Biện pháp bắt người trong điều tra vụ án hình sự về tội phạm ma túy từ thực tiễn huyện vân đồn, tỉnh quảng ninh

Để cụ thể hóa Hiến pháp năm 2013, Bộ luật tố tụng hình sự BLTTHSnăm 2015 đã quy định chặt chẽ, cụ thể các biện pháp bắt người, bao gồm: bắtngười bị giữ trong trường hợp khẩn cấp; bắt ngư

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

–––––––––

ĐOÀN VĂN LONG

BIỆN PHÁP BẮT NGƯỜI TRONG ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ

VỀ TỘI PHẠM MA TÚY TỪ THỰC TIỄN HUYỆN VÂN ĐỒN, TỈNH

QUẢNG NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Hà Nội, 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

–––––––––

ĐOÀN VĂN LONG

BIỆN PHÁP BẮT NGƯỜI TRONG ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ

VỀ TỘI PHẠM MA TÚY TỪ THỰC TIỄN HUYỆN VÂN ĐỒN TỈNH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn “Biện pháp bắt người trong điều tra vụ án hình sự về tội phạm ma túy từ thực tiễn huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh”

là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn

trong Luận văn bảo đảm độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luậnkhoa học của Luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nàokhác

Tác giả luận văn

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài luận văn thạc sỹ, tác giả đã nhận được

sự quan tâm, giúp đỡ nhiệt tình của các thày, cô giáo, các nhà khoa học, các

cơ quan, tổ chức, cá nhân Đề tài nghiên cứu cũng được hoàn thành dựa trên

sự tham khảo, học tập kinh nghiệm từ các công trình nghiên cứu có liên quancủa các tác giả Đặc biệt đề tài còn nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện thuậnlợi từ gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp

Tác giả xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thày TS Nguyễn TrungThành, người trực tiếp hướng dẫn khoa học đã dành nhiều thời gian, công sứchướng dẫn tác giả trong quá trình thực hiện luận văn

Tác giả xin được trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, các thày, cô giáo,các bạn bè đồng nghiệp và gia đình đã giúp đỡ tác giả hoàn thiện công trìnhnghiên cứu

Tuy đã có nhiều cố gắng, nhưng đề tài không tránh khỏi những thiếusót, tác giả kính mong các quý thày, cô, các nhà khoa học những người quantâm đến đề tài đóng góp ý kiến để đề tài được hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả

Đoàn Văn Long

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP BẮT NGƯỜI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 71.1 Bắt người trong tố tụng hình sự 7

1.2 Phân biệt bắt người với các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự khác 24

Chương 2: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ BIỆN PHÁP BẮT NGƯỜI VÀ ÁP DỤNG BIỆN PHÁP NÀY TRONG ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ VỀ

TỘI PHẠM MA TÚY TẠI HUYỆN VÂN ĐỒN, TỈNH QUẢNG NINH 29

2.1 Thực trạng quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về

biện pháp bắt người 292.2 Thực trạng áp dụng các biện pháp bắt người trong điều tra các vụ

án hình sự về tội phạm ma túy tại huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh 46

Chương 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP ĐẢM BẢO ÁP DỤNG ĐÚNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ BIỆN PHÁP BẮT NGƯỜI TRONG ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ VỀ TỘI PHẠM MA TÚY 553.1 Yêu cầu đối với việc áp dụng các biện pháp bắt người 553.2 Các giải pháp đảm bảo áp dụng đúng quy định của pháp luật tố

tụng hình sự về biện pháp bắt người 61

KẾT LUẬN 79

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

: Toà án nhân dân tối cao: Toà án nhân dân cấp cao: Xã hội chủ nghĩa

: Nhà xuất bản: Viện kiểm sát: Viện kiểm sát nhân dân tối cao

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài.

Các biện pháp ngăn chặn nói chung, bắt người nói riêng là một chế địnhquan trọng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và được áp dụng phổ biếntrong điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự Việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn,nhất là biện pháp bắt người tất yếu sẽ hạn chế quyền tự do của người bị bắt, nhưng

có tác dụng không nhỏ đối với quá trình điều tra, truy tố, xét xử, và thi hành án hình

sự cũng như đấu tranh phòng, chống tội phạm Điều 20 (khoản 2) Hiến pháp năm

2013 quy định: “Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án nhân dân,

quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang Việc bắt, giam, giữ người do luật định” [26, tr.19].

Quy định này của Hiến pháp năm 2013 đảm bảo người dân không bị bắt,giam, giữ một cách tùy tiện, vô cớ Vì thế, khi áp dụng biện pháp bắt người đòihỏi phải hết sức thận trọng, phải có căn cứ, đúng đối tượng và đúng thẩm quyền

do luật định Có như vậy, mới phát huy được tác dụng của biện pháp bắt ngườitrong tố tụng hình sự Nếu bắt người không đúng không chỉ ảnh hưởng đếnquyền con người, quyền công dân mà còn tạo dư luận xã hội không tốt và có thểdẫn đến những hậu quả tiêu cực như để lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội,gây khó khăn cho việc giải quyết vụ án hình sự

Để cụ thể hóa Hiến pháp năm 2013, Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS)năm 2015 đã quy định chặt chẽ, cụ thể các biện pháp bắt người, bao gồm: bắtngười bị giữ trong trường hợp khẩn cấp; bắt người phạm tội quả tang; bắt ngườiđang bị truy nã; bắt bị can, bị cáo để tạm giam; bắt người bị yêu cầu dẫn độ.Trong số những biện pháp bắt người nêu trên, có biện pháp lần đầu tiên đượcquy định trong BLTTHS (bắt người bị yêu cầu dẫn độ) để đáp ứng yêu cầu hợptác quốc tế trong tố tụng hình sự

Từ thực tiễn bắt người trong điều tra vụ án hình sự về tội phạm ma túy tạihuyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh trong 5 năm qua (2014 – 2018) cho thấy, cácbiện pháp bắt người trong điều tra vụ án hình sự về tội phạm ma túy được ápdụng tương đối phổ biến Do vậy, đã phát huy được tác dụng tích cực của cácbiện pháp bắt người trong điều tra loại án này và góp phần quan trọng vào công

tác đấu tranh phòng, chống tội phạm về ma túy trên địa bàn huyện Tuy nhiên,bên cạnh những mặt tích cực, việc áp dụng biện pháp bắt người trong điều tra vụ

án hình sự về tội phạm ma túy vẫn còn một số hạn chế, thiếu sót ảnh hưởng đếnquá trình điều tra làm rõ vụ án, gây dư luận xấu trong nhân dân Những hạn chế,thiếu sót này do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau đòi hỏiphải có giải pháp khắc phục nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tộiphạm ma túy trong tình hình mới Vì vậy, việc nghiên cứu một cách hệ thống,toàn diện, chuyên sâu biện pháp bắt người trong điều tra vụ án ma túy từ thựctiễn của một địa bàn cấp huyện nhằm góp phần làm phong phú thêm lý luận vềbiện pháp bắt người trong điều tra vụ án hình sự về tội phạm ma túy, đánh giáthực trạng áp dụng biện pháp này, trên cơ sở đó xây dựng, kiến nghị những giảipháp đảm bảo áp dụng đúng quy định của BLTTHS năm 2015 về biện pháp bắtngười là hướng nghiên cứu cần thiết và cấp thiết

Vì lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Biện pháp bắt người trong điều tra

vụ án hình sự về tội phạm ma túy từ thực tiễn huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh” để nghiên cứu làm luận văn thạc sĩ Luật học của mình.

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến tài

Những vấn đề liên quan đến các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình

sự nói chung, biện pháp ngăn chặn bắt người nói riêng đã được các nhà nghiêncứu lý luận và cán bộ thực tiễn đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu đãđược công bố

Trước hết, là các giáo trình luật tố tụng hình sự Việt Nam của trường Đạihọc Luật Hà Nội, Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội… Trong các cuốn giáotrình này, các tác giả đã phân tích làm rõ những vấn đề lý luận cũng như quyđịnh của pháp luật tố tụng hình sự về các biện pháp ngăn chặn, trong đó có biệnpháp bắt người Nhưng do khuôn khổ của một giáo trình bậc đại học nên nhữngvấn đề trên chỉ được đề cập ở mức độ khái quát

Ngoài hệ thống giáo trình Luật Tố tụng hình sự, nghiên cứu lý luận và quyđịnh của pháp luật tố tụng hình sự còn có các cuốn bình luận khoa học BLTTHS,

tiêu biểu là cuốn “Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình sự của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ

biên, Nxb Tư pháp phát hành năm 2012; Cuốn “Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015”, do TS Phạm Mạnh Hùng chủ biên, do Nxb Lao động phát hành năm 2018; cuốn “Bình luận khoa học Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015” của tập thể tác giả, do Nxb Công an nhân dân phát hành năm 2018…

Trong các cuốn bình luận khoa học BLTTHS nêu trên, các tác giả đã bình luậnlàm rõ nội dung các quy định của BLTTHS về các biện pháp ngăn chặn, biệnpháp cưỡng chế tố tụng hình sự, trong đó có đề cập đến các biện pháp bắt người

Một số công trình khác đề cập đến biện pháp ngăn chặn là sách chuyênkhảo, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình

sự Điển hình là:

Sách chuyên khảo “những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách của việc đổi mới thủ tục tố tụng hình sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp” của TS Lê

Hữu Thể - TS Đỗ Văn Đương – Th.S Nguyễn Thị Thủy (Đồng chủ biên), do

Nxb Chính trị quốc gia phát hành năm 2013; Sách chuyên khảo “chế định các biện pháp ngăn chặn theo Luật tố tụng hình sự Việt Nam – Những vấn dề lý luận

và thực tiễn” của TS Nguyễn Trọng Phúc, do Nxb Chính trị quốc gia phát hành

năm 2015… Trong các cuốn sách chuyên khảo này, tác giả đã phân tích làm rõkhông chỉ những vấn đề lý luận mà còn thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn ởViệt Nam

Luận án tiến sĩ “áp dụng biện pháp ngăn chặn trong điều tra vụ án hình

sự của lực lượng cảnh sát nhân dân” của tác giả Trịnh Văn Thanh, Học viện Cảnh sát nhân dân; Luận văn thạc sĩ: “Các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn của thành phố Đà Nẵng” của tác giả Trương Hùng Thanh, Học viện Khoa học xã hội, năm 2013; Luận văn thạc sĩ “Biện pháp ngăn chặn đối với người chưa thành niên phạm tội theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Quảng Ngãi”, của tác giả Ngô Thùy Khánh Linh, Học viện Khoa học xã hội năm 2014; Luận văn thạc sĩ “Biện pháp tạm giam theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Quảng Ngãi” của tác giả

Trần Thanh Tùng, Học viện Khoa học xã hội, năm 2016… Trong các công trìnhtrên các tác giả đã đề cập đến biện pháp ngăn chặn ở nhiều cấp độ, phạm vi khácnhau cả về phương diện lý luận, thực tiễn và giải pháp đảm bảo áp

dụng đúng các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự.

