Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất theo pháp luật ở việt nam hiện nay từ thực tiễn thị xã quảng yên, tỉnh quảng ninh

Để thực hiện tốt các quy định của pháp luật có liên quan đến việc bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, thời điểm hiện tại, tỉnh Quảng Ninh đã ban hành và đang áp dụng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VĂN MẠNH

BỒİ THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁİ ĐỊNH CƯ KHİ NHÀ NƯỚC THU HỒİ ĐẤT THEO PHÁP LUẬT Ở VİỆT NAM HİỆN NAY TỪ THỰC TİỄN

THỊ XÃ QUẢNG YÊN, TỈNH QUẢNG NİNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT KINH TẾ

HÀ NỘI, năm 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứ Luận văn thạc sĩ đề tài “Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay từ thực tiễn thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh” là của riêng tôi Các thông tin, số liệu, trích dẫn được sử dụng trong Luận văn hoàn toàn chính xác, trung thực

Hà Nội, ngày tháng … năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Mạnh

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tác giả xin trân trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy PGS.TS Nguyễn Đức Minh là người được Học viện Khoa học xã hội phân công hướng dẫn cho tác giả đã hướng dẫn tận tình, tỉ mỉ, chu đáo để tác giả hoàn thành luận văn

Tác giả cũng xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến ban lãnh đạo, các giảng viên, các cán bộ phòng ban của Học viện Khoa học xã hội đã truyền dạy những kiến thức chuyên môn, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn

Tác giả thấy rằng, với đề tài nghiên cứu luận văn mà tác giả đã chọn và thông qua nội dung luận văn trình bày sẽ có nhiều thiếu sót về nội dung cũng như về hình thức trình bày Vì vậy tác giả mong nhận được những nhận xét, góp ý, chỉ bảo của các thầy cô trong Hội đồng bảo vệ luận văn Tác giả xin hứa sẽ tiếp thu và chỉnh sửa lại luận văn cho phù hợp đồng thời rút kinh nghiệm cũng như nâng cao kiến thức cho bản thân về các vấn đề bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Thông qua đó làm cơ sở để tác giả nhìn nhận, đánh giá các vấn đề khác trong công việc cũng như trong đời sống

Hà Nội, ngày tháng … năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Mạnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 7

1.1 Khái niệm bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 7 1.2 Lý do thu hồi đất và ý nghĩa của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 14 1.3 Đặc điểm cơ bản của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 21 1.4 Các yêu cầu điều chỉnh pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 23

Kết luận chương 1 25

Chương 2 26

THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH

CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT QUA THỰC TIỄN THỰC HIỆN

Ở THỊ XÃ QUẢNG YÊN 26

2.1.Thực trạng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 26 2.2.Thực trạng thực hiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất qua thực tiễn của thị xã Quảng Yên 32 Kết luận chương 2 51

Chương 3 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT TỪ THỰC TIỄN CỦA THỊ XÃ QUẢNG YÊN 52

3.1.Quan điểm, yêu cầu, phương hướng hoàn thiện pháp luật về bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 52 3.2.Giải pháp hoàn thiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 53 3.3.Giải pháp thực hiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 56 Kết luận chương 3 62

KẾT LUẬN 63

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 1: Bảng phân biệt giữa bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất với bồi

thường khác trong quá trình sử dụng đất của người sử dụng đất

Bảng 2 Sự thay đổi về chính sách bồi thường, hỗ trợ tại tỉnh Quảng Ninh từ

năm 2014 cho đến nay

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Để nước ta nhanh chóng hòa nhập với tốc độ phát triển kinh tế của thế giới, Đảng và Nhà nước đã tập trung đẩy mạnh phát triển kinh tế và xã hội Cùng với sự phát triển của kinh tế, xã hội, nhu cầu thu hồi đất để xây dựng các công trình kinh tế, khu công nghiệp, khu đô thị v.v cũng tăng lên Trên thực tế, việc thu hồi đất sẽ dẫn tới hậu quả một số tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang khai thác, sử dụng đất sẽ bị chấm dứt Điều này đồng nghĩa với việc chấm dứt các quyền và lợi ích mà họ đang được hưởng trên đất trong đó có nơi sinh hoạt hàng ngày, việc làm, kế mưu sinh, thậm chí là những tổn thất tinh thần, chẳng hạn đó là nơi thờ cúng tổ tiên, nơi nhiều thế hệ của một dòng tộc, gia đình đã gắn bó, là nơi lưu giữ nhiều kỷ niệm vô giá của người bị thu hồi đất Phần lớn các trường hợp thu hồi đất, người dân đều ủng hộ vì thông qua đó đều mang lại lợi ích để phát triển kinh tế, xã hội… Nhưng tại sao phần lớn các trường hợp thu hồi đất được người dân ủng hộ nhưng tình trạng khiếu kiện vẫn ngày càng tăng

và kéo dài? Đó là xuất phát từ mâu thuẫn lợi ích giữa các bên, chủ yếu giữa bên

bị thu hồi và bên thu hồi Do chính sách bồi thường, hỗ trợ không thỏa đáng như: Việc áp giá bồi thường quá thấp so với giá thị trường, xác định đối tượng,

áp dụng điều kiện được bồi thường, hỗ trợ không đúng, thiếu hay quá cứng nhắc, thậm chí vẫn còn nhiều dự án chậm chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ cho người dân Những việc này đã trực tiếp ảnh hưởng đến quyền lợi của người được bồi thường, hỗ trợ Tác giả cho rằng vấn đề bồi thường, hỗ trợ là rất phức tạp, nhạy cảm, đòi hỏi Nhà nước với vai trò là đại diện chủ sở hữu đất, người thu hồi đất phải đưa ra những biện pháp, chính sách hợp lý nhất vừa đảm bảo được mục đích thu hồi đất, vừa đảm bảo được quyền lợi tốt nhất về bồi thường,

hỗ trợ người bị thu hồi

Không nằm ngoài định hướng phát triển chung của cả nước, tỉnh Quảng Ninh cũng như Thị xã Quảng Yên luôn đưa ra những chính sách phát triển kinh

tế, thu hút vốn và tạo môi trường đầu tư thuận lợi cho những nhà đầu tư, các doanh nghiệp đang hoạt động trên địa bàn của tỉnh, của thị xã

Thông qua Báo cáo số 82/UBND-TM2 ngày 19 tháng 4 năm 2019 của UBND tỉnh Quảng Ninh về kết quả triển khai thực hiện cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh theo Nghị quyết 19/NQ -CP và nâng cao năng lực cạnh tranh PCI Quảng Ninh năm 2018, phương hướng và nhiệm vụ giải quyết năm 2019 có

nội dung “Tập trung tối đa nguồn lực ưu tiên cho đầu tư phát triển, đặc biệt là

đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, giao thông, điện, phát triển đô thị, xây dựng nông thôn mới, thiết chế sản phẩm du lịch đẳng cấp quốc tế Quảng Ninh đã mạnh dạn áp dụng các mô hình, phương thức trong thu hút đầu tư các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm như: Cầu Bạch Đăng, đường cao tốc Hạ Long - Hải Phòng, đường cao tốc Hạ Long - Vân Đồn, Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn ” Tuy nhiên, như đã nói, vấn đề bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi

đất để thực hiện các dự án đầu tư là vấn đề vô cùng phức tạp và nhạy cảm bởi

nó ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của các chủ thể có liên quan và vấn đề xung đột về lợi ích chắc chắn sẽ xảy ra Bởi vậy, ở đâu có dự án thu hồi đất thì ở đó

có khiếu kiện, khiếu nại về việc thu hồi đất, về các chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và các vấn đề về chính trị, xã hội khác Đứng trước thực trạng

này, tác giả nhận thấy việc nghiên cứu đề tài “Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

khi Nhà nước thu hồi đất theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay từ thực tiễn thị

xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh” là vô cùng cần thiết

2.Tình hình nghiên cứu đề tài

Thời gian gần đây các vấn đề xoay quanh chủ đề thu hồi đất, bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư đã nhận được sự quan tâm của rất nhiều chủ thể và thường xuyên được cập nhật trên các thông tin đại chúng, các phương thức truyền tin điện tử và cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả khác nhau về đề tài liên quan đến vấn đề thu hồi đất như:

