hình báo in, điện tử, truyền hình, phát

Nhân dân điện tử, 2017] Mùa giải tiếp theo được phát động (2017 - 2018)[Báo Nhân dân điện tử, 2018]

Báo chí nói chung và báo in nói riêng thực hiện các vai trò đưa tin cũngnhư phơi bày và gây sức ép với các thiết chế xã hội khác trong việc đưa các

vụ án tham nhũng ra ánh sáng Với tính đại chúng hóa rất cao và bao quát gần

như toàn bộ đời sống xã hội, báo chí ở Việt Nam bên cạnh “là phương tiện

thông tin thiết yếu dối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của cơ quan Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị - xã hội nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hôi nghề nghiệp, là diễn đàn của Nhân dân” theo quy định của Luật [Tạp chí Người làm báo điện tử, 2017] thì

còn thể hiện tính độc lập tương đối trong đời sống xã hội và có tác động mạnh

mẽ đến nền chính trị và dân chủ Báo chí không chỉ truyền bá “các quan điểm tự do” về chính phủ mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho truyền thông cũng như sự hợp nhất giữa nhân dân, phơi bày và hạn chế hành vi của quan chức nhà nước Bằng việc cung cấp thông tin, kiến thức với công

chúng, báo chí góp phần nâng cao nhận thức của công chúng cũng như thểhiện thái độ chống tham nhũng và kêu gọi hành động Cũng trên cơ sở phântích các tin bài về tham nhũng trên báo in cho phép nhận diện được vai trò củabáo in trong cuộc chiến chống tham nhũng đồng thời xã hội cũng biết đếncông cuộc PCTN trên báo in thông qua lăng kính của nhà truyền thông Do

đó, nghiên cứu thông điệp truyền thông về tham nhũng là một lĩnh vực nghiêncứu không thể thiếu trong quá trình truyền thông PCTN, nhằm cung cấp

những thông tin thực sự cần thiết cho cuộc đấu tranh PCTN

Hiện nay, công cuộc đấu tranh PCTN đang ngày càng đòi hỏi cao hơnvai trò đặc biệt của báo chí - thiết chế xã hội được mệnh danh “quyền lực thứtư” Tuy nhiên, để báo chí phát huy hiệu quả vai trò này cần tính đến thông điệp

về tham nhũng trên báo in như thế nào? Đồng thời, để góp phần trả lời các câuhỏi lớn mà thực tiễn đang đặt ra như báo chí hiện nay đưa tin chống tham nhũng

như thế nào, làm thế nào để nâng cao chất lượng cũng như hiệu quả tin bàiPCTN ? Từ những suy nghĩ nêu trên, tôi lựa chọn “Thông điệp về tham nhũngtrên báo in” (Nghiên cứu trường hợp báo Nhân dân, báo Lao động, báo Tuổi trẻ giai

đoạn 2005 – 2014) làm đề tài luận án TS chuyên ngành Xã hội học

2 Mục đích nhiệm vụ nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu trên, luận án có các nhiệm vụ

- Làm rõ cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu xã hội học, xã hộihọc báo chí trong nghiên cứu thông điệp về tham nhũng trên báo in

- Chỉ ra nội dung thông điệp về tham nhũng trên báo in

- Chỉ ra hình thức thông điệp về tham nhũng trên báo in

- Đề xuất và luận giải, phân tích cơ sở khoa học của các nhóm giải phápnâng cao chất lượng, hiệu quả thông điệp trong PCTN trên báo in

3 Đối tượng nghiên cứu

Thông điệp về tham nhũng trên báo in

4 Câu hỏi nghiên cứu

- Nội dung thông điệp về tham nhũng trên báo in là gì?

- Hình thức thông điệp về tham nhũng trên báo in như thế nào?

- Làm thế nào để nâng cao chất lượng và hiệu quả thông điệp trongPCTN trên báo in?

5 Phạm vi nghiên cứu

- Không gian: 3 tờ nhật báo gồm Báo Nhân dân; Tuổi trẻ; Lao động

- Thời gian: giai đoạn từ năm 2005 đến 2014 Năm 2005 là thời điểm

luật PCTN được Quốc hội thông qua và ban hành, quá trình PCTN được thựchiện và đến năm 2012 - 2014 với việc đẩy mạnh công tác PCTN được khẳngđịnh trong Hội nghị cán bộ toàn quốc quá triệt, triển khai thực hịên nghị quyếttrung ương 4 về xây dựng Đảng

6 Phương pháp và mẫu nghiên cứu

a Về phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích nội dung báo chívới 3729 tin bài về tham nhũng được chọn Nghiên cứu sử dụng cả phươngpháp định lượng và phương pháp định tính trong phân tích tài liệu Thế mạnhcủa phương pháp phân tích nội dung là hệ thống, khách quan và có thể đolường các biến số (khi phân tích nội dung định lượng)

Về tính hệ thống: đó là sự lựa chọn các tin bài tham nhũng trong mẫunghiên cứu được thực hiện theo quy tắc thống nhất và công khai Đó là nhữngtin bài xuất hiện từ ngữ có liên quan đến tham nhũng được xem như các từkhóa Việc chọn mẫu được thực hiện theo quy trình chặt chẽ để đảm bảo tất cảcác tin bài đề có cơ hội được lựa chọn vào phân tích như nhau Tất cả các tinbài được lựa chọn để phân tích đều được đối xử theo một cách giống nhau.Nguyên tắc lựa chọn là tất cả các tin bài trên 3 báo ở sản phẩm báo ngày Có

sự thống nhất từ quy trình mã hóa và phân tích cho đến thời gian nhà nghiêncứu dành cho các tài liệu Trong nghiên cứu này, chỉ có một bộ hướng dẫnquy chuẩn đó chính là bảng mã hóa thông điệp trong suốt quá trình phân tích

Tính khách quan: trong quá trình phân tích, nhà nghiên cứu luôn đảmbảo tính khách quan trong tất cả các quy trình mà không để những giá trị, cáitôi chủ quan hay định kiến cá nhân ảnh hưởng đến quá trình phân tích Tuynhiên, tác giả không khẳng định đã đảm bảo được tính khách quan một cáchhoàn hảo và triệt để

Tính định lượng: kết quả phân tích định lượng sử dụng để tái hiện một cáchchính xác tương đối một số lượng lớn các thông điệp về tham nhũng (3729 tin bài

từ 2005 – 2014), với số lượng lớn các tin bài được phân tích cho phép so sánhtương quan giữa các biến số độc lập như tờ báo, thời gian đăng tải

Tuy nhiên, phương pháp phân tích nội dung cũng bộc lộ những hạn chếnhất định:

Thứ nhất, từ kết quả phân tích nội dung thông điệp về tham nhũng

không thể đưa ra những nhận định liên quan tới ảnh hưởng của thông điệp nàytới công chúng Vì vậy, cần phải thực hiện một nghiên cứu độc lập với côngchúng mới có thể có kết luận cho mối liên hệ ấy

Thứ hai, kết quả nghiên cứu thông điệp về tham nhũng trên báo in được

thực hiện trong khuôn khổ tin bài của ba Báo ND, Báo TT, Báo LĐ (nhật báo)giới hạn trong khuôn khổ phạm vi nghiên cứu, cách định nghĩa, phân loại cácbiến số trong nghiên cứu Những vấn đề nghiên cứu này quan tâm là nội dungthông điệp tham nhũng (thực trạng tham nhũng và PCTN; thông điệp vềnguyên nhân, hậu quả, giải pháp PCTN) và hình thức thông điệp tham nhũng(tần suất, chuyên mục, thể loại, phạm vi/cấp độ, lĩnh vực) Theo đó, các nhànghiên cứu đi sau cần cần thận khi kế thừa hoăc so sánh hoặc phát triển mốiquan tâm khác