Nghiên cứu về các biện pháp ngăn chặn được quy định trong BLTTHS năm

2015 còn có các bài báo khoa học được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành như:

“chế định biện pháp chăn chặn trong BLTTHS năm 2015” của tác giả Mai Đắc

Biên và Mai Ngọc Hải; bài “Biện pháp ngăn chặn tạm giam theo quy định của

BLTTHS năm 2015” của tác giả Hoàng Tám Phi; bài “Những nội dung mới cơ bản

về các biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế trong BLTTHS năm 2015” của

tác giả Hoàng Anh Tuyên; bài “Một số quy định về biện pháp tạm giam trong

BLTTHS năm 2015” của tác giả Nguyễn Hồng Thiện; bài “Những điểm mới trong các quy định về biện pháp bắt bị can, bị cáo để tạm giam của BLTTHS năm 2015”

của tác giả Ngô Văn Vịnh; bài “Một số vấn đề trao đổi về biện pháp giữ người

trong trường hợp khẩn cấp” của tác giả Ngô Thanh Nhân và Ngô Văn Vịnh; bài

“Tăng cường các biện pháp kiểm sát bảo đảm việc bắt, tạm giữ, tạm giam và thi

hành bản án hình sự tuân thủ đúng pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân” của tác giả Vũ Huy Thuận và Bùi Thị Tú Oanh.

Như vậy, mặc dù có rất nhiều công trình khoa học đề cập đến các biệnpháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự (trong đó có biện pháp bắt người) Tuynhiên, các công trình này chủ yếu đề cập đến các biện pháp ngăn chặn nóichung, ít có công trình nghiên cứu chuyên sâu về biện pháp bắt người trong tốtụng hình sự, đặc biệt là trong điều tra vụ án ma túy Mặc dù vậy, các công trìnhkhoa học này là những tài liệu tham khảo hết sức bổ ích để học viên thực hiệnluận văn của mình Đồng thời, qua đây có thể xác định đề tài luận văn nàykhông trùng với các công trình khoa học đã được công bố ở Việt Nam hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

3.1 Mục đích nghiên cứu.

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, quy định của pháp luật tố tụng hình sự vàthực tiễn áp dụng biện pháp bắt người trong điều tra các vụ án hình sự về tộiphạm ma túy ở địa bàn huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh, luận văn hướng tớimục đích xây dựng các giải pháp đảm bảo áp dụng đúng quy định của pháp luật

tố tụng hình sự về biện pháp bắt người trong điều tra vụ án ma túy

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu.

Để đạt được mục đích trên, luận văn tập trung thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

+ Phân tích luận giải cơ sở lý luận về biện pháp bắt người trong tố tụnghình sự trên các bình diện: khái niệm, đặc điểm, căn cứ, thẩm quyền, đối tượng,

áp dụng và mục đích, ý nghĩa của biện pháp bắt người đối với việc giải quyết vụ

án hình sự

+ Bình luận, đánh giá các quy định của pháp luật tố tụng hình sự ViệtNam (nhất là BLTTHS năm 2015) về biện pháp bắt người trong tố tụng hình sự,rút ra những điểm mới, hoàn thiện cũng như những vấn đề còn hạn chế, bất cậptrong các quy định đó

+ Khảo sát, đánh giá thực tiễn áp dụng biện pháp bắt người trong điều tra

vụ án hình sự về tội phạm ma túy ở địa bàn huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh,chỉ ra những kết quả đạt được cũng như những hạn chế, thiếu sót cần khắc phục

+ Đưa ra yêu cầu và thiết lập các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng quyđịnh của pháp luật tố tụng hình sự về biện pháp bắt người trong giai đoạn điềutra vụ án hình sự

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

4.1 Đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lý luận, quy định củapháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về biện pháp ngăn chặn bắt người trong tố tụnghình sự và thực tiễn áp dụng trong điều tra vụ án hình sự về tội phạm ma túy

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu.

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác

- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về cải cách

tư pháp, về bảo vệ quyền con người, quyền công dân Ngoài ra, luận văn còndựa trên cơ sở lý luận chuyên ngành luật tố tụng hình sự để làm rõ đối tượngnghiên cứu

5.2 Các phương pháp nghiên cứu.

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phân tích, tổng hợp, so sánh, thống kê, chuyên gia… để làm rõ đối tượng nghiên cứu

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn.

án hình sự, góp phần đấu tranh phòng, chống tội phạm về ma túy

Ngoài ra, luận văn còn có thể làm tài liệu tham khảo trong học tập, giảngdạy, nghiên cứu tại các cơ sở đào tạo ngành luật

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dungcủa luận văn được cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1 Những vấn đề lý luận và pháp luật về biện pháp bắt ngườitrong tố tụng hình sự

Chương 2 Thực trạng quy định và áp dụng biện pháp bắt người trong điềutra vụ án hình sự về tội phạm ma túy tại huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh

Chương 3 Yêu cầu và giải pháp đảm bảo áp dụng đúng quy định của phápluật tố tụng hình sự về biện pháp bắt người trong điều tra các vụ án hình sự vềtội phạm ma túy

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BIỆN PHÁP BẮT NGƯỜI

TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

1.1 Bắt người trong tố tụng hình sự.

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự.

Các biện pháp ngăn chặn là nhóm biện pháp cưỡng chế được áp dụng phổbiến trong thực tiễn điều ta, truy tố, xét xử Khi tiến hành tố tụng hình sự, cơquan người có thẩm quyền được phép áp dụng các biện pháp giữ người trongtrường hợp khẩn cấp; bắt người phạm tội quả tang; bắt người đang bị truy nã;bắt bị can, bị cáo để tạm giam; bắt người bị yêu cầu dẫn độ; bảo lãnh; đặt tiền đểđảm bảo; cấm đi khỏi nơi cư trú; tạm hoãn xuất cảnh Các biện pháp này khoahọc luật tố tụng hình sự Việt Nam gọi là các biện pháp ngăn chặn Trong cácBLTTHS được ban hành năm 1988, 2003 và 2015, nhà lập pháp nước ta khôngdành một điều luật riêng để quy định khái niệm pháp lý về các biện pháp ngănchặn, mặc dù có quy định cụ thể căn cứ, thẩm quyền, đối tượng và các biện pháp

cụ thể có thể áp dụng

Trong khoa học luật tố tụng hình sự có nhiều quan niệm khác nhau về các

biện pháp ngăn chặn như: “những biện pháp ngăn chặn là những biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự được áp dụng đối với bị can, bị cáo hoặc đối với người chưa bị khởi tố (trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang), nhằm ngăn chặn những hành vi nguy hiểm cho xã hội của họ, ngăn ngừa họ tiếp tục phạm tội, trốn tránh pháp luật hoặc có hành động gây cản trở cho việc điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án” [49, tr.166] Khái niệm này đã chỉ rõ tính chất

cưỡng chế, đối tượng áp dụng và mục đích áp dụng, song chưa chỉ ra căn cứ,chủ thể áp dụng

Quan niệm khác thì cho rằng “Biện pháp ngăn chặn là biện pháp có tính chất bắt buộc của Nhà nước do những người có thẩm quyền trong cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan được quyền tiến hành một số hoạt động điều tra theo luật định áp dụng, tạm thời tước bỏ hoặc hạn chế một phần quyền tự do thân thể của bị can, bị cáo và trong trường hợp đặc biệt có thể áp dụng đối với người

chưa bị khởi tố về hình sự nhằm ngăn chặn tội phạm, bảo đảm cho công tác điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hoặc không cho họ tiếp tục gây nguy hại cho xã hội” [35, tr.40] Khái niệm này đã cho thấy tính chất bắt buộc phải chấp

hành từ phía người bị áp dụng, chủ thể, đối tượng, mục đích áp dụng, nhưng

không hợp lý khi cho là khi áp dụng biện pháp ngăn chặn “tạm thời tước bỏ một phần quyền tự do thân thể của bị can, bị cáo…” Trong khi đó, biện pháp ngăn chặn không phải là hình phạt, không có nội dung “tước bỏ, hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội” như hình phạt được quy định tại Điều 30 BLHS năm

2015 Ngoài ra, trong khái niệm này chưa liệt kê đầy đủ chủ thể có thẩm quyền

áp dụng biện pháp ngăn chặn như chủ thể bắt người phạm tội quả tang và bắtngười đang bị truy nã

Quan niệm thứ ba thì cho rằng “Biện pháp ngăn chặn là biện pháp hạn chế quyền tự do cá nhân, do người có quyền hạn được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự áp dụng đối với bị can, bị cáo, người liên quan đến việc thực hiện tội phạm chưa bị khởi tố, khi có căn cứ áp dụng nhằm ngăn chặn tội phạm, bảo đảm cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự đạt hiệu quả cao” [25, tr.41-42]

Quan niện này đã đúng khi chỉ ra bản chất chủ thể, đối tượng, mục đích ápdụng Tuy nhiên, không chỉ ra căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn

Mặc dù có sự khác nhau nhất định, nhưng các quan niệm nêu trên tươngđối thống nhất khi đề cập đến bản chất của biện pháp ngăn chặn là biện phápcưỡng chế trong tố tụng hình sự, có nội dung hạn chế tạm thời (chứ không tướcbỏ) quyền và lợi ích của đối tượng bị áp dụng, đối tượng, mục đích áp dụng Tuynhiên những khái niệm này được xây dựng trước thời điểm ban hành BLTTHSnăm 2015 nên chưa thật sự chính xác và phản ánh đầy đủ những vấn đề thuộcnội hàm của khái niệm biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự

Để đưa ra khái niệm biện pháp ngăn chặn thật sự khoa học, theo tác giảcủa luận văn thì trong nội dung khái niệm này phải thể hiện được bản chất, căncứ; chủ thể có thẩm quyền áp dụng; đối tượng bị áp dụng; trình tự thủ tục vàmục đích áp dụng mà BLTTHS năm 2015 quy định

Với cách tiếp cận như vậy, tác giả luận văn cho rằng: “các biện pháp ngăn

chặn là những biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự do cơ quan; người có thẩm quyền áp dụng đối với những đối tượng nhất định khi có căn cứ và theo một trình

tự, thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định nhằm ngăn chặn tội phạm, bảo đảm cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án được thuận lợi”.