Hoàng Thị Nga “Pháp luật về thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng ở Việt Nam hiện nay: Thực trạng và giải pháp”, Luận văn Thạc sĩ năm

2011; Trần Thư Lệ “Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất từ thực tiễn huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên”, Luận văn Thạc sĩ năm 2012; Nguyễn Minh Tuấn, “Thu hồi đất vì mục đích kinh tế ở Việt Nam hiện nay”, Luận văn thạc sĩ (năm 2013); Phạm Thu Thùy "Pháp luật về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam", Luận án Tiến sĩ (năm 2014); Nguyễn Quang Huy “Thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo pháp luật đất đai từ thực tiễn quận Long Biên, thành phố Hà Nội”, Luận văn Thạc sĩ năm 2018

Ở các công trình nghiên cứu trên, các tác giả tập trung phân tích về khái niệm, cơ sở pháp lý về thu hồi, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư từ đó phân tích thực trạng ở địa phương và đưa ra giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật Với đề tài nghiên cứu mà tác giả đã lựa chọn tại phần 1, tác giả tập trung nghiên cứu về sự thay đổi chính sách khi Nhà nước thu hồi đất đối với việc bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư Đồng thời cũng cho thấy thực tế áp dụng tại thị xã Quảng Yên Để thực hiện tốt các quy định của pháp luật có liên quan đến việc bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất, thời điểm hiện tại, tỉnh Quảng Ninh đã ban hành và đang áp dụng Quyết định số 3000/2017/QĐ-UBND ngày 02/8/2017 của UBND Tỉnh Quảng Ninh về việc ban hành Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Quảng

Ninh Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng thì chính quyền địa phương vẫn gặp

nhiều vướng mắc, khó khăn và lúng túng về vấn đề này nhiều trường hợp áp dụng lý do thu hồi đất không đúng, ban hành QĐ thu hồi đất sai thẩm quyền, trình độ chuyên môn các cán bộ chưa đồng đều, cơ quan chuyên trách chưa thực hiện hết nhiệm vụ, quyền hạn của mình dự án treo còn nhiều Quy trình, thủ tục còn nhiều sai phạm, quá trình tổ chức việc thu hồi đất còn chưa đảm bảo tính khách quan, dân chủ và công khai, còn gặp nhiều sự bất bình của người dân

có đất bị thu hồi Do vậy, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất vẫn đang là vấn đề nan giải trong việc hài hòa lợi ích giữa các bên liên quan,

và đó cũng là lý do tác giả chọn đề tài: “Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi

Nhà nước thu hồi đất theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay từ thực tiễn thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh”

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1.Mục đích nghiên cứu

Việc nghiên cứu đề tài nhằm phân tích, đánh giá thực trạng quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay từ thực tiễn thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh Qua đó cho thấy những bất cập và nguyên nhân, làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt mục đích nêu trên, luận văn có các nhiệm vụ sau:

- Làm rõ cơ sở pháp lý của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất theo Điều 74 và Điều 83 LĐĐ năm 2013;

- Phân tích, đánh giá và luận giải thực trạng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất theo quy định của Luật đất đai năm

2013 và Quyết định số 3000/2017/QĐ-UBND ngày 02/8/2017 của UBND Tỉnh Quảng Ninh về việc ban hành Quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi

Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thị xã Quảng Yên từ đó, chỉ ra những yếu

kém, khó khăn, bất cập

- Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất theo quy định của LĐĐ năm 2013 và

từ thực tiễn thị xã Quảng Yên

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Tập trung nghiên cứu các văn bản quy phạm pháp luật thực định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Tuy nhiên, không thể bỏ qua các quy định về các trường hợp Nhà nước thu hồi đất Trong đó, nghiên cứu, đánh giá, phân tích thực trạng về pháp luật bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất; Nêu các vấn đề phát sinh trong thực tiễn bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trong thời gian qua

- Thực trạng việc thực hiện pháp luật bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Các quy phạm pháp luật có liên quan về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất theo quy định của LĐĐ năm 2013 và các NĐ hướng dẫn và từ thực tiễn áp dụng trên phạm vi thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh đối với một số DA được thu hồi đất từ năm 2014 đến năm 2018

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Công trình nghiên cứu của tác giả dựa trên cơ sở lý luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng về xây dựng Nhà nước và pháp luật trong thời kỳ đổi mới

- Để phân tích, luận giải về thực trạng quy định pháp luật và áp dụng tại thị

xã Quảng Yên, tác giả sử dụng phương pháp nghiên cứu của triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác – Lênin

Bên cạnh đó, để công trình nghiên cứu đảm bảo được các nhiệm vụ, mục đích đề ra, tác giả sử dụng một số phương pháp:

- Phương pháp phân tích, bình luận, so sánh… để làm rõ các vấn đề lý luận

về Pháp luật bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Phương pháp tổng hợp, diễn giải, quy nạp, đánh giá, đối chiếu dựa trên các quy định của pháp luật và số liệu thực tiễn để phản ánh rõ thực trạng áp dụng pháp luật trong vấn đề bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất qua đó, đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

- Đề tài rút ra những vấn đề còn tồn tại trong thực tiễn khi thực hiện chính sách bồi thường GPMB để từ đó hạn chế tối đa được những sai sót tương

tự ở những dự án được thực hiện trong tương lai đồng thời góp phần vào việc

hoàn thiện các chính sách về bồi thường GPMB khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh mà vẫn đảm bảo các quy định của pháp luật

- Căn cứ từ thực tiễn thị xã Quảng Yên, góp phần xây dựng luận cứ khoa học để tỉnh Quảng Ninh đưa ra những quyết sách đảm bảo cho pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được thực hiện đầy đủ, nghiêm chỉnh

- Ngoài ra, thông qua thực trạng tại thị xã Quảng Yên được thể hiện bằng những số liệu thực tế và giải pháp mà tác giả đã đề xuất mang lại ý nghĩa thiết thực góp phần giúp các cơ quan chức năng nhận thấy những bất cập và đưa ra định hướng trong việc sửa đổi, bổ sung LĐĐ trong bối cảnh LĐĐ năm 2013 cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn của đất nước

7 Cơ cấu của Luận văn

Tác giả bố cục luận văn gồm các phần sau: Mục lục; Danh mục các chữ viết tắt; Danh mục các bảng biểu; Mở đầu; chương 1; chương 2; chương 3; kết luận; Danh mục tài liệu tham khảo

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà

nước thu hồi đất

Chương 2: Thực trạng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà

nước thu hồi đất qua thực tiễn thực hiện tại thị xã Quảng Yên

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật và thực hiện pháp luật về bồi

thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất từ thực tiễn thực hiện tại Thị xã Quảng Yên

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH

CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT

1.1 Khái niệm bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Định nghĩa bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

Thuật ngữ “Bồi thường” khi Nhà nước thu hồi đất đã được đề cập từ rất sớm thông qua Nghị định số 151/TTg ngày 14/01/1959 của Hội đồng Chính phủ quy định thể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất, tại Chương 2 có nội dung

“Bồi thường cho người có ruộng đất bị trưng dụng” và chi tiết việc bồi thường được quy định từ Điều 6 đến Điều 10 của nghị định Tuy nhiên, khi LĐĐ năm

1987 ra đời, cùng với sự thay đổi trong tư duy của các nhà làm luật đã thay đổi thuật ngữ “ Bồi thường” bằng thuật ngữ “ Đền bù” Sau khi LĐĐ năm 1993 ra đời lại sử dụng thuật ngữ “Đền bù thiệt hại” lại nhưng tại Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của LĐĐ năm 2001, tại Điều 1, Khoản 9 (sửa đổi, bổ sung Điều 27, LĐĐ năm 1993, thuật ngữ “Bồi thường” được sử dụng trở lại và thay thế thuật ngữ “Đền bù” Kể từ thời điểm LĐĐ năm 2003 ra đời cho đến nay thì thuật ngữ

