GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN QUẬN 3 THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Phân biệt giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với giám sát, phản biện xã hội của một số cơ quan, tổ chức khác đối với hoạt động quản lý hành chính nhà nước .... Nh

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN HOÀNG ANH DŨNG

GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN

TỔ QUỐC VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN QUẬN 3

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

HÀ NỘI, năm 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN HOÀNG ANH DŨNG

GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN

TỔ QUỐC VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN QUẬN 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi.Các số liệu phân tích trong luận văn là trung thực.Kết quả nghiên cứu của luận văn chưa từng được công bố dưới bất kỳ hình thức nào.Luận văn đã thừa kế các kết quả nghiên cứu của một số nghiên cứu khác dưới hình thức trích dẫn.Các nguồn trích dẫn đã được liệt kê trong mục tài liệu tham khảo của luận văn

Người thực hiện

Trần Hoàng Anh Dũng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC 10

1.1 Khái niệm giám sát và phản biện 101.2 Khái niệm giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước 18

1.3 Phân biệt giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với giám sát, phản biện xã hội của một số cơ quan, tổ chức khác đối với hoạt động quản lý hành chính nhà nước 22

1.4 Những yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động giám sát và phản biện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 27

Chương 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM QUẬN 3, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 31

2.1 Vài nét về đặc điểm kinh tế, xã hội và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3,Thành phố Hồ Chí Minh 31

2.2 Hoạt động giám sát của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh 32

2.3 Phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận

3, Thành Phố Hồ Chí Minh 40

Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM QUẬN 3, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 46

3.1 Phương hướng tăng cường giám sát và phản biện của Mặt trận

Tổ quốc quận 3, thành phố Hồ Chí Minh 46

3.2 Các giải pháp cụ thể nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát và phản biện của Mặt trận Tổ quốc quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh 49

KẾT LUẬN 58 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

HĐND : Hội đồng nhân dân

MTTQVN : Mặt trận tổ quốc Việt Nam

PBXH : Phản biện xã hội

UBMTTQ : Ủy ban mặt trận tổ quốc

NVQS : Nghĩa vụ quân sự

CT- XH : chính trị - xã hội

UBKT : Ủy ban kiểm tra

1

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Mặt trận tổ quốc có chức năng quan trọng hàng đầu, đó là giám sát và phản biện xã hội Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X của Đảng đã khẳng định vai trò quan trọng của Mặt trận tổ quốc, Giám sát và phản biện xã hội đã trở thành một chủ trương lớn của Đảng từ Đại hội X, đại hội XI tiếp tục kế thừa quan điểm đó.Chủ trương này đã được thể chế trong Hiến pháp Điều 9 Hiến pháp 2013 Đến nay, chức năng phản biện xã hội đã đựợc cụ thể hóa thành quy chế trong Quy chế giám sát và phản biện xã hội năm 2013 Thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện sẽ góp phần củng cố chính quyền nhân dân, bảo vệ nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa Như vậy, chức năng giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được khẳng định nhất quán trong văn kiện cao nhất của Đảng và trở thành mục tiêu, phong trào, hành động thực tế của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Qua 5 năm triển khai thực hiện Quyết định số 217-QĐ/TW về việc ban hành quy chế giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội, Quyết định số 218-QĐ/TW ban hành quy định về việc MTTQ Việt Nam, các đoàn thể chính trị, xã hội và nhân dân tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền, nhiều kiến nghị sau giám sát, sau phản biện xã hội của Mặt trận có chất lượng tốt được các cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm tiếp thu, phản hồi Quan trọng hơn, việc thực hiện đã góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của công dân, giúp cơ quan

có thẩm quyền hoạch định, thực thi có hiệu quả hơn các chính sách, pháp luật cũng như trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.Giám sát và phản biện xã hội là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội; qua đó Mặt trận Tổ quốc

- xã hội đã có nhiều khởi sắc, hiệu quả và thiết thực hơn, ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội, cuộc sống của các tầng lớp nhân dân, góp phần xây dựng Đảng, Nhà nước, hệ thống chính trị, đồng thời, góp phần nâng cao vai trò, vị thế, hình ảnh của MTTQ, đoàn thể chính trị - xã hội đối với nhân dân, đối với Đảng

Qua các hoạt động giám sát của MTTQ và các đoàn thể đã góp phần xây dựng và thực hiện đúng hơn các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, các kế hoạch chương trình dự thảo kinh tế, môi trường, văn hóa, xã hội qua đó phát hiện những thiếu sót , kiến nghị sửa đổi , bổ sung cho phù hợp với tình hình thực tế, phát hiện những nhân tố mới, phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, góp xây dựng Đảng, chính quyền trong sạch và vững mạnh

Tuy nhiên, thực tiễn thực hiện hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong nhiều năm qua cho thấy hiệu quả giám sát còn chưa cao, Mặt trận chưa phát huy triệt để vai trò trong việc nâng cao quyền làm chủ của nhân dân.Phản biện xã hội thậm chí phải đến Hiến pháp

2013 mới được hiến định Trong tình hình dân chủ hóa, xuất phát từ nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận tổ quốc là đòi hỏi cấp bách và tất yếu.Trên cơ sở đó xây dựng nền hành chính trong sạch, tinh gọn và thuận tiện, tránh thực trạng mất dân chủ, cửa quyền, lạm quyền, quan liêu

3

Qua các báo cáo và đánh giá hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh còn tồn tại những bất cập và hạn chế Chẳng hạn, một số cơ quan chưa thực sự quan tâm ,đội ngũ cán bộ làm công tác Mặt trận ở 14 phường tuy có nhiều cố gắng, nhưng nhìn chung chưa có nhiều kinh nghiệm trong giám sát và phản biện xã hội, dẫn đến hiệu quả chưa cao

Trong thời gian qua công tác giám sát và phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh đã đạt được một

số ưu điểm, nhưng vẫn còn bất cập trong công tác giám sát và phản biện xã hội đang đặt ra những câu hỏi và cần câu trả lời Với những lý do trên và mong muốn có thêm một góc nhìn khoa học đối với việc giám sát và phản biện xã hội nên học viên chọn đề tài nghiên cứu “Giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam từ thực tiễn Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh”

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trong thời gian qua, tác giả đã tìm hiểu một số bài nghiên cứu, sách, công trình nghiên cứu, tác phẩm của một số cơ quan, cá nhân, tổ chức ở Trung ương cũng như địa phương có liên quan đến phản biện xã hội và vai trò của Mặt trận Tổ quốc trong việc phản biện xã hội như một thiết chế để nâng cao dân chủ và thể hiện quyền của nhân dân thông qua Mặt trận Tổ quốc tham gia xây dựng chính quyền, đất nước, cụ thể như:

Sách “Phản biện xã hội” của tác giả Trần Đăng Tuấn (Nxb Đà Nẵng năm 2006); tập sách gồm những bài viết về những vấn đề chung, phương pháp thực hiện phản biện xã hội và tập hợp các bài viết khác bàn về các vấn

đề thực tiễn từ cuộc sống mà theo tác giả là có liên quan đến phản biện xã hội trên phương diện xã hội học

