Làm mẹ an toàn là một trong 8 nội dung của chăm sóc sức khỏe sinh sản (bao gồm: Làm mẹ an toàn, Kế hoạch hóa gia đình, Nạo phá thai an toàn, Hiếm muộn vô sinh, Sức khỏe sinh sản vị thành niên, Sức khỏe phụ nữ cao tuổi, Nhiễm khuẩn sinh sản và các bệnh lây truyền qua đường tình dục và Điều trị dự phòng các bệnh đường sinh dục.
Trang 1DÂN SỐ VÀ PHÁT TRIỂN GIỚI VÀ LÀM MẸ AN TOÀN
Để làm mẹ an toàn thì cần làm gì:
1 Chính sách của Đảng và Nhà nước về làm mẹ an toàn.
Các giải pháp thực hiện kế hoạch quốc gia về làm mẹ an toàn giai đoạn 2003-3010
a Bảo đảm các cơ sở y tế có thể sẵn sàng cung cấp đủ dịch vụ và có chất lượng cho tất cả các bà mẹ và trẻ sơ sinh
b Thay đổi phương thức quản lý và chăm sóc thai sản của cán bộ y tế, dựa trên nhận thức rằng tất cả các phụ nữ có thai đều có nguy cơ xảy
ra những tai biến đe dọa đến sự sống của cả mẹ và con, và cũng khó
có thể tiên lượng được người phụ nữ nào sẽ xảy ra tai biến
c Bảo đảm điều kiện đẻ sạch và đẻ an toàn tại tất cả các cơ sở y tế Trước hết là việc bảo đảm các cuộc sinh nở đều có sự trợ giúp của người có đủ kiến thức, khả năng về đỡ đẻ sạch và đỡ đẻ an toàn
d Bảo đảm điều kiện CSSS và chuyển tuyến tại các cơ sở y tế kể cả trẻ ốm, trẻ nhẹ cân và đẻ non, bảo đảm an toàn và ấm cho trẻ sơ sinh
e Ưu tiên giải quyết (3 chậm) là những nguyên nhân tử vong có thể tránh được
f Phòng tránh và giảm TVM và TVSS do các nguyên nhân gián tiếp thông qua các chương trình CSSKBĐ và chăm sóc sức khỏe sơ sinh
g Bảo đảm các điều kiện phá thai an toàn tại các cơ sở y tế hiện đang cung cấp các dịch vụ đó, chú ý các biện pháp tư vấn và theo dõi sau
Trang 2h Thực hiện tốt tư vấn và cung cấp kiến thức LMAT cho phụ nữ, các thành viên trong gia đình và cộng đồng nhằm nâng cao hiểu biết về LMAT/CSSS Đa dạng hoá các hình thức giáo dục và tuyên truyền y
tế cho phù hợp với nhóm đối tượng khác nhau
i Xây dựng và sử dụng chuẩn về chăm sóc y tế để nâng cao hiệu quả công tác giám sát và đánh giá chất lượng LMAT/CSSS tại các cơ sở y tế
j Tăng cường nghiên cứu và ứng dụng kết quả nghiên cứu về LMAT nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ và quản lý chương trình
2 Đối với gia đình , xã hội và truyền thông.
- Gia đình và xã hội chưa đánh giá đúng vai trò của phụ nữ khi thực hiện thiên chức làm vợ, làm mẹ Do vậy phụ nữ chưa được quan tâm đúng mức: cưỡng chế tình dục, chịu nhiều rủi ro nguy hiểm trong quá trình tái sản xuất dân cư
- Vị thế của phụ nữ trong gia đình thấp, phụ thuộc vào việc sinh con trai hay sinh con gái, theo quan niệm “nối dõi tông đường.”