Từ khái niệm này cho thấy, các biện pháp ngăn chặn có các đặc điểm sau:

Một là, biện pháp ngăn chặn là những biện pháp cưỡng chế do pháp luật

cơ quan có thẩm quyền; cấm cản trở hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hànhán; cấm phạm tội mới Cùng với việc cấm đoán đó, các biện pháp ngăn chặn khiđược áp dụng còn hạn chế tạm thời một số quyền và lợi ích thiết thân của đốitượng bị áp dụng như: quyền bất khả xâm phạm về thân thể, quyền tự do đi lại,

cư trú… Mặc dù các biện pháp ngăn chặn có nội dung này, nhưng không phải làhình phạt

Tính pháp lý của biện pháp ngăn chặn thể hiện ở chỗ, chỉ những biệnpháp nào có mục đích ngăn chặn tội phạm, ngăn chặn hành vi cản trở việc điềutra, truy tố, xét xử và thi hành án được pháp luật tố tụng hình sự quy định mớiđược coi là biện pháp ngăn chặn truy tố hình sự

Những tính chất này phản ánh bản chất xã hội pháp lý của biện pháp ngăn chặn

Hai là, căn cứ áp dụng là những tài liệu, chứng cứ xác đáng phản ánh khả năng

đối tượng bị áp dụng (bị can, bị cáo) sẽ gây khó khăn cho việc điều tra,truy tố, xét xử và thi hành án, cản trở việc xác định sự thật của vụ án hoặc khảnăng tiếp tục thực hiện tội phạm Đây là những căn cứ thực tế chứng tỏ cần phải

ngăn chặn tội phạm, ngăn chặn những hành vi gây khó khăn, cản trở các hoạtđộng điều tra, truy tố, xét xử hoặc để bảo đảm thi hành án.

Ba là, mục đích áp dụng: mục đích chung nhất của việc áp dụng các biện

pháp ngăn chặn là để kịp thời ngăn chặn tội phạm và các hành vi gây trở ngạicho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án như: ngăn chặn việc người

bị tình nghi phạm tội; người bị buộc tội bỏ trốn, tiêu hủy chứng cứ; ngăn chặnviệc trốn tránh nghĩa vụ thi hành án

Bốn là, đối tượng bị áp dụng chỉ bao gồm những người mà BLTTHS quy

định Họ có thể là người bị buộc tội (bao gồm người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bịcáo); người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp; người bị kết án; người bị yêu cầudẫn độ Trong số họ có người đã bị cơ quan có thẩm quyền khởi tố về tội hình sự(bị can); có những người đã bị tòa án quyết định đưa ra xét xử (bị cáo); có người

đã bị tòa án kết án bằng bản án có hiệu lực pháp luật và phải thi hành bản án đó.Nhưng cũng có người chưa bị cơ quan có thẩm quyền khởi tố về hình sự (người

bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người phạm tội quả tang…)

Năm là, chủ thể có thẩm quyền áp dụng là những người mà theo quy định

của BLTTHS họ có quyền áp dụng biện pháp ngăn chặn Những chủ thể này chủyếu là những người tiến hành tố tụng hình sự; những người trong các cơ quanđược giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; hoặc bất kỳ ai mà theoquy định của pháp luật có quyền bắt người phạm tội quả tang hoặc người đang

bị truy nã

1.1.2 Khái niệm, đặc điểm của bắt người trong tố tụng hình sự.

Bắt người là một trong những biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự

Do vậy, cũng có những đặc điểm chung của biện pháp ngăn chặn như đã phântích ở trên Tuy nhiên, đây là một biện pháp ngăn chặn đặc thù khác với các biệnpháp ngăn chặn khác, nên có những đặc điểm riêng (biểu hiện riêng) về bản chất

xã hội pháp lý, căn cứ, mục đích, đối tượng, thẩm quyền áp dụng Cụ thể là:

+ Thứ nhất, về bản chất xã hội – pháp lý: bắt người trong tố tụng hình sự

biện pháp tạm thời hạn chế tự do thân thể đối với đối tượng bị áp dụng

Nếu như các biện pháp ngăn chặn khác khi được áp dụng có thể hạn chếkhông chỉ quyền tự do thân thể mà còn hạn chế một số quyền, lợi ích thiết thực

khác của đối tượng bị áp dụng như quyền tự do cư trú, quyền về tài sản… thì biện pháp này chủ yếu hạn chế quyền tự do thân thể của đối tượng bị áp dụng.

+ Thứ hai, căn cứ, điều kiện áp dụng tùy theo từng biện pháp bắt người

mà có những căn cứ, điều kiện tương ứng Tuy nhiên những căn cứ bắt ngườiphải là những tài liệu, chứng cứ xác đáng phản ánh đối tượng có khả năng tiếptục thực hiện tội phạm, khả năng bỏ trốn, khả năng gây khó khăn cho hoạt độngđiều tra, truy tố, xét xử, thi hành án

+ Thứ ba, mục đích áp dụng là để kịp thời ngăn chặn tội phạm, ngăn chặn

những hành vi gây trở ngại cho hoạt động điều tra, truy tố xét xử, thi hành án,nhất là hành vi tiêu hủy chứng cứ, bỏ trốn…

+ Thứ tư, đối tượng áp dụng là những người bị giữ trong trường hợp khẩn

cấp, người phạm tội quả tang, người đang bị truy nã, bị can, bị cáo, người có yêucầu dẫn độ

+ Thứ năm, chủ thể có thẩm quyền áp dụng rất đa dạng bao gồm không

chỉ những người có thẩm quyền trong các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự,những người trong các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt độngđiều tra mà còn có thể là bất kỳ ai trong trường hợp bắt người phạm tội quả tang,người đang bị truy nã

Từ sự phân tích trên có thể rút ra khái niệm về các biện pháp bắt người

trong tố tụng hình sự như sau: “Bắt người là một trong những biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự, do người có thẩm quyền áp dụng đối với người bị buộc tội, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị yêu cầu dẫn độ, tạm thời hạn chế tự do thân thể của họ, theo những trình tự thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định nhằm ngăn chặn tội phạm, người thực hiện tội phạm trốn tránh pháp luật, bảo đảm cho việc tiến hành hoạt động điều tra, truy tố, xét xử

và thi hành án được thuận lợi”.

1.1.3 Các biện pháp bắt người trong tố tụng hình sự.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 109 BLTTHS năm 2015, các biện phápbắt người gồm bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp; bắt người phạm tộiquả tang; bắt người đang bị truy nã; bắt bị can, bị cáo để tạm giam; bắt người bịyêu cầu dẫn độ

1.1.3.1 Bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp.

Bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp là biện pháp ngăn chặn trong

tố tụng hình sự, do người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự áp dụng đốivới người đã bị giữ trong trường hợp khẩn cấp mà xét thấy cần phải tiếp tục ápdụng biện pháp bắt để tạm giữ đối với người đó trong một thời hạn nhất định

Qua đây thấy rằng, đối tượng bị áp dụng biện pháp bắt này chỉ là người bịgiữ trong trường hợp khẩn cấp theo quy định tại Điều 110 BLTTHS hiện hành

Căn cứ để áp dụng biện pháp này là những tài liệu, chứng cứ cho thấy cầnphải tiếp tục áp dụng biện pháp bắt để tạm giữ đối với người bị giữ trong trườnghợp khẩn cấp trong một thời hạn nhất định

Mục đích áp dụng biện pháp này là nhằm ngăn chặn không để người đangchuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng, hoặc tội phạm đặc biệt nghiêmtrọng tiếp tục thực hiện tội phạm, ngăn chặn ngay người phạm tội bỏ trốn, hoặctiêu hủy chứng cứ

Về thẩm quyền, trình tự thủ tục bắt: theo quy định tại khoản 4 Điều 110BLTTHS năm 2015, những người sau đây có thẩm quyền ra lệnh bắt người bịgiữ trong trường hợp khẩn cấp

+ Thủ trưởng, Phó thủ trưởng cơ quan điều tra các cấp;

+ Thủ trưởng đơn vị độc lập cấp trung đoàn và tương đương; Đồn trưởngĐồn biên phòng; Chỉ huy trưởng Biên phòng cửa khẩu cảng; Chỉ huy trưởng Bộđội biên phòng tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; Cục trưởng Cục trinh sátbiên phòng; Cục trưởng cục phòng, chống ma túy và tội phạm Bộ đội biênphòng; Đoàn trưởng Đoàn đặc nhiệm phòng, chống ma túy và tội phạm Bộ độibiên phòng; Tư lệnh vùng lực lượng Cảnh sát biển; Cục trưởng Cục nghiệp vụ

và pháp luật lực lượng Cảnh sát biển; Đoàn trưởng Đoàn đặc nhiệm phòng,chống tội phạm ma túy lực lượng Cảnh sát biển; Chi cục trưởng chi cục kiểmngư vùng…

Việc áp dụng biện pháp bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp được tiến hành theo trình tự thủ tục như sau:

Trong thời hạn 12 giờ kể từ khi tiếp nhận người bị giữ trong trường hợpkhẩn cấp, cơ quan điều tra phải lấy lời khai và người có thẩm quyền ra lệnh bắt

phải ra quyết định tạm giữ, ra lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấphoặc trả tự do ngay cho người đó.

Lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp phải gửi ngay cho Việnkiểm sát cùng cấp kèm theo tài liệu liên quan đến việc giữ người để xét phê chuẩn

Trong thời hạn 12 giờ kể từ khi nhận được hồ sơ đề nghị xét phê chuẩnlệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, VKS phải ra quyết định phêchuẩn hoặc quyết định không phê chuẩn Thời hạn 12 giờ xét phê chuẩn đượctính liên tục kể cả trong và ngoài giờ làm việc Do vậy, sau khi đã dẫn giải người

bị bắt về trụ sở của mình Cơ quan điều tra thụ lý vụ án phải chuyển ngay hồ sơ

có đủ tài liệu cho VKS cùng cấp xét phê chuẩn

Trường hợp cơ quan điều tra đã ra quyết định tạm giữ nhưng VKS thấykhông có căn cứ để phê chuẩn lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấpthì VKS quyết định không phê chuẩn lệnh bắt người bị giữ trong trường hợpkhẩn cấp Trường hợp VKS quyết định không phê chuẩn lệnh bắt người bị giữtrong trường hợp khẩn cấp thì người đã ra lệnh giữ người trong trường hợp khẩncấp phải ra quyết định hủy bỏ quyết định tạm giữ, cơ quan điều tra đã nhậnngười bị giữ trong trường hợp khẩn cấp phải trả tự do ngay cho người bị giữ

1.1.3.2 Bắt người phạm tội quả tang.

Căn cứ vào Điều 111 BLTTHS năm 2015 thì bắt người phạm tội quả tang

là trường hợp bắt người khi người đó đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khithực hiện tội phạm mà bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt [17, tr.217]

Qua đây cho thấy có ba trường hợp bắt người phạm tội quả tang:

+ Trường hợp thứ nhất là trường hợp bắt người khi người đó đang thựchiện tội phạm thì bị phát hiện Đối với trường hợp này phải có căn cứ xác địnhmột người đang thực hiện tội phạm thì bị phát hiện

Người đang thực hiện tội phạm là người đang thực hiện hành vi được mô

tả trong cấu thành tội phạm cụ thể, nhưng chưa kết thúc, hành vi phạm tội củangười này đang gây thiệt hại cho những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ.Việc đang thực hiện tội phạm diễn ra dài hay ngắn tùy thuộc vào tính chất củahành vi phạm tội, có hành vi phạm tội được thực hiện trong một khoảng thờigian ngắn như hành vi cướp giật, nhưng cũng có hành vi phạm tội được thực

hiện trong một thời gian dài và không gian đoạn như hành vi tàng trữ trái phépchất ma túy quy định tại Điều 249 BLHS năm 2015 Đối với tội phạm này thìtrong suốt thời gian người phạm tội tàng trữ trái phép chất ma túy mà bị phát

hiện vào bất kỳ thời điểm nào đều được coi là “đang thực hiện tội phạm thì bị phát hiện” cần ngăn chặn không để tội phạm tiếp tục được thực hiện.

+ Trường hợp thứ hai là trường hợp một người ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện

Đối với trường hợp này phải có căn cứ xác định một người ngay sau khithực hiện hành vi phạm tội xong, chưa kịp chạy trốn, chưa kịp cất giấu tang vậthoặc đang cất giấu tang vật, xóa vết tích của tội phạm thì bị phát hiện Đồngthời, giữa thời điểm kết thúc việc thực hiện tội phạm và thời điểm phát hiện tộiphạm không có sự gián đoạn về mặt thời gian Nếu người thực hiện tội phạm đãkết thúc việc phạm tội và bỏ trốn, sau một khoảng thời gian nhất định người đómới bị người khác phát hiện, thì việc bắt người phạm tội trong trường hợp nàykhông thuộc trường hợp bắt người phạm tội quả tang

Việc người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạmxong có bị phát hiện hay không tùy thuộc vào tính chất của tội phạm, bối cảnhxảy ra tội phạm cũng như khả năng phát hiện của người khác

+ Trường hợp thứ ba là trường hợp một người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị đuổi bắt

Đối với trường hợp này phải có căn cứ chứng minh một người đang thựchiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm xong thì bị phát hiện nên đã

bỏ chạy và bị đuổi bắt Đồng thời giữa việc người phạm tội bị phát hiện, bỏ chạy

và việc bị người khác phát hiện đuổi bắt phải có sự kế tiếp nhau, không giánđoạn về mặt thời gian, nghĩa là việc đuổi bắt phải diễn ra ngay sau khi ngườiphạm tội bỏ chạy

Về thẩm quyền bắt người phạm tội quả tang Do tính cấp bách cần phải bắtngay người phạm tội quả tang để kịp thời ngăn chặn hành vi phạm tội hoặc hành vitrốn tránh pháp luật, cũng như để phát huy tính tích cực của nhân dân trong đấu

tranh phòng, chống tội phạm, pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam quy định: “bất kỳ

người nào cũng có quyền bắt” (khoản 1 Điều 111 BLTTHS năm 2015).

Về thủ tục áp dụng biện pháp bắt người phạm tội quả tang Để đảm bảo antoàn cho những người tham gia bắt người phạm tội quả tang pháp luật tố tụng

hình sự Việt Nam quy định: “khi bắt người phạm tội quả tang thì người nào cũng có quyền tước vũ khí, hung khí của người bị bắt” (khoản 2 Điều 111

BLTTHS)

Sau khi bắt người phạm tội quả tang, người thực hiện việc bắt phải giảingay người bị bắt đến Cơ quan công an, Viện kiểm sát hoặc Ủy ban nhân dânnơi gần nhất

Các cơ quan này phải lập biên bản tiếp nhận và giải ngay hoặc báo cáongay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền

Trường hợp Công an xã, phường, thị trấn, Đồn công an phát hiện bắt giữ,tiếp nhận người phạm tội quả tang thì Công an xã, phường, thị trấn, Đồn công an

có trách nhiệm thu giữ vũ khí, hung khí và bảo quản tài liệu, đồ vật có liên quan,lập biên bản bắt giữ người, lấy lời khai ban đầu, bảo vệ hiện trường theo quyđịnh của pháp luật; giải ngay người bị bắt hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra

có thẩm quyền

1.1.3.3 Bắt người đang bị truy nã

Bắt người đang bị truy nã là bắt bị can, bị cáo, người bị kết án trục xuất,phạt tù hoặc tử hình hoặc người đang chấp hành án trục xuất, chấp hành án phạt

tù hoặc người được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, người được hoãn chấphành án bỏ trốn và đã quyết định truy nã của cơ quan có thẩm quyền [17,tr219]

Qua đây cho thấy, đối tượng áp dụng biện pháp bắt này là người đang bị truy

nã Họ có thể là bị can, bị cáo, người bị kết án trục xuất, người chấp hành án phạttrục xuất, người bị kết án phạt tù, người bị kết án tử hình, người đang chấp hành ánphạt tù, người được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, người được hoãn chấp hành

án mà bỏ trốn và đã có quyết định truy nã của cơ quan có thẩm quyền

Như vậy, người đang bị truy nã, với tính chất là đối tượng bị áp dụng biệnpháp bắt người trong trường hợp này phải có đủ điều kiện: 1 Họ phải có mộttrong những người nêu trên; 2 Có căn cứ xác định họ đã bỏ trốn hoặc không biếtđang ở đâu và đã tiến hành các biện pháp xác minh, truy bắt nhưng không có kếtquả; 3 Đã xác định chính xác lý lịch, các đặc điểm để nhận dạng đối

tượng bỏ trốn; 4 Đã bị cơ quan có thẩm quyền ra quyết định (lệnh) truy nã.

Về thẩm quyền và thủ tục áp dụng: tương tự như trường hợp bắt ngườiphạm tội quả tang

1.1.3.4 Bắt bị can, bị cáo để tạm giam.

Bắt bị can, bị cáo để tạm giam là một trong những biện pháp bắt người do

cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự áp dụng đối với bị can,

bị cáo để tạm giam nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động điều tra, truy tố,xét xử và thi hành án, ngăn chặn bị can, bị cáo tiếp tục phạm tội

Qua đây thấy rằng, đối tượng bị áp dụng biện pháp bắt người này chỉ cóthể là bị can hoặc bị cáo

Bị can là người bị khởi tố về hình sự (Điều 60 BLTTHS)

Bị cáo là người đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử (Điều 61 BLTTHS) Vềcăn cứ áp dụng: mặc dù Điều 113 BLTTHS không quy định cụ thể căn cứ ápdụng biện pháp này nhưng căn cứ vào Điều 119 BLTTHS năm 2015 vềtạm giam, có thể thấy căn cứ bắt bị can, bị cáo để tạm giam phải dựa trên căn cứ

áp dụng biện pháp tạm giam bởi vì sau khi áp dụng biện pháp bắt bị can, bị cáo

để tạm giam thì cơ quan có thẩm quyền sẽ áp dụng ngay biện pháp tạm giam đốivới người bị bắt

Căn cứ áp dụng biện pháp tạm giam được quy định tại Điều 119 BLTTHSnăm 2015, cụ thể là:

Căn cứ thứ nhất: Bắt bị can, bị cáo để tạm giam có thể áp dụng đối với bịcan, bị cáo bị buộc tội về tội đặc biệt nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng

Theo Điều 9 BLHS năm 2015 thì tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là tộiphạm có tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội đặc biệt lớn mà mức cao nhấtcủa khung hình phạt do BLHS quy định đối với tội ấy là từ trên 15 năm tù đến

20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình; Tội phạm rất nghiêm trọng là tội phạm cótính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội rất lớn mà mức cao nhất của khung hìnhphạt do BLHS quy định đối với tội ấy là là từ trên 7 năm tù đến 15 năm tù

Như vậy, bắt bị can, bị cáo để tạm giam có thể áp dụng đối với bị can, bị cáophạm những tội có mức cao nhất của khung hình phạt do BLHS quy định đối vớitội ấy là từ trên 7 năm đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình Tuy nhiên,

không phải mọi bị can, bị cáo phạm tội đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội rấtnghiêm trọng đều phải bắt để tạm giam Những đối tượng này chỉ bị bắt để tạmgiam nếu việc bị bắt bị can, bị cáo để tạm giam là cần thiết để kịp thời ngăn chặntội phạm hoặc khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo sẽ gây khó khăn cho việcđiều tra, tuy tố, xét xử, hoặc sẽ tiếp tục phạm tội, hoặc để bảo đảm thi hành án.