Thứ ba, chủ đề tham nhũng cho đến nay vẫn là vấn đề được báo chí

quan tâm và đưa tin, tuy nhiên, đây là chủ đề quá rộng và vì vậy cũng là tháchthức đối với nhà nghiên cứu khi cân nhắc câu hỏi nghiên cứu để xác đinhphạm vi của nghiên cứu này

Thứ tư, thực hiện phân tích 3729 tin bài trên ba nhật báo là cần nhiều

thời gian, tiền bạc, công sức, nhân lực Việc tiếp xúc với số lượng lớn tin bài

về môt chủ đề dễ gây tâm tẻ nhạt, buồn chán, cần có đủ kiên nhẫn và lòng yêunghề để có thể kiên trì mục tiêu ngay cả khi có sự hỗ trợ và giúp sức

Thứ năm, mặc dù yêu cầu và quy trình chọn mẫu được chú ý và tuân thủ

một cách nghiêm túc nhưng thực tế có thể vẫn có những tin bài về tham nhũng bị

bỏ qua do tìm bài bằng từ khóa thì cũng có thể có những tin bài về tham nhũng

mà không xuất hiện từ khóa; quá trình đọc báo để tìm với số lượng lớn và thờigian dài gây sự nhàm chán cho người đọc và tìm nên có thể bỏ sót ở thời điểmnào đó Do đó, với 3729 tin bài chưa chắc đã là toàn bộ tin bài (100%) về thamnhũng trên ba tờ nhật báo trong chín năm phân tích Ngoài ra, người nghiên cứucần chuẩn bị các phương tiện hỗ trợ để chụp ảnh tin bài, có thể đối mặt với việcmất bài hoặc bài chụp bị nhòe không đọc được, bài dài phải chụp thành nhiềuảnh khác nhau cho dù đã rất cẩn trọng, máy tính và các kỹ năng cắt ghép ảnh

+ Phân tích nội dung định lượng được tiến hành theo trình tự: đi từ thiết

kế nghiên cứu với cơ sở lý luận, lý thuyết, tổng quan tình hình nghiên cứu đếncâu hỏi nghiên cứu, thao tác hóa các khái niệm, khảo sát thử, lập bảng mãđịnh lượng, phân tích trên các bài báo được lựa chọn, tập trung mô tả và làm

rõ thông điệp về tham nhũng trên báo in hiện nay trong khuôn khổ tin bài của

3 báo được lựa chọn khảo sát Một bảng mã sử dụng cho phân tích định lượngđược thiết kế với các chỉ báo dựa trên kết quả phân tích các lý thuyết nghiêncứu, điểm luận các công trình nghiên cứu và phân tích thử trên các tin bài đãđược sưu tầm Với kết cấu bảng mã gồm phần thông tin định danh (tên tờ báo,trang, chuyên mục, thể loại tin bài, cấp độ tham nhũng ) phản ánh hình thứccủa thông điệp; phần mã hóa về nội dung thông điệp bao gồm mã hóa về thựctrạng phòng tham nhũng và PCTN; nguyên nhân tham nhũng; hậu quả thamnhũng, giải pháp chống tham nhũng Bên cạnh đó, nghiên cứu tiến hành phântích tương quan nhị biến về sự ảnh hưởng của các biến số độc lập tới biến sốphụ thuộc Trong luận án, phương pháp này được sử dụng là phương phápchính Kỹ thuật phân tích số liệu định lượng SPSS16.0 được sử dụng hỗ trợcho các phân tích

+ Phân tích nội dung định tính được tiến hành theo trình tự: Trên cơ sởthiết kế nghiên cứu với tổng thuật tài liệu, kết quả khảo sát thử tiến hành lập

bảng mã cho nội dung nghiên cứu đối với các bài báo, với kết quả phân tíchcác bài báo được lựa chọn từ kết quả phân tích định lượng Bao gồm các tinbài về vụ án PMU18 và toàn bộ các tin bài không đề cập tới các vụ việc thamnhũng cụ thể Nghiên cứu sử dụng phần mềm Nvivo 8.0 để phân tích và rúttrích thông tin cần phân tích thông qua những mã hóa theo chủ đề nghiên cứubằng lệnh thủ thuật coder Trong nghiên cứu, phương pháp này sử dụng nhưphương pháp bổ trợ nhằm làm rõ hơn kết quả phân tích kết quả định lượng.

b Về mẫu nghiên cứu

Các tờ báo in được lựa chọn phân tích trong luận án đều lựa chọn sảnphẩm báo số ra hàng ngày Luận án lựa chọn phân tích tin bải trên báo in vìmột số lý do: Như trên đã phân tích, báo in là phương tiện truyền thông lâuđời nhất (ra đời sau sách)và được xem như loại hình truyền thông đại chúngtiêu biểu, báo in là một trong những phương tiện giữ vai trò trung tâm[Nguyễn Văn Dững, 2012 Tr.32] Cho đến hiện nay, báo in vẫn được ghinhận là khuôn mẫu của các phương tiện truyền thông khác Nhiều loại hìnhbáo chí ra đời cùng với sự biến đổi xã hội và phát triển của khoa học kỹ thuật,điều này đặt báo in truyền thống phải đối mặt với nhiều thách thức gay gắt.Mặc dù vậy, báo in (nhất là ở Việt Nam và công cuộc PCTN) vẫn là kênh trụcchính và các kênh khác phát sinh xoay quanh nhờ sự hỗ trợ của khoa học vàcông nghệ [Nguyễn Văn Dững, 2012, tr.105] Đặc trưng của báo in ở ViệtNam hiện nay vẫn là kênh giúp công chúng phân tích, đào sâu và dự báothông tin [Nguyễn Văn Dững, 2012, tr.105] Xét về mặt tâm lý học, báo in tácđộng chủ yếu vào nhận thức lý tính, vào việc hình thành quan điểm và thái độ.Điểm quan trọng của tính tích cực trong tiếp nhận thông tin báo in chỉ có thểthể hiện ra ngoài bằng hành vi đọc Khi đọc báo, công chúng buộc phải lientưởng, tư duy lô-gic bởi vì ngôn ngữ viết mang cấu trúc của tư duy lô-gic,các khái niệm, các phán đoán được sắp xếp theo quy luật của tư duy lô-gic[Đỗ Thị Thu Hằng, 2015 Tr.34 - 35]

Cơ sở để lựa chọn ba tờ báo in phân tích là báo ND gồm: Báo ND, đây

là cơ quan ngôn luận của Đảng Tờ báo này được lựa chọn vì đây là cơ quanngôn luận của Đảng cho nên tin bài tham nhũng của từ đây có thể xem nhưthông điệp về tham nhũng chính thống, chính thức của Đảng Báo LĐ là tờbáo của Liên Đoàn Lao động và tờ báo này được xem là có liên hệ mật thiếtvới các nhà hoạch định chính sách và trong nghiên cứu này có thể xem nhưtiếng nói từ Liên Đoàn, người lao động và độc giả đích của tờ báo Báo TT là

tờ báo thuộc tổ chức đoàn thể (thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh(TPHCM)), tuy nhiên, tờ báo này được biết đến với thành tích chống thamnhũng và điển hình là vụ án tham nhũng PMU18 Bên cạnh đó, Tuổi trẻ vốn là

tờ báo đoàn thể địa phương nhưng đã trở thành tờ báo có sức ảnh hưởng vàthị phần khắp cả nước với nhiều sản phẩm đa dạng, phong phú

