ỨNG DỤNG CÔNG TÁC XÃ HỘI CÁ NHÂN TRONG HỖ TRỢ NGƢỜI ĐANG CAI NGHIỆN MA TÚY TẠI CƠ SỞ CAI NGHIỆN MA TÚY TỈNH QUẢNG NINH

Ở Việt Nam, các chính sách về Công tác xã hội đối với người nghiện ma túy đang dần được cải thiện, vai trò của nhân viên công tác xã hội ngày càng quan trọng, họ là những người hỗ trợ, c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

Nguyễn Thị Xuân

ỨNG DỤNG CÔNG TÁC XÃ HỘI CÁ NHÂN

TRONG HỖ TRỢ NGƯỜI ĐANG CAI NGHIỆN MA TÚY

TẠI CƠ SỞ CAI NGHIỆN MA TÚY TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

Hà Nội - 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

Nguyễn Thị Xuân

ỨNG DỤNG CÔNG TÁC XÃ HỘI CÁ NHÂN

TRONG HỖ TRỢ NGƯỜI ĐANG CAI NGHIỆN MA TÚY

TẠI CƠ SỞ CAI NGHIỆN MA TÚY TỈNH QUẢNG NINH

Chuyên ngành: Công tác xã hội

Mã số: 60 90 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà

Hà Nội - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Luận văn này là sản phẩm của chính cá nhân tôi, số liệu và kết quả nêu trong luận văn là trung thực không sao chép bất cứ một tài liệu nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về bài viết của mình

Học viên

Nguyễn Thị Xuân

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian cố gắng, bằng nỗ lực bản thân, tôi đã hoàn thành đề tài

“Ứng dụng công tác xã hội cá nhân trong hỗ trợ người đang nghiện ma túy tại

Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh”

Trong quá trình hoàn thành luận văn tôi đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Khoa Xã hội học,

Bộ môn Công tác xã hội, các thầy cô giảng dạy và trực tiếp hướng dẫn

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hà đã tận tình hướng dẫn tôi về cách chọn chủ đề, viết luận văn cũng như cách thức vận dụng các kiến thức đã học vào can thiệp, hỗ trợ một trường hợp điển cứu

cụ thể

Tôi xin chân thành cảm ơn Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Khoa Xã hội học, Bộ môn Công tác xã hội đã tổ chức khóa học để tôi theo học Tôi xin cảm ơn thầy cô trong Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Khoa Xã hội học, Bộ môn Công tác xã hội, đã trang bị cho tôi những kiến thức, kinh nghiệm và các kỹ năng chuyên ngành trong suốt quá trình học tập để tôi có thể áp dụng vào luận văn của mình

Qua đây tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh đã cung cấp tài liệu và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình can thiệp, hỗ trợ thân chủ đang cai nghiện ma túy tại Cơ sở

Sau cùng tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình tôi đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập cũng như thực hiện luận văn

Trong quá trình thực hiện luận văn, dù đã cố gắng hết sức nhưng không tránh khỏi những sai sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các nhà khoa học

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Học viên Nguyễn Thị Xuân

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn vấn đề can thiệp 3

2 Tổng quan các nghiên cứu, can thiệp 5

3 Ý nghĩa của can thiệp 9

4 Mục đích, đối tượng, phạm vi can thiệp 10

5 Câu hỏi trong can thiệp 11

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ PHƯƠNG PHÁP CAN THIỆP 12

1.1 Các khái niệm, công cụ cơ bản của can thiệp 12

1.1.1 Ma túy, người nghiện ma túy 12

1.1.2 Công tác xã hội, nhân viên công tác xã hội 12

1.1.3 Vai trò của Công tác xã hội cá nhân trong hỗ trợ người nghiện

ma túy 14

1.1.4 Hỗ trợ, hỗ trợ người đang cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy 17

1.2 Lý thuyết áp dụng trong can thiệp 23

1.2.1 Lý thuyết nhu cầu 23

1.2.2 Lý thuyết nhận thức - hành vi 27

1.2.3 Hướng tiếp cận can thiệp: Lấy thân chủ làm trọng tâm 30

1.3 Phương pháp can thiệp 35

1.3.1 Phương pháp thu thập thông tin phục vụ can thiệp 35

1.3.2 Phương pháp công tác xã hội cá nhân trong can thiệp 35

1.4 Cơ sở pháp lý của hoạt động can thiệp 39

1.5 Đặc điểm địa bàn, đối tượng can thiệp 42

1.5.1 Khái quát về Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh 42

1.5.2 Đặc điểm đối tượng can thiệp 45

Tiểu kết chương 1 46

CHƯƠNG 2 ỨNG DỤNG CÔNG TÁC XÃ HỘI CÁ NHÂN

TRONG HỖ TRỢ THÂN CHỦ ĐANG CAI NGHIỆN MA TÚY

TẠI CƠ SỞ CAI NGHIỆN MA TÚY TỈNH QUẢNG NINH 48

2.1 Mô tả trường hợp 49

2.2 Xác định vấn đề can thiệp đối với thân chủ V 53

2.3 Lập kế hoạch can thiệp hỗ trợ thân chủ V 56

2.4 Thực hiện các hoạt động can thiệp hỗ trợ thân chủ 58

2.4.1 Các hoạt động hỗ trợ thân chủ tự nguyện chấp hành quy trình

cai nghiện và tin tưởng vào kết quả cai nghiện 58

2.4.2 Các hoạt động hỗ trợ thân chủ V từ bỏ ý định bỏ trốn khỏi cơ sở 63

2.5 Lượng giá các hoạt động can thiệp và kết thúc 64

2.6 Vai trò nhân viên công tác xã hội 65

Tiểu kết chương 2 66

KẾT LUẬN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM 67

1 Kết luận 67

2 Bài học kinh nghiệm 68

TÀI LIỆU THAM KHẢO 70

Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm đến công tác cai nghiện ma tuý và giải quyết vấn đề liên quan đến người nghiện

ma túy Tuy nhiên, việc cai nghiện ma túy còn gặp nhiều khó khăn, hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu của người nghiện ma túy dẫn đến hiệu quả chưa cao, tỷ lệ tái nghiện nhiều

Quảng Ninh là một trong những tỉnh có tỷ lệ người nghiện ma túy cao nhất toàn quốc Phần lớn người nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh là cai nghiện tự nguyện Đa số những người sau khi cai nghiện tại cơ sở cai nghiện ma túy về tái hòa nhập cộng đồn đều tái nghiện do nhiều nguyen nhân khác nhau như: không tìm được việc làm; mâu thuẫn trong gia đình; kì thị của mọi người; bạn bè rủ rê, lôi kéo; sức khỏe… khiến họ không chiến thắng được bản thân mình trước sự cám dỗ của chất gây nghiện, họ tái nghiện và quay trở lại tiếp tục cai nghiện tự nguyện tại Cơ sở Khi mới vào cai nghiện tại Cơ sở, nhiều người nghiện cảm thấy hoang mang vào quy trình cai nghiện, họ cảm thấy không tự tin vào bản thân là có thể cai được nghiện sau khi ở Cơ sở về… và rất nhiều những khó khăn, vướng mắc đối với họ trước khi vào Cơ sở để cai nghiện

Ở Việt Nam, các chính sách về Công tác xã hội đối với người nghiện

ma túy đang dần được cải thiện, vai trò của nhân viên công tác xã hội ngày càng quan trọng, họ là những người hỗ trợ, can thiệp đắc lực cho người nghiện ma túy trong quá trình cai nghiện tại cơ sở, giúp cho người nghiện ma túy thích ứng với môi trường sống tập trung tại cơ sở cai nghiện cũng như thúc đẩy năng lực cá nhân, tạo điều kiện cho quá trình tái hòa nhập cộng đồng sau này Trong các phương pháp công tác xã hội thì công tác xã hội cá nhân là một trong những phương pháp rất quan trọng để hỗ trợ thân chủ Chính vì

vậy, tác giả đã chọn đề tài: “Ứng dụng Công tác xã hội cá nhân trong hỗ trợ

người đang cai nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh”

nhằm hỗ trợ người cai nghiện tại cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh vượt qua mặc cảm, có niềm tin vào kết quả cai nghiện, tích cực tham gia vào các hoạt động trị liệu tại Cơ sở

2 Tổng quan các nghiên cứu, can thiệp

Các công trình nghiên cứu về vấn đề nghiện ma túy hiện nay ở Việt Nam đã thu hút được nhiều nhà khoa học và các cơ quan chức năng quan tâm, chủ yếu theo các hướng nghiên cứu sau: Hướng nghiên cứu nhu cầu việc làm của người sau cai nghiện ma túy; các nguyên nhân gây nghiện ma túy và cơ chế trị liệu cho người nghiện ma túy; Hướng nghiên cứu đặc điểm nhân cách của người nghiện ma túy và biện pháp trị liệu cho người nghiện ma túy; Hướng nghiên cứu thị trường lao động, tư vấn hướng nghiệp và tổ chức việc làm cho người sau cai nghiện

Nghiên cứu vấn đề người nghiện ma tuý đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và các kết quả nghiên cứu về vấn đề này đã được đề cập tới trong một số công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài Trong đó, những nghiên cứu về Công tác xã hội với vấn đề nghiện ma tuý cũng đã được quan tâm chú ý Đặc biệt là hướng nghiên cứu Công tác xã hội tiếp cận dưới góc độ nhân quyền đã mang lại một cách nhìn nhân văn về những vấn đề liên quan

tới một nhóm xã hội yếu thế - đó là nhóm người nghiện ma túy Trong đó, vấn

đề này được nghiên cứu ở các khía cạnh như: trang bị các hiểu biết về luật pháp, chính sách và đặc biệt là các quyền lợi hợp pháp mà người nghiện ma túy sẽ được hưởng từ các dịch vụ xã hội

Trong nghiên cứu “ ạn có biết quyền của mình” (You know your Right?) được công bố bởi Bộ Y tế và Dịch vụ con người của Mỹ dành cho đối tượng là những người đang trong giai đoạn phục hồi cai nghiện như là một cuốn sổ tay hướng dẫn các quyền pháp lý cho mọi người khi cai nghiện Những người sử dụng ma túy khi nắm được các quyền của mình, sẽ bảo vệ bản thân trước những phân biệt đối xử của xã hội dành cho họ trong các khía cạnh như: nhà ở, các chương trình dịch vụ của chính phủ, y tế, giáo dục