“Bồi thường” vẫn được sử dụng trong Luật đất đai năm 2013 và các văn bản hướng dẫn thi hành Khoản 12, Điều 3, LĐĐ năm 2013 giải thích: Bồi thường

về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho NSDĐ Như vậy, khi Nhà nước thu hồi đất thì phải áp dụng các quy định về bồi thường được quy định trong LĐĐ và các văn bản hướng dẫn thi hành Nó chính là cách giải quyết mà Nhà nước đưa ra nhằm cân đối lợi ích kinh tế giữa Nhà nước với người bị thu hồi đất và nhà đầu tư Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được thực hiện theo quy định của Nhà nước về giá đất; Về điều kiện được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; Về trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; Về nguyên tắc thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Một trong những nguyên nhân kiến luật đất đai hiện hành bỏ thuật ngữ “ Đền bù” và sử dụng thuật ngữ “ Bồi thường” vì đền bù chỉ dừng ở việc bù lại những giá trị thực tế

bị mất đi của người bị thu hồi đất như giá trị quyền sử dụng đất, giá trị tài sản gắn liền trên đất trong khi đó hậu quả của việc thu hồi đất không chỉ dừng lại ở những thiệt hại như đền bù mà nó còn bao gồm các thiệt hại phi vật chất như tổn thất về tinh thần, thiệt hại do mất công việc ổn định, thiệt hại do giảm, hoặc mất thu nhập, thiệt hại do phải di chuyển chỗ ở Do vậy, để đảm bảo quyền lợi tốt nhất của người

bị thu hồi đất thì Nhà nước cần phải tính đến những thiệt hại này để bồi thường cho người bị thu hồi đất Trong pháp luật dân sự, bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng hay bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có nhiều điểm khác nhau cơ bản

so với bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất: Nhà nước thu hồi đất mặc dù có gây thiệt hại trực tiếp hoặc gián tiếp cho người bị thu hồi đất nhưng những thiệt hại những hành vi thu hồi đất này lại được pháp luật cho phép, hầu hết những thiệt hại

do thu hồi đất có thể nhìn thấy trước và được tính toán theo công thức nhất định Còn bồi thường thiệt hại trong dân sự bắt buộc phải đảm bảo các yếu tố sau: Có lỗi của bên gây thiệt hại, lỗi này được coi là hành vi vi phạm pháp luật, không được pháp luật cho phép, có thiệt hại thực tế xảy ra, thiệt hại có mối quan hệ nhân quả với hành vi có lỗi Có thể hiểu, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là trường hợp bồi thường đặc biệt, và khi pháp luật sử dụng thuật ngữ “Bồi thường” thay cho thuật ngữ “ Đền bù” còn nhằm mục đích tính đến các khoản hỗ trợ khác cho người

Bảng 1 Phân biệt giữa bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất với bồi thường khác trong quá trình sử dụng đất của NSDĐ

LĐĐ năm 2013, Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017,

Bộ luật Dân sự năm 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành

tư + Chủ đầu tư khác là người bồi thường khi chủ đầu tư thực hiện những dự án thuộc các trường hợp được Nhà nước thu hồi như dự án

về phát triển kinh tế xã hội,

vì lợi ích quốc gia công cộng

Nhà nước , chủ đầu tư, cá nhân, tổ chức khác

Nhà nước có trách nhiệm bồi thường cho người bị thiệt hại trong trường hợp người thi hành công vụ gây ra:

ví dụ: trường hợp cấp GCN sai đối tượng, hay trong quá trình thi công

dự án do Nhà nước làm chủ đầu tư gây thiệt hại cho NSDĐ liền kề

- Cá nhân, tổ chức có trách nhiệm bồi thường: ví dụ: bà A thỏa thuận chuyển nhượng cho B 50m2 đất ở, B

đã đặt cọc tuy nhiên hết thời hạn quy định trong hợp đồng đặt cọc, A vẫn không thực hiện thủ tục chuyển nhượng cho B dẫn đến việc B không thực hiện việc chuyển nhượng với C được Giá trị chênh lệch nếu thủ tục

chuyển nhượng giữa B với C là 2 tỷ đồng Do vậy, nếu B hoàn toàn không có lỗi dẫn đến không thể thực hiện hợp đồng đặt cọc, lỗi hoàn toàn thuộc về A và trường hợp hợp đồng đặt cọc có quy định thì ngoài việc trả lại số tiền đặt cọc, A phải có trách nhiệm bồi thường khoản tiền thiệt hại 2 tỷ cho B

Chủ sử dụng đất là cá nhân, cơ quan,

tổ chức bị thiệt hại trong quá trình

Phải có yếu tố lỗi trong việc gây ra thiệt hại của người có trách nhiệm bồi thường, lỗi được pháp luật quy định hoặc thỏa thuận giữa các bên (nếu có)

Xác định

thiệt hại

Thiệt hại xác định được cụ thể và thiệt hại không xác định được cụ thể

Chẳng hạn trường hợp bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại nếu không có giấy tờ chứng minh, thì được bồi thường 30% giá trị đất

Phải có thiệt hại thực tế xảy ra, được xác định cụ, thiệt hại phải do lỗi (hành vi vi phạm pháp luật của một trong các bên), có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm pháp luật

và thiệt hại

1.1.2 Định nghĩa hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

Theo từ điển Tiếng Việt, hỗ trợ có nghĩa là giúp đỡ nhau, giúp đỡ thêm vào Tại khoản 14, Điều 3 LĐĐ năm 2013 giải thích: Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển

Điều này có thể được hiểu như sau: Xuất phát từ việc thu hồi đất, ngoài việc bồi thường thì Nhà nước còn áp dụng các quy định và các chính sách của

hỗ trợ nhằm thể hiện sự nhân đạo, biểu hiện bản chất của dân, do dân và vì dân của Nhà nước ta nhằm hỗ trợ, chia sẻ khó khăn của người dân bị thu hồi đất, thông qua việc đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới… giúp đỡ một phần nào rủi ro mà họ phải gánh chịu khi Nhà nước thu hồi đất, đồng thời giúp cho người bị thu hồi đất nhanh chóng ổn định đời sống, sản xuất và kinh doanh Theo quy định này, thì Nhà nước đã loại bỏ trách nhiệm đối với những thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất mà không thuộc trường hợp được bồi thường bắt buộc bởi như đã trình bày ở trên, khi sử dụng thuật ngữ “ hỗ trợ” nó giống như một chính sách ban ơn của Nhà nước, Nhà nước xét thấy trường hợp nào cần hỗ trợ thì sẽ hỗ trợ, trường hợp nào không được hỗ trợ thì không hỗ trợ Trong khi đó, hành vi thu hồi đất là do Nhà nước thực hiện, các hậu quả xảy ra do việc thu hồi đất là do Nhà nước gây ra, các thiệt hại đó không chỉ là thiệt hại thực tế về vật chất mà nó còn là các thiệt hại phi vật chất, thiệt hại vật chất gián tiếp như đã phân tích tại mục 1.1.1 Do vậy, những thiệt hại đó Nhà nước phải có trách nhiệm bồi thường chứ không phải hỗ trợ cho người bị thu hồi đất, chỉ nên coi các hỗ trợ về chính sách như hỗ trợ cho

hộ nghèo, hỗ trợ cho người có công với cách mạng, hỗ trợ cho các hộ di chuyển đến các vùng khó khăn, đặc biệt khó khăn là khoản hỗ trợ của Nhà nước

Hiện nay, Nhà nước quy định nhiều khoản hỗ trợ nhưng tác giả xin được

đề cập đến hai khoản hỗ trợ đó là: Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất và hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho người bị thu hồi đất