Lý do lựa chọn phân tich là giai đoạn 2005 – 2014 bởi gì thời điểm

2005 là thời điểm luật PCTN được Quốc hội thông qua và ban hành Năm

2006 ra đời nghị quyết đầu tiên mà BCHTW Đảng đề cập một cách toàn diện,tập trung về công tác PCTN, lãng phí (hội nghị lần 3 BCHTW Đảng khóa X).Trong đó, vai trò của báo chí được đề cao và được xem là 1 trong 10 nhómgiải pháp, chủ trương PCTN Vai trò của báo chí trong PCTN được đánh giávào năm 2009 (đánh giá kết quả 2 năm thực hiện Nghị quyết TW3 (khóa X).Năm 2012 ban hành nghị quyết TW4 khóa XI « Một số vấn đề cấp bách vềxây dựng Đảng hiện nay » Lựa chọn phân tích thông điệp báo in về thamnhũng trong giai đoạn 2005 – 2014 có thể thấy công cuộc PCTN giai đoạn

2005 – 2014 phản ánh, kiến tạo trên áo in như thế nào

Các tin bài được lựa chọn theo quy tắc thống nhất và công khai ngay từđầu, những tin bài được lựa chọn là những tin bài có chứa các từ khóa thamnhũng: như tham nhũng, Lợi dụng chức vụ, quyền hạn; Lạm dung chức vụquyền hạn; Biển thủ công quỹ; Biếu đồ (biếu xén); Suy đồi đạo đức; Hối lộ(nhận hối lộ/đưa hối lộ/môi giới hối lộ; sai phạm; Chi phí không chính thức –

chung chi; gian lận; nhũng nhiễu, cố ý làm trái vì vụ lợi, không thực hiệnnhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi

Số lượng tin bài được lựa chọn cho phân tích định lượng trong khoảnggiai đoạn 2005 – 2014 trên ba báo là 3729 tin bài

Trong giai đoạn 2005 – 2014 thì vụ án PMU 18 được xem là vụ án lớnnhất cho đến thời điểm luật PCTN thông qua Vì vậy, vụ án này được lựachọn để phân tích trường hợp Đây là vụ án việc xoay quanh việc lạm dụngtiền tài trợ nước ngoài - phần lớn là để cá độ bóng đá châu Âu - của các quanchức trong Ban Quản lý Dự án số 18 của Bộ Giao thông vận tải Vụ án này đãlàm bộ trưởng phải từ chức, thứ trưởng bị bắt giam (về sau được gỡ bỏ mọitội danh) và một số quan chức khác của bộ phải vào tù Nhiều nhà báo đưa tin

về vụ này về sau đã bị công an thẩm vấn, yêu cầu cho biết nguồn tin Tháng10/2008, hai nhà báo (nhà báo Nguyễn Văn Hải cây bút nội chính chủ lực ,viết về PMU18 báo Tuổi trẻ và nhà báo Nguyễn Việt Chiến phụ trách thôngtin mảng nội chính báo Thanh Niên) và hai nguồn tin của họ bị cáo buộc, lợidụng tự do dân chủ… và cố tình tiết lộ bí mật nhà nước…(CatherineMcKinley, 2009)

7 Thông tin cơ bản về tờ báo lựa chọn phân tích

a Báo Nhân dân

Báo Nhân dân là cơ quan trung ương của Đảng Cộng sản Việt Nam,tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam Báo Nhân dân là cơquan sự nghiệp hành chính có thu

Các ấn phẩm báo Nhân dân bao gồm:

1 Báo ngày, tức nhật báo (phát hành 180.000 tờ mỗi ngày)

2 Báo Nhân dân cuối tuần (phát hành 110.000 tờ mỗi kỳ)

3 Báo Nhân dân hàng tháng (phát hành 130.000 số mỗi kỳ)

4 Báo Nhân dân dạng điện tử (ra đời ngày 21 tháng 6 năm 1998 Tínhđến tháng 6 năm 2014, có các phiên bản ngôn ngữ tiếng Việt, tiếng

5 Kênh truyền hình Nhân dân (chính thức ra mắt năm 2015 và được phủsóng toàn quốc thông qua các mạng Truyền hình kỹ thuật số mặt đấtDVB-T2, Truyền hình Cáp (HTVC, SCTV, VTVCab, ), IPTV vàTruyền hình Vệ tinh (VTC, Mobifone-MobiTV, K+, )

6 Báo Thời Nay

Trong nhiều ấn phẩm của Báo ND, luận án chọn phân tích tin bài vềtham nhũng đăng tải trên ấn phẩm nhật báo, báo giấy

b Báo Tuổi trẻ

Báo Tuổi Trẻ là cơ quan ngôn luận của Đoàn Thanh niên Cộng sảnThành phố Hồ Chí Minh Các ấn phẩm của báo Tuổi trẻ gồm:

1 Tuổi Trẻ: Nhật báo

2 Tuổi Trẻ Cuối tuần (tuần báo; Tuổi Trẻ Chủ nhật)

3 Tuổi Trẻ Cười (tạp chí hàng tháng hiện nay là bán nguyệt san)

4 Tuổi Trẻ Online (báo điện tử, xuất bản lần đầu năm 2003)

5 Tuoitrenews (Ấn phẩm tiếng Anh, ra đời năm 2010 và nhanh chóng trởthành một cổng thông tin tiếng Anh hàng đầu về Việt Nam

6 Áo trắng: (tạp chí hàng tháng) Là ấn phẩm liên kết với Nhà xuất bảnTrẻ Chủ yếu là thơ văn cho tuổi mới lớn

7 Tuổi Trẻ Mobile: phiên bản từ Tuổi Trẻ Online cho các thiết bị di động

8 Tuổi Trẻ Media Online: Ấn phẩm đa phương tiện, phát hành trên mạng.Trong nhiều ấn phẩm của Báo TT, tác giả luận án chọn phân tích tin bài

về tham nhũng đăng tải trên ấn phẩm nhật báo, báo giấy

c Báo Lao động

Được ghi nhận là tờ báo đồng hành cùng người lao động và doanh nghiệp.Báo Lao Động - Cơ quan ngôn luận của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam,tiếng nói của công nhân viên chức lao động cả nước Sự ra đời của báo Lao độnggắn liền với sự ra đời của Tổng công hội Đỏ Bắc Kỳ (Ngày 28.7.1928) Báo LaoĐộng và Tạp chí Công hội Đỏ xuất hiện là báo chí của giai cấp công nhân và Tổchức công đoàn Việt Nam Điều này thể hiện ngay số đầu tiên của báo đã in đậm

dòng chữ “Giai cấp vô sản và các dân tộc bị áp bức trên toàn thế giới đoàn kếtlại” Lời căn dặn trong thư gửi tập thể cán bộ phóng viên báo Lao Động của

đồng chí Trường Chinh- Tổng bí thư Đảng (1949) đã nhấn mạnh “Báo Lao

Động phải bàn đến những vấn đề thiết thực của đời sống lao động, phải hiểu nguyện vọng chính đáng của anh chị em công nhân Lời văn cần gọn gàng dễ hiểu hợp với trình độ hiểu biết trung bình của người lao động Việt Nam lúc này”

[Linh Anh; 2017] Báo Lao động có 2 hình thức xuất bản là ấn phẩm giấy và bảnđiện tử

Trong 2 hình thức xuất bản của Báo LĐ, luận án chọn phân tích tin bài

về tham nhũng đăng tải trên ấn phẩm nhật báo, báo giấy

8 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án nhận diện thông điệp từ báo chí chính thống (Báo ND, Báo LĐ,Báo TT) về chủ đề tham nhũng trong khoảng thời gia 9 năm

Luận án góp phần làm sáng tỏ hơn nội dung và hình thức thông điệp củabáo in trong PCTN qua phân tích thông điệp về tham nhũng trên ba báo Báo

ND, Báo LĐ và Báo TT

Luận chứng cơ sở lý luận và thực tiễn của việc đề xuất các giải phápphát huy thế mạnh của thông điệp về tham nhũng nhũng trên báo in nói chungcũng như trên Báo ND, LĐ và TT

9 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Về mặt lý luận : Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng rõ thêm lý luậnnghiên cứu xã hội học (XHH) truyền thông đại chúng (TTĐC), xã hội học báochí (XHHBC) cũng như phương pháp nghiên cứu XHH cụ thể là phươngpháp phân tích nội dung báo chí nói riêng và phương pháp phân tích nội dungnói chung