4

Đề tài luận văn thạc sĩ “Báo chí với vấn đề kiểm soát quyền lực và phản biện xã hội” của tác giả Mai Thị Thúy Hường năm (năm 2009): Đề tài nghiên cứu lý luận chung về giám sát quyền lực và phản biện xã hội, vai trò của báo chí trong việc thực hiện chức năng giám sát quyền lực và phản biện

xã hội Tác giá đã phân tích và đánh giá được vai trò của báo chí trong việc thực hiện chức năng giám sát quyền lực và phản biện xã hội về nội dung phản ánh và hình thức phản ánh, từ đó đã đề xuất một số nhóm giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động báo chí, nội dung và hình thức của các tác phẩm báo chí nhằm thực hiện có hiệu quả chức năng nói trên

Đề tài luận văn thạc sĩ “Điều chỉnh pháp luật đối với phản biện xã hội” của tác giả Lê Phương Mai (năm 2010): Đề tài nghiên cứu các vấn đề lý luận

về phản biện xã hội: khái niệm, đặc điểm, vai trò, các hình thức của phản biện

xã hội; Thực tiễn điều chỉnh pháp luật đối với phản biện xã hội và một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả về điều chỉnh của pháp luật đối với phản biện

xã hội: nhu cầu cần đổi mới sự điều chỉnh của pháp luật đối với phản biện xã hội, nguyên tắc đối mới điều chỉnh của pháp luật đối với phản biện xã hội cuối cùng là một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh pháp luật đối với phản biện xã hội

Luận văn Thạc sĩ về “Hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam huyện Châu Thành, Tỉnh Tiền Giang” của Trần Văn Thi (năm 2018), Học viện khoa học xã hội

Một số tác phẩm, báo cáo, bài viết khác có liên quan đến phản biện xã hội và vai trò của Mặt trận tổ quốc như: Nguyễn Trọng Bình (2010), Suy nghĩ

về phản biện xã hội của Mặt trận tổ quốc Việt Nam, Tạp chí Mặt trận (05), tr 3-4; Nguyễn Minh Đoan (năm 2011), Bàn thêm về phản biện xã hội ở Việt Nam, Tạp chí Luật học (03), tr 3-9; Nguyễn Văn Động (năm 2011), Phản biện

xã hội – Nhìn từ góc độ luật học, Tạp chí Luật học (05), tr 3-7; Trần Ngọc

5

Nhẫn (năm 2006), Vai trò phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, (82), tr 32-34; Vũ Văn Nhiêm (năm 2007), Một

số vấn đề về Phản biện xã hội, Tạp chí nghiên cứu lập pháp, (114), tr 11-12

Các công trình nghiên cứu nêu trên đã nêu được những nội dung liên quan đến các phương diện khác nhau của phản biện xã hội như lý luận, vai trò, vị trí, sự cần thiết phải có phản biện xã hội và nghiêng về đánh giá tổ chức, hoạt động của Mặt trận tổ quốc trong việc phát huy tính dân chủ, cũng

có một số bài báo, tạp chí có đề cập đến vai trò phản biện xã hội của Mặt trận

Tổ quốc nhưng ở dưới góc độ bài viết; một số văn bản quy phạm pháp luật, một số chủ trương của Đảng và Nhà nước ban hành có liên quan đến Mặt trận

tổ quốc như: thực hiện quy chế dân chủ, đại đoàn kết dân tộc và tăng cường Mặt trận dân tộc thống nhất, chức năng giám sát, giám sát cán bộ…, thì chưa

có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về những vấn đề thực tiễn đang đặt

ra cũng như những giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế pháp lý góp phần nâng cao vai trò và hiệu quả hoạt động của Mặt trận Tổ quốc trong việc bảo đảm thực hiện chức năng phản biện xã hội như tác giả đã chọn.Giám sát, phản biện

xã hội ở cơ sở là một vấn đề quan trọng trong đời sống chính trị ở nước ta hiện nay, bởi thông qua hoạt động giám sát, phản biện sẽ cho thấy sự tham gia của người dân và các tổ chức đoàn thể trong việc giám sát, kiểm tra các kế hoạch thực hiện phát triển kinh tế - xã hội ở các địa phương, tính dân chủ, minh bạch và công khai trong đời sống xã hội

Các bài viết về nghiên cứu hoạt động giám sát, phản biện xã hội của nhân dân, của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội trước đây đều ở các góc độ khác nhau cả về lý luận và thực tiễn Tuy nhiên, từ năm 2015 đến nay chưa có luận văn nghiên cứu nào đề cập chuyên sâu, về hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận tổ quốc Việt Nam

từ thực tiễn Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh theo quy định của Hiến pháp

6

2013, Quyết định số 217-QĐ/TW ngày 12/12/2013 của Bộ Chính trị (khóa XI) , chưa có đề tài nào nghiên cứu đề cập chuyên sâu, về hoạt động giám sát, phản biện xã hội tại một thành phố trung tâm nơi có nhiều biến đổi xã hội khác với nông thôn và ở các địa phương khác Luận văn nghiên cứu về hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam từ thực tiễn Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh để làm sáng tỏ thực trạng hoạt động giám sát, phản biện xã hội, qua đó thấy được những khó khăn và hạn chế cũng như chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tại Quận và 14 phường

3.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của đề tài:

- Qua nghiên cứu hiểu rõ hơn cơ sở lý luận và thực tiễn về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Mặt trận trong hệ thống chính trị trong việc thực hiện chức năng phản biện xã hội ở cơ sở, phát huy quyền làm chủ của nhân dân

- Nghiên cứu qua đó thấy được và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Ủy ban Mặt trận tổ quốc Việt Nam từ thực tiễn Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh

- Qua tìm hiểu về thực trạng từ đó đề xuất khoa học, giải pháp nhằm xây dựng các giải pháp nâng cao hiệu quả giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam từ thực tiễn Quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh, qua đó góp phần phát huy thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở ở Quận 3 trong thực tế hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu để làm rõ các cơ sở lý luật về giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

7

Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và công tác giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh và đặc biệt công tác giám sát, phản biện xã hội tác động trong công tác quản lý nhà nước

Ngoài ra luận văn phân tích các yếu tố ảnh hưởng và tác động đến hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận

3, Thành phố Hồ Chí Minh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Các cơ sở lý luận về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc trong việc thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội từ thực tiễn của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tại Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh

- Nhóm cán bộ công chức Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận và Phường trên địa bàn Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi về nội dung: Luận văn tìm hiểu các văn bản liên quan đến chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật Nhà nước về giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3 ,Thành Phố

Hồ Chí Minh; tìm hiểu thực trạng hoạt động giám sát, phản biện xã hội của

Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3 ,Thành Phố Hồ Chí Minh;Yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3,Thành Phố Hồ Chí Minh; bao gồm nhóm yếu tố cá nhân, tổ chức, văn bản pháp quy và các ảnh hưởng của công tác giám sát và phản biện trong công tác quản lý hành chính

- Phạm vi không gian: Nghiên cứu này thực hiện tại 14 phường trên địa bàn Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh; trong đó tập trung khảo sát ý kiến đánh

5.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Luận văn vận dụng các quan điểm chủ nghĩa Mác - Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của nhân dân, của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị- xã hội trong việc giám sát và phản biện xã hội,về nhà nước

và pháp luật, sức mạnh của nhân dân trong khối đại đoàn kết dân tộc, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa,

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Khi nghiên cứu, đánh giá tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp như: tổng hợp, thống kê, phân tích, nhằm làm sáng tỏ vấn đề lý luận và thực tiễn của đề tài, làm cơ sở đề xuất kiến nghị, giải pháp để giải quyết những vấn