Trong đó khía cạnh việc làm và nâng cao kỹ năng làm việc là một quyền được đưa ra đầu tiên trong nghiên cứu này Người sử dụng lao động không được phép từ chối hoặc sa thải những người đang trong giai đoạn cai nghiện trừ trường hợp họ có những biểu hiện rối loạn tinh thần ảnh hưởng đến hiệu suất công việc Người sử dụng lao động cần cung cấp nơi ở và thời gian làm việc phù hợp tình trạng điều trị của người lao động Người sử dụng lao động phải giữ bí mật thông tin cá nhân của người lao động và người xin việc, bao gồm cả thông tin trong quá khứ lẫn thông tin về tình trạng sử dụng thuốc hiện nay Những quyền này được áp dụng cho các doanh nghiệp tại địa phương và liên bang trong cả nước Mỹ [30]

Trong một báo cáo nghiên cứu của nhóm tác giả Linda Bauld, Gordon Hay, Jennifer McKell and Colin Carroll (2010) đã chỉ ra rằng, hầu hết người nghiện ma túy gặp rất nhiều bất lợi và thiệt thòi trong cuộc sống Đa số người nghiện ma túy là những người vô gia cư hoặc có vấn đề về nhà ở Nhiều người nghiện ma túy là những người phải đối diện với vấn đề sức khỏe tâm thần, là những đối tượng dễ phạm tội Nghiên cứu này cũng chỉ ra những người sử dụng ma túy dạng nặng như heroin và cocaine thì khả năng lao động thấp hơn

những người bình thường cùng độ tuổi [24] Nghiên cứu này đặc biệt nhấn mạnh vào những cản trở chủ quan của người nghiện ma túy trong cuộc sống

Đa số người nghiện ma túy kém tự tin và có những vấn đề về sức khỏe thể chất

và tâm thần, thiếu kỹ năng và kiến thức Người nghiện ma túy còn gặp phải những trở ngại bắt nguồn từ sự kỳ thị xã hội Mặc dù trong nghiên cứu đã phân tích rất kỹ sự ảnh hưởng không tốt từ các yếu tố chủ quan Tuy nhiên, nghiên cứu đi sâu vào các đề xuất biện pháp hỗ trợ từ bên ngoài chứ chưa đánh giá để vượt qua khó khăn đó bản thân người nghiện ma túy cần làm gì

Như vậy, tổng quan tình hình nghiên cứu về các vấn đề liên quan tới người nghiện ma túy trên thế giới và ở Việt Nam cho thấy: Đây là vấn đề thu hút được đông đảo các nhà nghiên cứu trên thế giới và cả ở Việt Nam quan tâm nghiên cứu Điều này còn khẳng định, đây là vấn đề rất cần thiết được tiếp tục nghiên cứu tại nước ta trong giai đoạn hiện nay dưới góc độ Công tác

xã hội Vì vậy, đề tài luận văn mà tôi lựa chọn sẽ kế thừa, chọn lọc từ các thành tựu đã có, để tiếp tục đi sâu nghiên cứu những vấn đề lí luận và thực tiễn về Công tác xã hội cá nhân trong trợ giúp người nghiện ma túy, góp phần đưa ra một số biện pháp nâng cao hiệu của hoạt động Công tác xã hội cá nhân trong hỗ trợ người nghiện ma túy

3 Ý nghĩa của can thiệp

3.1 Về mặt lý thuyết

Ý nghĩa của can thiện về mặt lý luận sẽ xác định khung lý thuyết

nghiên cứu Công tác xã hội cá nhân trong trợ giúp người nghiện ma túy như: Các khái niệm; vai trò cơ bản của Công tác xã hội trong trợ giúp người nghiện

ma túy; cách thức hỗ trợ cơ bản của Công tác xã hội cá nhân trong hỗ trợ người nghiện ma túy

3.2 Về mặt thực tiễn

Kết quả can thiệp sẽ giúp nâng cao nhận thức của xã hội, cộng đồng về vai trò của nghề Công tác xã hội, các Nhân viên Công tác xã hội, cũng như

vai trò của hệ thống cung cấp dịch vụ Công tác xã hội trong hoạt động hỗ trợ người nghiện ma túy Những bài học rút ra từ luận văn sẽ làm cơ sở cho việc xây dựng các chương trình, kế hoạch hỗ trợ người nghiện ma túy, gia đình có người nghiện ma túy, cung cấp các dịch vụ Công tác xã hội chuyên nghiệp cho người nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh Bên cạnh đó luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo dành cho người làm Công tác xã hội trong hoạt động trợ giúp người nghiện ma túy, gia đình người nghiện ma túy, người nghiện ma túy…

4 Mục đích, đối tƣợng, phạm vi can thiệp

4.1 Mục đích can thiệp

Ứng dụng phương pháp Công tác xã hội cá nhân hỗ trợ người đang cai nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh vượt qua mặc cảm, có niềm tin vào kết quả cai nghiện, tích cực tham gia vào các hoạt động trị liệu tại Cơ sở

4.2 Đối tượng can thiệp

- Đối tượng can thiệp chính: Người nghiện ma túy đang cai nghiện tại cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh

- Khách thể can thiệp:

+ Một nhân viên công tác xã hội tại Cơ sở

+ Một người nghiện ma túy đang cai nghiện tại Cơ sở

+ Gia đình người nghiện ma túy;

+ Cán bộ quản lý trực tiếp người nghiện ma túy

+ Các học viên cùng đang cai nghiện tại Cơ sở

4.3 Phạm vi can thiệp:

4.3.1 Phạm vi vấn đề can thiệp: Ứng dụng phương pháp Công tác xã hội cá nhân vào hỗ trợ một trường hợp người đang cai nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh

4.3.2 Phạm vi về địa bàn: Vấn đề can thiệp được thực hiện tại cơ sở cai

nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh, thôn Đồng Rùa, xã Vũ Oai, huyện Hoành

Bồ, tỉnh Quảng Ninh

4.3.3 Phạm vi về thời gian: Từ tháng 02 năm 2018 đến tháng 08 năm 2018

5 Câu hỏi trong can thiệp

5.1 Thân chủ gặp những vấn đề chính gì khi đang cai nghiện tại Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh?

5.2 Nhân viên công tác xã hội đã làm gì trong việc hỗ trợ thân chủ dưới cách tiếp cận của công tác xã hội cá nhân?

Kết cấu dự kiến của luận văn ngoài phần Mục lục, Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn gồm có 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận , thực tiễn và phương pháp can thiệp

Chương 2: Thực trạng ứng dụng công tác xã hội cá nhân trong hỗ trợ người đang cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy tỉnh Quảng Ninh

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ PHƯƠNG PHÁP CAN THIỆP 1.1 Các khái niệm, công cụ cơ bản của can thiệp

1.1.1 Ma túy, người nghiện ma túy

Theo tác giả Nguyễn Hồi Loan (2013), Tài liệu quản lý trường hợp với

người sử dụng ma túy, Tài liệu tập huấn cho cán bộ cơ sở, NX Lao động xã

hội thì:

Ma túy là các chất có nguồn gốc tự nhiên hoặc tổng hợp, khi được đưa vào cơ thể con người, nó có tác dụng làm thay đổi trạng thái ý thức và sinh lý của người đó Nếu lạm dụng ma túy con người sẽ lệ thuộc vào nó, khi đó gây

tổn thương và nguy hại cho người sử dụng và cộng đồng [8, tr 146]

Người nghiện ma túy là người sử dụng chất ma túy, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần và lệ thuộc vào chất này [8, tr 147]

1.1.2 Công tác xã hội, nhân viên công tác xã hội

a) Công tác xã hội:

Công tác xã hội là một ngành khoa học, một nghề chuyên môn ứng dụng trong hệ thống an sinh xã hội ở nhiều quốc gia trên thế giới từ gần một thế kỷ nay Tuy nhiên ở mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi nền văn hoá khác nhau, sự phát triển Công tác xã hội không đồng đều thì Công tác xã hội được hiểu và định nghĩa khác nhau Dưới đây là một số định nghĩa về Công tác xã hội:

Định nghĩa của Hiệp hội quốc gia nhân viên xã hội Mỹ (NASW - 1970):

“Công tác xã hội là một chuyên ngành để giúp đỡ cá nhân, nhóm hoặc cộng

đồng tăng cường hay khôi phục việc thực hiện các chức năng xã hội của họ

và tạo những điều kiện thích hợp nhằm đạt được các mục tiêu đó” [9]

Các nhà nghiên cứu thuộc các ngành khoa học nhân văn đưa ra nhiều

định nghĩa mang giá trị khoa học cao hơn như: “Công tác xã hội là những

hoạt động tương tác, giáo dục hay phục vụ nhằm duy trì hoặc phát triển năng lực xã hội của cá nhân hoặc nhóm xã hội có những phương thức sinh tồn

không còn phù hợp với các chuẩn mực của địa phương” (Jean-Marc Dutrenit,

la compétence sociale, 1997, L’Harmattan)

Định nghĩa của Hiệp hội Nhân viên Công tác xã hội Quốc tế thông qua

tháng 7 năm 2000 tại Montreal, Canada (IFSW): “ Nghề Công tác xã hội thúc

đẩy sự thay đổi xã hội, giải quyết vấn đề trong mối quan hệ của con người, tăng năng lực và giải phóng cho người dân nhằm giúp cho cuộc sống của họ ngày càng thoải mái, dễ chịu Vận dụng các lý thuyết về hành vi con người và

hệ thống xã hội, Công tác xã hội tương tác vào những điểm giữa con người với môi trường của họ Nhân quyền và Công bằng xã hội là các nguyên tắc căn bản của nghề “ (Quyết định 32/2010/QĐ - TTg của Thủ tướng Chính

phủ phê duyệt Đề án phát triển nghề Công tác xã hội giai đoạn 2010 - 2020)

Từ thực tiễn hoạt động Công tác xã hội ở Việt Nam, tác giả Bùi Thị

Xuân Mai đưa ra khái niệm Công tác xã hội như sau: “Công tác xã hội là một

nghề, một hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân, gia đình và cộng đồng nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm trợ giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần bảo đảm an sinh xã hội” [9, tr 19]

Trong luận văn này, chúng tôi đồng ý với khái niệm của tác giả Bùi Thị Xuân Mai và sử dụng khái niệm này làm khái niệm công cụ của luận văn này

b) Nhân viên công tác xã hội:

Nhân viên xã hội (Social worker) được Hiệp hội các nhà Công tác xã

hội chuyên nghiệp Quốc tế - IASW định nghĩa: “Nhân viên xã hội là người

được đào tạo và trang bị các kiến thức và kỹ năng trong Công tác xã hội, họ

có nhiệm vụ: Trợ giúp các đối tượng nâng cao khả năng giải quyết và đối phó với vấn đề trong cuộc sống; Tạo cơ hội để các đối tượng tiếp cận được nguồn lực cần thiết; Thúc đẩy sự tương tác giữa các cá nhân, giữa cá nhân với môi trường tạo ảnh hưởng tới chính sách xã hội, các cơ quan, tổ chức vì lợi ích

của cá nhân, gia đình, nhóm và cộng đồng thông qua hoạt động nghiên cứu

và hoạt động thực tiễn” [9, tr 143 - 144]

Công tác xã hội với người nghiện ma túy là hoạt động chuyên nghiệp trong lĩnh vực Công tác xã hội mà ở đó Nhân viên Công tác xã hội sử dụng kiến thức, kỹ năng, phương pháp chuyên môn nhằm trợ giúp người nghiện ma túy nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường thực hiện chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ liên quan tới việc đảm bảo thực hiện các quyền, nghĩa vụ cơ bản của người nghiện ma túy

1.1.3 Vai trò của Công tác xã hội cá nhân trong hỗ trợ người nghiện ma túy

- Kết nối dịch vụ:

Mục đích hướng tới là: Tạo mối quan hệ giữa người nghiện và gia đình

họ với các cơ quan, tổ chức, đơn vị cung cấp dịch vụ cho người sử dụng ma túy; Tăng cường nguồn lực: khai thác tiềm năng, phát huy những nguồn lực từ nhiều cơ quan đối tác để đối phó với những thiếu hụt về tài chính, y tế, xã hội và/hoặc các chuyên môn kĩ thuật trong quá trình giải quyết vấn đề của người

sử dụng ma túy Thông thường người sử dụng ma túy nguồn lực về kinh tế là không đảm bảo do vậy để có thể giải quyết được vấn đề của họ bằng cách huy động và kết nối nguồn lực tới cho họ, bên cạnh đó họ cũng thường có tâm lý ngại giao tiếp với các cơ sở cung cấp dịch vụ nên việc tìm đến các nguồn lực, dịch vụ khá hạn chế; Tránh sự chồng chéo, chống lãng phí: Trong quá trình triển khai và duy trì mạng lưới, các thông tin về các chương trình hỗ trợ, các hoạt động đã được thực hiện sẽ được thông tin cho tất cả các thành viên của mạng lưới cũng như các tổ chức đơn vị khác, như vậy sẽ tránh việc lặp lại các dịch vụ hay các hoạt động hỗ trợ, tránh sự lãng phí và đôi khi còn là bất lợi trong quá trình điều trị nghiện; Tăng cơ hội lựa chọn trong lập kế hoạch: “Khi

có thêm nguồn lực về con người, dịch vụ hỗ trợ và kinh phí tài chính, nhiều giải pháp sẽ được tính tới, việc quyết định giải pháp tốt nhất không lệ thuộc

vào vấn đề tài chính mà dựa vào tính hiệu quả của nó”; Thiết lập mạng lưới liên kết: gồm cá nhân, cơ quan tổ chức cung cấp các dịch vụ xã hội; các cơ sở bảo trợ xã hội; các trung tâm tham vấn, tư vấn; các chương trình dự án; các tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước; các tổ chức xã hội chính thức và không chính thức Để thực hiện vai trò này Nhân viên Công tác xã hội cần tìm hiểu và tiếp cận các đối tác tiềm năng và xây dựng mối quan hệ bền vững với những đối tác này Tạo cơ hội tiếp xúc với các đối tác để giới thiệu về tổ chức (mục tiêu, hoạt động, nhóm đối tượng quan tâm, khả năng về nguồn nhân lực, kĩ thuật, tài chính) Thành lập các nhóm người sử dụng ma túy, xây dựng các kế hoạch hoạt động huy động sự tham gia của thân chủ, đây chính là một biện pháp giúp các thân chủ có cơ hội giao lưu và tiếp xúc cơ quan tổ chức cung cấp dịch vụ Giới thiệu, chia sẻ tên, điện thoại, địa chỉ liên lạc với các cá nhân, tổ chức mình quan tâm và phù hợp với nhu cầu chung của thân chủ Tích cực tham gia các hội thảo, hoạt động giao lưu Chủ động bắt chuyện, tìm hiểu về cá nhân và cơ quan họ đang làm, về đối tượng đích và chính sách trợ giúp của cơ quan Chủ động chia sẻ về cơ quan, tổ chức của mình Tìm kiếm và thiết lập mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức y tế, xã hội, tài chính qua nhiều phương tiện như điện thoại, thư tín, internet Thiết lập mạng lưới hỗ trợ cho họ trên nhiều phương diện nhằm đáp ứng nhu cầu cho

họ một cách toàn diện nhất có thể

- Điều phối:

Điều phối là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong quản lý trường hợp Vì mục tiêu của quản lý trường hợp là làm thế nào giúp thân chủ tiếp cận được các nguồn lực trong cộng đồng có hiệu quả, điều này phụ thuộc nhiều vào khả năng điều tiết các nguồn lực của nhân viên xã hội Do đó mục đích của điều phối nguồn lực: Tạo cơ hội cho họ tiếp cận được các nguồn lực nhằm hỗ trợ việc điều trị nghiện một cách hiệu quả Tránh sự chồng chéo và lãng phí các nguồn lực này Để đạt được mục đích đề ra Nhân viên Công tác

xã hội trước hết cần đánh giá phân tích nguồn lực của thân chủ, gia đình và nguồn lực bên ngoài: nguồn lực từ các cơ quan tổ chức trong cộng đồng liên quan đến việc hỗ trợ điều trị nghiện và phục hồi sau điều trị Đánh giá và phát huy thế mạnh nội lực ngay trong chính người sử dụng ma túy, trong gia đình,

họ hàng và những người thân Tìm hiểu và điều phối nguồn lực bên ngoài sao cho nguồn lực đó đến với họ nhanh chóng và kịp thời Sau đó kết nối các dịch

vụ đó tới đúng những nhu cầu của thân chủ Nhân viên Công tác xã hội cần tìm hiểu các cơ quan tổ chức cung cấp việc làm, tìm hiểu và tháo gỡ những khó khăn giữa các cơ quan tổ chức này để kết nối với nhu cầu việc làm của thân chủ

- Vận động:

Trong vai trò này, Nhân viên Công tác xã hội sẽ thực hiện các hoạt động nhằm vận động và thu hút sự tham gia của thân chủ, các thành viên trong gia đình, người thân, các cơ quan tổ chức liên quan, v.v tham gia vào tiến trình hỗ trợ thân chủ Vận động thân chủ tham gia vào tiến trình: Một trong những nguyên tắc của Công tác xã hội cũng như trong quản lý trường hợp là Nhân viên Công tác xã hội không làm thay cho thân chủ (người sử dụng ma túy) mà cùng làm với họ Vận động họ tham gia vào tiến trình quản

lý trường hợp sẽ giúp cải thiện tình trạng của họ nhanh hơn, bền vững hơn Vận động gia đình họ tham gia vào tiến trình: Trong tiến trình quản lý trường hợp, việc thu hút gia đình, người thân của thân chủ tham gia vào tiến trình quản lý sẽ giúp cho kết quả đạt được tốt hơn Tình thương yêu của cha mẹ, của người thân là một liều thuốc tinh thần quan trọng; ngược lại sự kỳ thị, lãnh cảm của gia đình và người thân khi trong nhà có người sử dụng ma túy

sẽ tạo khoảng cách mà chính điều đó làm tình trạng thân chủ sẽ càng trầm trọng hơn Vận động các cá nhân, tổ chức tham gia vào tiến trình: Khi thân chủ có vấn đề thì nhu cầu được tiếp cận với các dịch vụ xã hội rất lớn Vì vậy, Nhân viên Công tác xã hội phải tác động để các cá nhân, các tổ chức có thẩm

quyền, có liên quan tham gia nhiều hơn vào các hoạt động hỗ trợ cho thân chủ được đáp ứng nhu cầu

- Truyền thông:

Truyền thông là quá trình chia sẻ thông tin Nhân viên Công tác xã hội

sử dụng truyền thông để cung cấp thông tin và kiến thức tới nhóm đối tượng khác nhau trong cộng đồng (thân chủ, gia đình thân chủ, cộng đồng, các tổ chức khác, v.v.) đồng thời cũng truyền thông thông tin về thân chủ của mình tới các cá nhân, tổ chức, v.v với mục đích tìm kiếm nguồn lực để hỗ trợ thân chủ của mình Đối với thân chủ là người sử dụng ma túy thì Nhân viên Công tác xã hội cần cung cấp kiến thức về những hậu quả của ma túy, các chương trình/mô hình điều trị nghiện hiện tại, các dịch vụ hỗ trợ cho người sử dụng

ma túy, những quy định của pháp luật liên quan đến ma túy,… cho thân chủ Bên cạnh đó, Nhân viên Công tác xã hội cũng có vai trò làm cho xã hội thông cảm và giảm kỳ thị và phân biệt đối xử đối với người sử dụng ma túy

- Giám sát:

Theo Tiến sĩ artle (2002), giám sát là sự quan sát thường xuyên và ghi lại các hoạt động diễn ra trong tiến trình thực hiện một dự án hay một chương trình Đó là một quá trình liên tục thu thập các thông tin trên các khía cạnh của tiến trình quản lý trường hợp Nó là việc quan sát có hệ thống và có mục đích Nó bao gồm cả việc đưa ra những phản hồi về tiến độ thực hiện cùng với sử dụng các dịch vụ liên quan trong tiến trình quản lý trường hợp Thực hiện giám sát là công việc quan trọng và hữu ích đối với bản thân nhân viên quản lý trường hợp Giám sát không có nghĩa là nhân viên công tác xã hội theo dõi thân chủ để bắt lỗi hay phạt họ Giám sát ở đây là nhân viên công tác

xã hội sẽ “sát cánh” cùng thân chủ để xem thân chủ có thực hiện tốt các hoạt động trong kế hoạch không? Có vấn đề gì khó khăn nảy sinh trong quá trình tiếp cận và sử dụng dịch vụ không để từ đó có thể đưa ra những hỗ trợ kịp thời và cần thiết giúp thân chủ sử dụng các dịch vụ hiệu quả nhất Vai trò của

nhân viên công tác xã hội thông qua giám sát như sau: luôn theo sát hoạt động tiếp cận và sử dụng dịch vụ của thân chủ để đảm bảo các hoạt động đi đúng theo kế hoạch và mục tiêu đề ra; phân tích tình hình thân chủ tiếp cận và sử dụng dịch vụ xã hội; xác định các vấn đề khó khăn của thân chủ trong việc sử dụng dịch vụ và tìm kiếm các giải pháp vượt qua