Về mặt thực tiễn: Nghiên cứu góp phần chỉ ra nội dung (trên khía cạnhnhư thông điệp về thực trạng tham nhũng, thông điệp thực trạng phòng chốngtham nhũng, thông điệp về nguyên nhân tham nhũng, thông điệp về hậu quả

tham nhũng, thông điệp về giải pháp phòng chống tham nhũng) và hình thức(trên khía cạnh tần suất tin bài đăng tải theo thời gian, chuyên mục đăng tải,thể loại tin bài, lĩnh vực tham nhũng, cấp độ và phạm vi tham nhũng) củathông điệp về tham nhũng trên Báo ND, Báo LĐ và Báo TT trong khoảng thờigian khảo sát Đồng thời chỉ ra điểm mạnh để phát huy, điểm yếu để khắcphục góp phần phát huy thế mạnh của thông điệp PCTN trên báo in nói riêng

và trên mặt trận tư tưởng nói chung

10 Kết cấu luận án

Kết cấu của luận án bao gồm 3 phần: Phần mở đầu; Phần nội dung vàPhần kết luận và Phần Phụ lục Trong phần nội dung được kết cấu bởi 4 chương

Chương 1 TỔNG QUAN NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

VỀ THÔNG ĐIỆP THAM NHŨNG TRÊN BÁO IN

1.1 Hướng nghiên cứu báo chí và tham nhũng trên thế giới

1.1.1 Vai trò của báo chí chống tham nhũng trên thế giới

Tham nhũng (Corruption) là một hiện tượng phổ biến trong đời sống xã

hội, đặc biệt là ở các nước đang phát triển Mặc dù tham nhũng và chống

tham nhũng cũng không phải là vấn đề mới mẻ, tuy nhiên, càng ở những nướcchậm phát triển thì tình trạng tham nhũng càng khó kiểm soát Trong nhữngthập kỷ gần đây tham nhũng thực sự được nhận thức là vấn đề đe dọa sự pháttriển bền vững của nhiều nước và phòng chống tham nhũng (PCTN) đượcthực hiện ở hầu hết các quốc gia trên thế giới

Báo chí (hay truyền thông đại chúng) là hoạt động chuyển giao các

thông tin có tính phổ biến trong xã hội một cách rộng rãi và công khai qua cácphương tiện thông tin đại chúng Là lĩnh vực ra đời từ rất sớm, nghiên cứu vaitrò của báo chí trong cuộc đấu tranh PCTN được nhiều học giả quan tâm nghiêncứu và đạt được những thành tựu nhất định, thể hiện qua các nội dung như:

- Vai trò giám sát của báo chí được nhắc đến trên thế giới cách đây

200 năm và đến cuối thế kỷ XVII thì những yêu cầu về công khai và cởi mở

được xem như cách tốt nhất để kiểm soát quyền lực Quan điểm báo chí nhưquyền lực thứ tư (Fourth power) hay cấp thứ tư của chính quyền (Fourthbarch of government) trong vai trò giám sát của khu vực ngoài công cộng

nhằm kiểm soát quyền lực của nhà nước/khu vực công Điều này đòi hỏi báo

chí phải có vai trò độc lập với chính phủ mặc dù quyền tự do báo chí hay tự

do thông tin (Freedom of information, freedom of the press) được đảm bảo bởi nhà nước nhưng nhà nước phải đảm bảo được sự độc lập của báo chí

[Sheila S.Coronel, 2010] Từ thập kỷ 1980- 1990, với sự hồi sinh của khái

niệm Giám sát xã hội (Social accountability) thì báo chí thể hiện ra như cơquan giám sát quyền lực cũng được đề cập với sự tự khẳng định của các nhàbáo và sự kỳ vọng của công chúng [Sheila S.Coronel, 2010].

- Vai trò của các phương tiện truyền thông trong cuộc chiến chống tham nhũng đã được nhấn mạnh bởi hơn 1000 đại biểu tại Hội nghị Chống

tham nhũng quốc tế lần thứ 8 tại Lima, Peru (9/1997) Trong Tuyên bố Lima có2/40 hành động cấp độ quốc gia và địa phương đề cập tới truyền thông đạichúng Cụ thể là:

Hành động thứ 35: Vai trò của một phương tiện truyền thông độc lập là

rất cần thiết, nhưng để có thể hoạt động hiệu quả, phải có sự tự do không sáchnhiễu, luật tự do thông tin (đối với công dân và nhà báo) và một hệ thốngpháp luật (HTPL) không thể bị lạm dụng để che giấu sự quan tâm chính đáng.Chúng tôi (Tuyên bố Lima) kêu gọi các chính phủ, các phương tiện truyềnthông và xã hội dân sự đảm bảo rằng các điều kiện hiện có cho các phươngtiện truyền thông đóng vai trò này [IACC, 1997]

Hành động thứ 36: Người biên tập báo chí ở mọi quốc gia, tờ báo nên

suy nghĩ về vai trò mà các ấn phẩm của mình có thể đóng vai trò là "tiếngnói" của công chúng để chống tham nhũng và nâng cao nhận thức về cơ chếkhiếu nại và cách thức công chúng có thể sử dụng hiệu quả Họ cũng phải cânnhắc làm thế nào trong công việc của mình có thể thúc đẩy một bầu khí côngluận liên quan đến những người tham nhũng, dù giàu có và quyền lực nhưng

họ có thể phải nhận sự khinh miệt thích đáng vì hành vi tham nhũng củamình Các phương tiện truyền thông tự bảo vệ chống lại việc nhận hối lộ vànhững khoản hậu đãi không thích đáng [IACC, 1997]

Đồng thời, Hội thảo quốc tế riêng biệt về vai trò của các phương tiện

truyền thông trong Hội nghị Chống tham nhũng 2 năm một lần khẳng định: các

phương tiện truyền thông đóng một vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống tham nhũng, đảm bảo trách nhiệm giải trình, minh bạch và thúc đẩy quản trị tốt “Báo cáo Hội thảo về tham nhũng và vai trò của truyền thông” (Report

“Workshop on Corruption and the media’s role) tại Hội nghị PCTN quốc tế lầnthứ 9 tại Durban (Nam Phi) nhấn mạnh có một sự thừa nhận rằng truyền thông

có vai trò cốt yếu trong đấu tranh chống tham nhũng, bởi vì: (1) Truyền thôngvạch trần tham nhũng và các hoạt động gian lận trong chính quyền, lĩnh vực tưnhân và thậm chí trong các tổ chức dân sự (2) Truyền thông là một phần của

xã hội dân sự, cơ quan có vai trò đẩy mạnh quản lý xã hội và thúc đẩy cácquyền con người

Tại hội thảo, Stephen Tanner (Khoa Báo chí, Đại học Queensland, Úc)trình bày nghiên cứu: “Những người đấu tranh chống tham nhũng và truyềnthông – nhận thức mối quan hệ: phương pháp tiếp cận khảo sát” (Corruptionfighters and the media- understanding the relationship: a survey approach)