Căn cứ thứ hai: bắt bị can, bị cáo để tạm giam có thể áp dụng đối với bịcan, bị cáo về tội phạm nghiêm trọng, tội phạm ít nghiêm trọng mà BLHS quyđịnh phạt tù trên 2 năm khi có căn cứ xác định người đó thuộc một trong nhữngtrường hợp sau đây:

+ Đã bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác nhưng vi phạm;

+ Không có nơi cư trú rõ ràng hoặc không xác định được lý lịch của bịcan;

+ Có dấu hiệu bỏ trốn;

+ Tiếp tục phạm tội hoặc có dấu hiệu tiếp tục phạm tội;

+ Có hành vi mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật;

+ Tiêu hủy, giả mạo chứng cứ, tài liệu đồ vật của vụ án, tẩu tán tài sản liên quan đến vụ án;

+ Đe dọa, khống chế, trả thù người làm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm và người thân thích của những người này;

+ Bị can, bị cáo phạm tội ít nghiêm trọng mà BLHS quy định hình phạt tùđến 2 năm nếu họ tiếp tục phạm tội

Để bảo đảm nguyên tắc nhân đạo của pháp luật, đối với bị can, bị cáo làphụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, là người già yếu, người bịbệnh nặng mà có nơi cư trú, lí lịch rõ ràng thì không bắt bị can, bị cáo để tạmgiam, mà áp dụng các biện pháp ngăn chặn khác, trừ các trường hợp sau:

+ Bị can, bị cáo tiếp tục phạm tội;

+ Bị can, bị cáo có hành vi mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người kháckhai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật; tiêu hủy chứng cứ, tài liệu, đồ vậtcủa vụ án, tẩu tán tài sản liên quan đến vụ án; đe dọa, khống chế, trả thù ngườilàm chứng, bị hại, người tố giác tội phạm hoặc người thân thích của những

người này;

+ Bị can, bị cáo phạm tội về tội xâm phạm an ninh quốc gia và có đủ căn

cứ xác định nếu không bắt bị can, bị cáo để tạm giam đối với họ thì sẽ gây nguyhại đến an ninh quốc gia

Về thẩm quyền áp dụng: Theo quy định tại Điều 113 BLTTHS thì những người sau đây có quyền ra lệnh, quyết định bắt bị can, bị cáo để tạm giam:

- Thủ trưởng, Phó thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp Trường hợp này, lệnh bắt phải được VKS cùng cấp phê chuẩn trước khi thi hành;

- Viện trưởng, Phó viện trưởng VKSND; Viện trưởng, Phó viện trưởng VKS quân sự các cấp;

- Chánh án, Phó chánh án TAND; Chánh án, Phó chánh án Tòa án quân sựcác cấp; Hội đồng xét xử

Về thủ tục áp dụng: thủ tục bắt bị can, bị cáo để tạm giam được thực hiện như sau:

+ Lệnh bắt, quyết định phê chuẩn lệnh bắt, quyết định bắt bị can, bị cáo

để tạm giam phải ghi rõ họ tên, địa chỉ của người bị bắt; lý do bắt; số, ngày,tháng, năm; địa chỉ ban hành lệnh, quyết định phê chuẩn lệnh; căn cứ ban hànhlệnh, quyết định phê chuẩn; nội dung của lệnh, quyết định phê chuẩn; họ tên,chức vụ, chữ ký của người ban hành lệnh, quyết định phê chuẩn và đóng dấu

Khi tiến hành việc bắt, người thi hành lệnh, quyết định phải đọc lệnh, quyếtđịnh; giải thích lệnh, quyết định, giải thích quyền và nghĩa vụ của người bị bắt,đồng thời phải lập biên bản về việc bắt; giao lệnh, quyết định cho người bị bắt

Khi tiến hành bắt bị can, bị cáo để tạm giam tại nơi người đó cư trú phải

có đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn và người khác chứng kiến (thânnhân, người láng giềng của người bị bắt hoặc bất kỳ ai có mặt tại địa điểm thựchiện việc bắt) chứng kiến Khi tiến hành bắt bị can, bị cáo để tạm giam tại nơingười đó làm việc, học tập phải có đại diện cơ quan, tổ chức nơi người đó làmviệc, học tập chứng kiến Khi tiến hành bắt bị can, bị cáo để tạm giam tại nơikhác phải có sự chứng kiến của đại diện chính quyền xã, phường, thị trấn nơitiến hành việc bắt người

Không được bắt bị can, bị cáo để tạm giam vào ban đêm (từ 22 giờ đến 06

giờ sáng ngày hôm sau), trừ trường hợp bắt bị can, bị cáo đang bị truy nã Quyđịnh này nhằm bảo đảm việc bắt được công khai, minh bạch, giữ trật tự chungcho người dân.

1.1.3.5 Bắt tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ

Áp dụng biện pháp bắt người bị yêu cầu dẫn độ hoặc thi hành quyết định dẫn

độ phát sinh từ nhu cầu hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự Do vậy, trong một sốhiệp định tương trợ tư pháp về hình sự mà Việt Nam đã ký kết có quy định sau khinhận được yêu cầu dẫn độ, bên được yêu cầu phải áp dụng các biện pháp cần thiếttheo pháp luật của nước mình để bắt người bị yêu cầu dẫn độ Để đáp ứng yêu cầunày, Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 đã dành một điều (Điều 41) để quy định cácbiện pháp ngăn chặn để dẫn độ Nghiên cứu điều luật này thấy rằng, nội dung củaĐiều 41 Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 mới chỉ dừng lại ở nguyên tắc chung,chưa quy định một cách cụ thể, rõ ràng đối tượng, cơ quan và người có thẩm quyền

ra quyết định áp dụng cũng như trình tự thủ tục áp dụng

Để tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho việc áp dụng biện pháp bắt người bị yêucầu dẫn độ để tạm giam, BLTTHS năm 2015 đã quy định cụ thể 5 biện phápngăn chặn, trong đó có biện pháp bắt tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ để bảođảm cho việc xem xét yêu cầu dẫn độ hoặc thi hành yêu cầu dẫn độ Biện phápbắt tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ lần đầu tiên được quy định tại Điều 503BLTTHS năm 2015

Mặc dù tại Điều 503 BLTTHS không quy định định nghĩa pháp lý về khái

niệm bắt để tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ, nhưng có thể hiểu: “Bắt tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ là biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự, do

cơ quan và người có thẩm quyền áp dụng đối với người bị yêu cầu dẫn độ để tạm giam nhằm bảo đảm việc xem xét yêu cầu dẫn độ hoặc thi hành quyết định dẫn độ, đáp ứng yêu cầu hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự”.

Căn cứ vào quy định tại Điều 503 BLTTHS năm 2015 đối tượng bị ápdụng biện pháp này là người xem xét yêu cầu dẫn độ hoặc người bị dẫn độ

Khi thực hiện các hoạt động hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự, cơquan tiến hành tố tụng có thẩm quyền của Việt Nam có thể thực hiện việc dẫn độngười nước ngoài đang ở trên lãnh thổ Việt Nam có hành vi phạm tội hoặc bị kết

án hình sự mà bản án đã có hiệu lực pháp luật cho nước yêu cầu dẫn độ để truycứu trách nhiệm hình sự hoặc để thi hành án nếu có đủ điều kiện để dẫn độ.Công dân Việt Nam mặc dù là đối tượng bị từ chối dẫn độ nhưng họ có thể là đốitượng bị cơ quan có thẩm quyền nước ngoài yêu cầu cơ quan có thẩm quyền củaViệt Nam dẫn độ Do vậy, trong quá trình xem xét yêu cầu dẫn độ của cơ quan

có thẩm quyền nước ngoài thì công dân Việt Nam có thể bị áp dụng biện phápngăn chặn nhất định, trong đó có biện pháp bắt tạm giam người bị yêu cầu dẫnđộ

Điều kiện áp dụng: Biện pháp bắt tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ hoặcngười bị dẫn độ khi có đủ các điều kiện:

+ Tòa án đã có quyết định xem xét yêu cầu dẫn độ đối với người đó hoặc quyết định dẫn độ đối với người đó đã có hiệu lực pháp luật;

+ Có căn cứ cho rằng người bị yêu cầu dẫn độ bỏ trốn hoặc gây khó khăn,cản trở việc xem xét yêu cầu dẫn độ hoặc thi hành quyết định dẫn độ

Thẩm quyền quyết định áp dụng: Theo quy định tại Điều 502 BLTTHS năm

2015 thì Chánh án, Phó Chánh án TAND cấp tỉnh; Chánh án, Phó chánh án TANDcấp cao quyết định áp dụng biện pháp bắt tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ

Về thủ tục: Việc bắt người bị yêu cầu dẫn độ để tạm giam hoặc thi hànhquyết định dẫn độ được thực hiện theo thủ tục quy định tại Điều 113 BLTTHS(bắt bị can, bị cáo để tạm giam)

Thời hạn tạm giam để xem xét yêu cầu dẫn độ không quá thời hạn tronglệnh bắt giam của cơ quan có thẩm quyền của nước yêu cầu dẫn độ hoặc thờihạn phải thi hành hoặc còn phải thi hành hình phạt tù trong bản án, quyết địnhhình sự của Tòa án nước yêu cầu dẫn độ

Trường hợp cần thiết, TAND cấp tỉnh, TAND cấp cao có thể gửi văn bảnyêu cầu cơ quan có thẩm quyền của nước yêu cầu dẫn độ ra lệnh, quyết định tạmgiam hoặc gia hạn tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ để bảo đảm việc xem xétyêu cầu dẫn độ; văn bản yêu cầu được gửi thông qua Bộ Công an

“Trường hợp cần thiết” ở đây hiện tại chưa có văn bản giải thích, hướng

dẫn, nhưng có thể hiểu là trường hợp không có đủ tài liệu, chứng cứ để xem xétquyết định áp dụng biện pháp tạm giam người bị yêu cầu dẫn độ

Quy định này của BLTTHS năm 2015 thể hiện tinh thần trách nhiệm củaViệt Nam trong việc hợp tác quốc tế và tương trợ tư pháp hình sự, cũng như tôntrọng pháp luật của nước sẽ xét xử tội phạm được dẫn độ và mỗi nước khác nhau

có những quan niệm về tội phạm và áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam vớithời hạn khác nhau [*, tr 810]

Khi tòa án có thẩm quyền quyết định từ chối dẫn độ hoặc hết thời hạn 15ngày kể từ ngày quyết định thi hành dẫn độ có hiệu lực mà nước yêu cầu dẫn độkhông tiếp nhận người bị dẫn độ thì biện pháp ngăn chặn tạm giam đã áp dụng

bị hủy bỏ Khi hủy bỏ biện pháp ngăn chặn tạm giam, người bị yêu cầu dẫn độ

có thể hoặc không bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác

1.1.4 Ý nghĩa của việc quy định và áp dụng biện pháp bắt người trong tố tụng hình sự.

Việc quy định và áp dụng biện pháp ngăn chặn bắt người trong tố tụnghình sự có ý nghĩa rất quan trọng đối với quá trình giải quyết vụ án hình sự, bảo

vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ lợi ích của Nhà nước và xã hội,góp phần tích cực vào công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm Ý nghĩa lớnlao đó được thể hiện trên các phương diện cơ bản sau đây:

+ Thứ nhất, việc quy định và áp dụng các biện pháp bắt người trong tố

tụng hình sự thể hiện quyền lực của Nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tộiphạm bằng sức mạnh cưỡng chế

Ở nước ta, đấu tranh phòng, chống tội phạm là trách nhiệm chung của toàn

xã hội, nhưng vai trò nòng cốt, có tính chất quyết định vẫn là các cơ quan nhà nước,nhất là các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự Điều 18

BLTTHS năm 2015 quy định: “Khi phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm, trong

phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng

có trách nhiệm khởi tố vụ án, áp dụng các biện pháp do Bộ luật này quy định để xác định tội phạm và xử lý người phạm tội, pháp nhân phạm tội”.