Theo tác giả, hai khoản hỗ trợ này lẽ ra phải được coi là khoản bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất bởi nó là thiệt hại có thể thấy được, có thể xảy ra thực tế

do việc thu hồi đất của Nhà nước

Pháp luật quy định phương thức thực hiện các khoản hỗ trợ này như sau: Đối với hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất được hỗ trợ bằng tiền hoặc bằng gạo, đối với hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm được thực hiện bằng tiền và bằng cách Nhà nước có trách nhiệm đào tạo công việc mới phù hợp cho người bị thu hồi đất Tuy nhiên, trên thực tế, chủ yếu áp dụng phương thức hỗ trợ bằng tiền, xét ở khía cạnh nào đó, không phải mọi trường hợp hỗ trợ bằng tiền cho người bị thu hồi đất đều mang lại lợi ích cho người bị thu hồi đất, như đối với với hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm Mục đích của chính sách hỗ trợ này nhằm đảm bảo tính ổn định của cuộc sống sau thu hồi đất của người bị thu hồi, bởi người bị thu hồi đất được đào tạo, được chuyển đổi nghề hoặc tự tìm kiếm việc làm phù hợp, tạo thu nhập thường xuyên Nhưng hiện nay, hầu hết ở các địa phương, sau khi tính giá trị các khoản

hỗ trợ được quy ra số tiền tương ứng và trả cho người bị thu hồi đất, còn sau đó các vấn đề về công việc, về ổn định nghề nghiệp của người bị thu hồi đất không được quan tâm, do đó ý nghĩa thực tế của chính sách hỗ trợ không đạt được

So sánh bồi thường với hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất:

Mặc dù đều là chính sách áp dụng của Nhà nước đối với trường hợp Nhà nước thu hồi đất nhưng giữa bồi thường và hỗ trợ có sự khác nhau: Bồi thường

là khái niệm xuất phát từ ngành luật dân sự mang tính tương xứng với các nguyên tắc: chủ thể nào gây thiệt hại, chủ thể đó phải bồi thường; thiệt hại đến đâu, bồi thường đến đó Trong khi đó, khái niệm hỗ trợ là chính sách “giúp đỡ”, của Nhà nước đối với người bị thu hồi đất nhưng giữa bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất với hỗ trợ thu hồi đất có quan hệ mật thiết với nhau

Về nguyên tắc, bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất thực hiện theo nguyên tắc là bồi thường toàn bộ giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất

bị thu hồi khi thỏa mãn điều kiện được bồi thường, bồi thường toàn bộ thiệt hại

về tài sản gắn liền với đất cho NSDĐ, bồi thường chi phí đầu tư vào đất, bồi thường thiệt hại khác xảy ra khi Nhà nước thu hồi đất Còn hỗ trợ là việc Nhà nước lại căn cứ vào các yếu tố như: mức độ khó khăn về đời sống và sản xuất, vấn đề đào tạo và chuyển đổi nghề nghiệp, về điều kiện nhân khẩu, về tình hình không còn chỗ ở và tùy điều kiện của từng địa phương để xem xét hỗ trợ một phần hoặc toàn bộ để người bị thu hồi đất có nghề nghiệp và có việc làm ổn định, hỗ trợ để ổn định cuộc sống và sản xuất, hỗ trợ những chi phí mà người bị thu hồi đất phải gánh chịu do tác động của việc thu hồi đất của Nhà nước gây ra

1.1.3 Khái niệm tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Kể từ khi LĐĐ năm 1987 ra đời cho đến nay pháp luật Việt Nam chưa có khái niệm tái định cư cụ thể Thuật ngữ này bắt đầu được sử dụng trong LĐĐ năm 2003, tuy nhiên trong LĐĐ năm 2013 cũng như các văn bản hướng dẫn thi hành LĐĐ không đưa ra định nghĩa về “tái định cư” Tại điểm c khoản 2 Điều

83 LĐĐ năm 2013 quy định: “ Hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất

ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở” Điều 86 LĐĐ năm 2013 quy định về bố trí tái định cư cho người

có đất ở bị thu hồi mà phải di chuyển chỗ ở và các quy định khác về tái định cư cũng không đưa ra định nghĩa về tái định cư Nhưng xuất phát từ những thiệt hại xảy ra đối với người bị thu hồi đất trong đó có di chuyển chỗ ở thì việc Nhà nước bố trí chỗ ở mới cho người bị thu hồi đất do những ảnh hưởng tác động đến đời sống của người dân khi bị mất tài sản và nguồn thu nhập trong quá trình phát triển dự án gây ra, bất kể có phải di chuyển hay không và các chương trình nhằm khôi phục cuộc sống của người bị thu hồi đất, đây là chính sách thiết thực mang lại lợi ích cho người bị thu hồi đất Các hình thức hỗ trợ tái định cư bao gồm: bằng nhà ở, bằng đất ở hoặc bằng tiền

Do đó, ta có thể hiểu về tái định cư như sau: tái định cư là trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trong việc lập và thực hiện các dự án mới về nhà ở, đất ở với điều kiện phát triển bằng hoặc tốt hơn nơi cũ cho người

bị thu hồi đất ở phải di chuyển chỗ ở, đồng thời giúp người bị thu hồi đất nhanh

chóng ổn định đời sống và sản xuất Gần như các điều kiện về tái định cư của thị xã quảng yên cũng như các địa phương khác đều không đảm bảo được những điều kiện theo quy định của pháp luật, việc tái định cư không chỉ là đưa người dân đến nơi ở mới, mà về bản chất tái định cư phải đảm bảo những điều kiện sống tốt nhất hoặc ít nhất cũng bằng nơi ở cũ cho người bị thu hồi đất Tái định cư việc người bị thu hồi đất di chuyển khỏi nơi ở cũ đến nơi ở mới, như vậy từ “Tái” tức là trả lại cho người bị thu hồi đất những điều kiện tương tự như nơi ở cũ, cụm từ “ Định cư” tức là nơi ở nơi ở cố định Chẳng hạn, nơi ở cũ của người dân có điều kiện thuận lợi về giao thông, gần các trung tâm thương mai, gần các địa điểm như chợ, trường, trạm, trung tâm y tế và thuận lơi cho công việc kinh doanh, gần nơi làm việc thì nơi ở mới hay nơi tái định cư cũng phải đảm bảo những yếu tố tương tự như nơi ở cũ Nhưng trên thực tế, gần như không có khu tái định cư nào đảm bảo các yêu cầu do pháp luật quy định, bởi những nơi như vậy thì không còn quỹ đất để quy hoạch tái định cư hoặc nếu còn thì chi phí tái định cư cũng không rẻ (trên thực tế ở địa phương khi triển khai một dự án nào đó, thì việc bố trí khu đất tái định cư là rất khó khăn) Người bị thu hồi đất, do không có nhu cầu hoặc do nhận thức còn hạn chế nên thường chọn cách nhận hỗ trợ tái định cư bằng tiền và điều này cũng được Nhà nước khuyến khích Đó chỉ mang lại lợi ích trước mắt nhưng về lâu dài nó sẽ ảnh hưởng đến tình hình ổn định xã hội do người bị thu hồi đất không tìm kiếm được nơi tái định cư phù hợp, giá đất tăng cao không đủ khả năng mua hoặc do

sử dụng hết số tiền bồi thường, hỗ trợ và dẫn đến tình cảnh không có nhà để ở

1.2 Lý do thu hồi đất và ý nghĩa của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.2.1 Lý do thu hồi đất

Nhà nước là cơ quan đại diện cho toàn dân thực hiện quyền sở hữu đất đai, nhưng đối với quyền định đoạt tức thu hồi đất thì Nhà nước đã cẩn trọng cân nhắc những trường hợp được thu hồi đất, tránh việc thu hồi đất tràn lan,

xâm phạm đến quyền lợi của người dân cũng như ảnh hưởng đến tư tưởng và sự phát triển của xã hội, sau đây là các lý do để Nhà nước thu hồi đất:

Thứ nhất, thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh: đây là mục đích thu hồi đất được đưa ra đầu tiên đã cho thấy tính cấp thiết, tầm quan trọng của mục đích bởi: an ninh, quốc phòng là yếu tố trực tiếp ảnh hưởng đến vận mệnh quốc gia, trên thế giới rất nhiều quốc gia cũng đặt mục tiêu phát triển kinh tế quân sự nhằm bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ, thị uy các thế lực thù địch như Mỹ, Trung quốc, Triều tiên Tuy nhiên, Nhà nước cũng quy định trường hợp thật cần thiết cần thu hồi đất để: Làm nơi đóng quân, trụ sở làm việc; Xây dựng căn cứ

quân sự; Xây dựng công trình phòng thủ quốc gia, trận địa và công trình đặc biệt về quốc phòng, an ninh; Xây dựng ga, cảng quân sự; Xây dựng công trình

công nghiệp, khoa học và công nghệ, văn hóa, thể thao phục vụ trực tiếp cho quốc phòng, an ninh; Xây dựng kho tàng của lực lượng vũ trang nhân dân; Làm trường bắn, thao trường, bãi thử vũ khí, bãi hủy vũ khí; Xây dựng cơ sở đào tạo, trung tâm huấn luyện, bệnh viện, nhà an dưỡng của lực lượng vũ trang nhân

dân; Xây dựng nhà công vụ của lực lượng vũ trang nhân dân; Xây dựng cơ sở

giam giữ, cơ sở giáo dục do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an quản lý thì Nhà nước mới tiến hành thu hồi đất 1

Thứ hai, thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng: để đất nước phát triển vững mạnh, không chỉ phụ thuộc vào yếu tố quốc phòng an ninh mà việc phát triển kinh tế xã hội là yếu tố trực tiếp tác động đến

sự ổn định về mọi mặt của một quốc gia, như tại Venezuela đây là quốc gia mà ngành công nghiệp dầu mỏ được coi là huyết mạch khi khủng khoảng dầu mỏ xảy ra đã khiến tình trạng kinh tế quốc gia này bị trì trệ theo đó đã dẫn đến một loạt các hậu quả như bất ổn về chính trị, liên tiếp có các cuộc đảo chính, kinh tế

nhiều lợi ích cho quốc gia Trước hết là thể hiện được quyền đại diện quyền sở hữu đất đai, giúp Nhà nước thực hiện quy hoạch sử dụng đất nhằm làm tăng tối

đa hiệu quả sử dụng của từng loại đất Bên cạnh đó tạo điều kiện cho nhà đầu tư tham gia thực hiện các dự án có sử dụng đất, từ đó kích thích nền kinh tế phát triển

Để đảm bảo được việc thu hồi đất phục vụ cho mục đích phát triển kinh

tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Nhà nước giới hạn các trường hợp thu hồi đất sau đây:

- Thực hiện các dự án quan trọng quốc gia do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư mà phải thu hồi đất;

-Thực hiện các dự án do Thủ tướng Chính phủ chấp thuận, quyết định đầu tư mà phải thu hồi đất, bao gồm:

Dự án xây dựng khu công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế; khu đô thị mới, dự án đầu tư bằng nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA);

Dự án xây dựng trụ sở cơ quan Nhà nước , tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương; trụ sở của tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao; công trình di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng, công viên, quảng trường, tượng đài, bia tưởng niệm, công trình sự nghiệp công cấp quốc gia;

Dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật cấp quốc gia gồm giao thông, thủy lợi, cấp nước, thoát nước, điện lực, thông tin liên lạc; hệ thống dẫn, chứa xăng dầu, khí đốt; kho dự trữ quốc gia; công trình thu gom, xử lý chất thải;

- Thực hiện các dự án do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh chấp thuận mà phải thu hồi đất bao gồm:

Dự án xây dựng trụ sở cơ quan Nhà nước , tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội; công trình di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh được xếp hạng, công viên, quảng trường, tượng đài, bia tưởng niệm, công trình sự nghiệp công cấp địa phương;

Dự án xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật của địa phương gồm giao thông, thủy lợi, cấp nước, thoát nước, điện lực, thông tin liên lạc, chiếu sáng đô thị; công trình thu gom, xử lý chất thải;

Dự án xây dựng công trình phục vụ sinh hoạt chung của cộng đồng dân cư; dự án tái định cư, nhà ở cho sinh viên, nhà ở xã hội, nhà ở công vụ; xây dựng công trình của cơ sở tôn giáo; khu văn hóa, thể thao, vui chơi giải trí phục

vụ công cộng; chợ; nghĩa trang, nghĩa địa, nhà tang lễ, nhà hỏa táng;

Dự án xây dựng khu đô thị mới, khu dân cư nông thôn mới; chỉnh trang

đô thị, khu dân cư nông thôn; cụm công nghiệp; khu sản xuất, chế biến nông sản, lâm sản, thủy sản, hải sản tập trung; dự án phát triển rừng phòng hộ, rừng đặc dụng;

Dự án khai thác khoáng sản được cơ quan có thẩm quyền cấp phép, trừ trường hợp khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, than bùn, khoáng sản tại các khu vực có khoáng sản phân tán, nhỏ lẻ và khai thác tận thu khoáng sản2

Thứ ba, thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai điều này thể hiện rõ quyền quản lý về đất đai của Nhà nước , Nhà nước có quyền giao, cho thuê thì Nhà nước cũng có quyền thu hồi đất nếu người sử dụng đất vi phạm vào các trường hợp bị thu hồi Những hành vi vi phạm pháp luật về đất đai được Nhà nước quy định cụ thể góp phần công khai, minh bạch quá trình quản lý đất đai của Nhà nước, loại bỏ các trường hợp tùy nghi thu hồi đất, đồng thời mang ý

nghĩa tích cực để các chủ sử dụng đất một cách hiệu quả và tôn trọng pháp luật

Để xác định trường hợp vi phạm pháp luật về đất đai phải căn cứ vào văn bản,

quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xác định hành vi vi phạm pháp luật về đất đai Trên thực tế, mặc dù nhiều trường hợp người sử dụng đất

có hành vi vi phạm nhưng hành vi này chỉ được xác định thuộc trường hợp bị thu hồi đất khi có quyết định của cơ quan có thẩm quyền

2 Điều 62 Luật Đâí đai năm 2013

Các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai bao gồm: Sử dụng đất không đúng mục đích đã được Nhà nước giao, cho thuê, công nhận quyền sử dụng đất và đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi sử dụng đất không đúng mục đích mà tiếp tục vi phạm; NSDĐ cố ý hủy hoại đất; Đất được giao, cho thuê không đúng đối tượng hoặc không đúng thẩm quyền; Đất không được chuyển nhượng, tặng cho theo quy định của Luật này mà nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho; Đất được Nhà nước giao để quản lý mà để bị lấn, chiếm; Đất không được chuyển quyền sử dụng đất theo quy định của Luật này

mà NSDĐ do thiếu trách nhiệm để bị lấn, chiếm; NSDĐ không thực hiện nghĩa

vụ đối với Nhà nước và đã bị xử phạt vi phạm hành chính mà không chấp hành; Đất trồng cây hàng năm không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liên tục; đất trồng cây lâu năm không được sử dụng trong thời hạn 18 tháng liên tục; đất trồng rừng không được sử dụng trong thời hạn 24 tháng liên tục; Đất được Nhà nước giao, cho thuê để thực hiện dự án đầu tư mà không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liên tục hoặc tiến độ sử dụng đất chậm 24 tháng so với tiến độ ghi trong dự án đầu tư kể từ khi nhận bàn giao đất trên thực địa phải đưa đất vào

sử dụng; trường hợp không đưa đất vào sử dụng thì chủ đầu tư được gia hạn sử dụng 24 tháng và phải nộp cho Nhà nước khoản tiền tương ứng với mức tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với thời gian chậm tiến độ thực hiện dự án trong thời gian này; hết thời hạn được gia hạn mà chủ đầu tư vẫn chưa đưa đất vào sử dụng thì Nhà nước thu hồi đất mà không bồi thường về đất và tài sản gắn liền với đất, trừ trường hợp do bất khả kháng3