[IACC, 1999] Kết quả cho thấy người trả lời chỉ trích công tác chống tham

nhũng của truyền thông, như: quá hời hợt trong việc đưa tin tức về thamnhũng; chỉ quan tâm đến tham nhũng để giúp tăng sự lưu hành và doanh thuhơn là thực hiện chức năng giám sát như một nghĩa vụ của truyền thông;phóng viên chưa nhận thức được sự phức tạp của vấn đề mà họ đang đối mặtcũng chưa có những kỹ năng pháp lý cần thiết để phát hiện và viết về thamnhũng; các nhà báo quá lười biếng và không giúp gì để phát hiện tham nhũng,thích chờ đợi cho đến khi câu chuyện được rõ ràng và họ chỉ việc đưa tin;phóng viên và các cơ quan truyền thông dễ bị đút lót bởi những đối tượng củacác cuộc điều tra tham nhũng [IACC, 1999] Kết quả điều tra cũng cho thấykhi quyền kiểm soát các phương tiện truyền thông đại chúng thuộc về nhànước thì đương nhiên vai trò chống tham nhũng của truyền thông đại khôngthể hiệu quả như một cơ chế chống tham nhũng Bởi lẽ: khi một cơ quantruyền thông nào đó cũng tham gia và thuộc về một đảng phái thì đương nhiên

nó phải phục vụ cho các chương trình nghị sự của đảng phái ấy

Maryan Padayachee (Thành viên, IFJ and Media Workers Association

of South Africa) với tham luận “Vai trò của báo chí trong cuộc chiến chống

tham nhũng” (The role of the media in the fight against corruption) lại chorằng trước khi các nhà vận động hành lang chống tham nhũng của thế giớibước vào cuộc chiến chống tham nhũng thì báo chí đã từng là nhà vận độngtruyền thống chống hối lộ, gian lận và tham nhũng lâu rồi [IACC, 1999] Báochí tham gia cuộc chiến chống tham nhũng không phải xuất phát từ lòng vịtha mà thực tế họ cũng có lợi ích từ cuộc chiến này Đó là việc phơi bày các

vụ việc, những thông tin gây sốc từ các vụ việc cũng là cơ hội cho việc bánbáo hoặc các tờ báo này được tăng hạng trên thị trường báo chí Maryan cũngcho rằng báo chí điều tra tuy cần thiết và hiệu quả đối với chống tham nhũngnhưng nó cũng giảm dần trong những năm gần đây bởi những lo sợ về việc bịtẩy chay vì các vụ kiện tốn kém hay sự thay đổi trọng tâm báo chí…Bên cạnh

đó, hối lộ và tham nhũng cũng có thể xảy ra trong chính các cơ quan truyềnthông cũng như điều kiện làm việc, thù lao cho nhà báo thấp cũng có thể trởthành rào cản khiến các nhà báo không trở thành đối tác hiệu quả trong cuộcchiến chống tham nhũng [IACC, 1999]

Nhìn chung, giải pháp PCTN ở các quốc gia trên thế giới đều tính đếntruyền thông và vai trò của báo chí Nghiên cứu của Rudiger Ahrend (2002)

đề cập tới mối liên hệ giữa báo chí tự do, nguồn nhân lực và tham nhũng cũngchỉ ra mối quan hệ giữa tham nhũng, nguồn nhân lực và khả năng giám sátcủa xã hội dân sự Theo đó, tác động của giáo dục đối với tham nhũng phụthuộc vào năng lực của xã hội dân sự để giám sát các quan chức chính phủ.Nếu những năng lực này phát triển tốt thì giáo dục giảm tham nhũng vàngược lại nếu giám sát dân sự thấp thì có thể dẫn đến tham nhũng cao hơn.Nghiên cứu cũng chỉ ra mối quan hệ trực tiếp giữa tham nhũng và tự do báochí theo hướng càng có tự do báo chí thì càng ít tham nhũng hơn và mối quan

hệ này là phổ biến ở các quốc gia trên thế giới [Aymo Brunetti; BeatriceWeder, 2001] Và mặc dù không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy thamnhũng ảnh hưởng tiêu cực đến tự do báo chí nhưng lại có bằng chứng thực

nghiệm mạnh mẽ rằng nếu thiếu tự do báo chí thì sẽ dẫn đến mức độ thamnhũng cao hơn Do đó, việc tăng cường tự do báo chí nên là một trong những

ưu tiên trong cuộc chiến chống tham nhũng [Rudiger Ahrend, 2002]

Với nghiên cứu “Vai trò của truyền thông trong cuộc đấu tranh chốngtham nhũng” (The role of the Media in combating corruption), TobiasDahlström (2011) đặc biệt chú ý đến mối quan hệ giữa truyền thông và thamnhũng, khẳng định tầm quan trọng của tự do ngôn luận trong công cuộc chốngtham nhũng Kết quả thực nghiệm của nghiên cứu cho thấy quyền tự do báochí chỉ có tác động tích cực đối với tham nhũng khi có nguồn tin chính xác.Truyền thông đại chúng chỉ thực sự làm tốt vai trò của mình khi lưu truyềnthông tin một cách dễ dàng và thông tin chính xác có ý nghĩa quan trọng đốivới những nỗ lực chống tham nhũng

Ở Nga, nghiên cứu về vai trò của báo chí trong cuộc chiến chống thamnhũng có thể kể đến “Vai trò của xã hội dân sự trong chống tham nhũng ởNga và Ba lan” của Andrey Kalikh (The role of the civil society in fightingcorruption in Russia and Poland) [Andrey Kalikh, 2015] Theo AndreyKalikh, các nhà báo vẫn là một nhóm các tác nhân chính trong việc phản ứngtham nhũng Họ đóng góp đáng kể bằng cách phổ biến thông tin, điều tra vàtiết lộ các vụ tham nhũng, công khai các vụ tham nhũng làm cho các nhà chứctrách có trách nhiệm giải trình "Phương tiện truyền thông có khả năng gây áplực lên các chính trị gia và cán bộ công chức cũng như thông tin rộng rãi vềvấn đề chống tham nhũng, và kết quả là kích thích công chúng hành động.Truyền thông cũng có thể thực hiện vai trò trong chống tham nhũng một cáchchủ động (như khuyến khích báo chí điều tra…) Andrey Kalikh cũng nhấnmạnh, để phát huy được vai trò của truyền thông trong chống tham nhũng thì

ở cả Ba Lan và Nga cần phải cải thiện pháp luật Các chính phủ nên côngnhận vai trò quan trọng của các phương tiện truyền thông và nhà báo trong

Nghiên cứu vai trò của truyền thông/báo chí trong cuộc chiến chốngtham nhũng ở Liên minh Châu Âu, Aidan White (Tổng Thư ký Liên đoàn cácnhà báo quốc tế- International Federation of Journalists - IFJ) cho rằng điểmchung ở châu Âu trong chống tham nhũng là sự kết hợp giữa phương tiệntruyền thông, xã hội dân sự, các nhà vận động xã hội ngày càng phối hợpcùng nhau để tạo ra một mối quan hệ hiệu quả với các nhà điều tra và để loạitrừ tham nhũng

Ở một khía cạnh khác, Lưu Hiểu Ba (Liu Xiaobo, 2004) đề cập tớitham nhũng ngay trong chính hệ thống các cơ quan truyền thông/báo chí ởTrung Quốc (Corruption Lingers in the Shadows of the Chinese Media).Liu Xiaobo cho rằng sự độc quyền về chính trị của một Đảng ở Trung Quốc

đã dẫn đến nạn tham nhũng lan rộng Các phương tiện truyền thông của TrungQuốc cũng nằm trong thể chế chính trị ấy và cũng rơi vào tình trạng như vậy.Biểu hiện của tham nhũng trong các phương tiện truyền thông là việc thôngqua truyền thông để sử dụng các cơ quan công quyền để có được sự ủng hộhoặc thông qua việc cố ý che giấu tình trạng tham nhũng bởi các phương tiệntruyền thông [Liu Xiaobo, 2004]

Nhìn chung, thông điệp về tham nhũng trên báo chí được bàn luậnthông qua các nghiên cứu về vai trò của báo chí trong cuộc chiến chống thamnhũng Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng vai trò của báo chí trong cuộc chiếnchống tham nhũng là không thể thiếu Tuy nhiên, vấn đề được tập trung bànluận là để báo chí có thể phát huy được lợi thế quyền lực thứ tư của mình thìkhông thể thiếu tự do báo chí (freedom of the press), tự do ngôn luận(freedom of speech) Nghĩa là thiết chế báo chí - tiêu biểu là nhà báo và tòasoạn - sẽ thực sự là người quyết định cái gì xuất hiện trên mặt báo; theo đó,báo chí mới thực sự thực hiện được vai trò độc lập của mình trong cuộc chiếnchống tham nhũng Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng báo chí phát triển nhờ

tích cực tham gia vào quá trình chống tham nhũng, nhất là tham nhũng ở khuvực công