- Vị thế của phụ nữ thấp khi thực hiện thiên chức làm mẹ: thái độ của xã hội trong quan niệm: phụ nữ mang thai có vía nặng, không đến thăm phụ nữ ở cữ, con hư tại mẹ
- Cần truyền thông lôi kéo nam giới và xã hội tham gia chia sẻ trách nhiệm chăm sóc phụ nữ và trẻ em trong gia đình và xã hội Ví dụ như truyền thông chiến dịch Mencare- “ Chiến dịch làm cha toàn cầu”
- Nam giới cũng như phụ nữ cần được cung cấp những thông tin liên
Trang 33 Giải pháp đối với bà mẹ
• Trước khi mang thai: chuẩn bị tâm lý, tài chính và chuẩn vị sức khoẻ của 2 vợi chồng
- 6 tháng trước mang thai
Điều chỉnh chế độ ăn để không quá gầy cũng không quá béo
Bà mẹ và người chồng cần ngừng hoặc bỏ hút thuốc lá, rượu và các chất kích thích vì những chất này ảnh hưởng đến chat lượng tinh trùng cũng như làm tăng nguy cơ sảy thai, thai chết lưu, sinh non, dị tật cho thai nhi
- 3 tháng trước mang thai:
Đi tiêm phòng một số bệnh như cúm, rubella vì nếu mắc nhwungx bệnh này trong 3 tháng đầu của thai kỳ có nguy cơ dị tật cho thai nhi cao
Nên ngừng các biện pháp tránh thai như: thuốc tránh thai, thay bằng phương pháp khác như bao cao su
- 2 tháng trước mang thai:
Bà mẹ và người trong gia đình nên tẩy giun để tránh lây chéo
- 1 tháng trước mang thai
Nên uống viên sắt và acid folic để tránh bị dị tật ống than kinh cho thai nhi và uống cho đến khi sau sinh 1 tháng
Vợ chồng nên đi kiểm tra sức khoẻ toàn diện: Xét nghiệm công thức máu, hoá sinh máu, xét nghiệm nước tiểu, siêu âm ổ bụng,
Trang 4điện tâm đồ, xét nghiệm một số bệnh lây truyền qua đường tình dục thường gặp: HIV, Chlamydia, lậu, Giang mai
• Trong sóc trong thời gian mang thai: có vai trò quan trọng tới việc giảm tỉ lệ tử vong và bệnh tật cho cả con và mẹ
- Khám thai:
Khám thai ít nhất 3 lần: 1 lần trong 3 tháng đầu, lần 2 trong 3 tháng giữa, lần 3 trong 3 tháng cuối
Phát hiện những bất thường, hạn chế những tai biến sản khoa, hướng dẫn cho sản phụ những vấn đề lien quan đến thai sản của họ
Nội dung khám thai: Tính tuổi thai, đếm mạch, đo huyết áp, khám các bệnh nội khoa, thử nước tiểu xem có protein niệu, siêu âm, đo chiều tử cung, vòng bụng, cân nặng của bà mẹ theo dõi sự phát triển của thai, thực hiện tiêm phòng uốn ván, uống viên sắt, acid folic…
Nhận diện thai nghén nguy cơ cao: những thai nghén có kèm 1 hay nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khoẻ bà mẹ và con trong quá trình thai nghén, trong và sau đẻ thì được gọi là thai nghén có nguy cơ cao Những thai phụ này cần được theo dõi và quản lý chặt chẽ cần chuyển tuyến trên để xử lý kịp thời, tránh biến chứng Các nguy cơ bao gồm nguy cơ từ phía mẹ và nguy cơ do thai nghén
Trang 5Nguy cơ từ phía mẹ: mẹ quá nhỏ bé, bất thường về khung chậu và các bệnh nội khoa như tim mạch, tăng HA, bệnh phổi, bệnh thận
và các bệnh phụ khoa, sản khoa.
Nguy cơ do thai nghén: như tiền sản giật, nhau tiền đạo, ra máu
âm đạo, ối vỡ non, ối vỡ sớm, thai to, đa thai, ngôi bất thường.