Thứ tư, thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người Cũng như trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai mặc dù trường hợp này không

có hành vi vi phạm nhưng để việc sử dụng đất được hiệu quả và đảm bảo quyền

lợi của người sử dụng đất, Nhà nước đưa ra các trường hợp thu hồi đất do chấm

dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa

3 Điều 64 Luật Đâí đai năm 2013

tính mạng con người bao gồm: Tổ chức được Nhà nước giao đất không thu tiền

sử dụng đất, được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất mà tiền sử dụng đất có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nước bị giải thể, phá sản, chuyển đi nơi khác, giảm hoặc không còn nhu cầu sử dụng đất; NSDĐ thuê của Nhà nước trả tiền thuê đất hàng năm bị giải thể, phá sản, chuyển đi nơi khác, giảm hoặc không còn nhu cầu sử dụng đất; Cá nhân sử dụng đất chết mà không có người thừa kế; NSDĐ tự nguyện trả lại đất; Đất được Nhà nước giao, cho thuê có thời hạn nhưng không được gia hạn; Đất ở trong khu vực bị ô nhiễm môi trường trường có nguy cơ đe dọa tính mạng con người; Đất ở có nguy cơ sạt lở, sụt lún,

bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên tai khác đe dọa tính mạng con người4

1.2.2 Ý nghĩa của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Khi Nhà nước thu hồi đất thực hiện các dự án phát triển kinh tế xã hội, an ninh quốc gia và các lợi ích, mục đích khác theo quy định của pháp luật thì song song với việc thu hồi đất Nhà nước còn áp dụng các quy định về bồi thường, chính sách hỗ trợ, tái định cư cho người bị thu hồi đất đã mang lại nhiều ý nghĩa tích cực:

- Về phương diện chính trị: Việc ổn định tâm lý, đời sống của người dân khi bị thu hồi đất là rất cần thiết bởi nước ta là một nước nông nghiệp với khoảng 70% dân số làm nông nghiệp các quy định về đất đai luôn trở thành tâm điểm chú ý của mọi người, có ảnh hưởng rất lớn đến sự ổn định về chính trị Nếu chủ trương, chính sách pháp LĐĐ đúng đắn, phù hợp với thực tiễn và được thực thi nghiêm túc sẽ được người dân ủng hộ góp phần vào việc duy trì và củng cố sự ổn định chính trị Ngược lại, sẽ làm mất lòng tin của người dân, người bị thu hồi đất, khiến khiếu kiện kéo dài, phát sinh những điểm nóng tiềm

ẩn nguy cơ gây mất ổn định chính trị Vấn đề thường phát sinh mâu thuẫn trong việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là xác định điều kiện được bồi thường, hỗ trợ về đất, giá đất bồi thường, hỗ trợ bởi đây là vấn đề

4 Điều 65 Luật Đâí đai năm 2013

liên quan trực tiếp đến lợi ích kinh tế giữa các bên, bên bị thu hồi đất là bên có quyền và lợi ích hợp pháp của NSDĐ trực tiếp bị xâm hại; Họ không chỉ mất quyền sử dụng đất mà còn buộc phải di chuyển chỗ ở, mất đất để sản xuất khiến cuộc sống thường nhật của họ bị đảo lộn Do vậy, nếu chính sách bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư không thỏa đáng họ phản ứng rất gay gắt, quyết liệt thông qua việc khiếu kiện đông người, khiếu kiện vượt cấp, kéo dài nếu không được bồi thường để tái định cư thỏa đáng Cho nên việc giải quyết tốt vần đề tái định

cư là thực hiện tốt chính sách an dân để phát triển kinh tế - xã hội, góp phần vào việc duy trì, củng cố ổn định về chính trị

- Về phương diện kinh tế xã hội: Về phía chủ đầu tư: Khi tiến hành đầu tư chủ đầu tư dự án đều lập dự toán được số tiền cần phải đầu tư đối với từng giai đoạn của dự án, nếu quá trình bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của dự án nằm trong phạm vi dự toán thì sẽ tạo thuận lợi cho nhà đầu tư nhanh chóng hoàn thiện dự án Trường hợp số tiền bồi thường, hỗ trợ và tái định cư chênh hơn nhiều so với số tiền dự toán ban đầu gây khó khăn cho chủ đầu tư trong quá trình thực hiện dự án Trường hợp các dự án chậm triển khai thực hiện theo tiến

độ đề ra có nguyên nhân do công tác bồi thường GPMB không nhận được sự đồng thuận từ phía người dân Xét dưới góc độ kinh tế, dự án chậm triển khai thực hiện ngày nào là chủ đầu tư, các doanh nghiệp bị thiệt hại đáng kể về lợi ích kinh tế do nguồn vốn, máy móc, vật tư, thiết bị chưa thể đưa vào hoạt động chưa thể tạo công ăn việc làm cho người lao động, đặc biệt là những lao động nhàn rỗi, lao động phổ thông Vì vậy, công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư thỏa đáng góp sẽ dẫn đến công tác GPMB được thuận lợi, nhanh chóng bàn giao mặt bằng sạch cho chủ đầu tư để doanh nghiệp sớm có mặt bằng triển khai các dự án đầu tư góp phần vào việc thúc đẩy tăng trưởng của nền kinh tế và nâng cao tính hấp dẫn của môi trường đầu tư, kinh doanh ở nước ta

Về phía NSDĐ, thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất sẽ giúp cho người bị thu hồi đất có tư tưởng thoải mái, sẵn sàng tạo điều kiện bàn giao mặt bằng và nhanh chóng ổn định cuộc sống để

tập trung sản xuất góp phần cải thiện và nâng cao mức sống Hơn nữa điều này còn giúp củng cố niềm tin của người bị thu hồi đất vào đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước ; đồng thời loại trừ cơ hội để kẻ xấu lợi dụng, tuyên truyền, kích động quần chúng nhân dân khiếu kiện, đối đầu với chính quyền nhằm gây mất ổn định tình hình trật tự an toàn xã hội và làm trình truệ sản xuất

Việc các nhà đầu tư chọn thị xã Quảng Yên là nơi thực hiện các dự án đầu tư cho thấy thị xã Quảng Yên là địa phương rất có tiềm lực phát triển kinh

tế

Nhà nước , chủ dự án tiến hành bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đem lại ý nghĩa tích cực trong công tác GPMB, nó cho thấy Nhà nước luôn cố gắng chấp hành nghiêm chỉnh những quy định do mình ban hành, hơn nữa việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người bị thu hồi đất góp phần tạo điều kiện phát triển kinh tế, xã hội cho thị xã nói chung mà người dân còn được hưởng nhiều lợi ích từ việc thu hồi đất, như tạo nguồn công ăn việc làm ổn định, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống, nâng cao trình độ tay nghề, trình độ dân trí cho người dân

Đồng thời thông qua hoạt động bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho thấy những bất cập trong việc áp dụng thực tiễn những quy định liên quan, từ đó giúp thị

xã nhanh chóng có hướng khắc phục hoặc hỏi ý kiến chỉ đạo từ cấp có thẩm quyền nhằm thực hiện hiệu quả công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đồng thời bảo vệ quyền lợi tốt nhất cho người bị thu hồi đất mà không vi phạm pháp luật

1.3 Đặc điểm cơ bản của pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

1.3.1 Chủ thể tham gia

Thứ nhất, chủ thể có trách nhiệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư:

Không giống như chủ thể có quyền thu hồi đất (chỉ Nhà nước mới có thẩm quyền thu hồi đất), chủ thể có trách nhiệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư gồm Nhà nước và chủ đầu tư ngoài Nhà nước