1.1.4 Hỗ trợ, hỗ trợ người đang cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện

ma túy

Hỗ trợ là một hoạt động chuyên nghiệp nhằm giúp cá nhân, gia đình, cộng đồng nâng cao năng lực đáp ứng nhu cầu và tăng cường chức năng xã hội, đồng thời thúc đẩy môi trường xã hội về chính sách, nguồn lực và dịch vụ nhằm trợ giúp cá nhân, gia đình và cộng đồng giải quyết và phòng ngừa các vấn đề xã hội góp phần bảo đảm an sinh xã hội

Hỗ trợ người đang cai nghiện ma túy có nhiều cách hỗ trợ: gia đình, cộng đồng, làng xóm… Để hỗ trợ cho người đang nghiện ma túy tại các Cơ

sở cai nghiện thường gồm hai mảng chính: một là hỗ trợ của bác sỹ, hai là

hỗ trợ của nhân viên công tác xã hội và nếu có thể có đó là hỗ trợ của các mạnh thường quân và các phía khác nhau Tuy nhiên, trong luận văn này chúng tôi tập trung vào hỗ trợ của nhân viên công tác xã hội cho người đang cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện dưới cách tiếp cận của công tác xã hội cá nhân Để hỗ trợ cho người đang cai nghiện ma túy tại Cơ sở cai nghiện ma túy có thể lựa chọn một hoặc thực hiện đồng bộ nhiều hoạt động

để hỗ trợ và giúp đỡ thân chủ đối phó với khó khăn đang gặp phải Bao gồm các nội dung chính sau:

- Đánh giá nhu cầu, cùng xây dựng kế hoạch trợ giúp (quản lý ca):

Nhân viên Công tác xã hội cần phải biết đánh giá các nhu cầu, mong muốn đích thực của người nghiện ma túy, sau đó xác định những nguồn lực phù hợp với nhu cầu người nghiện ma túy để từ đó kết nối một cách có hiệu

quả những nhu cầu và nguồn lực đó Đây được xem như nhóm hoạt động rất quan trọng trong can thiệp và trợ giúp người nghiện ma túy giải quyết vấn đề dựa trên tiến trình can thiệp sau: 1/Tiếp nhận ca, đánh giá sơ bộ ban đầu; 2/Thu thập thông tin, đánh giá chi tiết; 3/Xây dựng và thực hiện kế hoạch can thiệp/trợ giúp; 4/Đánh giá và kết thúc can thiệp, trợ giúp

- Tham vấn/tư vấn cho người nghiện ma túy các kiến thức cơ bản về ma túy, về nghiện ma túy, về hỗ trợ người nghiện ma túy trong cai nghiện; hòa nhập cộng đồng sau khi cai nghiện; các vấn đề về chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với người nghiện ma túy

Tham vấn/tư vấn cho người nghiện ma túy là quá trình tương tác dựa trên nguyên tắc nghề nghiệp và kỹ năng chuyên môn mà tư vấn viên giúp người nghiện ma túy hiểu về những khó nhăn, vấn đề do nghiện ma túy, từ đó nâng cao năng lực giải quyết vấn đề của người nghiện

Tham vấn/tư vấn cho người nghiện là hoạt động diễn ra lâu dài đòi hỏi tính kiên nhẫn nhằm giúp họ giải quyết những vấn đề họ gặp phải trong quá trình nghiện và cai nghiện như: sức khỏe, tâm lý, sự kỳ thị, việc làm, thu nhập, quan hệ xã hội, vấn đề tái nghiện… Thông qua tư vấn họ được nâng cao khả năng thích nghi trong hòa nhập cuộc sống gia đình, cộng đồng; khả năng

ứng phó với sự kỳ thị của cộng đồng và vượt qua sự mặc cảm để vươn lên

Tham vấn/tư vấn cho người nghiện thông qua các mô hình:

+ Sinh hoạt nhóm đồng đẳng, các câu lạc bộ tự giúp:

Sự quyết chí cai nghiện ma túy của người nghiện; sự quan tâm giúp đỡ của người thân là cực kỳ quan trọng, có vai trò quyết định trong quá trình cai nghiện ma tuý Tuy nhiên, yếu tố thứ 3 là tạo cho người nghiện sau cai một môi trường lao động, môi trường sinh hoạt trong sạch về ma tuý, phong phú

về văn hoá có ý nghĩa quyết định không kém, nhất là trong tình hình xã hội

hiện nay, cần phải xác định và nâng cao hơn nữa vai trò quan trọng của yếu

Mục đích chính của các mô hình câu lạc bộ hoặc nhóm đồng đẳng này

là duy trì tính bền vững và nâng cao hiệu quả công tác cai nghiện ma tuý; quản lý, tiếp cận đối với người sau cai nghiện bằng biện pháp đa dạng, toàn diện, liên tục; đồng thời cung cấp có chất lượng các hoạt động y tế, tâm lý,

xã hội, việc làm kết hợp các biện pháp giảm hại của người sử dụng ma tuý

và dự phòng hạn chế lây nhiễm HIV/AIDS do tiêm chích ma tuý Đặc biệt, hoạt động của câu lạc bộ được tổ chức sinh hoạt 1 tháng/lần Những buổi sinh hoạt này, các thành viên trong câu lạc bộ sẽ được tư vấn cá nhân, tư vấn nhóm, tổ chức nói chuyện chuyên đề, kiểm tra nước tiểu giám sát dự phòng tái nghiện; đồng thời câu lạc bộ còn tổ chức họp với các thành viên gia đình những đối tượng này để hỗ trợ, giúp đỡ họ tái hoà nhập cộng đồng Không chỉ vậy, câu lạc bộ còn thiết lập mạng lưới chuyển tiếp dịch vụ và kết nối người sau cai nghiện với các dịch vụ y tế và xã hội bằng cách giới thiệu những người sau cai nghiện tới các dịch vụ y tế, chăm sóc, điều trị HIV/AIDS và các bệnh nhiễm trùng cơ hội; giao ban với các tổ chức cung cấp dịch vụ để phản hồi và nâng cao chất lượng cung cấp và chuyển tiếp dịch vụ tại mỗi địa bàn thí điểm

Sinh hoạt tại câu lạc bộ, người sau cai sẽ cảm nhận được sự thương yêu, đùm bọc của cộng đồng Trừ một số gia đình có khả năng lo công ăn việc làm

cho con em mình, còn đa phần những người đi cai về là thất nghiệp, hoặc rất khó khăn khi xin việc làm bởi tâm lý nhiều doanh nghiệp rất "ngại" nhận họ Trong khi đó, với người đi cai về, nếu để gián đoạn một thời gian thì không tránh khỏi "nhàn cư vi bất thiện" Do đó, việc tạo ra một mô hình việc làm kết hợp quản lý người sau cai hiện nay là một nhu cầu bức thiết và cần thiết phải được triển khai rộng

+ Dự phòng tái nghiện:

Dự phòng tái nghiện là một phần rất quan trọng trong quá trình phục hồi sau cai nghiện Sau khi đã chuyển sang giai đoạn tương đối ổn định, họ cần được xây dựng ngay kế hoạch dự phòng tái nghiện, cần được học tập để

có kiến thức, kỹ năng phòng ngừa, vượt qua các yếu tố nguy cơ

Phục hồi cho người nghiện ma túy không những là một quá trình từ bỏ

sử dụng ma túy, mà còn là một quá trình duy trì ổn định trạng thái sống không

có ma túy, kèm theo những thay đổi bên trong cơ thể, cũng như các mối quan

hệ xã hội của cá nhân và mối quan hệ với môi trường xung quanh Nếu người nghiện không có những thay đổi này thì tình trạng sống không có ma túy chỉ giữ được trong một thời gian ngắn và sẽ trở lại tái nghiện Do đó họ cần được giúp xây dựng các chiến lược can thiệp thay đổi nhận thức - hành vi và dự phòng thói quen sử dụng ma túy quay lại Các chiến lược bao gồm việc thường xuyên tham gia sinh hoạt nhóm đồng đẳng hoặc câu lạc bộ đồng đẳng, duy trì cuộc sống ổn định có trách nhiệm với bản thân và gia đình, đối phó với các yếu tố cám dỗ

- Hỗ trợ giảm tự kỳ thị:

Một trong những rào cản làm cho người nghiện ma túy không tiếp nhận dịch vụ trợ giúp và từ bỏ ma túy chính là sự tự kỳ thị Quá trình nghiện ngập làm người nghiện xao nhãng vai trò, bỏ bê công việc và trở lên bê tha… nhóm điều này làm họ mất dần lòng tin trong mắt những người xung quanh và bản thân họ tự nhận thấy mình tệ bạc, xấu xa và không có đủ lòng tin là sẽ sống

tốt hơn được Hỗ trợ người nghiện ma túy để họ sẵn sàng từ bỏ ma túy để lấy lại lòng tự tin, tự trọng của bản thân; Chỉ khi nào họ có đủ ý chí và nghị lực

họ mới vượt qua được sự tự kỳ thị để sẵn sàng từ bỏ ma túy và làm lại cuộc đời Để có được điều này vai trò của Nhân viên Công tác xã hội cơ sở vô cùng quan trọng Nâng cao nhận thức cho bản thân người nghiện ma túy để họ có đầy đủ kiến thức về phòng chống tái nghiện, kiến thức liên quan đến tình dục

an toàn, về pháp luật, chính sách để có kỹ năng ứng phó với các tình huống bị

kỳ thị Trong gia đình, bản thân người nghiện ma túy cố gắng xây dựng lại mối quan hệ với các thành viên khác trong gia đình Tỏ ra có ích như các thành viên khác Đối với cơ sở y tế, khi bị phân biệt đối xử không công bằng người nghiện không bỏ cuộc, không bỏ đi mà hãy dùng những lời nói nhã nhặn, cương quyết yêu cầu được đối xử công bằng Việc đấu tranh đòi quyền bình đẳng khi xử dụng các dịch vụ y tế như một công dân bình thường sẽ góp phần quan trọng trong phòng chống kỳ thị và phân biệt đối xử với người nghiện ma túy Hỗ trợ người nghiện ma túy tham gia vào các câu lạc bộ, các nhóm đồng đẳng, các buổi truyền thông để tuyên truyền cho cộng đồng hiểu hơn về con đường dẫn đến nghiện ma túy, những khó khăn đang gặp phải mong muốn sự trợ giúp để thay đổi nhận thức của cộng đồng, giảm kỳ thị Giúp người nghiện ma túy có cơ hội nói lên tiếng nói của mình với các nhà chức trách Tăng cường biện pháp hỗ trợ họ được tiếp cận với hệ thống pháp luật, chính sách để họ hiểu được quyền lợi và nghĩa vụ của mình