- Chế độ dinh dưỡng:
Thức ăn đa dạng, không dung chất kích thích
Tăng khẩu phần ăn về cả số lượng và chất lượng, ưu tiên những thức ăn giàu dinh dưỡng như: thịt, cá, đậu phụ, tôm cua, rau quả tươi,
Không ăn thức ăn tái, sống, ôi thiu
Phụ nữ có BMI ở mức bình thường trước khi mang thai cần đảm bảo trong quá trình mang thai tăng 8-12kg
- Chế độ lao động và nghỉ ngơi:
Nghỉ ngơi hợp lý, không làm việc nặng
Không làm ở nơi cao, chênh vênh, dễ ngã, không ngâm mình dưới nước để tránh nhiễm khuẩn đường sinh dục, không làm việc tiếp xúc với hoá chất độc hại
Ngủ đủ 8h 1 ngày, tinh thần thoải mái
Nên nghỉ việc trước khi sinh 1 tháng
- Khi có dấu hiệu sinh đẻ cần được đưa đến các cơ sở y tế, không được tự sinh con tại nhà
Trang 6• Chăm sóc bà mẹ sau sinh: giúp cơ thể người phụ nữ nhanh chóng trở
về bình thường
- Chăm sóc hậu sản:
Sản dịch: máu sau khi sổ nhau: ban đầu ra nhiều và giảm dần Sản dịch ra nhiều hay ít đều là bất thường Bình thường sản dịch sẽ hết sau 3 tuần
Sản phụ cần nghỉ ngơi tại giường 1 thời gian ngắn, khoảng 6-8h Nếu mổ thời gian có thể kéo dài hơn Sau thời gian này cần duy trì các hoạt động từ từ để giúp cơ thể chóng bình phục
Cần lưu ý các hiện tượng: ngất, bất tỉnh, ra máu nhiều máu đỏ tươi kèm máu cục, đau bụng dữ dội, sản dịch hôi, vết mổ sưng đau rỉ máu, có phân nước tiểu chảy ra từ âm đạo, người mệt mỏi da tái xanh,… cần đi khám bác sĩ ngay
Không được nằm bất động tại giường
- Chăm sóc vú và thực hiện nuôi con bằng sữa mẹ:
Giúp con khoẻ, mẹ nhanh chóng bình phục về cả thể chất và tinh thần
Cần chú ý trong giai đoạn này như: sữa về, cương tức tuyến vú, tắc tia sữa, viêm vú không nhiễm trùng, viêm vú nhiễm trùng, áp- xe tuyến vú
- Chế độ vệ sinh cá nhân:
Sauk hi sinh có thể tắm gôi, vệ sinh cá nhân bằng nước ấm ở nơi kín gió Không nên ngâm mình Giữ vệ sinh tốt vùng tầng sinh
Trang 7Với những người có vết mổ thì phải thường xuyên vệ sinh lau khô
để tránh nhiễm trùng
- Chế độ dinh dưỡng:
Nghỉ ngơi đầy đủ ăn nhiều rau xanh, hoa quả, thực phẩm giàu protein như thịt, pho mat, thực phẩm dạng bột, tăng cường thực phẩm giàu chất xơ, uống nhiều nước,
Không dung các chất kích thích như: rượu, trà, cà phê,
- Tránh thai
Do hoạt động phóng noãn sẽ phục hồi nên cần phải thực hiện các biện pháp tránh thai ngay từ khi chuẩn bị cho các lần quan hệ tình dục lần đầu tiên sau sanh
4 Đối với bé
• Cho trẻ bú sữa mẹ
Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tuyệt vời nhất mà mẹ có thể cung cấp cho bé.