đề đặt ra

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Tổng quan tình hình đóng góp về mặt lý thuyết của luận văn là sự vận dụng lý thuyết trong thực tiễn cụ thể một cách linh hoạt và phù hợp.Bên cạnh

đó, nghiên cứu cũng góp phần bổ sung những ý tưởng mới làm cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu về giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3 nói riêng, Thành Phố Hồ Chí Minh nói chung

Luận văn sẽ đánh giá khách quan hơn về hiệu quả hoạt động của hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận

3, Thành Phố Hồ Chí Minh

9

Qua nghiên cứu của đề tài giúp cho Mặt trận Thành Phố, Quận ủy, Ủy ban nhân dân và chính quyền các cấp có một cái nhìn khách quan hơn, thực tế hơn về hoạt động giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để điều chỉnh và xây dựng các chính sách phù hợp nhằm nâng cao giải pháp chất lượng và hiệu quả giám sát, phản biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3 nói riêng và Thành phố Hồ Chí Minh nói chung

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn bao gồm : các nội dung như phần mở đầu, nội dung; kết luận; Danh mục tài liệu tham khảo; Phụ lục Trong đó, phần nội dung chính gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận

tổ quốc

Chương 2: Thực trạng hoạt động giám sát, phản biện của Ủy ban Mặt

trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh

Chương 3: Phương hướng và giải pháp tăng cường giám sát và phản

biện xã hội của Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh

10

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI

CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC 1.1 Khái niệm giám sát và phản biện

1.1.1 Khái niệm giám sát

Theo từ điển Tiếng Việt năm 1995 của Viện ngôn ngữ học đã nêu khái niệm giám sát “là theo dõi và kiểm tra xem có thực hiện đúng những điều quy định không”

Từ điển Quản lý xã hội “Giám sát là kiểm tra; theo dõi nhằm mục đích kiểm tra chấp hành pháp luật, nghị quyết, quyết định quản lý…”

Từ điển Luật học định nghĩa rằng “Giám sát là sự theo dõi, quan sát hoạt động mang tính chủ động thường xuyên, liên tục và sẵn sàng tác động bằng các biện pháp tích cực để buộc và hướng hoạt động của đối tượng chịu

sự trách nhiệm đi đúng quỹ đạo, qui chế nhằm đạt được mục đích, hiệu quả đã xác định từ trước, đảm bảo cho pháp luật được tuân theo nghiêm chỉnh”

Mặc dù các định nghĩa trên là không đồng nhất, tuy nhiên có thể nhận thấy một điểm chung đó là, các tác giả đều cho rằng giám sát là theo dõi, kiểm tra việc thực hiện một công việc nào đó trong cuộc sống hoặc một nhiệm vụ nào đó của cơ quan Nhà nước và thông qua giám sát chủ thể có quyền kiểm tra tới các đối tượng khi thực hiện hoạt động Trong lĩnh vực luật pháp thì giám sát là hoạt động của một chủ thể có thẩm quyền tác động đến các đối tượng chịu sự giám sát để đảm bảo cho hoạt động của những đối tượng đó phải nghiêm chỉnh tuân theo pháp luật trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình Thông qua các quan niệm trên, có thể thấy giám sát

có những đặc trưng sau:

Thứ nhất: giám sát là hành vi của chủ thể có thẩm quyền thông các hoạt động theo dõi, kiểm tra, phát hiện, đánh giá hành vi của đối tượng giám sát

11

Thứ hai, mục đích của giám sát là xem xét, đánh giá việc làm, hoạt động của đối tượng giám sát có thực hiện đúng những quy định đã đặt ra hay không, đồng thời qua đó phát hiện kịp thời những hành vi không đúng quy định của đối tượng giám sát,để kịp thời có những biện pháp xử lý nhằm khắc phục sai sót đó

Thứ ba sự tác động qua lại giữa chủ thể giám sát và đối tuợng bị giám sát có mối quan hệ hữu cơ với nhau và gắn quyền và trách nhiệm của mỗi bên Trong lĩnh vực quản lý hành chính quan hệ giám sát là quan hệ pháp lý vì được pháp luật quy định Mục đích của chủ thể giám sát đối với đối tƣợng giám sát cùng huớng tới là trạng thái hoạt động bình thường, thông suốt, đúng pháp luật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân Chủ thể giám sát phải khách quan độc lập với đối tượng giám sát

Giám sát của MTTQ Việt Nam

“ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội;tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc” (Điều 9 Hiến pháp 2013)

Hoạt động giám sát là một hoạt động quan trọng của MTTQ Việt nam, được ghi nhận trong Hiến Pháp 2013

MTTQ Việt Nam cùng với Đảng, Nhà nước là 3 yếu tố cấu thành hệ thống chính trị, có vai trò nòng cốt của xã hội dân sự, đại diện cho lợi ích của nhân dân sẽ tao ra yếu tố “kiềm chế” thay cho cơ chế “đối trọng” trong hệ thống chính trị Thực hiện vai trò của yếu tố “ kiềm chế” nhằm kiểm soát quyền lực, tránh xu hướng lạm quyền, vi phạm nền dân chủ, đòi hỏi MTTQ phải thực hiện tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội của mình

12

Từ những đánh giá trên ta có thể rút ra định nghĩa về giám sát của MTTQ như sau : “ Giám sát của MTTQ Việt Nam là hoạt động của Mặt trận theo dõi, quan sát, xem xét tính hợp lý, hợp pháp trong hoạt động của cơ quan nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước đồng thời kiến nghị, yêu cầu, đề xuất cách giải quyết, xứ lý những vấn đề phát sinh với cơ quan Nhà nước hoặc những vấn đề có liên quan”

Giám sát của MTTQ Việt Nam được hiểu là "giám sát xã hội", không mang tính quyền lực Nhà nước, là giám sát mang tính nhân dân, giám sát này chỉ dừng lại ở mức "theo dõi, phát hiện, kiến nghị".Như vậy, khi nói đến giám sát của Mặt trận tức là đã bao gồm quyền, trách nhiệm giám sát của các tổ chức thành viên MTTQ Việt Nam hiện có 46 tổ chức thành viên, trong đó Đảng Cộng sản Việt Nam vừa là thành viên, vừa là hạt nhân lãnh đạo Khi thực hiện vai trò giám sát của mình, MTTQ nói chung và các tổ chức thành viên nói riêng tuân theo nguyên tắc bảo đảm phát huy dân chủ, sự tham gia của Nhân dân, thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; xuất phát từ yêu cầu, nguyện vọng của Nhân dân; thực hiện công khai, minh bạch, không chồng chéo; không làm cản trở hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân đƣợc giám sát.(Điều 25 Luật MTTQ 2015)

Giám sát của MTTQ Việt Nam nhằm giải quyết tốt mối quan hệ giữa Nhà nước pháp quyền và xã hội công dân Ngoài ra, chức năng giám sát của Mặt trận còn hỗ trợ cho công tác giám sát, thanh tra của Nhà nước, kiểm tra của Đảng

Giám sát việc tuân thủ và tổ chức thực hiện các văn bản của cơ quan quyền lực nhà nuớc cùng cấp, cấp trên cũng như của cơ quan hành chính có thẩm quyền; giám sát đối với việc bảo đảm thực hiện các quyền tự do và lợi ích chính đáng của công dân được pháp luật bảo vệ; giám sát đội ngũ cán bộ, công chức thực thi trách nhiệm công vụ trong cơ quan hành chính nhà nước;

13

giám sát hiệu quả thực hiện nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước, việc sử dụng các nguồn lực vật chất, tài chính, lao động và các nguồn lực khác trong

tổ chức lao động, sử dụng các thành tựu công nghệ mới…

Trong hoạt động thường ngày, MTTQ động viên nhân dân thực hiện quyền giám sát, tổng hợp ý kiến của nhân dân thông qua việc tiếp xúc thường xuyên để từ đó kiến nghị với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền

1.1.2 Khái niệm phản biện

Theo cách hiểu thông thường, phản biện là sự tranh luận với người đã

có quan điểm, ý tưởng nào đó để làm rõ các vấn đề phải trái, đúng sai Trong cuốn Đại từ điển Tiếng Việt, “phản biện” được hiểu là việc “ đánh giá chất lượng….”