- Vận động, kết nối, giới thiệu nguồn lực dịch vụ trợ giúp trong xã hội:

Là hoạt động mà Nhân viên Công tác xã hội trợ giúp người nghiện ma túy tìm kiếm nguồn lực (con người, cơ sở vật chất, tài chính, giáo dục, kỹ thuật, thông tin, sự ủng hộ về chính sách, chính trị, quan điểm ), dịch vụ xã hội cho phù hợp đối với từng loại vấn đề cụ thể của người nghiện ma túy

Có thể thấy, nguồn lực cơ bản và hữu hiệu nhất đến từ phía gia đình cùng với đó là sự phối kết hợp với các nguồn ngoại lực như cơ chế, chính

sách đường lối của Đảng và Nhà nước, chính quyền, các tổ chức đoàn thể, doanh nghiệp cá nhân tại nơi sinh sống Vì vậy, trong hoạt động này, Nhân viên Công tác xã hội đóng vai trò trung gian kết nối người nghiện ma túy với các chính sách, dịch vụ và nguồn lực cần thiết để họ tiếp cận, có thêm sức mạnh giải quyết vấn đề

- Truyền thông, giáo dục nâng cao nhận thức:

Giáo dục - truyền thông cung cấp thêm thông tin nhằm thay đổi nhận thức, thái độ hay hành vi iện pháp này tập trung vào mục tiêu dự phòng nhằm hướng tới các nhóm đối tượng khác nhau nhưng phần lớn là hướng đến cộng đồng, những nhóm người chưa sử dụng và tiếp cận với các chất gây nghiện Giáo dục - truyền thông rộng rãi trong tất cả cộng đồng dân cư là mục đích cần hướng đến hoặc ít nhất cũng thực hiện được các chuyên đề trong trường học, người lao động Mặt khác giáo dục truyền thông còn hướng đến những người đang sử dụng chất gây nghiện nhằm thay đổi hành vi sử dụng từ không an toàn sang áp dụng các biện pháp an toàn hơn, truyền thông dự phòng lây nhiễm HIV, viêm gan B, C và một số bệnh khác Các chương trình truyền thông nhóm nhỏ đối với người có nguy cơ như hướng dẫn tiêm chích

an toàn, trao đổi bơm kim tiêm sạch, xử lý bơm kim tiêm đã qua sử dụng, hướng dẫn sử dụng bao cao su đúng cách…

Ngoài ra còn có các chiến dịch truyền thông đại chúng, giáo dục tại trường học và truyền thông về giảm kỳ thị, phân biệt đối xử với người nghiện

ma túy, giới thiệu các chương trình can thiệp hỗ trợ cho người sử dụng ma túy Mục tiêu cuối cùng mà truyền thông hướng tới là sự thay đổi hành vi Tuy nhiên, từ thay đổi nhận thức đến thay đổi hành vi, thực hiện và duy trì, củng cố hành vi mới là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, nhẫn nại ở cả phía người truyền thông và ý chí, quyết tâm cao của người được thuyết phục

Nhân viên Công tác xã hội cung cấp kiến thức, kỹ năng liên quan đến vấn đề họ cần giải quyết; nâng cao năng lực cho người nghiện ma túy và cộng

đồng thông qua tập huấn, giáo dục cộng đồng để họ hiểu biết, tự tin và tự mình nhìn nhận vấn đề, đánh giá, phân tích và tìm kiếm nguồn lực giải quyết vấn đề; chú trọng hoạt động nâng cao nhận thức cho người nghiện ma túy, gia đình người nghiện ma túy, cộng đồng về những vấn đề liên quan đến ma túy, hòa nhập cộng đồng của người nghiện ma túy và các chính sách pháp luật

dành cho người nghiện ma túy

1.2 Lý thuyết áp dụng trong can thiệp

1.2.1 Lý thuyết nhu cầu

Maslow nhà khoa học xã hội nổi tiếng đã xây dựng học thuyết về nhu cầu của con người vào những năm 1950 Lý thuyết của ông nhằm giải thích những nhu cầu nhất định của con người cần được đáp ứng như thế nào để một

cá nhân hướng đến cuộc sống lành mạnh và có ích cả về thể chất lẫn tinh thần Lý thuyết của ông giúp cho sự hiểu biết của chúng ta về những nhu cầu của con người bằng cách nhận diện một hệ thống thứ bậc các nhu cầu Ông đã đem các loại nhu cầu khác nhau của con người, căn cứ theo tính đòi hỏi của

nó và thứ tự phát sinh trước sau của chúng để quy về 5 loại, sắp xếp thành thang bậc về nhu cầu của con người từ thấp đến cao:

- Nhu cầu sinh lý: Là nhu cầu cơ bản để duy trì cuộc sống của con

người, như: nhu cầu ăn uống, ngủ, nhà ở, sưởi ấm và thoả mãn về tình dục

Là nhu cầu cơ bản nhất, nguyên thủy nhất, lâu dài nhất, rộng rãi nhất của con người Nếu thiếu những nhu cầu cơ bản này con người sẽ không tồn tại được Maslow quan niệm rằng, khi những nhu cầu này chưa được thoả mãn tới mức độ cần thiết để duy trì cuộc sống thì những nhu cầu khác của con người sẽ không thể tiến thêm nữa

- Nhu cầu về an toàn hoặc an ninh:

An ninh và an toàn có nghĩa là một môi trường không nguy hiểm, có lợi cho sự phát triển liên tục và lành mạnh của con người

Nội dung của nhu cầu an ninh: An toàn sinh mạng là nhu cầu cơ bản nhất, là tiền đề cho các nội dung khác như an toàn lao động, an toàn môi trường, an toàn nghề nghiệp, an toàn kinh tế, an toàn ở và đi lại, an toàn tâm

lý, an toàn nhân sự… Đây là những nhu cầu khá cơ bản và phổ biến của con người Để sinh tồn con người tất yếu phải xây dựng trên cơ sở nhu cầu về sự

an toàn Nhu cầu an toàn nếu không được đảm bảo thì công việc của mọi người sẽ không tiến hành bình thường được và các nhu cầu khác sẽ không thực hiện được Do đó chúng ta có thể hiểu vì sao những người phạm pháp và

vi phạm các quy tắc bị mọi người căm ghét vì đã xâm phạm vào nhu cầu an toàn của người khác

- Những nhu cầu về quan hệ và được gắn kết (tình yêu và sự chấp nhận): Do con người là thành viên của xã hội nên họ cần nằm trong xã hội và

được người khác thừa nhận Nhu cầu này bắt nguồn từ những tình cảm của con người đối với lo sợ bị cô độc, bị coi thường, bị buồn chán, mong muốn được hòa nhập, lòng tin, lòng trung thành giữa con người với nhau

Nội dung của nhu cầu này phong phú, tế nhị, phức tạp hơn Bao gồm các vấn đề tâm lý như: Được dư luận xã hội thừa nhận, sự gần gũi, thân cận, tán thưởng, ủng hộ, mong muốn được hòa nhập; Lòng thương, tình yêu, tình bạn, tình thân ái là nội dung cao nhất của nhu cầu này Lòng thương, tình bạn, tình yêu, tình thân ái là nội dung lý tưởng mà nhu cầu về quan hệ và được thừa nhận luôn theo đuổi Nó thể hiện tầm quan trọng của tình cảm con người trong quá trình phát triển của nhân loại

- Nhu cầu được tôn trọng:

Nội dung của nhu cầu này gồm hai loại: lòng tự trọng và được người khác tôn trọng

+ Lòng tự trọng bao gồm nguyện vọng muồn giành được lòng tin, có năng lực, có bản lĩnh, có thành tích, độc lập, tự tin, tự do, tự trưởng thành, tự biểu hiện và tự hoàn thiện

+ Nhu cầu được người khác tôn trọng gồm khả năng giành được uy tín, được thừa nhận, được tiếp nhận, có địa vị, có danh dự,… Tôn trọng là được người khác coi trọng, ngưỡng mộ Khi được người khác tôn trọng cá nhân sẽ tìm mọi cách để làm tốt công việc được giao Do đó nhu cầu được tôn trọng là điều không thể thiếu đối với mỗi con người

- Nhu cầu phát huy bản ngã: Maslow xem đây là nhu cầu cao nhất

trong cách phân cấp về nhu cầu của ông Đó là sự mong muốn để đạt tới, làm cho tiềm năng của một cá nhân đạt tới mức độ tối đa và hoàn thành được mục tiêu nào đó Nội dung nhu cầu bao gồm nhu cầu về nhận thức (học hỏi, hiểu biết, nghiên cứu,…) nhu cầu thẩm mỹ (cái đẹp, cái bi, cái hài,…), nhu cầu thực hiện mục đích của mình bằng khả năng của cá nhân

* Vận dụng lý thuyết để giải quyết vấn đề can thiệp:

- Nhu cầu sinh lý: Người nghiện ma tuý cũng là con người nên có đầy

đủ các nhu cầu này Đặc biệt họ còn có những nhu cầu vật chất thiết thực hơn cho sức khỏe của họ: Được khám, chăm sóc sức khỏe thông thường và chăm sóc đặc biệt; Duy trì và tăng chế độ ăn uống, bồi dưỡng sức khỏe

- Nhu cầu về an toàn hoặc an ninh: Khi các nhu cầu về sinh lý được

đảm bảo và các yếu tố về thể lý không còn chi phối đến suy nghĩ và hành vi của người nghiện ma túy thì họ có thể tập trung vào nhu cầu được an toàn: an toàn về thông tin, an toàn về thể trạng, an toàn trong quá trình cai nghiện