Nhà nước trực tiếp bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người bị thu hồi đất khi Nhà nước là chủ đầu tư của dự án bị thu hồi đất thuộc trường hợp thu hồi đất vì mục đích quốc phòng an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia công cộng, thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người

Không phải mọi trường hợp tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đều từ ngân sách Nhà nước , chẳng hạn như trường hợp nhà đầu tư tư nhân thực hiện đầu tư các công trình phúc lợi xã hội như dự án xây dựng công viên, nghĩa trang… hoặc những công trình mang tính thương mại nhưng dự án đầu tư thuộc đặc khu kinh tế, chẳng hạn đặc khu kinh tế Vân Đồn thì các chủ đầu tư đều được hưởng các chế độ ưu đãi khi đầu tư thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi và chủ đầu tư có trách nhiệm chi trả các chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án

Thứ hai, chủ thế được nhận các khoản bồi thường, hỗ trợ và tái định cư : không phải mọi trường hợp đều đồng nhất là một người, chẳng hạn, người được bồi thường là người đang sử dụng đất không phải là đất trả tiền thuê đất hàng

năm, có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản trên đất hoặc

có đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu

nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất mà chưa được cấp GCN Như vậy, chủ thể

được bồi thường, hỗ trợ, trong trường hợp này có thể là cá nhân, cơ quan, tổ chức, người Việt Nam định cư ở nước ngoài

Tuy nhiên chủ thể được hỗ trợ cũng còn phụ thuộc vào từng loại hỗ trợ như hỗ trợ ổn định đời sống, đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm ngoài việc đáp ứng đủ điều kiện được bồi thường về đất thì để được hỗ trợ chính sách này, đòi hỏi người sử dụng đất phải là người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, nhưng không thuộc trường hợp hộ gia đình, cá nhân là cán bộ, công nhân viên của nông trường quốc doanh, lâm trường quốc doanh đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức lao động, thôi việc được hưởng trợ cấp

Chủ thể được hỗ trợ tái định cư phải đáp ứng được điều kiện là bị thu hồi vào đất ở, nhà ở, phải di chuyển chỗ ở mà trên phạm vi xã, phường bị thu hồi đất không còn nhà ở, đất ở

Như vậy, đối với các chính sách áp dụng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người bị thu hồi đất cũng tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể để xác định đối tượng cho phù hợp

1.3.2 Căn cứ xác định thiệt hại về đất, tài sản và các lợi ích trên đất

Mặc dù việc thu hồi đất và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng đều gây thiệt hại thực tế nhưng thiệt hại xảy ra trong trường hợp Nhà nước thu hồi đất không phải do lỗi của bên thu hồi đất Thiệt hại xảy ra có thể nhìn thấy được, có thể không nhìn thấy được mà phải dựa vào những hậu quả sẽ xảy ra do việc thu hồi đất gây ra

Căn cứ vào thiệt hại có thể thấy được như: thiệt hại về việc người sử dụng đất chấm dứt quyền sử dụng đất, thiệt hại về tài sản gắn liền trên đất bị phá bỏ… đối với những thiệt hại này, Nhà nước căn cứ vào giá trị thực tế của đối tượng bị thiệt hại để bồi thường chi phí phù hợp như đơn giá bồi thường về đất, về tài sản vật, kiến trúc, cây cối, hoa màu

Căn cứ thiệt hại sẽ xảy ra trong tương lai nếu bị thu hồi đất như: thất nghiệp, giảm các khoản thu nhập, tăng mức chi phí cho cuộc sống, việc chấm dứt các quyền lợi phát sinh từ đất như các nguồn thu nhập từ kinh doanh, từ sản xuất nông nghiệp hay những thiệt hại phải chi phí do bị thu hồi đất như chi phí tiền thuê nhà, tiền tạo dựng chỗ ở mới, tiền thuê địa điểm kinh doanh, tiền mua các lương thực, thực phẩm như gạo, rau, hoa, quả…thì Nhà nước quy định các khoản hỗ trợ chính như hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, hỗ trợ tái định cư

1.4 Các yêu cầu điều chỉnh pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Để pháp luật được người dân đón nhận, được thực thi hiệu quả thì không chỉ pháp luật về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất mà tất

cả các lĩnh vực pháp luật khác đều phải đảm bảo các yêu cầu sau:

Thứ nhất, tính thống nhất: tính thống nhất của các quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất thể hiện mối liên hệ gắn

bó giữa lĩnh vực luật có liên quan như luật dân sự, luật doanh nghiệp, luật bảo

vệ môi trường, luật bảo vệ và phát triển rừng…giữa các luật này không có sự mâu thuẫn, chồng chéo về đối tượng điều chỉnh, áp dụng với nhau;

Tính thống nhất thể hiện sự phù hợp, logic về phân bố các nội dung như Nhà nước quy định về nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trước, sau đó đến điều kiện và các trường hợp được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Ngoài ra tính thống nhất còn thể hiện ở thứ tự áp dụng văn bản, như đối với các khoản hỗ trợ luật quy định các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất, nhưng thống nhất chi tiết các khoản hỗ trợ này sẽ được quy định tại nghị định của Chính phủ và hướng dẫn cụ thể bằng thông tư, địa phương căn cứ vào các nghị định có liên quan để ban hành các quyết định bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư phù hợp với từng địa phương

Thứ hai, tính hợp hiến: Theo tác giả, đây là tiêu chí quyết định đến sự tồn tại của quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư bởi hiến pháp là đạo luật cao nhất, mọi đạo luật đều phải tuân thủ theo hiến pháp, nếu trái với quy định, nguyên tắc trong hiến pháp thì sẽ bị đình chỉ hoặc bãi bỏ như: Việc trái với Hiến pháp không chỉ dựa vào nội dung điều luật mà còn căn cứ vào tinh thần, tư tưởng, nguyên tắc của Hiến pháp

Thứ ba, về tính hợp pháp: Để quy định pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được áp dụng và đảm báo giá trị pháp lý thì trước hết quy định đó phải phù hợp với Hiến pháp, tiếp theo phải được ban hành đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục luật định Bên cạnh đó, hình thức của văn bản phải phù hợp với quy định về kỹ thuật văn bản, như khi áp dụng Điều 19 của Nghị định 47/2014/NĐ-CP thì nghị định này phải được cơ quan có thẩm quyền là chính phủ ban hành, hay văn bản quy định về các trường hợp cụ thể hóa nghị định để bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại các địa phương phải là quyết định của UBND tỉnh đó ban hành

Thứ tư, tính toàn diện: Là việc các quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải đảm bảo được mọi quyền lợi, nghĩa vụ của các bên liên quan, đồng thời bao quát được đầy đủ các trường hợp được hay không được bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, dự trù được những thiệt hại của người bị thu hồi đất Tính toàn diện còn thể hiện quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của địa phương đã phù hợp với các quy định cùng lĩnh vực tại hiến pháp, cho đến Luật Đất đai, nghị định, thông tư

Kết luận chương 1

Để đáp ứng được nhu cầu phát triển hiện nay, việc tạo môi trường kinh doanh, đầu tư thuận lợi cho các chủ đầu tư, doanh nghiệp là biện pháp cần thiết Dựa trên nền tảng đất đai thuộc chế độ sở hữu toàn dân do Nhà nước là đại diện chủ sở hữu, thông qua thực tiễn sử dụng và khi Nhà nước thu hồi đất đã trực tiếp xâm phạm đến quyền quyền sử dụng đất của người bị thu hồi đất, biểu hiện

cụ thể là người sử dụng đất bị mất đi quyền khai thác quyền lợi kinh tế trên đất như quyền cho thuê, mất đi quyền canh tác trên đất từ đó mất đi thu nhập kinh

tế để nuôi sống bản thân và gia đình, người bị thu hồi đất trực tiếp mất đi sản lượng lương thực thường xuyên do sử dụng đất nông nghiệp mang lại Nhận thức được những thiệt hại trực tiếp, thiệt hại gián tiếp đe dọa đến đời sống của người bị thu hồi đất, Nhà nước với vai trò là đại diện chủ sở hữu về đất đai đã thực hiện trách nhiệm bảo hộ tài sản nhằm đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho người bị thu hồi đất Bên cạnh đó, để tránh lãng phí đất đai cũng như hạn chế sự độc quyền trong quản lý đất đai, Nhà nước quy định các trường hợp thu hồi đất Nếu dự án thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất thì toàn bộ quy trình từ thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thực hiện theo quy định của pháp luật Điều này đã có tác động tích cực đến việc quản lý, sử dụng đất đai, tuy nhiên trong quá trình áp dụng các quy định của LĐĐ đã bộc lộ một số bất cập, hạn chế trong công tác thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