Về phương diện ngữ nghĩa, phản là phê phán cái đã có, biện là có lập luận và phản biện và tranh luận ngược lại Như vậy, phản biện là tranh luận với những ý kiến có trước bằng lập luận theo chiều ngược lại Do đó phản biện có giá trị phát hiện sai trái và phê phán những sai trái đó một cách có lập luận

Phản biện là một hoạt động không chỉ diễn ra trong nghiên cứu khoa học mà còn là một trong các hoạt động không thể thiếu của đời sống xã hội.Chính vì vậy, trong bất cứ lĩnh vực nào mà con người tham gia hoạt động đều có thể thấy sự xuất hiện của hoạt động này.Tuy nhiên, đối với từng lĩnh vực khác nhau, hoạt động phản biện cũng có những sự khác biệt nhất định cả

về mặt nội dung, hình thức và chủ thể phản biện Đối với những vấn đề mang tính chất chung, liên quan đến lợi ích của toàn xã hội thì phản biện lại được thực hiện trên một phạm vi rộng với mức độ cao hơn, sâu sắc và quan trọng hơn

Theo quan điểm của các nhà luật học phản biện xã hội là chính kiến của một chủ thể cụ thể thông qua nhận xét, đánh giá góp ý xác đáng đối với chính

14

sách, pháp luật của Nhà nước Phản biện xã hội về mặt nguyên tắc là sự phản

sự phê phán, phê bình của xã hội dựa trên những căn cứ khoa học đối với chính sách, pháp luật của nhà nước để Nhà nước xem xét, nghiên cứu, tiếp thu

có chọn lọc những hạt nhân hợp lý trong các phản biện đó rồi sửa đổi hay bổ sung, thậm chí hủy bỏ dự thảo chính sách, pháp luật hoặc chính sách, pháp luật đang thi hành

Khi nghiên cứu về “phản biện xã hội”, có thể thấy khái niệm này có một nội hàm tương đối rộng, vì vậy phải tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau.Nghiên cứu về phản biện của MTTQVN có thể thấy đây cũng là một dạng phản biện xã hội, cụ thể là phương diện hoạt động phản biện dặc thù khác với các dạng phản biện xã hội khác Những vấn đề cụ thể được đưa ra phản biện

Ta có thể thấy những chủ trương, chính sách của Đảng, những chương trình, dự án, pháp luật của Nhà nước đang trong quá trình xây dựng dự thảo Những ý kiến phản biện này được đưa ra dựa trên những cơ sở thực tế, lý luận nhất định, mang tính xây dựng, xuất phát từ cách nhìn nhận thực tế khách quan chứ không đơn thuần chỉ là những phản biện mang tính chủ quan.Đây cũng chính là một trong những điểm để chúng ta phân biệt khái niệm PBXH với một số khái niệm khác mà trong nội hàm của nó có một số điểm tương đồng với khái niệm PBXH như phản biện khoa học, phản đối, dư luận xã hội

Từ những phân tích trên, có thể hiểu PBXH theo nghĩa rộng là sự phản biện của xã hội (sự phản biện mang tính xã hội, do nhiều chủ thể thực hiện) Phản biện xã hội là sự biện luận, thẩm định, đánh giá của các lực lượng xã hội đối với những chủ trương, chính sách, đề án, dự án xã hội liên quan đến quyền, lợi ích của thành viên trong xã hội

Từ những đánh giá trên ta có thể hiểu “Phản biện xã hội là sự phản ánh chính kiến của xã hội đối với các chủ trương, chính sách, pháp luật do cơ

15

quan có thẫm quyền đề ra, thể hiện qua những nhận xét, đánh giá phân tích có căn cứ và có sức thuyết phục, được thực hiện bới các chủ thể phản biện nhằm truyền tải nguyện vọng của xã hội đến cơ quan có thẫm quyền, có tác dụng thúc đẩy nền dân chủ xã hội và cũng cố thể chế xã hội theo một trình tự nhất định” phù hợp, tính đúng đắn

Đảng, Nhà nước cũng như tư tưởng Hồ Chí Minh luôn xác định dân là gốc Vì vậy các chủ trương, chính sách trong khi xây dựng trước đây đều hỏi

ý kiến của nhân dân đây là hình thức nắm bắt thông tin và phản hồi từ nhân dân qua đó xây dựng chủ trương chính sách cho phù hợp hơn Ngày nay phản biện tranh luận là một cách khoa học để đi đến chân lý khách quan và khác với trưng cầu dân ý , trưng cầu dân ý là phải hỏi dân, phản biện xã hội hoàn toàn khác về bản chất Phản biện xã hội không phải là nhân dân trả lời mà nhân dân nói lên tiếng nói của mình, tiếng nói ấy được chuẩn bị bằng trí tuệ của nhân dân và dự đoán tác động khi tiến hành chính sách nào đó vào xã hội

Theo tác giả Phan Hòa thì “PBXH là sự nhận xét, đánh giá, nêu chính kiến, kiến nghị đối với dự thảo các chủ trương, đường lối của đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, các chương trình, dự án đang kỳ dự thảo” Theo tác giả Phạm Quang Tú, Đặng Hoàng Giang “PBXH: Khái niệm, chức năng và điều kiện hình thành” viết trên Tạp chí Tia Sáng của Bộ khoa học và Công nghệ đăng ngày 20/3/2012 thì: “PBXH là sự phản tư của các lực lượng

xã hội đối với những kiến tạo chính sách, thể chế trực tiếp liên quan đến quyền lợi của các thành viên trong cộng đồng, PBXH đã trở thành một cơ chế động năng cho quá trình vận động, đổi mới của xã hội” [9] Đánh giá cao vai trò của PBXH, văn kiện đại hội lần thứ XI của Đảng ghi rõ: “Đảng tôn trọng tính tự chủ, ủng hộ hoạt động tự nguyện, tích cực sáng tạo và chân thành lắng nghe ý kiến của mặt trận và các đoàn thể Đảng, Nhà nước có cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để mặt trận và các đoàn thể nhân dân hoạt động có hiệu

16

quả, thực hiện vai trò giám sát và PBXH” [4, tr 87] Quy chế giám sát, PBXH của MTTQ Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội của Bộ Chính trị (Khóa XI) nêu rõ: PBXH là việc nhận xét, đánh giá, nêu chính kiến, kiến nghị đối với dự thảo các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước [2, tr 2]

Phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là sự phản biện có tổ chức mang tính xã hội, có quy mô và lực lượng rộng rãi, mà đại diện là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội thông qua việc nhận xét, đánh giá, nêu chính kiến, kiến nghị của lực lượng xã hội đối với dự thảo, chủ trương, chính sách, văn bản quy phạm pháp luật, đề án, dự án xã hội liên quan đến tổ chức bộ máy nhà nước, quyền con người, quyền công dân, quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, quyền và trách nhiệm của Mặt trận, an sinh, phúc lợi xã hội

Hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam bảo đảm

sự tham gia của Nhân dân, của các thành viên Mặt trận, là tiếng nói phản biện của Nhân dân, của xã hội thông qua vai trò đại diện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; trong đó tôn trọng các ý kiến khác nhau nhưng không trái với quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân, lợi ích quốc gia, dân tộc Việc phát huy sự tham gia của Nhân dân chú trọng vận động được sự tham gia của những người có uy tín, có ảnh hưởng lớn trong cộng đồng ở địa phương

Phản biện xã hội là việc Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam đánh giá, kiến nghị đối với dự thảo chính sách, pháp luật của Nhà nước

Tuy nhiên, nội dung phản biện chỉ là những vấn đề trọng điểm được đề cập trong các văn bản, dự án thuộc đối tượng phản biện không có nghĩa là phản biện trên tất cả các vấn đề, các lĩnh vực, quyết sách của Nhà nước, hay nói cách khác không phải mọi nội dung của đối tượng phản biện đều phải được phản biện

17

- Khách thể của phản biện xã hội:

Khách thể của phản biện xã hội là các cấp lãnh đạo, quản lý của Đảng

và Nhà nước ở trung ương và địa phương, là những cá nhân hoặc tổ chức có thẩm quyền đưa ra đối tượng phản biện, khách thể phản biện có trách nhiệm

đề nghị các tổ chức, cá nhân thực hiện phản biện

- Mục đích và giá trị của phản biện xã hội:

Hoạt động phản biện xã hội nhằm cung cấp cho các cơ quan Đảng, Nhà nước những căn cứ khách quan, khoa học để xây dựng đường lối, nghị quyết, chính sách, pháp luật phù hợp.Phản biện xã hội góp phần phát huy dân chủ trong hoạt động của hệ thống chính trị, huy động tối đa nguồn lực trí tuệ của đất nước

- Hiệu quả của phản biện xã hội:

Nhằm giúp Đảng và Nhà nước tiếp thu ý kiến của quần chúng nhân dân, thông qua tổ chức đó là Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội để Đảng và Nhà nước điều chỉnh, sửa đổi hoặc bãi bỏ những chương trình, đề án, chính sách, chủ trương hay nghị quyết để phù hợp với những thay đổi mới, điều kiện mới.Nói cách khác, điều quan trọng nhất mà phản biện xã hội hướng tới là đề xuất, tư vấn cho cơ quan có thẩm quyền quyết định lựa chọn một chủ trương chính sách một cách hợp pháp và hợp lý tối đa

Mở rộng hoạt động PBXH là một chủ trương đúng đắn, trong quá trình

tổ chức thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước cũng như triển khai các quy hoạch, kế hoạch, chương trình, dự án của Nhà nước, MTTQ Việt Nam vẫn tiếp tục giám sát, phản biện qua đó nhằm kịp thời

phát hiện những sai sót, khuyết điểm, yếu kém và kiến nghị sửa đổi, bổ sung các chính sách cho phù hợp; phát hiện, phổ biến những nhân tố mới, những mặt tích cực; phát huy quyền làm chủ của nhân dân, góp phần xây dựng Đảng, Nhà nước trong sạch, vững mạnh

18

Những chính sách dù đúng đắn nhưng trong quá trình tổ chức thực hiện

do bị chi phối bởi nhiều yếu tố khác nhau, dẫn tới sự sai lệch so với mục tiêu ban đầu, như thiếu thống nhất giữa luật pháp và luật tục, giữa lợi ích toàn thể với lợi ích cục bộ…Chính trong quá trình tổ chức thực hiện mới bộc lộ hết chỗ mạnh, chỗ yếu của chủ trương, chính sách, pháp luật; chỗ mạnh, chỗ yếu của những người lãnh đạo và quản lí.Vì vậy, phản biện với Nhà nước trong khâu thực hiện có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc hoàn thiện chủ trương, chính sách và pháp luật

Phản biện xã hội được thực hiện với nhiều cấp độ khác nhau: kiến nghị, đưa ra ý kiến, góp ý kiến.nhận xét, bình luận

1.2 Khái niệm giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước

1.2.1 Khái niệm giám sát của MTTQ Việt Nam trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước

Pháp luật quy định phạm vi giám sát của MTTQ tương đối rộng, Theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, phạm vi đối tượng chịu sự giám sát là toàn thể “Các cơ quan, tổ chức từ Trung ương đến cơ sở; Cán bộ, đảng viên, đại biểu dân cử, công chức,viên chức nhà nước”, trong đó có cơ quan hành chính nhà nước và cán bộ, công chức hoạt động trong cơ quan đó Ở đây trọng tâm chỉ nghiên cứu tới giám sát của MT đối với cơ quan hành chính nhà nước Giám sát của MTTQ là hoạt động giám sát toàn diện Đối tượng giám sát là các cơ quan hành chính và hoạt động thực hiện nhiệm vụ, công vụ của cán bộ, công chức trong cơ quan hành chính Nhà nước phải tạo điều kiện để MTTQ giám sát hoạt động của mình

Giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với hoạt động quản lý hành chính nhà nước là hoạt động của Mặt trận Tổ quốc theo dõi, quan sát, xem xét tính hợp lý, hợp pháp trong hoạt động của cơ quan hành chính nhà

19

nước, hoạt động của cán bộ, công chức nhà nước trong việc chấp hành, thực hiện pháp luật trong quản lý xã hội đồng thời kiến nghị giải quyết xử lý những vấn đề nảy sinh có liên quan

Từ định nghĩa trên, có thể hiểu giám sát của MTTQ Việt Nam trong quản lý hành chính nhà nước có những đặc trưng sau:

Tuy nhiên, mỗi tổ chức thành viên của Mặt trận đều là những tổ chức độc lập được tổ chức và hoạt động độc lập theo điều lệ của tổ chức mình, do

đó các tổ chức thành viên của Mặt trận ngoài việc thực hiện quyền giám sát chung của mình thông qua Mặt trận Ngoài ra các tổ chức thành viên của

Theo quy định tại Điều 26 Luật MTTQ Việt Nam 2015 thì đối tượng giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ quan hành chính nhà nước, cán

bộ, công chức, trong cơ quan hành chính

 Cơ quan hành chính nhà nước

Cơ quan hành chính nhà nước có chức năng quản lý hành chính nhà nước.Có nghĩa là các cơ quan này thông qua hoạt động của mình đưa pháp luật đến cơ quan, tổ chức, cá nhân và giải quyết các công việc thuộc thẩm quyền.Nhờ đó mà pháp luật được triển khai thực hiện trong thực tế.Để các hoạt động đó thực sự có hiệu quả cao thì ngoài việc tự kiểm soát hoạt động của mình cần có sự giám sát từ bên ngoài của MTTQ Việt Nam Sự giám sát

đó là giám sát trên các mảng hoạt động về ban hành các văn bản pháp quy, tổ chức thực hiện pháp luật, phát hiện xử lý vi phạm hành chính

 Công chức trong cơ quan quản lý nhà nước

Trong các cơ quan hành chính nhà nước là đội ngũ chủ yếu thực hiện công vụ, nhiệm vụ và nhờ các hoạt động này mà chức năng quản lý hành chính nhà nước được triển khai trên thực tế Trong quá trình tổ chức thực hiện pháp luật không tránh khỏi có những hành vi vi phạm pháp luật ảnh hưởng đến quyền lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức do vậy, giám sát thường