- Những nhu cầu về quan hệ và được gắn kết (tình yêu và sự chấp nhận): Khi người nghiện ma túy cảm thấy tương đối an toàn và yên tâm, họ sẽ

hướng đến nhu cầu yêu thương, được yêu mến Đó là việc họ cho và nhận được sự yêu thương, quý mến và cảm nhận rằng mình có mối liên hệ với những người xung quanh như: những người thân trong gia đình, bạn bè, hàng xóm, cộng đồng, những người chăm sóc điều trị cai nghiện cho họ…

- Nhu cầu được tôn trọng: Nội dung của nhu cầu này gồm hai loại là

lòng tự trọng và được người khác tôn trọng

+ Lòng tự trọng là nguyện vọng muốn giành được lòng tin, tin vào năng lực, bản lĩnh, biểu hiện của người nghiện ma túy để họ tự hoàn thiện, củng cố niềm tin cai nghiện

+ Nhu cầu được tôn trọng của người nghiện ma túy bao hàm cả việc tôn trọng người khác và được người khác coi trọng Được người khác tôn trọng gồm khả năng giành được uy tín, được thừa nhận, được tiếp nhận, có địa vị,

có danh dự,… Khi được tôn trọng người nghiện ma túy sẽ trở lên tự tin hơn

để làm tốt việc cai nghiện Do đó nhu cầu được tôn trọng là điều không thể thiếu đối với mỗi con người họ

- Nhu cầu phát huy bản ngã: Nhu cầu tự khẳng định của người nghiện

ma túy là mong muốn và được cai nghiện ma túy, đây là nhu cầu về nhận thức

và nhu cầu thực hiện mục đích của mình bằng khả năng của cá nhân Trong quá trình điều trị nghiện ma túy, xác định nhu cầu này sẽ giúp người nghiện

ma túy nhìn thấy rõ bản thân họ hơn, xác định tâm lý và bản lĩnh vững vàng hơn và từ đó có quyết tâm cai nghiện thành công

Ta có thể phân chia các nhu cầu của người nghiện vào 3 nhóm sau:

- Về y tế: Biết được tình trạng sức khỏe của bản thân, muốn được điều

trị các bệnh đang mắc phải, chăm sóc giảm nhẹ,… mong muốn có sức khỏe tốt để hòa nhập cộng đồng

- Về tâm lý: Muốn được yêu thương, được tin tưởng, xây dựng lại các

mối quan hệ… được tham gia vào các hoạt động của gia đình, cộng đồng và

xã hội

- Về xã hội: Muốn được hướng nghiệp, được vay vốn, có việc làm,

không bị kỳ thị, gia nhập hay thuộc về một nhóm nào đó, thuận lợi trong thủ tục hành chính, có những mối quan hệ tốt trong cộng đồng, với các cơ quan

và với những người trong xã hội

1.2.2 Lý thuyết nhận thức - hành vi

Lý thuyết nhận thức - hành vi là một phần của quá trình phát triển lý thuyết hành vi và trị liệu, gần đây lại được xây dựng trên lý thuyết học hỏi xã hội Nó cũng phát triển vượt qua khỏi hình thức về trị liệu của lý thuyết trị liệu thực tế (Glasser - 1965) được các tác giả như eck (1989) và Ellis (1962) đưa ra Lý thuyết nhận thức - hành vi đánh giá rằng: hành vi bị ảnh hưởng thông qua nhận thức hoặc các lý giải về môi trường trong quá trình học hỏi Như vậy, rõ ràng là hành vi không phù hợp phải xuất hiện từ việc hiểu sai và

lý giải sai Quá trình trị liệu phải cố gắng sửa chữa việc hiểu sai đó Do đó, hành vi chúng ta cũng tác động một cách phù hợp trở lại môi trường Theo Scott (1989), có nhiều cách tiếp cận khác nhau như theo quan điểm của Beck

là đề cập tới các tư duy lệch lạc về bản thân (“mình là đồ bỏ đi…), về cuộc sống của chúng ta, về tương lai của chúng ta đang hướng đến những nỗi lo âu

và căng thẳng; quan điểm của Ellis có trọng tâm về những niềm tin không hợp

lý về thế giới và quan điểm trọng tâm của Meincheanbeum (1977) về những

mối đe dọa mà chúng ta trải qua

Thuyết trị liệu nhận thức - hành vi hay còn gọi là thuyết trị liệu nhận thức (behavioral cognitive therapy) bởi nền tảng của nó là các ý tưởng hành vi hoặc là trị liệu nhận thức xã hội do sự liên kết của nó với lý thuyết học hỏi xã hội Thuyết này cho rằng: chính tư duy quyết định phản ứng chứ không phải

do tác nhân kích thích quyết định Sở dĩ chúng ta có những hành vi hay tình cảm lệch chuẩn vì chúng ta có những suy nghĩ không phù hợp Do đó để làm thay đổi những hành vi lệch chuẩn chúng ta cần phải thay đổi chính những suy nghĩ không thích nghi

Quan điểm về nhận thức và hành vi: có 2 quan điểm

+ Theo các nhà lý thuyết gia nhận thức - hành vi: các vấn đề nhân cách hành vi của con người được tạo tác bởi những suy nghĩ sai lệch trong mối quan hệ tương tác với môi trường bên ngoài (Aron T Beck và David Burns

có lý thuyết về tư duy méo mó) Con người nhận thức lầm và gán nhãn nhầm

cả từ tâm trạng ở trong ra đến hành vi bên ngoài, do đó gây nên những niềm tin, hình tượng, đối thoại nội tâm tiêu cực Suy nghĩ không thích nghi đưa đến các hành vi của một cái tôi thất bại (Ví dụ, một người suy nghĩ và chắc mẩm rằng mình không làm việc tốt bằng đồng nghiệp, từ đó xa lánh và tỏ thái độ khó chịu, không gần gũi đồng nghiệp…)

+ Quan điểm thứ 2: Hầu hết hành vi là do con người học tập (trừ những hành vi bẩm sinh), đều bắt nguồn từ những tương tác với thế giới bên ngoài,

do đó con người có thể học tập các hành vi mới, học hỏi để tập trung nghĩ về việc nâng cao cái tôi, điều này sẽ sản sinh các hành vi, thái độ thích nghi và củng cố nhận thức

Như vậy, lý thuyết này cho ta thấy rằng cảm xúc, hành vi của con người không phải được tạo ra bởi môi trường, hoàn cảnh mà bởi cách nhìn nhận vấn đề của họ Con người học tập bằng cách quan sát, ghi nhớ và thực hiện bằng suy nghĩ, quan niệm của mỗi người về những gì đã trải nghiệm

* Vận dụng lý thuyết để giải quyết vấn đề can thiệp:

Truyền thông giúp nhận thức để thay đổi hành vi rất quan trọng trong việc này Đó là tuyên truyền, tư vấn, giáo dục để chuyển đổi nhận thức, thái

độ, hành vi của cộng đồng, gia đình và từng cá nhân về bản chất của việc nghiện ma túy và việc phòng chống nghiện ma túy cũng như phòng chống tái nghiện ma túy Phân tích những ảnh hưởng tiêu cực của việc sử dụng ma túy đến cuộc sống người nghiện ma tuý cũng như tiến trình điều trị phục hồi cho

họ Những người nghiện ma túy và các loại thuốc gây nghiện khác sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhận thức, hành vi của họ Họ có xu hướng dùng thuốc thường xuyên với liều lượng ngày càng lớn, bất chấp rủi ro để có được

ma túy khi cần Nhiều người trong số họ bị mất việc làm do sử dụng ma túy

Để họ vượt qua được tình trạng khó khăn khi cai nghiện, cần phải giúp họ tiếp

cận với một tiến trình trị liệu chuyên nghiệp Nhân viên Công tác xã hội cần cùng với chính quyền địa phương các cấp, các tổ chức, đoàn thể giáo dục đời sống gia đình, xây dựng mối quan hệ thân thiện, đoàn kết giữa các thành viên trong gia đình qua các bài tuyên truyền, tư vấn và giáo dục cộng đồng, lồng ghép vào nội dung sinh hoạt tại các tổ dân phố và các hoạt động cộng đồng khác… Sự thay đổi nhận thức ở mỗi cá nhân, gia đình là tiền đề cho việc thay đổi thái độ và hành vi ứng xử của họ, nó cũng đồng thời là tiền đề cho việc

thực hiện thành công các giải pháp khác

+ Giáo dục uốn nắn lại các nhận thức của người nghiện ma túy để họ thay đổi hành vi lệch chuẩn là lệ thuộc vào ma túy, từ đó bỏ ma túy sống có ý nghĩa và có ích hơn cho bản thân, gia đình, cộng đồng, xã hội Các hoạt động tham vấn, tư vấn cho người nghiện ma túy về các kiến thức trong điều trị nghiện ma túy; tiếp cận các chính sách, dịch vụ hỗ trợ của Đảng và Nhà nước dành cho người nghiện ma túy Có những hoạt động giáo dục, trợ giúp người nghiện ma túy có những hiểu biết về các chủ trương, chính sách và pháp luật của Đảng và Nhà nước dành cho người nghiện ma túy nói chung và dành cho những người đang trị liệu cai nghiện ma túy nói riêng Tích cực trong truyền thông để nâng cao nhận thức của người dân và cả gia đình có người nghiện

ma túy, người nghiện ma túy về ý nghĩa chiến lược của việc trợ giúp người nghiện ma túy trong trị liệu cai nghiện và hòa nhập cộng đồng sau cai hiện nay Một số hoạt động nổi bật được triển khai thực hiện như: tổ chức các hội nghị gia đình; các lớp học nội quy, quy chế; các buổi sinh hoạt chuyên đề, sinh hoạt nhóm phổ biến kiến thức về nghiện ma túy, trị liệu nghiện ma túy, hòa nhập cộng đồng cho người sau cai nghiện ma túy…

+ Cung cấp các kiến thức cần thiết cho người nghiện để họ có hiểu biết, kiến thức, để có những hành vi bảo vệ bản thân và bảo vệ người khác trước các bệnh lây nhiễm cơ hội Thực hiện vận động, kết nối, giới thiệu nguồn lực dịch vụ hỗ trợ trong xã hội cho người nghiện ma túy; Đào tạo nghề, giới thiệu

việc làm, thành lập các nhóm, câu lạc bộ trợ giúp người nghiện ma túy và người sau cai nghiện ma túy…