1.1.2 Thông điệp báo in trong chống tham nhũng trên thế giới

“Thông điệp về tham nhũng trên báo in” là một nghiên cứu liên ngành giữa

Xã hội học (nghiên cứu báo chí như một thiết chế xã hội) và Báo chí học Phântích nội dung trong nghiên cứu Xã hội học báo chí (XHHBC) được Max Webercoi trọng và là một trong bốn nội dung của XHHBC được ông nhấn mạnh Phântích nội dung như một phương pháp nghiên cứu khoa học lần đầu tiên được biếtđến từ phân tích những bài thánh ca ở Thụy Điển [Andes Hasen, Simon Cottle,Ralph Negrine & Chris Newbold, 1998] Andes Hasen và cộng sự (1998) cũngcho rằng phương pháp phân tích nội dung báo chí được xem như một phươngpháp quan trọng trong nghiên cứu XHHBC và trở thành một phương pháp chínhthức trong nghiên cứu khoa học xã hội bởi nghiên cứu của Harold Lasswell vàcác cộng sự; phát triển trong nghiên cứu báo chí tại Mỹ, từ đó vượt ra ngoàikhuôn khổ của phân tích báo chí, các vấn đề xã hội và chính trị sang các lĩnh vựcnghiên cứu khác

Sử dụng phương pháp phân tích nội dung báo chí khi phân tích thôngđiệp về tham nhũng trên báo in có thể kể đến nghiên cứu của Steenkamp với

1705 tin bài từ 11/2000 - 11/2001 về tham nhũng tại Nam Phi (Making publiccorruption in South of America) [C.J.Steenkamp, 2002] Với 239 tin bài vềtham nhũng trong lĩnh vực công thì phân bố hình thức tham nhũng được phơibày trên báo chí gồm: Hối lộ 78 tin bài (32,6%); Tham nhũng nói chung 71tin bài (29,7%); Gian lận 29 tin bài (12%); Sai phạm về quản lý 20 tin bài(8.3%); Biển thủ, trộm cắp 18 tin bài (5%); Lạm dụng quyền lực 11 tin bài(4.6%); Xung đột lợi ích 11 tin bài (4.6%) và Rửa tiền 1 tin bài (0.4%)[C.J.Steenkamp, 2002] Phân tích nội dung về chủ thể có trách nhiệm phơi bày

vụ việc tham nhũng được Steenkamp phân chia thành: khu vực nhà nước, khuvực tư nhân và khu vực xã hội dân sự Kết quả phân tích cho thấy trách nhiệm

phơi bày các vụ việc tham nhũng trên báo chí chủ yếu vẫn thuộc về khu vực nhànước Tuy nhiên, Steenkamp lại cho rằng những vụ việc được phản ánh trên báochí không phản ánh được thực sự tình trạng tham nhũng trên thực tế Hơn nữa,ngay cả những cá nhân trong bộ máy thực hiện quy trình chính thức ở khu vựccông cộng cũng có thể có hành vi tham nhũng

Đi sâu phân tích nơi phát hiện các vụ việc tham nhũng được đăng tải trênbáo in, kết quả cho thấy trong số 144 tin bài do các cơ quan chức năng khu vựcnhà nước phát hiện được đăng tải trên báo chí thì 50% là phát hiện từ điều tra nộibộ; 19,4% là báo cáo từ bên ngoài; 18% từ các cơ quan chống tham nhũng;nguồn khác là 7.6% và từ hệ thống tư pháp hình sự 4.8% Phân tích trên nộidung cấp độ và địa phương tham nhũng thì kết quả phân tích 239 tin bài chothấy 41% là tin tham nhũng được phản ánh là cấp quốc gia; 35% tin bài thamnhũng được phản ánh là cấp tỉnh/ thành phố; 21% là cấp địa phương (huyện,

xã và tương đương) và không xác định được cấp độ tham nhũng 3% Phântích nội dung trên lĩnh vực tham nhũng trong khu vực công cộng thì thamnhũng trong lĩnh vực cảnh sát – an ninh; giao thông vận tải; nhà ở, công trìnhcông cộng; giáo dục xuất hiện trên báo chí với tỷ lệ cao hơn hẳn so với nhữnglĩnh vực còn lại Phân tích cho thấy với những vụ việc tham nhũng được phơibày thì chính phủ thường phản ứng theo hai cách: (1) giải quyết nội bộ bằngcách chính nơi xảy ra tham nhũng tự chỉ định điều tra hoặc nghi can phải xuấthiện; và (2) chỉ định một đơn vị độc lập (không phải chính nơi xảy ra thamnhũng) nhưng vẫn dưới sự giám sát của nhà nước Vì thế, kết quả phân tích

239 tin bài tham nhũng cho thấy tỷ lệ giải quyết theo cách (2) cao hơn cách(1) và có tới 57/239 trường hợp không làm gì

Các phân tích nội dung báo in về tham nhũng của Steenkamp cho thấybáo chí Nam Phi đã thể hiện vai trò tích cực trong việc cùng với nhà nước đưacác vụ việc tham nhũng ra ánh sáng Báo in ở Nam Phi cũng tỏ ra hiệu quảtrong chống tham nhũng ở chỗ dõi theo khi các vụ việc đã được đưa ra công

luận Tuy nhiên, kết quả phân tích cũng cho thấy thường các nhà báo không

có sự kết nối với những vụ việc từng xảy ra để giúp công chúng có thể dễhình dung và nhận biết tốt hơn về công cuộc chống tham nhũng của chínhphủ Kết quả phân tích cũng cho thấy dường như các nhà báo ít có khả năngchủ động trong việc phơi bày các vụ việc tham nhũng mà họ thực hiện vai trò

“phóng viên báo chí” - đưa tin về các vụ việc đã được tìm ra và đang trongtiến trình điều tra để đưa ra ánh sáng, hơn hết đó là sự chờ đợi tín hiệu từ phíanhà nước thay vì nhà báo chủ động vào cuộc trong cuộc chiến chống thamnhũng [C.J.Steenkamp, 2002]

Tham nhũng được nhận diện chung với các chủ đề khác trên mặt báo inqua phân tích trường hợp tờ Prabhat Khabar do TS Shruti Singh (Đại họcJawaharlal Nehru) ở Ấn Độ thực hiện Nghiên cứu sử dụng phương pháp phântích nội dung định lượng trong 1 năm (6/2011 - 6/2012) với 6.440 tin bài đượcthu thập Theo Shruti Singh, Prabhat Khabar là một trong những tờ báo đầutiên ở Ấn Độ bắt đầu với toàn bộ ý tưởng về bản địa hóa tin tức Shruti Singhcũng chỉ ra rằng ngay từ khi ra đời thì tờ báo Prabhat Khabar đã chú ý đếnchống tham nhũng, có những vụ tham nhũng được phơi trên tờ báo này rấtsớm sau đó những tờ báo khác mới đề cập [Shruti Singh, 2012]