20

xuyên của MTTQVN giúp cơ quan hành chính phát hiện, và xử lý kịp thời, thông qua đó chấn chỉnh hoạt động của đội ngũ này, giảm thiểu hoạt động trái pháp luật

 Về nội dung và hình thức giám sát

Là một trong những chủ thể của giám sát nhân dân, nội dung và hình thức giám sát của MTTQ Việt Nam rất phong phú và đa dạng

+ Giám sát của MTTQ Việt Nam đối với hoạt động quản lý hành chính

nhà nước, bao gồm giám sát quá trình thành lập các cơ quan hành chính của

bộ máy nhà nước; giám sát đối với hoạt động của các cơ quan chấp hành, điều hành

+ Hình thức giám sát của MTTQ đối với hoạt động quản lý hành chính: MTTQ Việt Nam thực hiện giám sát hoạt động quản lý hành chính nhà nước với những hình thức cơ bản, đó là: xem xét và nghiên cứu các văn bản của cơ quan có thẩm quyền liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân

tổ chức có trách nhiệm xem xét, trả lời trong thời hạn theo quy định của pháp luật

Theo các quy định hiện hành thì MTTQ Việt Nam cùng các đoàn thể chính trị xã hội là Công đoàn Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh là chủ thể đóng vai trò chủ yếu trong PBXH Việc quy định này dựa trên cơ sở MTTQ Việt Nam vừa có tính riêng là một chủ thể vừa có tính chung là bao hàm các tổ chức thành viên của Mặt trận.MTTQ Việt Nam gồm hệ thống các thành viên trên khắp cả nước là tổ chức có xu thế về tính xã hội rộng rãi, tổ chức đến từng khu dân cư trên toàn quốc Cùng với MTTQ Việt Nam, các đoàn thể chính trị - xã hội cũng là những chủ thể tiến hành PBXH đối với các chủ trương,chính sách của Đảng và Nhà nước có liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của đoàn viên, hội viên, tổ chức, hoạt động, chức năng, nhiệm vụ của đoàn thể mình.Các cơ quan này cũng phối hợp với MTTQ Việt Nam trong quá trình thực hiện nhiệm vụ PBXH.Các đoàn thể chính trị - xã hội là các tổ chức tập hợp nhiều tầng lớp, đối tượng, thành phần khác nhau trong xã hội Chính vì vậy, những ý kiến phản biện của loại chủ thể này đối với xã hội cũng mang tầm ảnh hưởng nhất định, phản ánh tâm

tư, nguyện vọng, quyền lợi của nhiều bộ phận cư dân trong xã hội.Ngoài việc tham gia góp ý kiến vào dự thảo các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp

Ngoài MTTQ Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội, các tổ chức

xã hội, các tầng lớp nhân dân, cá nhân, các chuyên gia, nhà chuyên môn, nhà khoa học, đặc biệt là vai trò của báo chí, truyền thông.Với sự bùng nổ và phát triển của công nghệ thông tin như hiện nay, báo chí truyền thông là phương tiện để thực hiện tốt hoạt động PBXH.Trên thực tế, các chủ thể là MTTQ Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội cũng sử dụng loại công cụ này để trợ giúp cho hoạt động phản biện của mình.Tính chất phản biện của MTTQVN thông qua báo chí ngày càng thể hiện rõ nét thông qua hoạt động góp ý kiến, kiến nghị và trở thành một trong những biện pháp quan trọng phản ánh dư luận xã hội PBXH là phản biện mang tính chất xã hội.PBXH của MTTQ Việt Nam sẽ là một kênh quan trọng góp phần xây dựng dự thảo văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước phù hợp chủ trương đường lối của Đảng với thực tiễn quản lý hành chính nhà nước

1.3 Phân biệt giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với giám sát, phản biện xã hội của một số cơ quan, tổ chức khác đối với hoạt động quản lý hành chính nhà nước

1.3.1 Phân biệt giám sát với kiểm tra, kiểm sát và thanh tra

Kiểm tra là xem xét cụ thể (đo, đếm, nhìn, sờ hiện vật, giấy tờ), là đối thoại, đối chất, chất vấn để thu thập thông tin, làm rõ sự việc, tìm hiểu đối tƣợng bị kiểm tra.Sau kiểm tra có đánh giá nhận xét sự việc, hiện tượng Kiểm tra là bản thân tự kiểm tra, cũng có thể là cấp trên trong cùng một hệ thống xuống kiểm tra, là cơ quan, tổ chức có thẩm quyền đến kiểm tra Giám

Trong lĩnh vực luật học Khái niệm kiểm sát để chỉ cơ quan có thẩm quyền thực hiện chức năng kiểm sát Cụ thể, kiểm sát là hoạt động mang tính đặc thù của Viện kiểm sát nhân dân, là một hình thức thực hiện chức năng của VKS pháp luật được thi hành một cách triệt để và thống nhất trong lĩnh vực tư pháp

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là liên minh các tổ chức chính trị-xã hội thực hiện quyền giám sát của mình, nếu phát hiện nhưng vi phạm pháp luật có quyền đề nghị, kiến nghị các cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét, giải quyết theo đúng pháp luật

Giám sát khác với thanh tra: Thanh tra là chức năng thiết yếu của quản

lý nhà nước là hoạt động được thực hiện chủ yếu bởi hệ thống cơ quan Thanh tra Nhà nước Thanh tra là hoạt động kiểm tra, xem xét việc làm của các cơ quan, địa phương, đơn vị theo một trình tự, thủ tục được pháp luật qui định Chính vì vậy, giữa chức năng thanh tra của nhà nước với chức năng giám sát của Mặt trận có sự khác nhau căn bản trên các góc độ: chủ thể, đối tựợng, phương thức tiến hành

Các hoạt động quản lý xã hội của Nhà nước, giám sát việc tuân theo pháp luật là không thể tách rời của quyền lực Nhà nước, bởi lẽ thông qua hoạt động giám sát, nhà nước khẳng định được pháp luật đã ban hành có phản ánh đúng thực tiễn hay không, có tính khả thi hay không, Thêm vào đó, thông qua

Giám sát của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng nhân dân có tính quyền lực của cơ quan quyền lực Nhà nước Hội đồng nhân dân có quyền bãi

bỏ những quyết định sai trái của Uỷ ban nhân dân cùng cấp, những nghị quyết sai trái của Hội đồng nhân dân cấp dưới trực tiếp; quyết định giải tán Hội đồng nhân dân cấp dưới trực tiếp trong trường hợp Hội đồng nhân dân đó làm thiệt hại nghiêm trọng đến lợi ích của nhân dân (Luật Tổ chức Chính quyền địa phương 2015)

Các cơ quan của Quốc hội (Uỷ ban thường vụ, các Uỷ ban và Hội đồng) Các ban của Hội đồng nhân dân, đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân có quyền giám sát theo quy định của pháp luật, theo chương trình giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân

Giám sát của Mặt trận và đoàn thể không mang tính quyền lực, là giám sát mang tính nhân dân, tính dân chủ xã hội chủ nghĩa, tính xây dựng, tính khoa học và thực tiễn ( Khoản 3 Điều 2 Quy chế giám sát và phản biện xã hội) Mặt trận đại diện cho một bộ phận nhân dân tham gia giám sát hoặc độc lập giám sát theo nhiệm vụ, quyền hạn do từng pháp luật quy định với cơ chế

là "Theo dõi và kiến nghị" cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xem xét giải quyết Giám sát của MTTQ tuy có rộng rãi hơn nhưng không làm phát sinh trách nhiệm pháp lý của đối tượng được giám sát, không được sử dụng các