1.2.3 Hướng tiếp cận can thiệp: Lấy thân chủ làm trọng tâm

Nội dung của lý thuyết và sự vận dụng vào thực hành:

- Liệu pháp Thân chủ trọng tâm (client-centered psychotherapy), hoặc

theo cách gọi tên với nghĩa rộng hơn như hiện nay là Nhân vị trọng tâm (person - centered psychotherapy), là thuật ngữ được chọn để gọi tên cho một nhóm những phương pháp tham vấn tâm lý dựa trên quan điểm lý thuyết về bản chất con người và các tương tác xã hội được phát triển bởi Carl Rogers vào hai thập niên 1940 và 1950 (Brodley; 1988) Rogers là người đầu tiên dùng tên gọi ấy để chỉ phương pháp trị liệu của mình Sau đó, nhiều tác giả khác đã phát triển thêm các “phân nhánh” cho loại liệu pháp này; trong đó phải kể đến Eugene Gendlin với “liệu pháp kinh nghiệm” (experiential psychotherapy; 1979) và các tác giả Leslie Greenberg, Laura Rice, Robert Eliott với “liệu pháp tiến trình - kinh nghiệm” (process - eperiential psychotherapy; 1993)

- Phương pháp tham vấn thân chủ trọng tâm lúc đầu được gọi là liệu

pháp thân chủ trọng tâm (Carl Rogers, 1951) và sau đó được gọi là phương pháp tham vấn tập trung vào cá nhân (Person - Centered counseling), hướng tiếp cận của Carl Rogers không chỉ được coi là có ý nghĩa lớn lao trong công việc trợ giúp thân chủ mà còn được xem là cách sống của con người Rogers tin rằng bản chất con người là thiện với những khuynh hướng tiến đến phát triển tiềm năng và xã hội hoá mà nếu đặt trong môi trường thuận lợi sẽ phát triển nhận thức và hiện thực hoá tiềm năng đầy đủ

- Rogers giả thiết rằng mỗi người đều sở hữu những tiềm năng cho sự

lớn lên, tiềm năng cho những hành vi có hiệu quả và có khuynh hướng tự hiện thực hoá những tiềm năng của mình Sở dĩ một cá nhân nào đó (thân chủ) phát triển những hành vi kém thích nghi là do sự tập nhiễm những mẫu ứng

xử sai lệch Bởi vì mỗi cá nhân đều có nhu cầu mạnh mẽ được người khác chấp nhận, coi trọng nên anh ta hoặc cô ta có thể hành động một cách không

tự nhiên, không thực tế và phát triển những cảm giác sai lệch về bản thân, về những điều mình mong muốn

- Theo Rogers, cá nhân có khuynh hướng một mặt làm cho phần lớn

trường hợp những trải nghiệm mà mình sẽ sống trong thế giới bên ngoài phù hợp với khái niệm về cái mình, cái mình thực tế Mặt khác nó nhằm làm cho khái niệm về cái mình sát với những tình cảm sâu xa tạo nên cho cái mình lý tưởng, tương ứng với những gì tiềm tàng Như vậy cái mình hiện thực có nguy cơ không ăn khớp hoặc khi con người dưới áp lực của hoàn cảnh bắt buộc phải từ chối một số trải nghiệm hoặc con người tự thấy mình phải áp đặt những tình cảm và những giá trị hoặc những thái độ khiến cho cái mình hiện thực xa với cái mình lý tưởng

Sự lo âu và những không thích nghi về tâm lý ít nhiều để lại hậu quả của sự mất ăn khớp giữa cái mình hiện thực và những trải nghiệm cuộc sống một bên và bên kia giữ cái mình hiện thực và hình ảnh lý tưởng mà bản thân con người đó có Mục đích của phương pháp tham vấn tập trung vào cá nhân không phải là chữa trị cho thân chủ hoặc tìm kiếm những nguyên nhân từ quá khứ mà cái chính là khuyến khích thân chủ sự tự hiện thực hoá những tiềm năng của bản thân, tạo điều kiện dễ dàng cho sự phát triển tâm lý lành mạnh ở thân chủ Thân chủ được xem như là một chủ thể có hiểu biết, họ phải được hiểu, được chấp nhận để nhà tư vấn có thể cung cấp những loại hình trợ giúp được tốt hơn

C Rogers đã phát biểu quan điểm của mình về mối tương giao giữa nhà

tư vấn và thân chủ như sau: "Mối tương giao tôi thấy hữu ích là mối tương giao được định tính bằng một sự trong suốt về phần tôi trong đó cảm quan thực sự của tôi biểu hiện rõ ràng, bằng sự chấp nhận người khác như một con người riêng biệt có quyền có giá trị riêng, và bằng một sự cảm thông sâu xa

khiến tôi có thể nhìn thế giới riêng tư của người ấy qua con mắt của người ấy Khi các điều kiện trên được thực hiện thì tôi trở thành một người bạn đồng hành của thân chủ tôi, theo chân họ trong sự tìm kiếm chính mình mà bây giờ

họ cảm thấy được tự do đảm nhiệm"

Như vậy, theo C Rogers trong tham vấn nếu nhà tư vấn tạo được một mối tương giao định tính bằng: Một sự chân thực trong suốt, trong đó nhà tư vấn sống với các cảm quan thực của mình; một sự nhiệt tình tôn trọng và chấp nhận thân chủ như một cá nhân riêng biệt; một khả năng nhạy cảm để nhìn thế giới của thân chủ y như thân chủ nhìn họ, thì thân chủ sẽ:

+ Có kinh nghiệm và hiểu được những phương diện của chính mình mà

trước đây bị dồn nén

+ Thấy mình trở nên hợp nhất hơn, có thể hành động hữu hiệu hơn + Trở nên giống mẫu người mà mình ao ước muốn trở thành

+ Tự chủ và tự tin hơn

+ Thân chủ là chính mình, độc đáo hơn và bộc lộ hơn

+ Hiểu người khác và chấp nhận người khác hơn

+ Có thể đương đầu với những vấn đề của đời sống một cách thích

đáng và dễ chịu hơn

- Quan điểm của C Rogers về mối quan hệ giữa nhà tư vấn và thân chủ không chỉ có hiệu quả trong tham vấn mà còn rất hữu ích trong tất cả các mối tương giao nhân loại Rogers tin rằng nếu nhà tư vấn có thể đem lại những điều kiện thuận lợi như trên cho thân chủ thì thân chủ sẽ trở nên cởi

mở và hiểu những nỗi đau, tổn thương trong quá khứ là do những mối quan

hệ có điều kiện trong cuộc sống của họ Thực tế thì những mối quan hệ tham vấn như thế này có thể giúp thân chủ thay đổi những hành vi mà họ đã có trong quá khứ và trợ giúp thân chủ chuyển từ những nhận thức sai lệch về bản thân đến nhận thức đúng đắn về chính họ

Nhiệm vụ của nhà tư vấn theo phương pháp tiếp cận này là tạo ra một môi trường thuận lợi cho phép thân chủ học cách hành động để đạt đến sự tự khuyến khích và tự hiện thực hoá Nhiệm vụ chính của nhà tư vấn là giúp thân chủ rỡ bỏ những "rào cản tâm lý" đang hạn chế sự bày tỏ khuynh hướng tích cực vốn có và giúp thân chủ làm sáng tỏ, hiểu rõ bản thân và chấp nhận tình cảm riêng của mình Vì Rogers tin rằng thân chủ có thể tìm ra giải pháp của riêng mình trong một môi trường ở đó có mối quan hệ tham vấn nồng ấm và thấu cảm nên ông xem chính mối quan hệ tham vấn như là một vật xúc tác cho sự thay đổi và tin rằng việc nhà tư vấn tìm cách đưa ra lời giải thích thay cho thân chủ là không thích hợp Do đó ông hoàn toàn không chi phối quyết định của thân chủ mà sử dụng kỹ thuật lắng nghe tích cực và tiến hành phản hồi lại cho thân chủ điều gì mà thân chủ đã nói

+ Lắng nghe tích cực là một kỹ năng nền tảng trong tham vấn theo

phương pháp thân chủ trọng tâm nói riêng và tham vấn nói chung Nó đòi hỏi nhà tư vấn phải lắng nghe bằng tất cả các giác quan, nghe bằng sự cảm nhận của xúc cảm, nghe bằng "trái tim", lắng nghe là dừng nói và dừng suy nghĩ Lắng nghe tích cực thể hiện ở việc nghe và nhận hết được cảm xúc của đối tác, không suy luận, đánh giá, không liên hệ với cái này cái kia Lắng nghe tích cực như một sự ngầm ẩn trả lời: tôi tin tưởng và tôn trọng vào sự nồng nhiệt, sự giá trị của bản thân bạn, tin tưởng vào con người bạn vào những điều bạn đang có Cùng lúc đó thân chủ cảm thấy như mình đã được nghe, được hiểu, được thông cảm

Lắng nghe tích cực làm cho thân chủ tự đi sâu vào mình, tự trải nghiệm cảm xúc của mình, lắng nghe trong sự khổ đau để từ đó hiểu mình hơn, hiểu vấn đề vướng mắc và có thể đi đến chấp nhận nó Lắng nghe tích cực giúp thân chủ giải phóng được mình khỏi sự kiềm chế của người khác, giải toả được xung đột, uẩn ức trong nội tâm, động viên thân chủ tiếp tục nói nhiều hơn nữa đặc biệt chia sẻ hơn về cảm xúc đối với nhà tư vấn

+ Phản hồi là việc nhà tư vấn nói lại bằng ngôn ngữ của mình hay nhắc

lại lời của thân chủ một cách cô đọng để làm rõ hơn cảm xúc, ý nghĩa cảm nhận của thân chủ và phải đạt được sự tán thành của thân chủ

Có hai cách phản hồi: Phản hồi theo cách lặp lại nội dung và phản hồi tâm tình Phản hồi lặp lại nội dung là nhà tư vấn diễn đạt lại những điều đã nghe thấy, quan sát thấy từ thân chủ Điều này giúp cho nhà tư vấn không bị sao nhãng thân chủ - trọng tâm và tiếp cận được với vấn đề của thân chủ, đồng thời giúp thân chủ dừng lại cô đọng, sắp xếp ý tưởng theo logic của họ Phản hồi tâm tình nhấn mạnh cảm xúc, tình cảm mà thân chủ bày tỏ trong đó hay ẩn dấu sau câu nói bằng cách nhắc lại cho thân chủ nội dung tình cảm trong ngôn từ của họ Cách phản hồi này dễ đạt được sự thông cảm, khuyến khích thân chủ sẵn sàng chia sẻ và giúp thân chủ xác định được cảm xúc đang hiện hữu trong họ