Chương 2

THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ,

TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT QUA THỰC TIỄN

THỰC HIỆN Ở THỊ XÃ QUẢNG YÊN 2.1.Thực trạng pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

2.1.1 Các nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

2.1.1.1.Nguyên tắc về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

- Nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất là những quan điểm

tư tưởng cơ bản xuyên suốt, định hướng cho quá trình xây dựng và thực hiện các quy định pháp luật bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất

Thứ nhất, về điều kiện bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất, người sử dụng đất bị thu hồi đất chỉ được bồi thường khi có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 75 của Luật đất đai năm 2013 Ví dụ: hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất không phải đất là thuê trả tiền thuê đất hàng năm, có GCN quyền sử dụng đất, GCN quyền sở hữu nhà ở và quyền sử dụng đất ở, GCN quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất hoặc có

đủ điều kiện để được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà

ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của luật này mà chưa được cấp hay tổ chức kinh tế, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư xây dựng nhà ở để bán hoặc bán kết hợp cho thuê; cho thuê đất, trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê, có GCN hoặc có đủ điều kiện cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sơ hữu nhà ở và tài sản khác gắn liến với đất theo quy định của luật này mà chưa được cấp,… thì được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

Thứ hai, việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân

cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất5 Như vậy, hình thức bồi

thường có thể bồi thường bằng đất hoặc bằng tiền Tuy nhiên, tác giả cho rằng

quy định này cần được mở rộng theo hướng: Trường hợp Nhà nước thu hồi đất

mà địa phương không còn quỹ đất cùng mục đích sử dụng để bồi thường thì Nhà nước có thể bồi thường đất khác loại nhưng giá trị ngang bằng với đất bị thu hồi, hoặc trường hợp quỹ đất khác loại còn dư nhiều và được sự đồng ý từ

cơ quan có thẩm quyền thì tạo điều kiện cho người dân và Nhà nước thỏa thuận loại đất bồi thường, nếu loại đất có giá trị cao hơn thì người dân sẽ trả thêm phần giá trị chênh lệch cho Nhà nước , hoặc nếu người dân đồng ý nhận bồi thường loại đất có giá trị thấp hơn đất bị thu hồi thì Nhà nước thanh toán thêm phần chênh lệch giá trị đất cho người bị thu hồi đất hoặc người sử dụng đất có thể lựa chọn nhận bồi thường bằng tiền theo giá trị của đất bị thu hồi

Thứ ba là, để đảm bảo việc thu hồi đất được diễn ra ổn định, trật tự, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, Nhà nước quy định việc thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời

và đúng quy định của pháp luật

2.1.1.2 Nguyên tắc về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

Khoản 1, Điều 83 Luật Đất đai quy định: NSDĐ khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ; Việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật; Các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở; hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở; hỗ trợ khác

5 Khoản 2, Điều 74 Luật Đâí đai năm 2013

Thứ nhất, nguyên tắc này quy định: Khi Nhà nước thu hồi đất, ngoài việc được bồi thường thì người bị thu hồi đất còn được hưởng các chính sách hỗ trợ đây là những chính sách mở rộng thể hiện sự quan tâm, hỗ trợ cho người dân để

họ sớm khắc phục tình hình, nhanh chóng ổn định đời sống

Thứ hai, một trong các hình thức hỗ trợ là hỗ trợ về chỗ ở, tái định cư

Nhằm khắc phục tình trạng một số khu vực tái định cư chất lượng còn thấp, không đồng bộ về cơ sở hạ tầng, chưa đảm bảo tiêu chí có điều kiện phát triển bằng hoặc tố hơn nơi ở cũ Nhiều địa phương chưa lập khu tái định cư chung cho các dự án tại địa bàn nên nhiều dự án chưa có khu tái định cư mà đã thực hiện thu hồi đất ở, thậm chí có những dự án mà người có đất bị thu hồi phải đi thuê nhà để ở nhiều năm mà vẫn chưa được bồ trí vào khu tái định cư, Luật Đất đai năm 2013 đã quy định về lập và thực hiện dự án tái định cư, bố trí tái định

cư cho người bị thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở

Thứ ba, tính dân chủ, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật6 Ở cả trong nguyên tắc về bồi thường cũng như hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất đều đề cập tới tính bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai minh bạch, dân chủ, đúng pháp luật Đây là nguyên tắc đòi hỏi khách quan trong quá trình thực thi các quy định của pháp luật về bồi thường hỗ trợ tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất, vừa là cơ chế để kiểm soát hoạt động này Bởi tất

cả nội dung, phạm vi, giới hạn, trình tự, thủ tục…bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đều do pháp luật quy định

2.1.2.Điều kiện để được bồi thường về đất

Trong quá trình thực hiện các quy định về bồi thường, pháp luật được Nhà nước có chính sách thay đổi các quy định cho phù hợp với thực tiễn Nếu như điều 8 LĐĐ năm 2003 quy định về điều kiện bồi thường về đất thì LĐĐ năm 2013 đã quy định chi tiết hơn ngay tại tên điều luật đó là “Điều kiện được

bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh;

phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng” đối với từng loại đối

6 Khoản 3 Điều 74 Luật Đâí đai năm 2013

tượng mà Nhà nước thu hồi đất, đồng thời LĐĐ 2013 bổ sung thêm 02 trường hợp được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất cụ thể:

- Bổ sung bồi thường đối với các trường hợp sử dụng đất thuê trả tiền

thuê đất một lần cho cả thời gian thuê nhằm đảm bảo sự bình đẳng giữa NSDĐ

theo hình thức thuê đất trả tiền một lần cho cả thời gian thuê với người được giao đất có thu tiền sử dụng đất (có cùng nghĩa vụ tài chính như nhau)

- Bổ sung bồi thường đối với trường hợp cơ sở tôn giáo, cộng đồng dân

cư đang sử dụng đất mà không phải là đất do Nhà nước giao, cho thuê và có GCN hoặc có đủ điều kiện để được cấp GCNQSDĐ, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của LĐĐ 2013 này mà chưa được cấp (LĐĐ 2003 chưa quy định việc bồi thường, hỗ trợ đất đối với đất do cơ sở tôn giáo đang sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp, sản xuất lâm nghiệp, sản xuất kinh doanh phi công nghiệp, làm cơ sở hoạt động từ thiện, không phải đất do được Nhà nước giao mà có nguồn gốc do nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho hợp pháp hoặc khai hoang trước ngày 01/7/2004 nên gây vướng mắc trong thực hiện tại nhiều địa phương)

Mặc dù Nhà nước đã bổ sung thêm, nhiều trường hợp bồi thường nhưng tác giả cho rằng điều kiện được bồi thường về đất được quy định tại Điều 75 và khoản 2 Điều 77 Luật Đất đai chưa thực sự có sự thống nhất

Tại khoản 1 điều 75 luật Đất đai quy định: Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất không phải là đất thuê trả tiền thuê đất hàng năm, có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở và quyền sử dụng đất

ở, Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất (sau đây gọi chung là Giấy chứng nhận) hoặc có đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật này mà chưa được cấp, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 77 của Luật này; người Việt Nam định cư ở nước ngoài thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở tại Việt Nam mà có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện được cấp Giấy