MTTQ Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội như Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động, Hội Nông dân Việt Nam, các tổ chức xã hội, xã hội nghề nghiệp như Hội Luật gia, Liên đoàn Luật sư, Hội Nhà báo… Điều đó có nghĩa khi nói MTTQ Việt Nam có quyền và trách nhiệm giám sát tức là các tổ chức thành viên của Mặt trận cũng đều có quyền này Mỗi tổ chức thành viên của MTTQ đều là những tổ chức độc lập, hoạt động theo điều lệ riêng của mình nhưng khi tham gia với tư cách là thành viên của Mặt trận thì các tổ chức đó luôn tuân theo điều lệ của Mặt trận Còn các tổ chức xã hội khác, là tên gọi chung để chỉ các tổ chức tự nguyện trong quần chúng nhưng không phải tổ chức chính trị - xã hội cũng thực hiện giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước trong phạm vi liên quan đến tổ chức mình Những tổ chức chức tham gia hoặc tham gia MTTQ nhưng thực hiện chức năng giám sát của mình độc lập thì quy trình, thủ tục của chủ thể giám sát này bao gồm: giám sát thông qua việc nắm bắt theo dõi thông tin về hoạt động của cơ quan hay cá nhân có chức vụ, quyền hạn của nhà nước và kiến nghị với cơ quan cấp có thẩm quyền; tham gia vào việc xây dựng và thực hiện chính sách, pháp luật liên quan đến những lĩnh vực, ngành nghề mà các tổ chức xã hội có trách nhiệm bảo vệ; thông qua các đơn vị có chức năng tư vấn chuyên môn về pháp luật và các lĩnh vực dịch vụ công khác; tham gia các đoàn giám sát thi hành pháp luật

do chính quyền và MTTQ thành lập

Còn PBXH của báo chí (Một kênh quan trọng Hội nhà báo) thì diễn ra

ở nhiều quá trình, từ quá trình soạn thảo văn bản đến quá trình thực thi Đây là quá trình tác động ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích, quyền lợi của các thành phần trong xã hội Sự tác động thường xuyên, trực tiếp của chính sách pháp luật vào đời sống dần bộc lộ những ưu điểm – khuyết điểm, mặt tốt – mặt chưa tốt, phù hợp – chưa phù hợp, thậm chí còn bộc lộ những thiếu sót, sai lầm của chính sách pháp luật mà trong quá trình soạn thảo khó có thể lường trước được Phản biện của báo chí là đưa ra những bình luận, phân tích, đánh giá nhằm tìm ra những ưu điểm, thiếu sót và hạn chế

PBXH của báo chí còn đối với tổ chức bộ máy, công tác cán bộ và cán

bộ trong bộ máy Nhà nước Đây là đối tượng không có trong PBXH của MTTQ Tổ chức bộ máy Nhà nước và cán bộ là sự vận hành nhà nước nhằm thực thi quyền lực chính trị, quản lý nhà nước; quyền lực này là do nhân dân

ủy quyền cán bộ là người thực thi, do đó quyền lực cần phải có sự kiểm soát Đối với cán bộ công chức cần có phẩm chất chính trị, năng lực trình độ chuyên môn, có đạo đức cách mạng, lối sống trong sáng lành mạnh,nhất là cán bộ chủ chốt, đại biểu dân cử Chức trách nhiệm vụ được giao, khả năng tổ chức, triển khai chính sách, pháp luật trong đời sống như thế nào, đây là mối quan tâm chung của xã hội và là nội dung rất quan trọng trong việc kiểm soát quyền lực, làm tốt PBXH của báo chí sẽ góp phần khắc phục những lúng túng

27

trong kiểm soát quyền lực, từ chất vấn đến điều trần, từ từ tín nhiệm đến miễn nhiệm và bãi nhiệm những chức danh trong Đảng, nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội khi cần thiết

1.4 Những yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động giám sát và phản biện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

1.4.1 Về nhận thức

Để người dân phát huy được quyền làm chủ, trước hết cấp ủy, chính quyền cần nâng cao ý thức chính trị và pháp luật của nhân dân thông qua tuyên truyền, phổ biến, giáo dục chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, nhất là các chủ trương, đường lối, chính sách pháp luật về quyền giám sát và PBXH của họ Thường xuyên tổ chức đối thoại trực tiếp giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với nhân dân để lắng nghe dân; Trang bị cho nhân dân các thông tin và kiến thức cần thiết để họ có thể tự mình trực tiếp thực hiện quyền giám sát và PBXH

Cán bộ làm công tác Mặt trận phải có trình độ chuyên môn và nhận thức chính trị , kỹ năng nghiệp vụ công tác về giám sát và PBXH và các nội dung của Quyết định 217 của Bộ Chính trị và những quy định của Luật

MTTQ Việt Nam về hoạt động giám sát và PBXH

1.4.2 Yếu tố pháp lý

Hoạt động giám sát, phản biện xã hội của MTTQ phải thực hiện đúng quy trình giám sát theo hướng dẫn và gắn với điều kiện cụ thể của địa phương MTTQ các cấp xây dựng chương trình giám sát và PBXH sát với yêu cầu nhiệm vụ chính trị và thực tiễn địa phương, báo cáo cấp ủy để lãnh đạo, chỉ đạo, thống nhất với chính quyền cùng cấp và thực hiện hàng năm Trên cơ

sở đó, MTTQ chủ động triển khai tổ chức thực hiện và báo cáo kết quả giám sát, PBXH với cấp ủy, HĐND, UBND và MTTQ cấp trên Mặt trận Tổ Quốc

và các tổ chức chính trị- xã hội thường xuyên củng cố, kiện toàn, nâng cao

28

chất lượng hoạt động của tổ chức, bộ máy cán bộ, thường xuyên tập huấn, bồi dưỡng kiến thức, chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng về giám sát, PBXH cho đội ngũ cán bộ Hướng dẫn MTTQ cơ sở thực hiện tốt các nội dung đề ra trong năm

MTTQ muốn thực hiện tốt hoạt động giám sát và PBXH, cấp ủy, chính quyền cần có sự bảo đảm kinh phí để MTTQ thực hiện tốt các nội dung này, Các kiến nghị PBXH của MTTQ, các tổ chức thành viên phải được cơ quan tổ chức có thẩm quyền tiếp thu và giải trình đầy đủ trước khi dự án, đề án được ban hành, thực hiện và có chế độ đãi ngộ phù hợp để khuyến khích cán bộ Mặt trận

1.4.3 Yếu tố nguồn lực

Ủy ban MTTQ hướng dẫn, ban hành quy chế hoạt động của Ban tư vấn đồng thời hướng dẫn tổ chức và hoạt động của Ủy ban MTTQ các cấp.Thông qua hoạt động của Mặt trận và các tổ chức thành viên, của Ban tư vấn, Mặt trận thường xuyên tổng hợp ý kiến, đề nghị, kiến nghị của cử tri và các tầng lớp nhân dân, tập hợp dư luận xã hội là nguồn thông tin, tư liệu vô cùng phong phú về cả lý luận và thực tiễn để có cơ sở phản biện