Bài báo khoa học “Tham nhũng và tính công khai - ảnh hưởng củatruyền thông đến tham nhũng và góc nhìn xã hội của nó” của ErzsébetNémeth - Gábor Körmendi - Beatrix Kiss (Tạp chí Tài chính công số 56/2011,tr.58-66) đề xuất tìm hiểu mối liên hệ giữa mức độ tham nhũng, sự hiện diệntrên truyền thông và nhận thức của công chúng về vấn đề này Tính công khai

có vai trò quan trọng trong cuộc chiến chống tham nhũng Các tác giả tríchdẫn quan điểm Utriainen (1997) rằng trong những xã hội mở và phát triển, cácphương tiện truyền thông là một vũ khí chống tham nhũng Nếu các phươngtiện truyền thông làm tốt công việc của mình, nó ngăn chặn tham nhũng bằngcách sử dụng báo chí điều tra và tiết lộ các giá trị xã hội Dựa vào các phát

biểu tự do, các phương tiện truyền thông thực hiện chức năng giám sát trong

xã hội trong khi kiềm chế và phơi bày bất công xã hội Trong báo cáo về cáctrường hợp tham nhũng, các phương tiện truyền thông thực hiện chức năng xãhội trong việc đáp ứng nhu cầu thông tin của nhân dân [Utriainen, 1997] Cáctác giả cũng chỉ ra rằng, các bài viết về tham nhũng và tính công khai thường

mô tả các yếu tố kinh tế và chính trị cản trở các phương tiện truyền thôngtrong việc thực hiện vai trò lịch sử của nó Để thúc đẩy sự cởi mở xã hội vàgiảm tham nhũng, các phương tiện truyền thông phải chống lại áp lực từ lợiích chính trị và lợi ích cá nhân, sự biên tập độc lập trực tiếp cùng với sự độclập của các nhà báo Các nhà báo và các nhóm hoạt động truyền thông tự docần phải vận động hành lang cùng nhau để theo đuổi và xuất bản những câuchuyện để phục vụ cho nhu cầu của cộng đồng (gồm cả tiết lộ về tham nhũng)

Erzsébet Németh - Gábor Körmendi - Beatrix Kiss đã sử dụng phươngpháp tìm hiểu tần suất xuất hiện của một số từ và cách diễn đạt (tham nhũng,hối lộ, tiền hối lộ, trợ cấp mất việc) trên 2 nhật báo hàng đầu về chính trị pháthành vào năm 2009 và 2010 Nghiên cứu kết luận rằng, nếu các vụ thamnhũng được tiết lộ và công bố bởi truyền thông thì sẽ giảm được nguy cơtham nhũng và góp phần làm tăng nhận thức xã hội về vấn đề này [ErzsébetNémeth - Gábor Körmendi - Beatrix Kiss, 2011, tập 1, tr.58-66]

“Vai trò của báo in trong cuộc chiến chống tham nhũng - Một phân tíchnội dung báo quốc gia về các câu chuyện liên quan đến tham nhũng” (Therole of print media in the fight against corruption A content analysis of theNation Newspaper coverage of corruption related stories) của Lucy Karanja(2013) Nhằm tìm hiểu vai trò của báo in trong cuộc chiến chống tham nhũng

ở Kenya (một quốc gia chậm phát triển) như thế nào Mục tiêu của nghiên cứunhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của các chủ đề liên quan đến tham nhũngtrong các ấn phẩm của báo quốc gia cùng với tần suất đăng tải các câu chuyệnliên quan đến tham nhũng trên tờ báo Một trong những phát hiện của nghiên

cứu là báo quốc gia đóng vai trò chính trong việc chuyển thông điệp thamnhũng đến công chúng và điều này thường được thực hiện thông qua việc đưatin các câu chuyện về tham nhũng Lucy Karanja cho rằng tờ báo quốc gia đã

có nhiều cố gắng để phơi bày các vụ việc trong các cơ quan chính phủ và cácviên chức cao cấp là thủ phạm chính của các hành vi tham nhũng

Một nghiên cứu về tham nhũng trên báo in của Adikea Paul (2016) sửdụng phương pháp phân tích nội dung được thực hiện với 379 tin bài từ ba tờbáo in Sun (100 tin bài), Vanguard (140 tin bài) và Guardian (139 tin bài) tạiNigeria từ1/5/2015 đến 30/6/2016 Adikea Paul đưa ra chỉ báo về vị trí cáctin bài về tham nhũng được đăng tải trên mặt báo trong nghiên cứu này là 9 vịtrí như: trang nhất; phóng sự (features); tin tức trực tiếp; xã luận; tranh biếmhọa; Chuyên mục (columns); thư gửi tòa soạn; câu chuyện ảnh (picture story);trang cuối Kết quả phân tích cho thấy có tới 58% tin bài về tham nhũng trên

ba báo in ở trên là tin bài trực tiếp về tham nhũng, chiếm tỷ lệ cao nhất; tỷ lệcao thứ hai là tin bài về tham nhũng được đăng tải trên trang đầu (13%) và chỉ

có 1% tin bài về tham nhũng được đăng tải trên trang cuối của ba tờ báo Kếtquả phân tích chỉ ra mặc dù tin tức được phản ánh trên báo chí Nigieria về thamnhũng gia tăng nhưng phần lớn các tin bài về tham nhũng nằm ở trang trong vàchiếm một diện tích khá nhỏ (thường các tin bài về tham nhũng đăng tải trênchuyên mục chiếm diện tích khoảng ¼ trang báo) Tham nhũng trong lĩnh vựcchính trị/chính phủ; dịch vụ (viễn thông, ngân hàng…) hoặc thể thao được đềcập nhiều trên báo chi ở Nigieria; các thể loại báo chí sử dụng chuyển thông điệp

về tham nhũng trên báo in thì chủ yếu là tin tức trực tiếp, còn thể loại xã luận lại

vô cùng hiếm hoi [Adikea Paul, 2016]

Phân tích nội dung báo chí là một một phương pháp nghiên cứu độclập với quy trình, kỹ thuật nghiên cứu rõ ràng (phương pháp nghiên cứu liênngành đặc thù) và được sử dụng khá phổ biến ở các nước phát triển phương

trên thế giới, nhất là các nước thế giới thứ ba Phân tích thông điệp về thamnhũng trên báo in được tập trung trên một số khía cạnh như hành vi thamnhũng; người đưa vụ việc ra ánh sáng; thời điểm các vụ việc được đưa tin; cácthể loại báo chí nào được sử dụng; lĩnh vực tham nhũng, cấp độ tham nhũng.

1.2 Hướng nghiên cứu báo chí và tham nhũng tại Việt Nam

1.2.1 Vai trò của báo chí trong phòng chống tham nhũng ở Việt Nam

Nghiên cứu về tham nhũng ở Việt Nam hiện nay còn khá hạn chế về sốlượng cũng như quy mô, đặc biệt càng chuyên sâu thì số lượng nghiên cứucàng ít Chủ đề báo chí và tham nhũng được đề cập nhiều nhưng chủ yếu dướidạng các bài viết, hội thảo hơn là các nghiên cứu

Cuốn sách “Nâng cao hiệu quả của Báo chí trong đấu tranh chống quanliêu tham nhũng ở nước ta hiện nay” của Trần Quang Nhiếp (NXB Chính trịquốc gia, 2005) chỉ ra vai trò của báo chí với đấu tranh chống quan liêu, thamnhũng ở Việt Nam, như: góp phần phát hiện, đấu tranh với các hành độngquan liêu, tham nhũng trong xã hội; tham gia phát hiện những vấn đề chưahoàn chỉnh trong chủ trương, chính sách cần chỉnh sửa cho đúng với pháp luật

và phù hợp với lòng dân; làm cầu nối giữa nhân dân với Nhà nước trong đấutranh chống quan liêu, tham nhũng; tham gia tuyên truyền, giáo dục, nâng caonhận thức của nhân dân trong đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng; là khâunối phát huy vai trò các cơ quan, đơn vị đấu tranh chống quan liêu, thamnhũng; tham gia tổng kết kinh nghiệm chống tham nhũng [Trần Quang Nhiếp,2005]