Với nhiệm vụ và trách nhiệm trên, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tốtụng được phép áp dụng các biện pháp do BLTTHS quy định, trong đó có cácbiện pháp bắt người để tác động lên thân thể đối tượng bị áp dụng buộc đốitượng phải chấm dứt ngay hành vi phạm tội, ngăn chặn đối tượng bỏ trốn, tiêu

hủy chứng cứ, phạm tội mới nhằm đảm bảo cho hoạt động điều tra, truy tố, xét

xử và thi hành án có hiệu quả

Việc áp dụng các biện pháp bắt người trong tố tụng hình sự được tiếnhành theo ý chí đơn phương của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụnghình sự, cũng như của một số người khác được pháp luật trao quyền, không phụthuộc vào ý chí của đối tượng bị áp dụng Về phía đối tượng bị áp dụng bắt buộcphải chấp hành quyết định áp dụng biện pháp bắt người của cơ quan, người cóthẩm quyền, nếu không chấp hành thì đối tượng bị áp dụng phải chịu những hậuquả pháp lý bất lợi do pháp luật quy định (trách nhiệm pháp lý)

+ Thứ hai, việc quy định và áp dụng biện pháp bắt người trong tố tụng

hình sự có tác dụng không chỉ ngăn chặn tội phạm mà còn tạo điều kiện thuậnlợi cho quá trình điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự được đúng đắn,

có cơ sở pháp lý, đồng thời thể hiện vai trò của bắt người trong các hoạt động tốtụng nói chung, hoạt động điều tra nói riêng

Để giải quyết vụ án hình sự một cách khách quan, toàn diện và chính xác,các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự phải thực hiện nhiều hoạt động, áp dụngnhiều biện pháp khác nhau (trong đó có các biện pháp bắt người) trước hết lànhằm ngăn chặn tội phạm, sau đó là nhằm thu thập chứng cứ chứng minh tộiphạm, làm rõ sự thật của vụ án Để đạt được mục đích đó, cơ quan và người cóthẩm quyền được áp dụng các biện pháp ngăn chặn nói chung, biện pháp bắtngười nói riêng trong những trường hợp cần thiết, đối với những đối tượng nhấtđịnh nhằm: Không để cho đối tượng tự do thực hiện tội phạm, hoặc bỏ trốn;không để cho đối tượng có những hoạt động cản trở việc điều tra, truy tố, xét xử(như tiêu hủy chứng cứ, thông cung, cất giấu phương tiện phạm tội ) hoặc gâykhó khăn cho việc thi hành án Qua đó góp phần tạo thuận lợi cho việc giảiquyết vụ án được nhanh chóng, kịp thời, đúng đắn; góp phần thực hiện có hiệuquả nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm

+ Thứ ba, việc quy định chặt chẽ và áp dụng đúng đắn các biện pháp bắt

người trong tố tụng hình sự còn góp phần tích cực vào việc bảo vệ lợi ích củaNhà nước và tổ chức, bảo vệ quyền con người (nhất là quyền tự do cá nhân),quyền công dân được Hiến pháp ghi nhận

Hiến pháp năm 2013 quy định: “Quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe cộng đồng” (Khoản 2 Điều 14); “Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa

án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang Việc bắt, giam, giữ người do luật định” (Khoản 2 Điều

20) Trên cơ sở Hiến pháp, BLTTHS năm 2015 quy định một cách chặt chẽ chitiết về căn cứ, đối tượng, thẩm quyền, trình tự thủ tục bắt người trong tố tụnghình sự buộc phải tuân thủ khi tiến hành bắt người nhằm hạn chế, chấm dứt việclạm dụng, áp dụng các biện pháp bắt người trái với quy định của pháp luật viphạm quyền con người, quyền công dân, nhất là quyền tự do cá nhân được Hiếnpháp và pháp luật bảo vệ và bảo đảm

Mặt khác, việc quy định và áp dụng đúng đắn các biện pháp bắt ngườitrong tố tụng hình sự còn có tác dụng ngăn chặn tội phạm không để tội phạmtiếp tục gây thiệt hại cho lợi ích của nhà nước, xã hội, gây thiệt hại cho quyền vàlợi ích hợp pháp của tổ chức và công dân, nhờ đó mà những lợi ích này đượcbảo vệ và đảm bảo Điều này thể hiện tính ưu việt của Nhà nước XHCN

+ Thứ tư, việc quy định một cách chặt chẽ chi tiết về căn cứ, đối tượng,

chủ thể có thẩm quyền áp dụng biện pháp bắt người trong tố tụng hình sự còn cótác dụng giúp cơ quan, người có thẩm quyền nắm vững, nhận thức đúng đắn bảnchất, nội dung, điều kiện áp dụng của từng biện pháp bắt người, từ đó áp dụngthống nhất, chính xác những biện pháp này, góp phần hạn chế tối đa những saisót có thể xảy ra, gây ảnh hưởng đến quyền tự do cá nhân được Hiến pháp, phápluật ghi nhận

Ngoài ra, việc quy định chặt chẽ, chi tiết các biện pháp bắt người trong tốtụng hình sự còn có tác dụng nâng cao ý thức pháp luật của người dân trong việcchủ động, tích cực tham gia các hoạt động tố tụng hình sự như bắt người phạmtội quả tang, bắt người đang bị truy nã hoặc tham gia chứng kiến việc bắt người

bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, bắt bị can, bị cáo để tạm giam, qua đó gópphần vào việc đấu tranh phòng, chống tội phạm

1.2 Phân biệt bắt người với các biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự khác.

1.2.1 Phân biệt bắt người với các biện pháp đảm bảo cho việc thu thập chứng cứ.

Theo quan điểm phổ biến hiện nay, các biện pháp cưỡng chế trong tố tụnghình sự được chia thành ba nhóm:

- Các biện pháp ngăn chặn bao gồm: giữ người trong trường hợp khẩncấp, bắt người, bảo lãnh; đặt tiền để đảm bảo; cấm đi khỏi nơi cư trú; tạm hoãnxuất cảnh Trong đó, biện pháp bắt người bao gồm các trường hợp: bắt người bịgiữ trong trường hợp khẩn cấp; bắt người phạm tội quả tang; bắt người đang bịtruy nã; bắt người bị yêu cầu dẫn độ và bắt bị can, bị cáo để tạm giam

(khám xét người, chỗ ở, nơi làm việc, địa điểm phương tiện, tài liệu, đồ vật, thư tín,điện tín, bưu kiện, bưu phẩm, dữ liệu điện tử); thu giữ, tạm giữ tài liệu, đồ vật

- Các biện pháp đảm bảo hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án bao gồm: áp giải, dẫn giải, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản

Trong ba nhóm biện pháp cưỡng chế nêu trên, các biện pháp ngăn chặn,nhất là các biện pháp bắt người là những biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự cótính nghiêm khắc nhất, được thể hiện ở việc hạn chế tạm thời một số quyền, lợiích thiết thân của đối tượng bị áp dụng như quyền bất khả xâm phạm về thân thểquyền tự do đi lại, tự do cư trú

Do đều là biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự, nên cả ba nhóm biện phápnày đều có những điểm chung như: đều là biện pháp mang tính quyền lực nhànước; do cơ quan, người có thẩm quyền áp dụng theo một trình tự, thủ tục đượcpháp luật tố tụng hình sự quy định; đối tượng bị áp dụng là những chủ thể cóhành vi vi phạm pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự; đều được thể hiện

ở việc hạn chế tạm thời một số quyền và lợi ích thiết thân của đối tượng bị ápdụng; đều không nhằm mục đích trừng trị, giáo dục cải tạo người phạm tội mànhằm mục đích ngăn chặn tội phạm, bảo đảm cho việc tiến hành hoạt động khởi

tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án được thuận lợi Tuy nhiên, giữa chúng

có sự khác nhau nhất định cần phải nắm vững để áp dụng đúng đắn trong quátrình giải quyết vụ án

Nếu so sánh biện pháp bắt người trong tố tụng hình sự với các biện phápbảo đảm cho việc thu thập chứng cứ trong vụ án hình sự thấy rằng giữa chúng

có những điểm khác nhau cơ bản sau đây:

+ Về nội dung cưỡng chế: Nội dung cưỡng chế của biện pháp bắt ngườithể hiện ở việc hạn chế tạm thời quyền tự do thân thể của đối tượng bị áp dụng

Họ bị cách ly khỏi xã hội trong một thời gian nhất định, do pháp luật tố tụnghình sự quy định; còn các biện pháp bảo đảm cho việc thu thập chứng cứ không

có nội dung này

+ Về đối tượng bị áp dụng: đối tượng áp dụng biện pháp bắt người chỉ cóthể là con người gồm các trường hợp: người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp,người phạm tội quả tang, người đang bị truy nã, bị can, bị cáo, người bị yêu cầudẫn độ; còn đối tượng áp dụng các biện pháp bảo đảm cho việc thu thập chứng

cứ không chỉ có con người (Biện pháp khám xét người) mà còn cả chỗ ở, nơilàm việc, học tập, địa điểm, phương tiện, tài liệu, đồ vật, thư tín, điện tín, bưukiện, bưu phẩm, dữ liệu điện tử Như vậy, đối tượng bị áp dụng các biện phápbảo đảm cho việc thu thập chứng cứ có phạm vi rộng hơn các biện pháp bắtngười

+ Về mục đích áp dụng: các biện pháp bắt người chủ yếu là nhằm ngănchặn tội phạm, không để cho tội phạm tiếp tục được thực hiện, không để chongười phạm tội trốn tránh pháp luật Đồng thời, trong một chừng mực nhấtđịnh cũng nhằm mục đích thu thập, bảo quản chứng cứ trong vụ án, tạo điềukiện cho công tác khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án Trong khi đó,mục đích chủ yếu và cơ bản của các biện pháp bảo đảm cho việc thu thập chứng

cứ là nhằm phát hiện, thu giữ, ghi nhận và bảo quản chứng cứ chứng minh tộiphạm

+ Về căn cứ, thẩm quyền, thủ tục áp dụng các biện pháp này có sự khác nhau tùy thuộc vào từng biện pháp cụ thể

+ Về tính chất: các biện pháp bắt người là một trong những biện phápngăn chặn; còn các biện pháp bảo đảm cho việc thu thập chứng cứ là những biệnpháp điều tra

1.2.2 Phân biệt biện pháp bắt người với các biện pháp bảo đảm cho việc tiến hành hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử (biện pháp cưỡng chế).