1.4.4 Yếu tố tổ chức, quản lý

Công tác tổ chức cán bộ của Mặt trận Tổ Quốc và các tổ chức thành viên đã và đang được Đảng và nhà nước quan tâm bồi dưỡng và tạo điều kiện tham gia các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ và nâng cao trình độ chính trị

Cán bộ mặt trận phải là người dám đấu tranh khi nhìn thấy sai trái

Ủy ban MTTQ các cấp phải là nơi tập hợp xây dựng khối đại đoàn kết

và các đội ngũ chuyên gia có trình độ chính trị, chuyên môn, có chính kiến, có

tư duy độc lập, thực sự có “tâm”, nắm và hiểu được nguyện vọng chính đáng, hợp lý của dân và có đủ năng lực phản biện

29

Quá trình tổ chức PBXH phải đảm bảo tính Đảng, tính nhân dân, tính trung thực, tính khoa học, khách quan và thiết thực.Muốn có những ý kiến phản biện đúng, chính xác phải có hệ thống thông tin tốt, nhanh nhạy nhưng đồng thời cũng phải có hệ thống phân tích thông tin trên cơ sở khoa học để xác nhận thông tin chính xác, đúng đắn của đa số.Đòi hỏi cấp bách của Mặt trận hiện nay là phải có hệ thống tiếp nhận và xử lý thông tin, trên cơ sở đó đưa ra những ý kiến của mình.Mặt trận cũng cần phải dựa vào báo chí để phản ánh kịp thời, mang tính công khai những vấn đề giám sát, phản biện

30

Tiểu kết Chương 1

Hoạt động PBXH của MTTQ Việt Nam là hoạt động phân tích, đánh giá và đề xuất ý kiến của chủ thể phản biện nhằm giúp cho đối tượng phản biện có cơ sở ra quyết định đúng đắn, phù hợp với nhu cầu thực tế của đời sống kinh tế - xã hội là đặc trưng cơ bản nhất của hoạt động PBXH

Nhân dân tham gia phản ánh các ý kiến đối với các chủ trương, chính sách của Đảng thông qua MTTQ và các đoàn thể của mình, từ đó các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước ngày càng hoàn thiện hơn; giúp sự lãnh đạo của Đảng,sự quản lý điều hành của Nhà nước ngày càng tốt hơn, từ

đó phục vụ nhân dân ngày càng tốt hơn Người dân tham gia giám sát, PBXH với tư cách vừa là người chịu sự lãnh đạo, vừa là người làm chủ, vừa là người thực hiện, đồng thời vừa là người được phục vụ và thụ hưởng

Nội dung được trình bày tại chương một sẽ là khung lý luận cơ bản để đánh giá thực trạng thực hiện các hoạt động giám sát và PBXH của MTTQ Việt Nam Quận 3, Thành Phố Hồ Chí Minh

31

Chương 2 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT, PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA ỦY BAN MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM QUẬN 3,

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2.1 Vài nét về đặc điểm kinh tế, xã hội và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3,Thành phố Hồ Chí Minh

Quận 3 có 14 phường với 63 khu phố, 873 tổ dân phố với dân số 189

253 người , tổng số hộ dân 53.839 hộ trong đó có 3,7 % là người dân tộc thiểu

số Đồng bào dân tộc thiểu số chủ yếu là dân tộc Hoa 6230 người (3,3 %)

Trong 5 năm qua tình hình kinh tế xã hội trên địa bàn Quận phát triển đúng hướng theo đúng nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quận nhiệm kỳ (2015 – 2020), tổng sản xuất hàng năm tăng 12,6 % so với cùng kỳ năm trước, cơ cấu kinh tế của Quận chuyển hướng theo hướng thương mại dịch vụ với tỷ trọng ngành công nghiệp - dịch vụ và công nghiệp – xây dựng là 74,5 % và 25,5 %

Quận 3 cùng có nhiều di tích lịch sử và văn hóa như di tích hầm chứa

vũ khí đánh Dinh Độc lập năm 1968 ( 287/70 Nguyễn Đình Chiểu), di tích Phở Bình sở chỉ huy tiền phương chiến dịch Mậu Thân năm 1968 , các cơ sở tín ngưỡng tôn giáo như Chùa Xá Lợi, Chùa Vĩnh Nghiêm, Miếu Thiên Hậu

và Miếu Quan Thánh Đế……

Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Quận 3 được cơ cấu ( 01 Chủ tịch,

02 Phó Chủ tịch, 01 ủy viên thường trực ) và 14 Phường mỗi phường có ( 01 Chủ tịch , 02 Phó chú tịch, 01 ủy viên thường trực) và 63 ban công tác mặt trận tại 63 khu phố

 Kết quả thực hiện công tác giám sát ở cấp quận

Giám sát cá nhân đại biểu HĐND đối với đại biểu Nguyễn Hoàng Đông (P2) và đại biểu Lâm Ngọc Mẫn (P14) về thực hiện chương trình hành động khi ứng cử Qua giám sát, 02 đại biểu thực hiện tốt các nội dung trong chương trình hành động Tuy nhiên, do kiêm nhiệm nhiều chức danh vừa Bí thư Đảng ủy vừa Chủ tịch hội đồng nhân dân nên một số nội dung chỉ đạo thực hiện chưa kịp thời, chưa đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ

Giám sát việc thực hiện quy chế phối hợp giữa UBND và UBMTTQVN Phường 1, 5, 14 (2016)

Giám sát công tác cải cách hành chính tại UBND Quận 3, Phường 1 (2017), UBND Quận (2018)

Giám sát việc triển khai thực hiện chỉ số hài lòng về giải quyết thủ tục hành chính của chính quyền (2017,), khảo sát thực tế đánh giá mức độ hài lòng của nhân dân về công tác cải cách hành chính (2018)

Giám sát công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo tại Phường

7, 10 (2016), Phường 4, 9 (2017)

Giám sát thực hiện các mô hình tự quản thực hiện phong trào “Toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc” tại Phường 3,6,8 (2017)

33

Giám sát việc giải quyết khiếu ý kiến, kiến nghị của cử tri (Phường 6,13)

Giám sát công tác hòa giải cơ sở tại Phường 3,4 (2017)

Giám sát công tác phòng chống dịch bệnh tại Trung Tâm Y tế dự phòng, Trương tiểu học Lương Định Của, THCS Lê Quý Đôn (2016), Phường

9, 12 (2017), Phường 8, 10 (2018)

Giám sát việc thực hiên các quy định pháp luật về vệ sinh an toàn thực phẩm tại chợ Vườn Chuối, Bàn Cờ, Lương Định Của (2016), Chợ Nguyễn Văn Trỗi, Phòng Kinh Tế, Phòng Kinh Tế (2017)

Giám sát công tác phòng cháy chữa cháy đối với khu dân cư Phường 7,

Giám sát công tác cấp giấy chứng nhận QSD Đất và quyền sở hữu nhà của các cơ sở Tôn giáo (2017) Hiện nay, Quận đã cơ bản hoàn tất thủ tục cấp giấy chứng nhận Quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất của các cơ sở Tôn giáo trên địa bàn Quận (còn lại 8 cơ sở Tôn giáo do chưa thống nhất về ranh đất nên chưa hoàn tất thủ tục cấp giấy chứng nhận)

Giám sát việc thực hiện chính sách về Nhà ở đối với các đối tượng có công (Quyết định 22 của Thủ tướng Chính phủ) đối với Phòng Lao động Quận 3 (2018)