Kỹ năng phản hồi phải dựa trên sự thông đạt vấn đề của thân chủ Nếu chưa thông đạt thì khó có được phản hồi tốt Thông đạt là kỹ năng đòi hỏi nhà

tư vấn phải khai thông được sự hiểu biết của mình về điều thân chủ đang nói

và cố gắng bộc lộ điều đó một cách trung thực, nồng hậu, chân thành không đánh giá, phán xét khiến thân chủ tự vệ

1.3 Phương pháp can thiệp

1.3.1 Phương pháp thu thập thông tin phục vụ can thiệp

- Phương pháp phân tích tài liệu: Đây là phương pháp được sử dụng trong suốt quá trình thực hiện luận văn Luận văn có sử dụng một số tài liệu như luật, nghị định, thông tư, chính sách, sách, báo, thông tin trên Internet, các kết quả nghiên cứu… có liên quan đến đề tài

- Phương pháp quan sát: Là phương pháp thu thập thông tin về đối tượng nghiên cứu bằng cách quan sát, theo dõi và ghi chép các biểu hiện, hành vi của người nghiện ma túy, đời sống tâm tư, tình cảm, nguyện vọng và mong muốn của người nghiện ma túy; Quan sát những thay đổi của người

nghiện ma túy trước và sau khi có sự can thiệp, hỗ trợ của Nhân viên Công tác xã hội

- Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến của các chuyên gia trong các lĩnh vực: Tâm lý; Giáo dục; Y tế; Công tác xã hội… về những vấn đề liên quan đến việc trợ giúp người nghiện ma túy

- Phương pháp phỏng vấn sâu:

Trong luận văn tác giả tiến hành phỏng vấn sâu đối với: người nghiện

ma túy, cán bộ quản lý;

1.3.2 Phương pháp công tác xã hội cá nhân trong can thiệp

- Công tác xã hội cá nhân là một phương pháp của công tác xã hội thông qua mối quan hệ tương tác một - một giữa nhân viên công tác xã hội với thân chủ nhằm hỗ trợ giải quyết các vấn đề nảy sinh từ sự thay đổi môi trường, giúp họ điều chỉnh bản thân và cách thức tương tác với môi trường (Zastrow,Charles,2003)

- Công tác xã hội cá nhân là hoạt động dịch vụ xã hội trực tiếp hướng đến các thân chủ do các nhân viên cộng đồng thực hiện Các nhân viên này phải có các kỹ năng trong việc giải quyết các vấn đề về nguồn lực, các vấn đề

về xã hội và xúc cảm Đây là một hoạt động mang tính chuyên ngành để qua

đó các nhu cầu của thân chủ được đánh giá trong các bối cảnh xã hội và quan

hệ xã hội của cá nhân đó Nhân viên xã hội cá nhân hướng đến nâng cao sức mạnh của các thân chủ nhằm giải quyết các vấn đề và đối mặt các vấn đề một cách hiệu quả trong môi trường sống của thân chủ Các dịch vụ thông qua nhân viên xã hội bao trùm nhiều vấn đề từ việc trợ giúp về vật chất đến các

vấn đề tham vấn phức hợp (Trích từ Specht và Vickery, Integrating Social

Work Methods 1977 Allen and Unwin London)

Công tác xã hội cá nhân trong trợ giúp người nghiện ma túy được xem

là một phương thức hỗ trợ hữu hiệu để đảm bảo an sinh cho người sử dụng

ma túy Những hoạt động điều phối, vận động, biện hộ, tăng năng lực, kết nối

nguồn lực trong quản lý ca sẽ giúp người sử dụng ma túy dễ dàng tiếp cận với những dịch vụ và nguồn lực mà người sử dụng ma túy chưa hoặc không tiếp cận được để giải quyết hay đáp ứng nhu cầu

Tiến trình Công tác Xã hội cá nhân là một chuỗi các hoạt động tương tác giữa nhân viên xã hội với thân chủ để cùng nhau giải quyết vấn đề Trong quá trình này, nhân viên xã hội dùng chính các quan điểm giá trị, kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng của mình để tham gia vào việc giải quyết các vấn đề của đối tượng và với hỗ trợ đó, đối tượng cũng huy động hết khả năng, sức lực của mình để giải quyết những khó khăn đang mắc phải Tiến trình Công tác Xã hội

là cá nhân bao gồm các bước chính như: Tiếp cận thân chủ, xác định vấn đề,

thu thập dữ liệu, chuẩn đoán, lên kế hoạch trị liệu, trị liệu, lượng giá Các bước

này có thể nối tiếp nhau- nghĩa là kết thúc bước này thì mới được chuyển sang bước khác, song cũng có thể đan xen giữa các bước dựa trên kết quả của lượng giá Tiến trình Công tác xã hội cá nhân bao gồm 7 bước chính:

Tiếp cận thân chủ

Ở giai đoạn này có thể xảy ra các trường hợp: Thân chủ tự đến với Nhân viên xã hội để tìm sự trợ giúp, Nhân viên xã hội phát hiện và tìm đến với thân chủ hoặc Nhân viên xã hội tiếp nhận đối tượng thông qua sự chuyển giao, phân công phụ trách từ cơ quan cấp trên Ở bước tiếp cận này nếu nhân viên xã hội tạo được ấn tượng tốt với thân chủ thì những bước sau sẽ thuận lợi hơn

Xác định vấn đề

Đây là giai đoạn quan trọng trong cả quá trình và kết quả của nó là sự định hướng cho tất cả các bước tiếp theo bởi nếu nhận diện đúng sẽ dẫn tới chuẩn đoán và cách trị liệu đúng

Nhân viên xã hội đánh giá sơ lược về vấn đề của đối tượng Họ tiếp cận, thông qua tìm hiểu những mối quan tâm và vấn đề ban đầu mà đối tượng

chia sẻ, bộc lộ, hoặc qua thông tin cung cấp từ hồ sơ thân chủ, từ những phản hồi của người có liên quan đến thân chủ

Trong bước này, Nhân viên xã hội cũng cần xác định chắc chắn lại: Ai

là thân chủ thực sự cần can thiệp? Vấn đề họ cần trợ giúp có đúng với chức năng của cơ sở mình cung cấp hay không? Trong trường hợp thân chủ tìm đến

cơ sở không có dịch vụ đúng với nhu cầu của họ, thì nhân viên xã hội ở cơ sở

đó cần giới thiệu họ sang một cơ sở phù hợp hơn

Thu thập thông tin

Mục đích của bước này là giúp cho Nhân viên xã hội có được những

dữ kiện đầy đủ nhất liên quan thân chủ của mình Trên cơ sở đó lập được kế hoạch trị liệu phù hợp Các nguồn có thể thu thông tin: Bản thân thân chủ, Gia đình và những người quan trọng đối với thân chủ, Các tổ chức địa phương, cơ quan, cộng đồng nơi thân chủ sinh sống, Hồ sơ lưu trữ

Chẩn đoán

Nhân viên xã hội dựa trên những thông tin thu thập được xác định: các vấn đề của thân chủ gặp phải, xác định nguyên nhân nảy sinh những vấn đề trên, xác định vấn đề ưu tiên và sắp xếp theo trình tự, xác định nguồn lực và yếu tố tác động thông qua phân tích sơ đồ phả hệ và sơ đồ sinh thái của thân chủ và phân tích những điểm mạnh, điểm yếu của thân chủ Đặc biệt là những điểm mạnh để vận động và phát huy trong quá trình lập kế hoạch và can thiệp

cụ thể

Lập kế hoạch trị liệu

Nhân viên xã hội cùng thân chủ xây dựng các hoạt động dự kiến để giúp đỡ đối tượng giải quyết vấn đề của họ Giai đoạn này Nhân viên xã hội cần xác định các yếu tố:các mục tiêu cụ thể, các hoạt động can thiệp/hỗ trợ nhằm thực hiện mục tiêu đã đặt ra Các kỹ năng, kỹ thuật cần áp dụng Thời

gian và những người tham gia thực hiện Một bản kế hoạch can thiệp được có các mục như:

- Mục tiêu hỗ trợ: bao gồm mục tiêu lớn - nhỏ được sắp xếp trình tự

- Hoạt động thực hiện: được thành lập dựa trên mục tiêu

- Thời gian thực hiện: thời gian bắt đầu và kết thúc

- Kết quả mong đợi: những kỳ vọng của thân chủ và NVXH, về kết quả đạt được

- Hình thức lượng giá: đưa ra các chỉ số hoặc tiêu chí đánh giá Lượng giá có thể diễn ra trong suốt tiến trình

- Người đảm nhiệm hoặc tham gia cùng đối tượng

- Kết quả

Thực hiện kế hoạch

Trước khi triển khai kế hoạch, Nhân viên xã hội cùng thân chủ và các

cá nhân hỗ trợ cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, bao gồm: chuẩn bị tâm thế sẵn sàng nhập cuộc để thực hiện các hoạt động; chuẩn bị tất cả điều kiện về vật chất, tài chính và các nguồn lực hỗ trợ khác tham gia vào tiến trình Vai trò của Nhân viên xã hội trong suốt tiến trình thực hiện là người hỗ trợ, định hướng, đánh giá, phản hồi lại cho thân chủ những điều họ đã đạt được, khuyến khích họ thực hiện tốt hơn; ngòai ra, Nhân viên xã hội còn là điểm tựa

về tinh thần cho thân chủ trong lúc họ gặp khó khăn

Lượng giá kết thúc/ chuyển giao

Là hoạt động đo lường, đánh giá lại các hoạt động Từ đó kịp thời bổ sung và điều chỉnh Lượng giá diễn ra trong suốt quá trình can thiệp, Nhân viên xã hội luôn luôn lượng giá để kịp thời thay đổi

Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả sử dụng lồng ghép các tiến trình thành 4 bước can thiệp chính đó là:

ước 1: Tiếp cận và khám phá để xác định vấn đề của thân chủ

ước 2: Đánh giá và cùng thân chủ lập kế hoạch can thiệp

ước 3: Thực hiện các hoạt động can thiệp hỗ trợ