Ngoài những điểm giống như đã phân tích ở trên, hai nhóm biện pháp nàykhác nhau ở những điểm cơ bản sau đây:

+ Về nội dung, mức độ cưỡng chế: các biện pháp cưỡng chế bảo đảm choviệc tiến hành hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án chỉ có tínhchất cưỡng bức, buộc đối tượng bị áp dụng phải thi hành nghĩa vụ tố tụng Trongkhi đó, biện pháp bắt người là biện pháp có tính cưỡng chế nghiêm khắc hơn sovới biện pháp cưỡng chế bảo đảm cho hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử

và thi hành án bởi khi áp dụng các biện pháp bắt người, đối tượng bị áp dụng sẽ

bị hạn chế tạm thời quyền tự do thân thể

+ Về đối tượng bị áp dụng: đối tượng bị áp dụng các biện pháp cưỡng chếbảo đảm cho hoạt động khởi tố, điều tra truy tố, xét xử đa dạng hơn đối tượng bị

áp dụng biện pháp bắt người, cụ thể bao gồm: người bị giữ trong trường hợpkhẩn cấp, người bị buộc tội (áp giải); người làm chứng, người bị hại, người bị tốgiác, người bị kiến nghị khởi tố trong những trường hợp luật định (dẫn giải); bịcan, bị cáo về tội mà BLHS quy định hình phạt tiền hoặc có thể bị tịch thu tàisản hoặc để bảo đảm bồi thường thiệt hại (kê biên tài sản); người bị buộc tội vềtội mà BLHS quy định hình phạt tiền, bị tịch thu tài sản để bảo đảm bồi thườngthiệt hại (phong toả tài khoản) Trong khi đó, đối tượng bị áp dụng biện pháp bắtngười chỉ bao gồm các trường hợp: người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp,người phạm tội quả tang, người đang bị truy nã, bị can, bị cáo, người bị yêu cầudẫn độ

+ Về mục đích áp dụng: áp dụng các biện pháp cưỡng chế bảo đảm choviệc tiến hành các hoạt động, điều tra chủ yếu nhằm bảo đảm cho những hoạtđộng được tiến hành theo đúng trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quyđịnh; không có mục đích ngăn chặn tội phạm, ngăn chặn những hành vi cản trởhoạt động khởi tố, điều tra truy tố xét xử và thi hành án như các biện pháp bắtngười

+ Về căn cứ, thẩm quyền, thủ tục áp dụng các biện pháp cưỡng chế tốtụng và các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự cũng có sự khác nhaunhất định tùy thuộc vào từng biện pháp cụ thể.

+ Về tính chất của biện pháp: các biện pháp cưỡng chế bảo đảm cho việckhởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án không có tính chất ngăn chặn,cũng như tính chất điều tra vụ án mà chỉ có tính chất hỗ trợ cho hoạt động khởi

tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án được tiến hành theo đúng trình tự, thủtục do pháp luật tố tụng hình sự quy định

Mặc dù có sự khác nhau như vậy, nhưng biện pháp bắt người nói riêng,các biện pháp ngăn chặn nói chung và các biện pháp cưỡng chế tố tụng khác cómối quan hệ mật thiết với nhau, hỗ trợ, bổ sung cho nhau trong quá trình giảiquyết vụ án hình sự Bởi vì, việc áp dụng biện pháp bắt người trong tố tụng hình

sự sẽ tạo điều kiện cho việc áp dụng các biện pháp điều tra thu thập chứng cứcũng như các biện pháp cưỡng chế tố tụng khác Ngược lại, việc áp dụng cácbiện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự khác sẽ tạo thuận lợi cho việc thu thậpđược những chứng cứ, tài liệu làm cơ sở cho việc áp dụng biện pháp bắt ngườitrong tố tụng hình sự

Trên đây là những điểm khác nhau cơ bản giữa các biện pháp bắt người vàcác biện pháp cưỡng chế tố tụng khác Nắm vững những điểm khác nhau này sẽgiúp các cơ quan, người tiến hành tố tụng áp dụng đúng đắn các biện pháp nàynhằm giải quyết vụ án hình sự được kịp thời, góp phần bảo vệ quyền con người,quyền công dân, bảo vệ lợi ích của Nhà nước và xã hội, thực hiện có hiệu quảnhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm

Tiểu kết chương 1

Chương 1của luận văn tập trung phân tích, luận giải làm rõ những vấn đề

lý luận về biện pháp bắt người theo quy định của BLTTHS năm 2015 Kết quảnghiên cứu ở chương này là: đưa ra được khái niệm khoa học về biện pháp bắtngười với tính chất là một trong những biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hìnhsự; chỉ ra những đặc điểm của biện pháp này về nội dung cưỡng chế, đối tượng

áp dụng, mục đích áp dụng; phân tích làm rõ các trường hợp bắt người trên các

khía cạnh: căn cứ, điều kiện, đối tượng áp dụng của từng biện pháp cụ thể;phân biệt được biện pháp bắt người với các biện pháp cưỡng chế tố tụng khác

Những kết quả nghiên cứu này là cơ sở lý luận để đánh giá thực tiễn ápdụng trong điều tra các vụ án về tội phạm ma túy tại huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh ở Chương 2 của luận văn

Chương 2 THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ BIỆN PHÁP BẮT NGƯỜI VÀ ÁP DỤNG BIỆN PHÁP NÀY TRONG ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ VỀ TỘI PHẠM MA TÚY TẠI

HUYỆN VÂN ĐỒN, TỈNH QUẢNG NINH

2.1 Thực trạng quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về biện pháp bắt người.

2.1.1 Khái quát lịch sử quy định biện pháp bắt người trong pháp luật tố tụng hình

sự Việt Nam giai đoạn trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

2.1.1.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988.

Bắt người là biện pháp ngăn chặn tạm thời hạn chế quyền tự do thân thể một trong những quyền tự do cá nhân rất quan trọng của con người được phápluật quy định và bảo đảm thực hiện Do vậy, biện pháp này được quy định khásớm trong luật tố tụng hình sự Việt Nam Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khácnhau nên biện pháp bắt người mới chỉ được quy định xem kẽ trong các văn bảnpháp luật về tổ chức bộ máy Cụ thể ngày 24/01/1946, Chủ tịch Chính phủ lâmthời Việt Nam dân chủ cộng hòa đã ký sắc lệnh số 13/SL về tổ chức tòa án và

-các ngạch thẩm phán, Trong đó Điều 4 có quy định: “Ban Tư pháp xã không có quyền bắt bớ, giam giữ ai trừ khi có trát nã của một Thẩm phán, hay khi thấy người phạm tội quả tang” [9, tr.65] Như vậy, theo quy định này thì có hai

trường hợp bắt người có thể được áp dụng, đó là bắt người theo trát nã của Thẩmphán và bắt người phạm tội quả tang Thêm vào đó, tại Điều 5 của Sắc lệnh này

còn quy định: “Khi bắt người trong hai trường hợp trên, Ban Tư pháp xã phải lập biên bản hỏi cung và giải bị can lên ngay Tòa án trong hạn 24 giờ là cùng” [9, tr 65 ] Nghiên cứu các quy định của Sắc lệnh 13/SL cho thấy, luật pháp

nước ta thời kỳ này đã bước đầu quy định các trường hợp bắt người, quy địnhthẩm quyền và thủ tục bắt người Xong các quy định này còn hết sức đơn giản,chưa chặt chẽ, đặc biệt là chưa quy định căn cứ bắt người

Tiếp đó, ngày 29/3/1946, Chủ tịch Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa

đã ký Sắc lệnh số 40/SL về bảo vệ tự do cá nhân, trong đó Điều 1 của Sắc lệnh

này quy định: “Chỉ trừ khi nào có sự phạm pháp quả tang về khinh tội hay trọng tội còn bao giờ bắt người cũng cần phải có lệnh của Thẩm phán viên Lệnh bắt của Thẩm phán viên phải viết ra giấy và bao giờ cũng do nhân viên của cơ quan chính thức đem thi hành Ở nơi nào chưa đặt Thẩm phán viên thì

có những cơ quan do pháp luật đã ấn định để thay cho Thẩm phán viên thì mới

có quyền ra lệnh bắt người” [9, tr.66] Theo quy định này, thẩm quyền ra lệnh bắt người thuộc về Thẩm phán viên Ngoài ra, bất kỳ ai cũng không được quyền

bắt ngoại trừ trường hợp có sự phạm pháp quả tang về khinh tội hay trọng tội

Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện những quy định trên, Điều 2

Sắc lệnh số 40/SL đã đưa ra khái niệm về phạm pháp quả tang như sau: “Khi nào sự phạm pháp đương xảy ra hoặc vừa xảy ra trước mắt hoặc chỉ khi nào kẻ phạm pháp còn đương bị công chúng theo đuổi hay còn đương cầm giữ tang vật thì gọi là phạm pháp quả tang Trong trường hợp đặc biệt ấy (trường hợp phạm pháp quả tang) thì bắt người không cần phải có lệnh trước của Thẩm phán viên.