Sữa mẹ chứa tất cả các dưỡng chất như chất đạm, chất bột đường, vitamin và khoáng chất, và các yếu tố vi lượng mà con bạn cần để phát triển khỏe mạnh, với lượng cần thiết cho nhu cầu của từng độ tuổi của bé
Hàm lượng của sữa mẹ thích ứng một cách chính xác với nhu cầu của
bé trong suốt quá trình phát triển Những giọt sữa mẹ đầu tiên được gọi là sữa non (4-5 ngày đầu sau khi sinh) có thành phần khác hơn so với sữa chuyển tiếp (từ ngày thứ 5 đến khoảng 2 tuần sau sinh) hoặc sữa trưởng thành
Trang 8Ngoài các dưỡng chất cần thiết giúp bảo vệ bé, sữa mẹ còn chứa
chủng vi sinh vật có lợi probiotics (bifidobacteria và lactobacilli), rất
quan trọng cho sự phát triển của hệ vi khuẩn đường ruột khỏe mạnh
và hệ thống miễn dịch của bé
Nuôi con bằng sữa mẹ là một bước cần thiết cho sự phát triển và tăng cường khả năng miễn dịch tự nhiên của bé ngay từ những ngày đầu tiên sau khi bé được sinh ra
• Cho trẻ ngủ đủ giấc
Những tuần đầu sau khi sinh đẻ trẻ thường ngủ 18-20 giờ vào bất kì lúc nào trong ngày, mỗi giấc có thể kéo dài từ 30 phút đến 3 giờ Bởi tuổi sơ sinh là là tuổi cần thời gian ngủ nhiều nhất, nhu cầu ngủ của trẻ sẽ giảm dần và đi vào nhịp sinh học khi tuổi của trẻ tăng lên Giấc ngủ đóng vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của não bộ, thể chất và tinh thần của trẻ, vì khi ngủ là lúc tế bào não của trẻ phát triển nhiều nhất và đây cũng là thời điểm cơ thể trẻ sản xuất hormone tăng trưởng giúp cho sự phát triển của xương và cơ bắp của trẻ
• Cho trẻ uống ORS khi tiêu chảy: cần đưa trẻ đi khám bác sĩ trước khi cho uống ORS để tránh uống sai thuốc và sai liều ảnh hưởng đến cơ thể bé
• Tiêm phòng bệnh:
Theo thông báo của Bộ Y tế, các vắc xin trong lịch tiêm chủng mở rộng 2019 được khuyến cáo tiêm cho trẻ sơ sinh đến 5 tuổi bao gồm:
- Viêm gan B
- Bệnh lao
Trang 9- Bệnh ho gà
- Bệnh uốn ván
- Bệnh bại liệt
- Bệnh do vi khuẩn Haemophilus influenzae tuýp B
- Bệnh sởi
- Viêm não Nhật bản
- Rubella
Tiêm phòng bệnh cho bé theo các giai đoạn như:
- Giai đoạn trẻ sơ sinh
- Giai đoạn từ 2 tháng tuổi
- Giai đoạn từ 3 tháng tuổi
- Giai đoạn từ 4 tháng tuổi
- Giai đoạn từ 6 tháng tuổi
- Giai đoạn từ 9 tháng tuổi
- Giai đoạn từ 12 tháng tuổi
- Giai đoạn từ 15 – 24 tháng tuổi
- Giai đoạn đủ 24 tháng tuổi
- Giai đoạn từ 3 tuổi trở lên
• Nuôi dạy trẻ, quan tâm, nói chuyện ngay từ khi còn là bào thai trong bụng mẹ
Tưởng chừng những ký năng lắng nghe và nói chuyện chỉ quan trọng trong những mối quan hệ xã hội, nhưng mong cha mẹ đừng quên rằng, trẻ con cũng rất cần được lắng nghe và chia sẻ với cha mẹ Đặc biệt là khi
Trang 10bước sang giai đoạn 9 tuổi Đây là giai đoạn hình thành những suy nghĩ của riêng trẻ Tất cả những gì trẻ học được, quan sát được tiếp xúc, những mối quan hệ ở trường hay bên ngoài đều ảnh hưởng đến cảm xúc
và trí tuệ của trẻ Nếu cha mẹ quan tâm, chia sẻ, đón nhận những suy nghĩ, cảm xúc của trẻ thì thực sự tốt cho việc định hướng sự phát triển của trẻ