Tác giả nhắc đến nhận định của Đảng về tham nhũng ở nước ta thực sự

là một nguy cơ, một quốc nạn Và báo chí là công cụ, là phương tiện tham giatích cực trong cuộc đấu tranh này Để làm được điều đó, báo chí cũng phải tựvượt lên chính mình để làm trong sạch đội ngũ, đấu tranh kiên quyết vớinhững tiêu cực, tham nhũng trong báo giới [Trần Quang Nhiếp, 2005]

Các thể loại bài tham gia cuộc đấu tranh chống quan liêu, tham nhũngrất đa dạng, có cả thơ ca, hò vè, trào phúng…nhưng phổ biến hơn cả là: tin,điều tra, phóng sự, ký sự, bình luận, mẩu chuyện nhỏ, sinh hoạt tư tưởng,chuyên luận…Về phương thức đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng trên báochí thường có 3 dạng: (1) đấu tranh trực diện; (2) nêu gương người tốt, việctốt ; (3) kết hợp cả hai trong một thể loại bài Cả ba phương thức này đều có thểđược khái quát thành hai mục tiêu quan trọng là kết hợp giữa xây và chống,

chống và xây để một mặt vạch rõ những tội lỗi của những kẻ thoái hóa biến chất, hại dân, hại nước; mặt khác nêu gương kịp thời những cán bộ liêm chính,

hết lòng vì nhân dân phục vụ, ngoài ra còn có cả những tấm gương dũng cảm,dám xả thân vì sự lành mạnh cho xã hội, vì cuộc sống yên bình và công lý chocon người [Trần Quang Nhiếp, 2005]

Tác giả cũng chỉ ra những tiêu cực, hạn chế gây phản tác dụng của báochí trong đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng, như: khi đưa tin, bài PCTNthì cũng có những tin bài có nội dung quy chụp, xâm phạm đời tư của một số

cá nhân, nhân vật nổi tiếng Thậm chí đưa tin sai không có sự cải chính hoặckhông đăng tin cải chính, xin lỗi, hoặc cho tranh luận nhiều chiều về cùngmột vấn đề trên trang báo Cách đưa tin, bình luận nhiều khi không thể hiện làdiễn đàn của nhân dân mà là sự áp đặt quan điểm của tòa soạn Tuy vậy,những thành tích của báo chí trên mặt trận đấu tranh chống quan liêu, thamnhũng vẫn là chủ yếu và to lớn

Những năm qua báo chí đóng vai trò không nhỏ trong cuộc đấu tranhchống quan liêu, tham nhũng Thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyền,phổ biến chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, phản ánh dư luận xãhội,…báo chí giúpcho nhân dân hiểu rõ những chủ trương lớn của Đảng vàNhà nước Nhờ đưa thông tin đến với mọi người một cách minh bạch, rõ ràng,báo chí đã góp phần ngăn chặn kẻ tham nhũng lợi dụng sự thiếu thông tin,

mọi người dân kiểm tra, phát hiện những vụ việc quan liêu, tham nhũng, làmtrái với quy định của Nhà nước của một bộ phận thoái hóa, biến chất [TrầnQuang Nhiếp, 2005].

Đội ngũ phóng viên báo chí có sự trưởng thành mạnh mẽ, nhiều nhàbáo rất xông xáo, nhanh nhạy nắm bắt những phản ánh trong dư luận xã hội,dũng cảm đưa ra ánh sáng những vụ tham nhũng, buôn lậu, cung cấp rất nhiềuthông tin có giá trị để các cơ quan pháp luật có chứng cứ xét xử đúng người,đúng tội Nhiều nhà báo kiên trì bám sát các vụ việc tiêu cực, đưa ra côngluận để gây sức ép buộc các địa phương, bộ chủ quản phải giải quyết đến tậncùng những vụ tham nhũng làm ăn phi pháp, cố tình lẩn tránh pháp luật nhưtìm cách giải quyết nội bộ [Trần Quang Nhiếp, 2005]

Tuy nhiên, công tác chống quan liêu, tham nhũng báo chí vẫn cònnhững khuyết điểm, yếu kém Do báo chí hoạt động trong cơ chế thị trườngnên một số người làm báo cũng bị những ảnh hưởng xấu của cơ chế đó tácđộng Vì thế, lẽ ra chống quan liêu, tham nhũng nhưng một số nhà báo dokhông chịu rèn luyện tu dưỡng đạo đức nghề nghiệp, không tự giác khépmình vào kỷ luật, vì những động cơ vụ lợi lại dùng chính danh nghĩa nhà báo

để làm điều xấu như dọa nạt, tống tiền những cá nhân, đơn vị khi họ có biểuhiện sai trái [Trần Quang Nhiếp, 2005] Vẫn còn các vụ việc được dư luậnphản ánh có những biểu hiện quan liêu, tham nhũng với không ít đơn thưkhiếu kiện nhưng nhà báo lại không đủ dũng cảm xông vào cuộc để điều traphanh phui vụ việc đưa ra ánh sáng Báo chí cũng chưa làm được việc nêugương những điển hình trong cuộc đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng để

cổ vũ, khuyến khích, động viên những người đã dũng cảm vạch mặt bọn thamnhũng, phát động thành phong trào toàn dân ở mọi nơi, mọi lúc và mọi ngườicùng tham gia kiên quyết đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng Các tác giả

đã đưa ra được một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của báo chí trongđấu tranh chống tham nhũng, như: (1) Tuyên truyền sâu rộng trong nhân dân

về chủ trương đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng của Đảng và Nhà nước;(2) Góp phần phanh phui thực trạng tham nhũng và phản ánh tình hình chốngtham nhũng ở nước ta hiện nay; (3) Lý giải nguyên nhân dẫn đến tham nhũng

để có biện pháp phòng chống tham nhũng hiệu quả; (4) Đề ra những biệnpháp nhằm nâng cao hiệu quả của báo chí trong chống quan liêu, tham nhũng

ở nước ta hiện nay [Trần Quang Nhiếp, 2005]

Tập sách “Báo chí với cuộc đấu tranh chống tiêu cực”, Hội Nhà báoViệt Nam (2003) cho rằng: sự thành công trong phòng chống tiêu cực vàchống tội phạm là tổng hòa của nhiều yếu tố và nhiều mối liên hệ nhưng với

cơ quan báo chí thì trước tiên là thái độ và trách nghiệm của Tổng biên tập,Ban biên tập, của từng phóng viên, cộng tác viên; ở sự nhạy bén về bản lĩnhchính trị và sự trung thực, dũng cảm của người cầm bút Đồng thời, để đấutranh chống tiêu cực, tham nhũng nhà báo phải am tường các vấn đề kinh tế,

xã hội, văn hóa, khoa học, pháp luật và tinh thông nghiệp vụ, ngòi bút trungthực, sắc sảo “Nhà báo được Đảng và Nhà nước trao cho thanh kiếm để

“chém” kẻ gian tà, nhưng muốn “chém” trúng và “chém’ có hiệu quả, nhà báophải biết sử dụng những thanh kiếm ấy như thế nào và múa kiếm theo nhữngbài bản nào” [Hội Nhà báo Việt Nam, 2003.Tr.6]

Tác giả Vũ Văn Hiền đề cập đến “Trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ côngdân của nhà báo trong đấu tranh chống tiêu cực” và chỉ ra ưu điểm, đóng góptích cực của báo chí trong đấu tranh chống tiêu cực nhưng cũng nêu ra nhữngkhuyết điểm như khuynh hướng thương mại hóa và tình trạng xa rời tôn chỉmục đích chậm được khắc phục; tình trạng nhà báo chưa nêu vai trò tráchnhiệm xã hội (TNXH) và nghĩa vụ công dân, sa sút phẩm chất đạo đức, bị bắt,

bị khởi tố; tình trạng thông tin không chính xác, thiếu cân nhắc lợi hại, thôngtin giật gân câu khách, suy diễn, ám chỉ, lộ bí mật Nhà nước [Hội Nhà báoViệt Nam, 2003]