Tư nhân bắt được kẻ phạm pháp quả tang phải lập tức dẫn đến trình nhà chức trách ở nơi gần nhất Những nhân viên có trách nhiệm về việc tuần phòng có thể dẫn người bị bắt đến thẳng Thẩm phán viên mà không cần phải hỏi trước Bất

kỳ vào trường hợp nào trong thời hạn 24 giờ kể từ lúc bắt, người bị bắt cũng phải được đưa ra trước mặt thẩm phán viên để lấy cung” [9, tr.68] Như vậy,

theo quy định này có bốn trường hợp được coi là phạm pháp quả tang: 1) Sựphạm pháp đang xảy ra; 2) Sự phạm pháp vừa xảy ra trước mắt; 3) Kẻ phạmpháp đang bị công chúng theo đuổi; 4) Kẻ phạm pháp đang còn đương giữ tangvật Ngoài việc quy định bốn trường hợp phạm pháp quả tang này, Sắc lệnh số40/SL còn quy định thẩm quyền, trình tự, thủ tục bắt người phạm pháp quả tang

và bắt người trong trường hợp bình thường Đây là điểm tiến bộ của Sắc lệnh số40/SL so với Sắc lệnh số 13/SL.Tuy nhiên, Sắc lệnh số 40/SL việc quy định cáctrường hợp bắt người vẫn còn đơn giản và chỉ quy định các trường hợp bắtngười phạm pháp quả tang và bất thường, chưa quy định các trường hợp bắtngười khác

Để khắc phục hạn chế này, ngày 20/5/1957 Chủ tịch nước Việt Nam dânchủ cộng hòa đã ký ban hành Luật số 103-SL/L.005 Về đảm bảo quyền tự dothân thể và quyền bất khả xâm phạm đối với nhà ở, đồ vật, thư tín của nhân dân.Tại Chương II của Luật số 103-SL/L.005 có quy định một cách cụ thể thẩmquyền, trình tự, thủ tục bắt người (bắt người phạm pháp quả tang và bắt người

khẩn cấp) Điều 3 của Luật này quy định: “Ngoài trường hợp phạm pháp quả tang và trường hợp khẩn cấp nói trong Điều 4, bắt người phạm đến pháp luật nhà nước phải có lệnh viết của cơ quan tư pháp từ cấp tỉnh hoặc thành phố trở lên nếu là thường dân phạm pháp, hoặc của tòa án binh nếu là quân nhân phạm pháp hay thường dân phạm pháp có liên quan đến quân đội nhân dân” [9,

tr.85] Tuy nhiên, Điều 4 của Luật số 103-SL/L.005 cũng chỉ quy định một cách

khái quát là: “Những trường hợp phạm pháp quả tang và trường hợp khẩn cấp

là những trường hợp đặc biệt do pháp luật quy định” mà chưa xác định cụ thể

về các trường hợp này Do vậy, để kịp thời hướng dẫn và thi hành Luật số SL/L.005, ngày 18/6/1957 Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã ra Sắcluật số 002/SLt quy định cụ thể bốn trường hợp bắt người phạm pháp quả tang

103-và sáu trường hợp bắt khẩn cấp Cụ thể là:

“ + Các trường hợp bắt quả tang gồm: 1 Đang làm việc phạm pháp hoặc sau khi phạm pháp thì bị phát giác ngay; 2 Đang bị đuổi bắt sau khi phạm pháp; 3 Đang bị giam giữ mà lẩn trốn; 4 Đang có lệnh truy nã (Điều1).

+ Các trường hợp bắt khẩn cấp gồm: 1 Có hành động chuẩn bị làm việc phạm pháp; 2 Người bị hại hoặc người có mặt tại nơi xảy ra vụ phạm pháp chính mắt trông thấy và xác nhận đúng là kẻ phạm pháp; 3 Tìm thấy chứng cớ phạm pháp trong người hoặc tại nhà ở của người tình nghi phạm pháp; 4 Có hành động chuẩn bị hoặc đang trốn; 5 Có hành động chuẩn bị tiêu hủy chứng

cứ hoặc đang tiêu hủy chứng cứ, có sự thông đồng giữa những kẻ phạm pháp với nhau để trốn tránh pháp luật; 6 Căn cước, lai lịch không rõ ràng (Điều2)”

[9, tr 67] Nếu so với quy định tại Sắc lệnh số 40/SL thì tại Sắc luật số 002/SLt

đã quy định thêm hai trường hợp bắt người phạm pháp quả tang là: đang bị giamgiữ mà lẩn trốn và đang có lệnh truy nã Như vậy, Sắc luật số 002/SLt đã đồngnhất giữa bắt người phạm pháp quả tang và bắt người có lệnh truy nã Mặt khác,

trong Sắc luật số 022/SLt vẫn sử dụng thuật ngữ “phạm pháp” với nghĩa là bất

cứ vi phạm pháp luật nào, từ vi phạm hình sự đến vi phạm hành chính đều cóthể bị áp dụng biện pháp bắt người phạm pháp quả tang Như vậy, đối tượng bị

áp dụng biện pháp bắt người phạm pháp quả tang là rất rộng Điều đó có thể dẫnđến không ít những trường hợp lạm dụng quy định này để bắt người phạm phápquả tang, vi phạm quyền tự do thân thể của công dân

Đối với trường hợp bắt người khẩn cấp, Sắc luật số 022/SLt quy định

tương đối cụ thể căn cứ để bắt khẩn cấp Tuy nhiên, việc quy định “căn cước, lai lịch không rõ ràng” là một trong những căn cứ bắt khẩn cấp thì thật sự thiếu

cơ sở khoa học, bởi căn cứ này không liên quan gì đến hành vi phạm tội vì thế

rất bị lợi dụng để bắt người không liên quan gì đến việc phạm tội, chỉ vì “căn cước, lai lịch không rõ ràng” Để khắc phục những hạn chế này, ngày

24/12/1958 Thủ tướng Chính phủ ban hành Thông tư số 556-TT về việc tăngcường lãnh đạo đối với việc bắt giữ, truy tố, xét xử Trong thông tư này, Thủ

tướng Chính phủ chỉ đạo: “Trong khi làm nhiệm vụ, Công an, Công tố và Toà án phải chiếu theo pháp luật của Nhà nước mà làm đúng nguyên tắc bắt giữ và xét xử: kẻ đáng bắt thì bắt; kẻ bắt cũng được, không bắt cũng được thì không bắt; bắt giữ rồi thì phải hỏi cung mau chóng để kịp thời xử án, không được giam lâu” [48, tr 8-9].

Ở miền Nam, sau khi Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam ra đời, ngày15/3/1976 Hội đồng Chánh phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam ViệtNam đã ban hành Sắc luật số 02/SL -76 quy định việc bắt, giam, khám người,

khám nhà ở, khám đồ vật Tại Điều 1 của Sắc luật số 02/SL -76 quy định: “Việc bắt, giam, khám người, khám nhà ở, khám đồ vật phải có lệnh viết của cơ quan

có thẩm quyền, trừ trường hợp phạm tội quả tang và trường hợp khẩn cấp quy định ở các Điều 2 và 3 dưới đây Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan có thẩm quyền ra lệnh bắt, giam, khám người, khám nhà ở, khám đồ vật trong những vụ

án hình sự Tòa án nhân dân có quyền ra lệnh bắt giam kẻ phạm tội trong những vụ án hình sự đang thụ lý Trưởng hoặc Phó Cơ quan An ninh từ cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh trở lên có quyền ra lệnh bắt, giam, khám người, khám nhà ở, khám đồ vật của kẻ phạm tội, lệnh đó phải được sự

phê chuẩn trước của Viện kiểm sát nhân dân cùng cấp, nếu là vụ án hình sự, hoặc của Ủy ban nhân dân cách mạng cùng cấp, nếu là trường hợp tập trung cải tạo ” [48, tr.22].

Qua đây thấy rằng, Sắc luật số 02/SL -76 điều chỉnh 2 nhóm quan hệ xãhội trong lĩnh vực tố tụng hình sự và hành chính khác nhau và hai nhóm có thẩmquyền áp dụng các biện pháp bắt, giam, khám người, khám nhà ở, khám đồ vậttheo thủ tục tố tụng hình sự và thủ tục hành chính Mặc dù vậy, có thể coi đây làbước tiến mới về kỹ thuật lập pháp khi đã đề cập đến thẩm quyền, thủ tục củaVKSND, Ủy ban nhân dân cách mạng, TAND và Cơ quan An ninh đối với việcbắt, giam, khám người, khám nhà ở, khám đồ vật

Về các trường hợp bắt người phạm tội quả tang Điều 2 Sắc luật số 02/SL

-76 quy định:

”Trong trường hợp phạm tội quả tang, bất cứ công dân nào cũng có quyền bắt và giải ngay kẻ phạm tội đến ủy ban nhân dân cách mạng, cơ quan

An ninh, hoặc Viện kiểm sát nhân dân gần nhất.

Những trường hợp sau đây là phạm tội quả tang:

a) Đang làm việc phạm tội hoặc ngay sau khi phạm tội thì bị phát giác; b) Đang bị đuổi bắt sau khi phạm pháp;

c) Đang bị giam giữ mà lẩn trốn;

4 Có hành động chuẩn bị trốn hoặc đang trốn;

5 Có hành động chuẩn bị tiêu hủy chứng cứ hoặc đang tiêu hủy chứng

cứ, có sự thông đồng giữa những kẻ phạm tội với nhau để trốn tránh pháp luật;

6. Căn cước, lai lịch không rõ ràng” [48, tr.26]

Như vậy, về cơ bản Sắc luật 02/SL-76 đã kế thừa các trường hợp bắtngười phạm pháp quả tang và các trường hợp bắt người khẩn cấp được quy địnhtại Sắc luật số 002/SLt Song điểm tiến bộ của Sắc luật số 02/SL-76 là đã thay

thuật ngữ “phạm pháp” bằng thuật ngữ “phạm tội” Tuy nhiên, Sắc luật số

02/SL-76 vẫn chưa khắc phục những quy định bất hợp lý của Sắc luật 002/SLtnhư đã phân tích ở trên

2.1.1.2 Giai đoạn từ năm 1988 đến trước khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015.

Ngày 28/6/1988, Quốc hội khóa VIII, kỳ họp thứ 3 đã thông qua BLTTHSđầu tiên BLTTHS năm 1988 Trong Bộ luật này, các biện pháp bắt người vớitính chất là một trong những biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự đượcquy định tập trung, thống nhất tại Chương V, gồm có điều luật, trong đó Điều 63quy định các trường hợp bắt khẩn cấp; Điều 64 quy định các trường hợp bắtngười phạm tội quả tang và bắt người đang bị truy nã; Điều 62 quy định bắt bịcan, bị cáo để tạm giam

Để bảo đảm cho việc bắt người trong trường hợp khẩn cấp chỉ được ápdụng trong những trường hợp mang tính cấp bách nhằm ngăn chặn tội phạm vàhành vi trốn tránh pháp luật, tiêu hủy chứng cứ của người thực hiện tội phạm,đồng thời bảo đảm các quyền tự do cá nhân của con người, khoản 1 Điều 63BLTTHS năm 1988 đã quy định cụ thể, rõ ràng hơn các trường hợp bắt khẩn cấp

với nội dung như sau: “Trong những trường hợp sau đây thì được bắt khẩn cấp:

a) Khi có căn cứ để cho rằng người đó đang chuẩn bị thực hiện tội phạm nghiêm trọng;

b) Khi người bị hại hoặc người có mặt tại nơi xảy ra tội phạm chính mắt trông thấy và xác nhận đúng là người đã thực hiện tội phạm mà xét thấy cần ngăn chặn ngay việc người đó trốn;

c) Khi thấy có dấu vết của tội phạm ở người hoặc tại chỗ ở của người bị nghi thực hiện tội phạm và xét thấy cần ngăn chặn ngay việc người đó trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ” [22, tr 325-326].

Về các trường hợp bắt người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã, Điều 64 BLTTHS năm 1988 quy định: